||समर्थ रामदासांचा दासबोध दशक १८ ||
 
            ||दशक अठरावा : बहुजिनसी ||१८||
समास पहिला      : बहुदेवस्थाननाम 
            ||श्रीराम ||
तुज नमूं गजवदना| तुझा महिमा कळेना |
विद्या बुद्धि देसी जना| लाहानथोरांसी ||१||
तुज नमूं सरस्वती| च्यारी वाचा तुझेन स्फूर्ती |
तुझें निजरूप जाणती| ऐसे थोडे ||२||
धन्य धन्य चतुरानना| तां केली सृष्टीरचना |
वेद शास्त्रें भेद नाना| प्रगट केले ||३||
धन्य विष्णु पाळण करिसी| येकांशें सकळ जीवांसी |
वाढविसी वर्तविसी| जाणजाणों ||४||
धन्य धन्य भोओळाशंकर| जयाच्या देण्यास नाहीं पार |
रामनाम निरंतर| जपत आहे ||५||
धन्य धन्य इंद्रदेव| सकळ देवांचाहि देव |
इंद्रलोकींचें वैभव| काये म्हणौनि सांगावें ||६||
धन्य धन्य येमधर्म| सकळ जाणती धर्माधर्म |
प्राणीमात्राचें वर्म| ठाईं पाडिती ||७||
वेंकटेंसीं महिमा किती| भले उभ्यां अन्न खाती |
वडे धिरडीं स्वाद घेती| आतळस आपालांचा ||८||
धन्य तूं वो बनशंकरी| उदंड शाखांचिया हारी |
विवरविवरों भोजन करी| ऐसा कैंचा ||९||
धन्य भीम गोलांगुळा| कोरवड्यांच्या उदंड माळा |
दहि वडे खातां सकळां| समाधान होये ||१०||
धन्य तूं खंडेराया| भंडारें होये पिंवळी काया |
कांदेभरीत रोटगे खाया| सिद्ध होती ||११||
धन्य तुळजाभोवानी| भक्तां प्रसन्न होते जनीं |
गुणवैभवास गणी| ऐसा कैंचा ||१२||
धन्य धन्य पांडुरंग| अखंड कथेचा होतो धिंग |
तानमानें रागरंग| नाना प्रकारीं ||१३||
धन्य तूं गा क्षत्रपाळा| उदंड जना लाविला चाळा |
भावें भक्ति करितां फळा| वेळ नाहीं ||१४||
रामकृष्णादिक अवतार| त्यांचा महिमा अपार |
उपासनेस बहुत नर| तत्पर जाले ||१५||
सकळ देवांचे मूळ| तो हा अंतरात्माचि केवळ |
भूमंडळीं भोग सकळ| त्यासीच घडे ||१६||
नाना देव होऊन बैसला| नाना शक्तिरूपें जाला |
भोक्ता सकळ वैभवाला| तोचि येक ||१७||
याचा पाहावा विचार| उदंड लांबला जोजार |
होती जाती देव नर| किती म्हणोनि ||१८||
कीर्ति आणि अपकीर्ति| उदंड निंदा उदंड स्तुती |
सर्वत्रांची भोगप्राप्ती| अंतरात्म्यासीच घडे ||१९||
कोण देहीं काये करितो| कोण देहीं काये भोगितो |
भोगी त्यागी वीतरागी तो| येकचि आत्मा ||२०||
प्राणी साभिमानें भुलले| देह्याकडे पाहात गेले |
मुख्य अंतरात्म्यास चुकलें| अंतरीं असोनी ||२१||
आरे या आत्मयाची चळवळ पाहे| ऐसा भूमंडळीं कोण आहे |
अगाध पुण्यें अनुसंधान राहे| कांहींयेक ||२२||
त्या अनुसंधानासरिसें| जळोनी जाईजे किल्मिषें |
अंतरनिष्ठ ज्ञानी ऐसे| विवरोन पाहाती ||२३||
अंतरनिष्ठ तितुके तरले| अंतरभ्रष्ट तितुके बुडाले |
बाह्यात्कारें भरंगळले| लोकाचारें ||२४||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
बहुदेवस्थाननिरूपणनाम समास पहिला ||१||१८. १ 

समास दुसरा      : सर्वज्ञसंगनिरूपण 
||श्रीरामसमर्थ ||
नेणपणें जालें तें जालें| जालें तें होऊन गेलें |
जाणतेपणें वर्तलें| पाहिजे नेमस्त ||१||
जाणत्याची संगती धरावी| जाणत्याची सेवा करावी |
जाणत्याची सद्बुद्धि घ्यावी| हळुहळु ||२||
जाणत्यापासीं लेहों सिकावें| जाणत्यापासीं वाचूं सिकावें |
जाणत्यापासीं पुसावें| सकळ कांहीं ||३||
जाणत्यास करावा उपकार| जाणत्यास झिजवावें शरीर |
जाणत्याचा पाहावा विचार| कैसा आहे ||४||
जाणत्याचे संगतीनें भजावें| जाणत्याचे संगतीनें झिजावें |
जाणत्याचे संगतीनें रिझावें| विवरविवरों ||५||
जाणत्याचे गावें गाणें| जाणत्यापासीं वाजवणें |
नाना आळाप सिकणें| जाणत्यापासीं ||६||
जाणत्याचे कासेसी लागावें| जाणत्याचें औषध घ्यावें |
जाणतां सांगेल तें करावें| पथ्य आधीं ||७||
जाणत्यापासीं परीक्षा सिकणें| जाणत्यापासीं तालिम करणें |
जाणत्यापासीं पोहणें| अभ्यासावें ||८||
जाणता बोलेले तैसें बोलावें| जाणता सांगेल तैसें चालावें |
जाणत्याचें ध्यान घ्यावें| नाना प्रकरीं ||९||
जाणत्याच्या कथा सिकाव्या| जाणत्याच्या युक्ति समजाव्या |
जाणत्याच्या गोष्टी विवराव्या| सकळ कांहीं ||१०||
जाणत्याचे पेंच जाणावे| जाणत्याचे पीळ उकलावे |
जाणता राखेल तैसे राखावे| लोक राजी ||११||
जाणत्याचे जाणावे प्रसंग| जाणत्याचे घ्यावे रंग |
जाणत्याचे स्फूर्तीचे तरंग| अभ्यासावे ||१२||
जाणत्याचा साक्षेप घ्यावा| जाणत्याचा तर्क जाणावा |
जाणत्याचा उल्लेख समजावा| न बोलतांचि ||१३||
जाणत्याचें धूर्तपण| जाणत्याचें राजकारण |
जाणत्याचें निरूपण| ऐकत जावें ||१४||
जाण्त्याची कवित्वें सिकावीं| गद्यें पद्यें वोळखावी |
माधुर्यवचनें समजावीं| अंतर्यामीं ||१५||
जाणत्याचें पाहावे प्रबंद| जाणत्याचे वचनभेद |
जाणत्याचे नाना संवाद| बरे शोधावे ||१६||
जाणत्याची तीक्षणता| जाणत्याची सहिष्णता |
जाणत्याची उदारत| समजोन घ्यावी ||१७||
जाणत्याची नाना कल्पना| जाणत्याची दीर्घ सूचना |
जाणत्याची विवंचना| समजोन घ्यावी ||१८||
जाणत्याचा काळ सार्थक| जाणत्याचा अध्यात्मविवेक |
जाणत्याचे गुण अनेक| आवघेच घ्यावे ||१९||
जाणत्याचा भक्तिमार्ग| जाणत्याचा वैराग्ययोग |
जाणत्याचा अवघा प्रसंग| समजोन घ्यावा ||२०||
जाणत्याचें पाहावें ज्ञान| जाणत्याचें सिकावें ध्यान |
जाणत्याचें सूक्ष्म चिन्ह| समजोन घावें ||२१||
जाणत्याचें अलिप्तपण| जाणत्याचें विदेहलक्षण |
जाणत्याचें ब्रह्मविवरण| समजोन घ्यावें ||२२||
जाणत येक अंतरात्मा| त्याचा काये सांगावा महिमा |
विद्याकळागुणसीमा| कोणें करावी ||२३||
परमेश्वरांचे गुणानुवाद| अखंड करावा संवाद |
तेणेंकरितां आनंद| उदंड होतो ||२४||
परमेश्वरें निर्मिलें तें| अखंड दृष्टीस पडतें |
विवरविवरों समजावें तें| विवेकी जनीं ||२५||
जितुकें कांहीं निर्माण जालें| तितुकें जगदेश्वरें निर्मिलें |
निर्माण वेगळें केलें| पाहिजे आधीं ||२६||
तो निर्माण करतो जना| परी पाहों जातां दिसेना |
विवेकबळें अनुमाना| आणीत जावा ||२७||
त्याचें अखंड लागतां ध्यान| कृपाळुपणें देतो आशन |
सर्वकाळ संभाषण| तदांशेंचि करावें ||२८||
ध्यान धरीना तो अभक्त| ध्यान धरील तो भक्त |
संसारापासुनी मुक्त| भक्तांस करी ||२९||
उपासनेचे सेवटीं| देवां भक्तां अखंड भेटी |
अवुभवी जाणेल गोष्टी| प्रत्ययाची ||३०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
सर्वज्ञ्संगनिरूपणनाम समास दुसरा ||२||१८. २ 

समास तिसरा      : निस्पृहशिकवण 
            ||श्रीराम ||
दुल्लभ शरीरीं दुल्लभ आयुष्य| याचा करूं नये नास |
दास म्हणे सावकास| विवेक करावा ||१||
न पाहातां उत्तम विवेक| अवघा होतो अविवेक |
अविवेकें प्राणी रंक| ऐसा दिसे ||२||
हें आपलें आपण केलें| आळसें उदास नागविलें |
वाईट संगतीनें बुडविलें| देखत देखतां ||३||
मूर्खपणाचा अभ्यास जाला| बाष्कळपणें घातला घाला |
काम चांडाळा उठिला| तरुणपणीं ||४||
मूर्ख आळसी आणि तरुणा| सर्वांविषीं दैन्यवाणा |
कांहीं मिळेना कोणा| काये म्हणावें ||५||
जें जें पाहिजे तें तें नाहीं| अन्नवस्त्र तेंहि नाहीं |
उत्तम गुण कांहींच नाहीं| अंतर्यामीं ||६||
बोलतां येना बैसतां येना| प्रसंग कांहींच कळेना |
शरीर मन हें वळेना| अभ्यासाकडे ||७||
लिहिणें नाहीं वाचणें नाहीं| पुसणें नाहीं सांगणें नाहीं |
नेमस्तपणाचा अभ्यास नाहीं| बाष्कळपणें ||८||
आपणांस कांहींच येना| आणी सिकविलेंहि मानेना |
आपण वेडा आणि सज्जना| बोल ठेवी ||९||
अंतरी येक बाहेरी येक| ऐसा जयाचा विवेक |
परलोकाचें सार्थक| कैसें घडे ||१०||
आपला संसार नासला| मनामधें प्रस्तावला |
तरी मग अभ्यास केला| पाहिजे विवेकाचा ||११||
येकाग्र करूंनिया मन| बळेंचि धरावें साधन |
येत्नीं आळसाचें दर्शन| होऊंच नये ||१२||
अवगुण अवघेचि सांडावे| उत्तम गुण अभ्यासावे |
प्रबंद पाठ करीत जावें| जाड अर्थ ||१३||
पदप्रबंद श्लोकप्रबंद| नाना धाटी मुद्रा छंद |
प्रसंगज्ञानेंचि आनंद| होत आहे ||१४||
कोणे प्रसंगीं काये म्हणावें| ऐसें समजोन जाणावें |
उगेंचि वाउगें सिणावें| कासयासी ||१५||
दुसऱ्याचें अंतर जाणावें| आदर देखोन म्हणावें |
जें आठवेल तें गावें| हें मूर्खपण ||१६||
जयाची जैसी उपासना| तेंचि गावें चुकावेना |
रागज्ञाना ताळज्ञाना| अभ्यासावें ||१७||
साहित संगीत प्रसंग मानें| करावीं कथेंचीं घमशानें |
अर्थांतर श्रवणमननें| काढीत जावें ||१८||
पाठ उदंडचि असावें| सर्वकाळ उजळीत जावें |
सांगितलें गोष्टीचें असावें| स्मरण अंतरीं ||१९||
अखंड येकांत सेवावा| ग्रन्थमात्र धांडोळावा |
प्रचित येईल तो घ्यावा| अर्थ मनीं ||२०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
निस्पृहशिकवणनिरूपणनाम समास तिसरा ||३||१८. ३ 

समास चौथा      : देहदुर्लभनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
देह्याकरितां गणेशपूजन| देह्याकरितां शारदावंदन |
देह्याकरितां गुरु सज्जन| संत श्रोते ||१||
देह्याकरितां कवित्वें चालती| देह्याकरितां अधेनें करिती |
देह्याकरितां अभ्यासिती| नाना विद्या ||२||
देह्याकरितां ग्रंथलेखन| नाना लिपीवोळखण |
नाना पदार्थशोधन| देह्याकरितां ||३||
देह्याकरितां माहांज्ञानी| सिद्ध सधु ऋषी मुनी |
देह्याकरितां तीर्थाटणीं| फिरती प्राणी ||४||
देह्याकरितां श्रवण घडे| देह्याकरितां मननीं पवाडे |
देह्याकरितां देहीं आतुडे| मुख्य परमात्मा ||५||
देह्याकरितां कर्ममार्ग| देह्याकरितां उपासनामार्ग |
देह्याकरितां ज्ञानमार्ग| भूमंडळीं ||६||
योगी वीतरागी तापसी| देह्याकरितां नाना सायासी ||
देह्याकरितां आत्मयासी| प्रगटणें घडे ||७||
येहलोक आणि परलोक| देह्याकरितां सकळ सार्थक |
देहेंविण निरार्थक| सकळ कांहीं ||८||
पुरश्चरणें अनुष्ठानें| गोरांजनें धूम्रपानें |
सीतोष्ण पंचाग्नी साधणें| देह्याकरितां ||९||
देह्याकरितां पुण्यसीळ| देह्याकरितां पापी केवळ |
देह्याकरितां अनर्गळ| सुचिस्मंत ||१०||
देह्याकरितां अवतारी| देह्याकरितां वेषधारी |
नाना बंडें पाषांडें करी| देह्याकरितां ||११||
देह्याकरितां विषयभोग| देह्याकरितां सकळ त्याग |
होती जाती नाना रोग| देह्याकरितां ||१२||
देह्याकरितां नवविधा भक्ती| देह्याकरितां चतुर्विधा मुक्ती |
देह्याकरितां नाना युक्ती| नाना मतें ||१३||
देह्याकरितां दानधर्म| देह्याकरितां नाना वर्म |
देह्याकरितां पूर्वकर्म| म्हणती जनीं ||१४||
देह्याकरितां नाना स्वार्थ| देह्याकरितां नाना अर्थ |
देह्याकरितां होईजे वेर्थ| आणी धन्य ||१५||
देह्याकरितां नाना कळा| देह्याकरितां उणा आगळा |
देह्याकरितां जिव्हाळा| भक्तिमार्गाचा ||१६||
नाना सन्मार्गसाधनें| देह्याकरितां तुटती बंधनें |
देह्याकरितां निवेदनें| मोक्ष लाभे ||१७||
देहे सकळामधें उत्तमु| देहीं राहिला आत्मारामु |
सकळां घटीं पुरुषोत्तमु| विवेकी जाणती ||१८||
देह्याकरितां नाना कीर्ती| अथवा नाना अपकीर्ती |
देह्याकरितां होती जाती| अवतारमाळिका ||१९||
देह्याकरितां नाना भ्रम| देह्याकरितां नाना संभ्रम |
देह्याचेन उत्तमोत्तम| भोगिती पदें ||२०||
देह्याकरितां सकळ कांहीं| देह्याविण कांहीं नाहीं |
आत्मा विरे ठाईं ठाईं| नव्हताच जैसा ||२१||
देहे परलोकींचें तारूं| नाना गुणांचा गुणागरु |
नाना रत्नांचा विचारु| देह्याचेनी ||२२||
देह्याचेन गायेनकळा| देह्याचेन संगीतकळा |
देह्याचेन अंतर्कळा| ठाईं पडे ||२३||
देहे ब्रह्मांडाचें फळ| देहे दुल्लभचि केवळ |
परी या देह्यास निवळ| उमजवावें ||२४||
देह्याकरितां लहनथोर| करिती आपुलाले व्यापार |
त्याहिमधें लाहानथोर| कितीयेक ||२५||
जे जे देहे धरुनी आले| ते ते कांहीं करून गेले |
हरिभजनें पावन जाले| कितीयेक ||२६||
अष्टधा प्रकृतीचें मूळ| संकल्परूपचि केवळ |
नाना संकल्पें देहेफळ| घेऊन आलें ||२७||
हरिसंकल्प मुळीं होता| तोचि फळीं पाहावा आतां |
नाना देह्यांतरीं तत्वता| शोधितां कळे ||२८||
वेलाचे मुळीं बीज| उदकरूप वेली समज |
पुढें फळामधें बीज| मुळींच्या अंशें ||२९||
मुळाकरितां फळ येतें| फळाकरितां मूळ होतें |
येणेंकरितां होत जातें| भूमंडळ ||३०||
असो कांहीं येक करणें| कैसें घडे देह्याविणें |
देहे सर्थकीं लावणें| म्हणिजे बरें ||३१||
आत्म्याकरितां देहे जाला| देह्याकरितां आत्मा तगला |
उभययोगें उदंड चालिला| कार्यभाग ||३२||
चोरून गुप्तरूपें करावें| तें आत्मयासी पडे ठावें |
कर्तुत्व याचेन स्वभावें| सकळ कांहीं ||३३||
देह्यामधें आत्मा असतो| देहे पूजितां आत्मा तोषतो |
देहे पीडितां आत्मा क्षोभतो| प्रत्यक्ष आतां ||३४||
देह्यावेग्ळी पूजा पावेना| देह्याविण पूजा फावेना |
जनीं जनार्दन म्हणोनी जना| संतुष्ट करावें ||३५||
उदंड प्रगटला विचार| धर्मस्थापना तदनंतर |
तेथेंच पूजेस अधिकार| पुण्यशरीरीं ||३६||
सगट भजन करूं येतें| तरी मूर्खपण आंगीं लागतें |
गाढवासी पूजितां कळतें| काये त्याला ||३७||
पूज्य पूजेसी अधिकार| उगेचि तोषवावे इतर |
दुखऊं नये कोणाचें अंतर| म्हणिजे बरें ||३८||
सकळ जगदांतरींचा देव| क्षोभता राहाव्या कोठें ठाव |
जनावेगळा जनास उपाव| आणीक नाहीं ||३९||
परमेश्वराचे अनंत गुण| मनुष्यें काये सांगावी खूण |
परंतु अध्यात्मग्रंथश्रवण| होतां उमजे ||४०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
देहदुर्लभनिरूपणनाम समास चौथा ||४||१८. ४ 

समास पांचवा      : करंटपरीक्षानिरूपण 
            ||श्रीराम ||
धान्य उदंड मोजिलें| परी त्या मापें नाहीं भक्षिलें |
विवरल्यविण तैसें जालें| प्राणीमात्रासी ||१||
पाठ म्हणतां आवरेना| पुसतां कांहींच कळेना |
अनुभव पाहातां अनुमाना-| मधें पडें ||२||
शब्दरत्नें परीक्षावीं| प्रत्ययाचीं पाहोन घ्यावीं |
येर ते अवघीं सांडावीं| येकीकडे ||३||
नावरूप आवघें सांडावें| मग अनुभवास मांडावें |
सार असार येकचि करावें| हें मूर्खपण ||४||
लेखकें कुळ समजवावें| किंवा उगेंच वाचावें |
येणें दृष्टांतें समजावें| कोणींतरी ||५||
जेथें नाहीं समजावीस| तेथें आवघी कुसमुस |
पुसों जातां वसवस| वक्ता करी ||६||
नान शब्द येकवटिले| प्रचीतीवीण उपाव केले |
परी ते अवघेचि वेर्थ गेले| फडप्रसंगीं ||७||
पसेवरी वैरण घातलें| तांतडीनें जातें वोडिलें |
तेणें पीठ बारीक आलें| हें तो घडेना ||८||
घांसामागें घांस घातला| आवकाश नाहीं चावायाला |
अवघा बोकणा भरिला| पुढें कैसें ||९||
ऐका फडनिसीचें लक्षण| विरंग जाऊं नेदी क्षण |
समस्तांचें अंतःकर्ण| सांभाळीत जावें ||१०||
सूक्ष्म नामें सुखें घ्यावीं| तितुकीं रूपें वोळखावीं |
वोळखोन समजवावीं| श्रोतयांसी ||११||
समशा पुरतां सुखी होती| श्रोते अवघे आनंदती |
अवघे क्षणक्षणा वंदिती| गोसावियांसी ||१२||
समशा पुरतां वंदिती| समशा न पुरतां निंदिती |
गोसांवी चिणचिण करिती| कोण्या हिशेबें ||१३||
शुध सोनें पाहोन घ्यावें| कसीं लाउनी तावावें |
श्रवणमननें जाणावें| प्रत्ययासी ||१४||
वैद्याची प्रचित येना| वेथा परती होयेना |
आणी रागेजावें जना| कोण्या हिशेबें ||१५||
खोटें कोठेंचि चालेना| खोटें कोणास मानेना |
याकारणें अनुमाना| खरें आणावें ||१६||
लिहिणें न येतां व्यापार केला| कांहीं येक दिवस चालिला |
पुसता सुरनीस भेटला| तेव्हां खोटें ||१७||
सर्व आवघें हिशेबीं ठावें| प्रत्यय साक्षीनें बोलावें |
मग सुरनीसें काये करावें| सांगाना ना ||१८||
स्वये आपणचि गुंते| समजावीस कैसे होते |
नेणतां कोणीयेक ते| आपदों लागती ||१९||
बळेंविण युद्धास गेला| तो सर्वस्वें नागवला |
शब्द ठेवावा कोणाला| कोण कैसा ||२०||
जे प्रचीतीस आलें खरें| तेंचि घ्यावें अत्यादरें |
अनुभवेंविण जें उत्तरें| तें फलकटें जाणावीं ||२१||
सिकऊं जातां राग चढे| परंतु पुढें आदळ घडे |
खोटा निश्चय तात्काळ उडे| लोकामधें ||२२||
खरें सांडुनी खोटें घेणें| भकाधेस काये उणें |
त्रिभुवनीं नारायणे| न्याय केला ||२३||
तो न्याय सांडितां सेवटीं| अवघें जगचि लागे पाठीं |
जनीं भंडभांडों हिंपुटीं| किती व्हावें ||२४||
अन्यायें बहुतांस पुरवलें| हें देखिलें ना ऐकिलें |
वेडें उगेंचि भरीं भरलें| असत्याचे ||२५||
असत्य म्हणिजे तेंचि पाप| सत्य जाणावें स्वरूप |
दोहींमधें साक्षप| कोणाचा करावा ||२६||
मायेमधें बोलणें चालणें साचें| माया नस्तां बोलणें कैंचें |
याकारणें निशब्दाचें| मूळ शोधावें ||२७||
वच्यांश जाणोनि सांडावा| लक्ष्यांश विवरोन घ्यावा |
याकारणें निशब्द मुळाचा गोवा| आढळेना ||२८||
अष्टधा प्रकृती पूर्वपक्ष| सांडून अलक्षीं लावावें लक्ष |
मननसीळ परम दक्ष| तोचि जाणे ||२९||
नाना भूस आणि कण| येकचि म्हणणें अप्रमाण |
रस चोवडिया कोण| शाहाणा सेवी || ३०||
पिंडीं नित्यानित्य विवेक| ब्रह्मांडीं सारासार अनेक |
सकळ शोधूनियां येक| सार घ्यावें ||३१||
मायेकरितां कोणीयेक| अन्वय आणि वीतरेक |
ते माया नस्तां विवेक| कैसा करावा ||३२||
तत्वें तत्व शोधावें| माहांवाकीं प्रवेशावें |
आत्मनिवेदनें पावावें| समाधान ||३३||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
करंटपरीक्षानिरूपणनाम समास पांचवा ||५||१८. ५ 

समास सहावा      : उत्तमपुरुषनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
नाना वस्त्रें नाना भूषणें| येणें शरीर श्रृंघारणें |
विवेकें विचारें राजकरणें| अंतर श्रृंघारिजे ||११|
शरीर सुंदर सतेज| वस्त्रें भूषणें केले सज्ज |
अंतरीं नस्तां च्यातुर्यबीज| कदापि शोभा न पवे ||२||
तुंड हेंकाड कठोर वचनी| अखंड तोले साभिमानी |
न्याय नीति अंतःकर्णीं| घेणार नाहीं ||३||
तऱ्हे सीघ्रकोपी सदा| कदापि न धरी मर्यादा |
राजकारण संवादा| मिळोंचि नेणें ||४||
ऐसें लौंद बेइमानी| कदापि सत्य नाहीं वचनीं |
पापी अपस्मार जनीं| राक्षेस जाणावें ||५||
समयासारिखा समयो येना| नेम सहसा चलेना |
नेम धरितां राजकारणा| अंतर पडे ||६||
अति सर्वत्र वर्जावें| प्रसंग पाहोन चालावें |
हटनिग्रहीं न पडावें| विवेकीं पुरुषें ||७||
बहुतचि करितां हट| तेथें येऊन पडेल तट |
कोणीयेकाचा सेवट| जाला पाहिजे ||८||
बरें ईश्वर आहे साभिमानी| विशेष तुळजाभोवानी |
परंतु विचार पाहोनी| कार्ये करणें ||९||
अखंडचि सावधाना| बहुत काये करावी सूचना |
परंतु कांहीं येक अनुमाना| आणिलें पाहिजे ||१०||
समर्थापासीं बहुत जन| राहिला पाहिजे साभिमान |
निश्चळ करूनियां मन| लोक असती ||११||
म्लेच दुर्जन उदंड| बहुतां दिसाचें माजलें बंड |
याकार्णें अखंड| सावधान असावें ||१२||
सकळकर्ता तो ईश्वरु| तेणें केला अंगिकारुं |
तया पुरुषाचा विचारु| विरुअळा जाणे ||१३||
न्याय नीति विवेक विचार| नाना प्रसंगप्रकार |
परीक्षिणें परांतर| देणें ईश्वराचें ||१४||
माहायेत्न सावधपणें| समईं धारिष्ट धरणें |
अद्भूतचि कार्य करणें| देणें ईश्वराचें ||१५||
येश कीर्ति प्रताप महिमा| उत्तम गुणासी नाहीं सीमा |
नाहीं दुसती उपमा| देणें ईश्वराचें ||१६||
देव ब्रह्मण आचार विचार| कितेक जनासी आधार |
सदा घडे परोपकार| देणें ईश्वराचें ||१७||
येहलोक परलोक पाहाणें| अखंड सावधपणें राहाणें |
बहुत जनाचें साहाणें| देणें ईश्वराचें ||१८||
देवाचा कैपक्ष घेणे| ब्रह्माणाची चिंता वाहाणें |
बहु जनासी पाळणें| देणें ईश्वराचें ||१९||
धर्मस्थापनेचे नर| ते ईश्वराचे अवतार |
जाले आहेत पुढें होणार| देणें ईश्वराचें ||२०||
उत्तम गुणाचा ग्राहिक| तर्क तीक्षण विवेक |
धर्मवासना पुण्यश्लोक| देणें ईश्वराचें ||२१||
सकळ गुणांमधें सार| तजविजा विवेक विचार |
जेणें पाविजे पैलपार| अरत्रपरत्रींचा ||२२||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
उत्तमपुरुषनिरूपणनाम समास सहावा ||६||१८. ६ 

समास सातवा      : जनस्वभावनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
जनाचा लालची  स्वभाव| आरंभीं म्हणती देव |
म्हनिजे मला कांहीं देव| ऐसी वासना ||१||
कांहींच भक्ती केली नस्तां| आणी इछिती प्रसन्नता |
जैसें कांहींच सेवा न करिता| स्वामीस मागती ||२||
कष्टेंविण फळ नाहीं| कष्टेंविण राज्य नाहीं |
केल्याविण होत नाहीं| साध्य जनीं ||३||
आळसें काम नसतें| हें तों प्रत्ययास येतें |
कष्टाकडे चुकावितें| हीन जन ||४||
आधीं कष्टाचें दुःख सोसिति| ते पुढें सुखाचें फळ भोगिती |
आधीं आळसें सुखावती| त्यासी पुढें दुःख ||५||
येहलोक अथवा परलोक| दोहिंकडे सारिखाच विवेक |
दीर्घ सूचनेचें कौतुक| कळलें पाहिजे ||६||
मेळविती तितुकें भक्षिती| ते कठीण काळीं मरोन जाती |
दीर्घ सूचनेनें वर्तती| तेचि भले ||७||
येहलोकींचा संचितार्थ| परलोकींचा परमार्थ |
संचितेंविण वेर्थ| जीत मेलें ||८||
येकदां मेल्यानें सुटेना| पुन्हा जन्मोजन्मीं यातना |
आपणास मारी वांचविना| तो आत्महत्यारा ||९||
प्रतिजन्मीं आत्मघात| कोणें करावें गणीत |
याकारणें जन्ममृत्य| केवी चुके ||१०||
देव  सकळ कांहीं करितो| ऐसें प्राणीमात्र बोलतो |
त्याचे भेटीचा लाभ तो| अकस्मात जाला ||११||
विवेकाच लाभ घडे| जेणें परमात्मा ठाईं पडे |
विवेक पाहातां सांपडे| विवेकीं जनीं ||१२||
देव पाहातां आहे येक| परंतु करितो अनेक |
त्या अनेकास येक| म्हणों नये कीं ||१३||
देवाचें कर्तुत्व आणि देव| कळला पाहिजे अभिप्राव |
कळल्याविण कितेक जीव| उगेच बोलती ||१४||
उगेच बोलती मूर्खपणें| शाहाणपण वाढायाकारणें |
त्रुप्तिलागीं उपाव करणें| ऐसें जालें ||१५||
जेहीं उदंड कष्ट केले| ते भाग्य भोगून ठेले |
येर ते बोलतचि राहिले| करंटे जन ||१६||
करंट्याचें करंट लक्षण| समजोन जाती विचक्षण |
भरल्याचें उत्तम लक्षण| करंट्यास कळेना ||१७||
त्याची पैसावली कुबुद्धी| तेथें कैंची असेल शुद्धी |
कुबुद्धी तेचि सुबुद्धी| ऐसी वाटे ||१८||
मनुष्य शुद्धीस सांडावें| त्याचें काये खरें मानावें |
जेथें विचाराच्या नावें| सुन्याकार ||१९||
विचारें येहलोक परलोक| विचारें होतसे सार्थक |
विचारें नित्यानित्य विवेक| पाहिला पाहिजे ||२०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
जनस्वभावनिरूपणनाम समास सातवा ||७||१८. ७ 

समास आठवा      : अंतर्देवनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
ब्रह्म निराकार निश्चळ| आत्म्यास विकार चंचळ |
तयास म्हणती सकळ| देव ऐसें ||१||
देवाचा ठावचि लागेना| येक देव नेमस्त कळेना |
बहुत देवीं अनुमानेना| येक देव ||२||
म्हणोनी विचार असावा| विचारें देव शोधावा |
बहुत देवांचा गोवा| पडोंचि नये ||३||
देव क्षत्रीं पाहिला| त्यासारिखा धातूचा केला |
पृथ्वीमधें दंडक चालिला| येणें रीतीं ||४||
नाना प्रतिमादेवांचें मूळ| तो हा क्षत्रदेवचि केवळ |
नाना क्षत्रें भूमंडळ| शोधून पाहावें ||५||
क्षत्रदेव पाषाणाचा| विचार पाहातां तयाचा |
तंत लागला मुळाचा| अवताराकडे ||६||
अवतारी देव संपले| देहे धरुनी वर्तोन गेले |
त्याहून थोर अनुमानले| ब्रह्मा विष्णु महेश ||७||
त्या तिही देवांस ज्याची सत्ता| तो अंतरात्माचि पाहातां |
कर्ता भोक्ता तत्वता| प्रतक्ष आहे ||८||
युगानयुगें तिन्ही लोक| येकचि चालवी अनेक |
हा निश्चयाचा विवेक| वेदशास्त्रीं पाहावा ||९||
आत्मा वर्तवितो शरीर| तोचि देव उत्तरोत्तर |
जाणीवरूपें कळिवर| विवेकें वर्तवी ||१०||
तो अंतर्देव चुकती| धांवा घेऊन तीर्था जाती |
प्राणी बापुडे कष्टती| देवास नेणतां ||११||
मग विचारिती अंतःकर्णीं| जेथें तेथें धोंडा पाणी |
उगेंचि वणवण हिंडोनि| काये होतें ||१२||
ऐसा ज्यासी विचार कळला| तेणें सत्संग धरिला |
सत्संगें देव सांपडला| बहुत जनासी ||१३||
ऐसीं हे विवेकाचीं कामें| विवेकी जाणतील नेमें |
अविवेकी भुलले भ्रमें| त्यांस हें कळेना ||१४||
अंतरवेधी अंतर जाणे| बाहेरमुद्रा कांहींच नेणें |
म्हणोन विवेकी शाहणे| अंतर शोधिती ||१५||
विवेकेंविण जो भाव| तो भावचि अभाव |
मुर्खस्य प्रतिमा देव| ऐसें वचन ||१६||
पाहात समजत सेवटा गेला| तोचि विवेकी भला |
तत्वें सांडुनी पावला| निरंजनीं ||१७||
आरे जें आकारासी येतें| तें अवघेंच नासोन जतें |
मग गल्बल्यावेगळें तें| परब्रह्म जाणावें ||१८||
चंचळ देव निश्चळ ब्रह्म| परब्रह्मीं नाहीं भ्रम |
प्रत्ययज्ञानें निभ्रम| होईजेतें ||१९||
प्रचीतीविण जें केलें| तें तें अवघें वेर्थ गेलें |
प्राणी कष्टकष्टोंचि मेलें| कर्मकचाटें ||२०||
कर्मावेगळें न व्हावें| तरी देवास कासया भजावें |
विवेकी जाणती स्वभावें| मूर्ख नेणे ||२१||
कांहीं अनुमानलें विचारें| देव आहे जगदांतरें |
सगुणाकरितां निर्धारें| निर्गुण पाविजे ||२२||
सगुण पाहातां मुळास गेला| सहजचि निर्गुण पावला |
संगत्यागें मोकळा जाला| वस्तुरूप ||२३||
परमेश्वरीं अनुसंधान| लावितां होईजे पावन |
मुख्य ज्ञानेंचि विज्ञान| पाविजेतें ||२४||
ऐसीं हे विवेकाचीं विवर्णें| पाहावीं सुचित अंतःकर्णें |
नित्यानित्य विवेकश्रवणें| जगदोधार || २५||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
अंतर्देवनिरूपणनाम समास आठवा ||८||१८. ८ 

समास नववा      : निद्रानिरूपण 
            ||श्रीराम ||
वंदूनियां आदिपुरुष| बोलों निद्रेचा विळास |
निद्रा आलियां सावकास| जाणार नाहीं ||१||
निद्रेनें व्यापिली काया| आळस आंग मोडे जांभया |
तेणेंकरितां बैसावया| धीर नाहीं ||२||
कडकडां जांभया येती| चटचटां चटक्या वाजती |
डकडकां डुकल्या देती| सावकास ||३||
येकाचे डोळे झांकती| येकाचे डोळे लागती |
येक ते वचकोन पाहाती| चहुंकडे ||४||
येक उलथोन पडिले| तिहीं ब्रह्मविणे फोडिले |
हुडकाचे टुकडे जाले| सुधी नाहीं ||५||
येक टेंकोन बैसले| तेथेंचि घोरों लागले |
येक उताणे पसरलें| सावकास ||६||
कोणी मुर्कुंडी घालिती| कोणी कानवडें निजती |
कोणी चक्रीं फिरती| चहुंकडे ||७||
येक हात हालविती| येक पाये हालविती |
येक दांत खाती| कर्कराटें ||८||
येकांचीं वस्त्रें निघोनि गेलीं| ते नागवींच लोळों लागलीं |
येकाचीं मुंडासीं गडबडलीं| चहुंकडे ||९||
येक निजेलीं अव्यावेस्तें| येक दिसती जैसीं प्रेते |
दांत पसरुनी जैसीं भूतें| वाईट दिसती ||१०||
येक वोसणतचि उठिले| येक अंधारीं फिरों लागले |
येक जाऊन निजेले| उकरड्यावरी ||११||
येक मडकीं उतरिती| येक भोई चांचपती |
येक उठोन वाटा लागती| भलतीकडे ||१२||
येक प्राणी वोसणाती| येक फुंदफुंदों रडती |
येक खदखदां हासती| सावकास ||१३||
येक हाका मारूं लागले| येक बोंबलित उठिले |
येक वचकोन राहिले| आपुले ठाईं ||१४||
येक क्षणक्षणा खुरडती| येक डोई खाजविती |
येक कढों लागती| सावकास ||१५||
येकाच्या लाळा गळाल्या| येकाच्या पिका सांडल्या |
येकीं लघुशंका केल्या| सावकास ||१६||
येक राउत सोडिती| येक कर्पट ढेंकर देती |
येक खांकरुनी थुंकिती| भलतीकडे ||१७||
येक हागती येक वोकिती| येक खोंकिती येक सिंकिती |
येक ते पाणी मागती| निदसुऱ्या स्वरें ||१८||
येक दुस्वप्नें निर्बुजले| येक सुस्वप्नें संतोषले |
येक ते गाढमुढी पडिले| सुषुप्तिमधें ||१९||
इकडे उजेडाया जालें| कोण्हीं पढणें आरंभिलें |
कोणीं प्रातस्मरामि मांडिलें| हरिकिर्तन ||२०||
कोणीं आठविल्या ध्यानमूर्ति| कोणी येकांतीं जप करिती |
कोणी पाठांतर उजळिती| नाना प्रकारें ||२१||
नाना विद्या नाना कळा| आपलाल्या सिकती सकळा |
तानमानें गायेनकळा| येक गाती ||२२||
मागें निद्रा संपली| पुढें जागृती प्राप्त जाली |
वेवसाईं बुद्धी आपुली| प्रेरिते जाले ||२३||
ज्ञाता तत्वें सांडून पळाला| तुर्येपैलिकडे गेला |
आत्मनिवेदनें जाला| ब्रह्मरूप ||२४||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
निद्रानिरूपणनाम समास नववा ||९||१८. ९ 

समास दहावा      : श्रोताअवलक्षणनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
कोणीयेका कार्याचा साक्षप| कांहीं तऱ्ही घडे विक्षेप |
काळ साहे तें आपेंआप| होत जातें ||१||
कार्यभाग होत चालिला| तेणें प्राणी शोक जाला |
विचारहि सुचों लागला| दिवसेंदेवस ||२||
कोणीयेक प्राणी जन्मासी येतो| कांहीं तऱ्ही काळ साहे होतो |
दुःखाउपरी सुख देतो| देव कृपाळुपणें ||३||
अवघाचि काळ जरी सजे| तरी अवघेचि होती राजे |
कांहीं सजे कांहीं न सजे| ऐसें आहे ||४||
येकलोक अथवा परलोक| साधतां कोणीयेक विवेक |
अद्भूत होये स्वाभाविक| देणें ईश्वराचें ||५||
ऐकल्याविण कळलें| शिकल्याविण शहाणपण आलें |
देखिलें ना ऐकिलें| भूमंडळीं ||६||
सकळ कांहीं ऐकतां कळे| कळतां कळतां वृत्ति निवळे |
नेमस्त मनामधें आकळे| सारासार ||७||
श्रवण म्हणिजे ऐकावें| मनन म्हणिजे मनीं धरावें |
येणें उपायें स्वभावें| त्रयलोक्य चाले ||८||
श्रवणाआड विक्षेप येती| नाना जिनस सांगो किती |
सावध असतां प्रत्यय येती| सकळ कांहीं ||९||
श्रवणीं लोक बैसले| बोलतां बोलतां येकाग्र जाले |
त्याउपरी जे नूतन आले| ते येकाग्र नव्हेती ||१०||
मनुष्य बाहेर हिंडोनी आलें| नाना प्रकारीचें ऐकिलें |
उदंड गलबलूं लागलें| उगें असेना ||११||
प्रसंग पाहोन चालती| ऐसे लोक थोडे असती |
श्रवणीं नाना विक्षेप होती| ते हे ऐका ||१२||
श्रवणीं बैसले ऐकाया| अडों लागलीसें काया |
येती कडकडां जांभया| निद्राभरें ||१३||
बैसले सुचित करूनि मना| परी तें मनचि ऐकेना |
मागें होतें ऐकिलें नाना| तेंचि धरुनी बैसलें ||१४||
तत्पर केलें शरीर| परी मनामधें आणीक विचार |
कल्पना कल्पी तो विस्तार| किती म्हणौनि सांगावा ||१५||
जें जें कांहीं श्रवणीं पडिलें| तितुकें समजोन विवरलें |
तरीच कांहीं सार्थक जालें| निरूपणीं ||१६||
मन दिसतें मां धरावें| ज्याचें त्यानें आवरावें |
आवरून विवेकें धरवें| अर्थांतरीं ||१७||
निरूपणीं येऊन बैसला| परी तो उदंड जेऊन आला |
बैसतांच कासाविस जाला| त्रुषाकांत ||१८||
आधीं उदक आणविलें| घळघळां उदंड घेतलें |
तेणें मळमळूं लागलें| उठोनी गेला ||१९||
कर्पट ढेंकर उचक्या देती| वारा सरतां मोठी फजिती |
क्षणक्षणा उठोनी जाती| लघुशंकेसी ||२०||
दिशेनें कासाविस केला| आवघेंचि सांडून धांविला |
निरूपणप्रसंगीं निघोन गेला| अखंड ऐसा ||२१||
दृष्टांती कांहीं अपूर्व आलें| अंतःकर्ण तेथेंचि राहिलें |
कोठवरी काये वाचिलें| कांहीं कळेना ||२२||
निरूपणीं येऊन बैसला| तो विंचुवें फणकाविला |
कैचें निरूपण जाला| कासाविस ||२३||
पोटामधें तिडिक उठिली| पाठीमधें करक भरली |
चालक चिखल्या पुळी जाली| बैसवेना ||२४||
पिसोळा चाऊन पळाला| तेणें प्राणी दुश्चीत जाला |
कोणें नेटें गल्बला केला| तेथेंचि धावें ||२५||
विषइ लोक श्रवणीं येती| ते बायेकांकडेच पाहाती |
चोरटे लोक चोरून जाती| पादरक्षा ||२६||
होये नव्हे वादवेवाद| तेणें उदंड जाला खेद |
सिव्या गाळी अप्रमाद| होतां चुकला ||२७||
कोणी निरूपणीं बैसती| सावकस गोष्टी लाविती |
हरिदास ते रें रें करिती| पोटासाठीं ||२८||
बहुत जाणते मिळाले| येकापुढें येक बोले |
लोकांचे आशये राहिले| कोण जाणे ||२९||
माझें होये तुझें नव्हे| ऐसी अखंड जयास सवे |
न्याये नीति सांडून धावे| अन्यायाकडे ||३०||
आपल्य थोरपणासाठीं| अच्यावाच्या तोंड पिटी |
न्याये नाहीं ते सेवटीं| परम अन्याई ||३१||
येकेकडे अभिमान उठे| दूसरेकडे उदंड पेटे |
ऐसे श्रोते खरे खोटे| कोण जाणे ||३२||
म्हणोन जाणते विचक्षण| तें आधींच धरिती नेणेपण |
मूर्ख टोणपा आपण| कांहींच नाहीं ||३३||
आपणाहून देव थोर| ऐसा जयास कळला विचार |
सकळ कांहीं जगदांतर| तेहिं राखावें ||३४||
सभेमधें कळहो जाला| शब्द येतो जाणत्याला |
अंतरें राखों नाहीं सिकला| कैसा योगी| ३५||
वैर करितां वैरचि वाढे| आपणास दुःख भोग्णें घडे |
म्हणोनि शाहाण्याचे कुकडे| कळों आलें ||३६||
अखंड आपणा सांभळिती| क्षुल्लकपण येऊं नेदिती |
थोर लोकांस क्ष्मा शांति| अगत्य करणें ||३७||
अवगुणापासीं बैसला गुणी| आवगुण कळतो ततक्षणीं |
विवेकी पुरुषाची करणी| विवेकें होते ||३८||
उपाये परियाये दीर्घ प्रेत्न| विवेकबळें नाना येत्न |
करील तयाचें महिमान| तोचि जाणे ||३९||
दुर्जनीं वेवदरून घेतला| बाश्कळ लोकीं घसरिला |
विवेकापासून चेवला| विवेकी कैसा ||४०||
न्याये परियाये उपाये| मूर्खास हें कळे काये |
मूर्खाकरितां चिवडा होये| मज्यालसीचा ||४१||
मग ते शाहाणे नीट करिती| स्वयें साहोन साहविती |
स्वयें करून करविती| लोकांकरवीं ||४२||
पृथ्वीमधें उदंड जन| जनामधें असती सज्जन |
जयांकरितां समाधान| प्राणीमात्रासी ||४३||
तो मनोगतांचीं आंगें जाणे| मान प्रसंग समये जाणे |
संतप्तालागीं निवऊ जाणे| नाना प्रकारें ||४४||
ऐसा तो जाणता लोक| समर्थ तयाचा विवेक |
त्यचें करणें कांहिं येक| जनास कळेना ||४५||
बहुत जनस चलवी| नाना मंडळें हालवी |
ऐसी हे समर्थपदवी| विवेकें होते ||४६||
विवेक एकांती करावा| जगदीश धारणेनें धरावा |
लोक आपला आणी परावा| म्हणोंचि नये ||४७||
येकांती विवेक ठाईं पडे| येकांतीं येत्न सांपडे |
येकांतीं तर्क वावडे| ब्रह्मांडगोळीं ||४८||
येकांती स्मरण करावें| चुकलें निधान पडे ठावें |
अंतरात्म्यासरिसें फिरावें| कांहीं तरी ||४९||
जयास येकांत मानला| अवघ्या आधीं कळे त्याला |
त्यावेगळें वडिलपणाला| ठवचि नाहीं ||५०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
श्रोताअवलक्षणनिरूपणनाम समास दहावा ||१०||१८. १० 
||दशक अठरावा समाप्त ||


 
Encoded and proofread by Vishwas Bhide.

%@@1
% File name             : dAsabodh18.itx
%--------------------------------------------
% Text title            : Dasabodh dAsabodha
% Author                : Swami Samartha Ramadas
% Language              : Marathi, Sanskrit
% Subject               : philosophy/hinduism/religion
% Description/comments  : 
% Transliterated by     : Vishwas Bhide vishwas_bhide@yahoo.com, santsahitya@yahoo.co.in Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com, NA
% Proofread by          : Vishwas Bhide vishwas_bhide@yahoo.com, santsahitya@yahoo.co.in, Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com, NA
% Latest update         : May 16, 2009
% Send corrections to   : sanskrit@cheerful.com
%
% Special Instructions:
% i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty
% Transliteration scheme: ITRANS 5.2
% Site access  :         
% http://sanskritdocuments.org/
% http://sanskrit.gde.to/
%-----------------------------------------------------
% The text is to be used for personal studies and research only.
% Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's'
% agreement.
% @@2
%
% Commands upto engtitle are 
% needed for devanaagarii output and formatting.
%--------------------------------------------------------

This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct Unicode font. Some help is available at Notes on Viewing and Creating Devanagari Documents with Unicode Support. Some of the Unicode fonts for Devanagari are linked at http://devanaagarii.net and for Sanskrit Transliteration/Diacritics are available at IndUni Fonts.

Questions, comments? Write to sanskrit@cheerful.com .