||समर्थ रामदासांचा दासबोध दशक १२ ||
 
            ||दशक बारावा : विवेकवैराग्य ||१२||
समास पहिला    : विमळ लक्षण 
            ||श्रीराम ||
आधी प्रपंच करावा नेटका| मग घ्यावें परमार्थविवेका |
येथें आळस करूं नका| विवेकी हो ||१||
प्रपंच सांडून परमार्थ कराल| तेणें तुम्ही कष्टी व्हाल |
प्रपंच परमार्थ चालवाल| तरी तुम्ही विवेकी ||२||
प्रपंच सांडून परमार्थ केला| तरी अन्न मिळेना खायाला |
मग तया करंट्याला| परमार्थ कैंचा ||३||
परमार्थ सांडून प्रपंच करिसी| तरी तूं येमयातना भोगिसी |
अंतीं परम कष्टी होसी| येमयातना भोगितां ||४||
साहेबकामास नाहीं गेला| गृहींच सुरवडोन बैसला |
तरी साहेब कुटील तयाला| पाहाती लोक ||५||
तेव्हां महत्वचि गेलें| दुर्जनाचें हासें जालें |
दुःख उदंड भोगिलें| आपुल्या जीवें ||६||
तैसेचि होणार अंतीं| म्हणोन भजावें भगवंतीं |
परमार्थाची प्रचिती| रोकडी घ्यावी ||७||
संसारीं असतां मुक्त| तोचि जाणावा संयुक्त |
अखंड पाहे युक्तायुक्त| विचारणा हे ||८||
प्रपंची तो सावधान| तो परमार्थ करील जाण |
प्रपंचीं जो अप्रमाण| तो परमार्थीं खोटा ||९||
म्हणौन सावधपणें| प्रपंच परमार्थ चालवणें |
ऐसें न करिता भोगणें| नाना दुःखें ||१०||
पर्णाळि पाहोन उचले| जीवसृष्टि विवेकें चाले |
आणि पुरुष होऊन भ्रमले| यासी काय म्हणावें ||११||
म्हणौन असावी दीर्घ सूचना| अखंड करावी चाळणा |
पुढील होणार अनुमाना| आणून सोडावें ||१२||
सुखी असतो खबर्दार| दुःखी होतो बेखबर |
ऐसा हा लोकिक विचार| दिसतचि आहे ||१३||
म्हणौन सर्वसावधान| धन्य तयाचें महिमान |
जनीं राखे समाधान| तोचि येक ||१४||
चाळणेचा आळस केला| तरी अवचिता पडेल घाला |
ते वेळे सावरायाला| अवकाश कैंचा ||१५||
म्हणौन दीर्घसूचनेचे लोक| त्यांचा पाहावा विवेक |
लोकांकरिता लोक| शाहाणे होती ||१६||
परी ते शाहाणे वोळखावे| गुणवंताचे गुण घ्यावे |
अवगुण देखोन सांडावे| जनामधें ||१७||
मनुष्य पारखूं राहेना| आणि कोणाचें मन तोडीना |
मनुष्यमात्र अनुमाना| आणून पाहे ||१८||
दिसे सकळांस सारिखा| पाहातां विवेकी नेटका |
कामी निकामी लोकां| बरें पाहे ||१९||
जाणोन पाहिजेत सर्व| हेंचि तयाचें अपूर्व |
ज्याचे त्यापरी गौरव| राखों जाणे ||२०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
विमळलक्षणनाम समास पहिला ||१||१२. १ 

समास दुसरा    : प्रत्ययनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
ऐका संसारासी आले हो| स्त्री पुरुष निस्पृह हो |
सुचितपणें पाहो| अर्थांतर ||१||
काये म्हणते वासना| काये कल्पिते कल्पना |
अंतरींचे तरंग नाना| प्रकारें उठती ||२||
बरें खावें बरें जेवावें| बरें ल्यावें बरें नेसावें |
मनासारिखें असावें| सकळ कांहीं ||३||
ऐसें आहे मनोगत| तरी तें कांहींच न होत |
बरें करितां अकस्मात| वाईट होतें ||४||
येक सुखी येक दुःखी| प्रत्यक्ष वर्ततें लोकीं |
कष्टी होऊनियां सेखीं| प्रारब्धावरी घालिती ||५||
अचुक येत्न करवेना| म्हणौन केलें तें सजेना |
आपला अवगुण जाणवेना| कांहीं केल्यां ||६||
जो आपला आपण नेणे| तो दुसऱ्याचें काये जाणे |
न्याये सांडितां दैन्यवाणे| होती लोक ||७||
लोकांचे मनोगत कळेना| लोकांसारिखें वर्तवेना |
मूर्खपणें लोकीं नाना| कळह उठती ||८||
मग ते कळो वाढती| परस्परें कष्टी होती |
प्रेत्न राहातां अंतीं| श्रमचि होयें ||९||
ऐसी नव्हे वर्तणुक| परिक्षावे नाना लोक |
समजलें पाहिजे नेमक| ज्याचें त्यापरी ||१०||
शब्द परीक्षा अंतरपरीक्षा| कांहीं येक कळे दक्षा |
मनोगत नतद्रक्षा| काय कळे ||११||
दुसऱ्यास शब्द ठेवणें| आपला कैपक्ष घेणें |
पाहों जातां लोकिक लक्षणें| बहुतेक ऐसीं ||१२||
लोकीं बरें म्हणायाकारणें| भल्यास लागतें सोसणें |
न सोसितां भंडवाणें| सहजचि होये ||१३||
आपणास जें मानेना| तेथें कदापि राहावेना |
उरी तोडून जावेना| कोणीयेकें ||१४||
बोलतो खरें चालतो खरें| त्यास मानिती लहानथोरें |
न्याये अन्याये परस्परें| सहजचि कळे ||१५||
लोकांस कळेना तंवरी| विवेकें क्ष्मा जो न करी |
तेणेंकरितां बराबरी| होत जाते ||१६||
जंवरी चंदन झिजेना| तंव तो सुगंध कळेना |
चंदन आणि वृक्ष नाना| सगट होती ||१७||
जंव उत्तम गुण न कळे| तों या जनास काये कळे |
उत्तम गुण देखतां निवळे| जगदांतर ||१८||
जगदांतर निवळत गेलें| जगदांतरी सख्य जालें |
मग जाणावें वोळले| विश्वजन ||१९||
जनींजनार्दन वोळला| तरी काये उणें तयाला |
राजी राखावें सकळांला| कठीण आहे ||२०||
पेरिलें तें उगवतें| उसिणें द्यावें घ्यावें लागतें |
वर्म काढितां भंगतें| परांतर ||२१||
लोकीकीं बरेपण केलें| तेणें सौख्य वाढलें |
उत्तरासारिखें आलें| प्रत्योत्तर ||२२||
हें आवघें आपणांपासीं| येथें बोल नाहीं जनासी |
सिकवावें आपल्या मनासी| क्षणक्षणा ||२३||
खळ दुर्जन भेटला| क्षमेचा धीर बुडाला |
तरी मोनेंचि स्थळत्याग केला| पाहिजे साधकें ||२४||
लोक नाना परीक्षा जाणती| अंतरपरीक्षा नेणती |
तेणें प्राणी करंटे होती| संदेह नाहीं ||२५||
आपणास आहे मरण| म्हणौन राखावें बरेंपण |
कठिण आहे लक्षण| विवेकाचें ||२६||
थोर लाहान समान| आपले पारिखे सकळ जन |
चढतें वाढतें सनेधान| करितां बरें ||२७||
बरें करितां बरें होतें| हें तों प्रत्ययास येतें |
आतां पुढें सांगावें तें| कोणास काये ||२८||
हरिकथानिरूपण| बरेपणें राजकारण |
प्रसंग पाहिल्याविण| सकळ खोटें ||२९||
विद्या उदंडचि सिकला| प्रसंगमान चुकतचि गेला |
तरी मग तये विद्येला| कोण पुसे ||३०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
प्रत्ययनिरूपणनाम समास दुसरा ||२||१२. २ 

समास तिसरा    : भक्तनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
पृथ्वीमधें बहुत लोक| तेंहि पाहावा विवेक |
इहलोक आणि परलोक| बरा पाहावा ||१||
इहलोक साधायाकारणें| जाणत्याची संगती धरणें |
परलोक साधायाकारणें| सद्गुरु पाहिजे ||२||
सद्गुरुसी पाय पुसावें| हेंहि कळेना स्वभावें |
अनन्यभावें येकभावें| दोनी गोष्टी पुसाव्या ||३||
दोनी गोष्टी त्या कोण| देव कोण आपण कोण |
या गोष्टींचे विवरण| केलेंचि करावें ||४||
आधीं मुख्य देव तो कोण| मग आपण भक्त तो कोण |
पंचीकर्ण माहावाक्यविवरण| केलेंचि करावें ||५||
सकळ केलियाचें फळ| शाश्वत वोळखावें निश्चळ |
आपण कोण का केवळ| शोध घ्यावा ||६||
सारासार विचार घेतां| पदास नाहीं शाश्वतता |
आधी कारण भगवंता| वोळखिलें पाहिजे ||७||
निश्चळ चंचळ आणि जड| अवघा मायेचा पवाड |
यामधें वस्तु जाड| जाणार नाहीं ||८||
तें परब्रह्म धुंडावें| विवेकें त्रैलोक्य हिंडावें |
माईक विचार खंडावें| परीक्षवंतीं ||९||
खोटें सांडून खरें घ्यावें| परीक्षवंतीं परीक्षावें |
मायेचें अवघेचि जाणावें| रूप माईक ||१०||
पंचभूतिक हे माया| माईक जाये विलया |
पिंडब्रह्मांड अष्टकाया| नसिवंत ||११||
दिसेल तितुकें नासेल| उपजेल तितुकें मरेल |
रचेल तितुकें खचेल| रूप मायेचें ||१२||
वाढेल तितुकें मोडेल| येईल तितुलें जाईल |
भूतांस भूत खाईल| कल्पांतकाळीं ||१३||
देहधारक तितुके नासती| हे तों रोकडी प्रचिती |
मनुष्येंविण उत्पत्ति| रेत कैंचें ||१४||
अन्न नस्तां रेत कैंचें| वोषधी नस्तां अन्न कैंचें |
वोषधीस जिणें कैंचें| पृथ्वी नस्तां ||१५||
आप नस्तां पृथ्वी नाहीं| तेज नस्तां आप नाहीं |
वायो नस्तां तेज नाहीं| ऐसें जाणावें ||१६||
अंतरात्मा नस्तां वायो कैंचा| विकार नस्तां अंतरात्मा कैंचा |
निर्विकारीं विकार कैंचा| बरें पाहा ||१७||
पृथ्वी नाहीं आप नाहीं| तेज नाहीं वायो नाहीं |
अंतरात्मा विकार नाहीं| निर्विकारीं ||१८||
निर्विकार जें निर्गुण| तेचि शाश्वताची खूण |
अष्टधा प्रकृति संपूर्ण| नासिवंत ||१९||
नासिवंत समजोन पाहिलें| तों तें अस्तांचि नस्तें जालें |
सारासारें कळों आलें| समाधान ||२०||
विवेकें पाहिला विचार| मनास आलें सारासार |
येणेंकरितां विचार| सदृढ जाला ||२१||
शाश्वत देव तो निर्गुण| ऐसीं अंतरीं बाणली खूण |
देव कळला मी कोण| कळलें पाहिजे ||२२||
मी कोण पाहिजे कळलें| देहतत्व तितुकें शोधिलें |
मनोवृत्तीचा ठाईं आलें| मीतूंपण ||२३||
सकळ देहाचा शोध घेतां| मीपण दिसेना पाहातां |
मीतूंपण हें तत्वता| तत्वीं मावळलें ||२४||
दृश्य पदार्थचि वोसरे| तत्वें तत्व तेव्हां सरे |
मीतूंपण हें कैंचें उरे| तत्वता वस्तु ||२५||
पंचीकर्ण तत्वविवर्ण| माहावाक्यें वस्तु आपण |
निसंगपणें निवेदन| केले पाहिजे ||२६||
देवाभक्तांचे मूळ| शोधून पाहातां सकळ |
उपाधिवेगला केवळ| निरोपाधी आत्मा ||२७||
मीपण तें बुडालें| विवेकें वेगळेपण गेलें |
निवृत्तिपदास प्राप्त जालें| उन्मनीपद ||२८||
विज्ञानीं राहिलें ज्ञान| ध्येये राहिलें ध्यान |
सकळ कांहीं कार्याकारण| पाहोन सांडिलें ||२९||
जन्ममरणाचें चुकलें| पाप अवघेंचि बुडालें |
येमयातनेचें जालें| निसंतान ||३०||
निर्बंद अवघाचि तुटला| विचारें मोक्ष प्राप्त जाला |
जन्म सार्थकचि वाटला| सकळ कांहीं ||३१||
नाना किंत निवारले| धोके अवघेचि तुटले |
ज्ञानविवेकें पावन जालें| बहुत लोक ||३२||
पतितपावनाचे दास| तेहि पावन करिती जगास |
ऐसी हे प्रचित मनास| बहुतांच्या आली ||३३||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
भक्तनिरूपणनाम समास तिसरा ||३||१२. ३ 

समास चौथा     : विवेकवैराग्यनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
महद्भाग्य हातासी आलें| परी भोगूं नाहीं जाणितलें |
तैसें वैराग्य उत्पन्न जालें| परी विवेक नाहीं ||१||
आदळतें आफळतें| कष्टी होतें दुःखी होतें |
ऐकतें देखते येतें| वैराग्य तेणें ||२||
नाना प्रपंचाच्या वोढी ||नाना संकटें सांकडीं |
संसार सांडुनी देशधडी| होये तेणें ||३||
तो चिंतेपासून सुटला| पराधेनतेपासुनि पळाला |
दुःखत्यागें मोकळा जाला| रोगी जैसा ||४||
परी तो होऊं नये मोकाट| नष्ट भ्रष्ट आणि चाट |
सीमाच नाहीं सैराट| गुरूं जैंसें ||५||
विवेकेंविण वैराग्ये केलें| तरी अविवेकें अनर्थीं घातलें |
अवघें वेर्थचि गेलें| दोहिंकडे ||६||
ना प्रपंच ना परमार्थ| अवघें जिणेंचि जालें वेर्थ |
अविवेकें अनर्थ| ऐसा केला ||७||
कां वेर्थचि ज्ञान बडबडिला| परी वैराग्ययोग नाहीं घडला |
जैसा कारागृहीं अडकला| पुरुषार्थ सांगे ||८||
वैराग्येंविण ज्ञान| तो वेर्थचि साभिमान |
लोभदंभें घोळसून| कासाविस केला ||९||
स्वान बांधलें तरी भुंके| तैसा स्वार्थमुळें थिंकें
पराधीक देखों न सके| साभिमानें ||१०||
हें येकेंविण येक| तेणें उगाच वाढे शोक |
आतां वैराग्य आणि विवेक| योग ऐका ||११||
विवेकें अंतरीं सुटला| वैराग्यें प्रपंच तुटला |
अंतर्बाह्य मोकळा जाला| निःसंग योगी ||१२||
जैसें मुखें ज्ञान बोले| तैसीच सवें क्रिया चाले |
दीक्षा देखोनी चक्कित जाले| सुचिस्मंत ||१३||
आस्था नाहीं त्रिलोक्याची| स्थिती बाणली वैराग्याची |
येत्नविवेकधारणेची| सीमा नाहीं ||१४||
संगीत रसाळ हरिकीर्तन| तालबद्ध तानमान |
प्रेमळ आवडीचें भजन| अंतरापासुनी ||१५||
तत्काळचि सन्मार्ग लागे| ऐसा अंतरीं विवेक जागे |
वगत्रृत्व करितां न भंगे| साहित्य प्रत्ययाचें ||१६||
सन्मार्गें जगास मिळाला| म्हणिजे जगदीश वोळला |
प्रसंग पाहिजे कळला| कोणीयेक ||१७||
प्रखर वैराग्य उदासीन| प्रत्ययाचें ब्रह्मज्ञान |
स्नानसंध्या भगवद्भजन| पुण्यमार्ग ||१८||
विवेकवैराग्य तें ऐसें| नुस्तें वैराग्य हेंकाडपिसें |
शब्दज्ञान येळिलसें| आपणचि वाटे ||१९||
म्हणौन विवेक आणि वैराग्य| तेंचि जाणिजे महद्भाग्य |
रामदास म्हणे योग्य| साधु जाणती ||२०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
विवेकवैराग्यनिरूपणनाम समास चौथा ||४||१२. ४ 

समास पांचवा     : आत्मनिवेदन 
            ||श्रीराम ||
रेखेचें गुंडाळें केलें| मात्रुकाक्षरीं शब्द जाले |
शब्द मेळऊन चाले| श्लोक गद्य प्रबंद ||१||
वेदशास्त्रें पुराणें| नाना काव्यें निरूपणें |
ग्रंथभेद अनुवादणें| किती म्हणोनि ||२||
नाना ऋषी नाना मतें| पाहों जातां असंख्यातें |
भाषा लिपी जेथ तेथें| काये उणें ||३||
वर्ग ऋचा श्रुति स्मृति| अधे स्वर्ग स्तबक जाती |
प्रसंग मानें समास पोथी| बहुधा नामें ||४||
नाना पदें नाना श्लोक| नाना बीर नाना कडक |
नाना साख्या दोहडे अनेक| नामाभिधानें ||५||
डफगाणें माचिगाणें| दंडिगाणें कथागाणें |
नाना मानें नाना जसनें| नाना खेळ ||६||
ध्वनि घोष नाद रेखा| चहुं वाचामध्यें देखा |
वाचारूपेंहि ऐका| नाना भेद ||७||
उन्मेष परा ध्वनि पश्यंति| नाद मध्यमा शब्द चौथी |
वैखरीपासून उमटती| नाना शब्दरत्नें ||८||
अकार उकार मकार| अर्धमात्राचें अंतर |
औटमात्रा तदनंतर| बावन मात्रुका ||९||
नाना भेद रागज्ञान| नृत्यभेद तानमान |
अर्थभेद तत्वज्ञान| विवंचना ||१०||
तत्वांमध्यें मुख्य तत्व| तें जाणावें शुद्धसत्व |
अर्धमात्रा महत्तत्व| मूळमाया ||११||
नाना तत्वें लाहानथोरे| मिळोन अष्टहि शरीरें |
अष्टधा प्रकृतीचें वारें| निघोन जातें ||१२||
वारें नस्तां जें गगन| तैसें परब्रह्म सघन |
अष्ट देहाचें निर्शन| करून पाहावें ||१३||
ब्रह्मांडपिंडउभार| पिंडब्रह्मांडसंव्हार |
दोहिवेगळें सारासार| विमळब्रह्म ||१४||
पदार्थ जड आत्मा चंचळ| विमळब्रह्म तें निश्चळ |
विवरोन विरे तत्काळ| तद्रूप होये ||१५||
पदार्थ मनें काया वाचा| मी हा अवघाचि देवाचा |
जड आत्मनिवेदनाचा| विचार ऐसा ||१६||
चंचळकर्ता तो जगदीश| प्राणीमात्र तो त्याचा अंश |
त्याचा तोचि आपणास| ठाव नाहीं ||१७||
चंचळ आत्मनिवेदन| याचें सांगितलें लक्षण |
कर्ता देव तो आपण| कोठेंचि नाहीं ||८||
चंचळ चळे स्वप्नाकार| निश्चळ देव तो निराकार |
आत्मनिवेदनाचा प्रकार| जाणिजे ऐसा ||१९||
ठावचि नाईं चंचळाचा| तेथें आधीं आपण कैंचा |
निश्चळ आत्मनिवेदनाचा| विवेक ऐसा ||२०||
तिहिं प्रकारें आपण| नाहीं नाहीं दुजेपण |
आपण नस्तां मीपण| नाहींच कोठें ||२१||
पाहातां पाहातां अनुमानलें| कळतां कळतां कळों आलें |
पाहातां अवघेंचि निवांत जालें| बोलणें आतां ||२२||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
आत्मनिवेदननाम समास पांचवा ||५||१२. ५ 

समास सहावा     : सृष्टिक्रमनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
ब्रह्म निर्मळ निश्चळ| शाश्वत सार अमळ विमळ |
अवकाश घन पोकळ| गगनाऐसें ||१||
तयास करणें ना धरणें| तयास जन्म ना मरणें |
तेथें जाणणें ना नेणणें| सुन्यातीत ||२||
तें रचेना ना खचेना| तें होयेना ना जायेना |
मायातीत निरंजना पारचि नाहीं ||३||
पुढें संकल्प उठिला| षडगुणेश्वर बोलिजे त्याला |
अर्धरारीनटेश्वराला| बोलिजेतें ||४||
सर्वेश्वर सर्वज्ञ| साक्षी द्रष्टा ज्ञानघन |
परेश परमात्मा जगजीवन| मूळपुरुष ||५||
ते मूळमाया बहुगुणी| अधोमुखें गुणक्षोभिणी |
गुणत्रये तिजपासूनि| निर्माण जाले ||६||
पुढें विष्णु जाला निर्माण| जाणतीकळा सत्वगुण |
जो करिताहे पाळण| त्रैलोक्याचें ||७||
पुढें जाणीवनेणीवमिश्रित| ब्रह्मा जाणावा नेमस्त |
त्याच्या गुणें उत्पत्ति होत| भुवनत्रैं ||८||
पुढें रुद्र तमोगुण| सकळ संव्हाराचें कारण |
सकळ कांहीं कर्तेपण| तेथेंचि आलें ||९||
तेथून पुढें पंचभूतें| पावलीं पष्ट दशेतें |
अष्टधा प्रकृतीचें स्वरूप तें| मुळींच आहे ||१०||
निश्चळीं जालें चळण| तेंचि वायोचें लक्षण |
पंचभूतें आणि त्रिगुण| सूक्ष्म अष्टधा ||११||
आकाश म्हणिजे अंतरात्मा| प्रत्ययें पाहवा महिमा |
त्या आकाशापासून जन्मा| वायो आला ||१२||
तया वायोच्या दोनी झुळुका| उष्ण सीतळ ऐका |
सीतळापासून तारा मयंका| जन्म जाला ||१३||
उष्णापासून रवि वन्ही| विद्युल्यता आदिकरूनि |
सीतळ उष्ण मिळोनि| तेज जाणावें ||१४||
तया तेजापासून जालें आप| आप आळोन पृथ्वीचें रूप |
पुढें औषधी अमूप| निर्माण जाल्यां ||१५||
औषधीपासून नाना रस| नाना बीज अन्नरस |
चौऱ्यासि लक्ष योनीच वास| भूमंडळीं ||१६||
ऐसी जाली सृष्टीरचना| विचार आणिला पाहिजे मना |
प्रत्ययेंविण अनुमाना| पात्र होईजे ||१७||
ऐसा जाला आकार| येणेंचि न्यायें संव्हार |
सारासारविचार| यास बोलिजे ||१८||
जें जें जेथून निर्माण जालें| तें तें तेथेंचि निमालें |
येणेंचि न्यायें संव्हारलें| माहाप्रळईं ||१९||
आद्य मध्य अवसान| जें शाश्वत निरंजन |
तेथें लावावें अनुसंधान| जाणते पुरुषीं ||२०||
होत जाते नाना रचना| परी ते कांहींच तगेना |
सारासार विचारणा| याकारणें ||२१||
द्रष्टा साक्षी अंतरात्मा| सर्वत्र बोलती महिमा |
परी हे सर्वसाक्षिणी अवस्ता मां| प्रत्ययें पाहवी ||२२||
मुळापासून सेवटवरी| अवघी मायेची भरोवरी |
नाना विद्या कळाकुंसरी| तयेमधें ||२३||
जो उपाधीचा सेवट पावेल| त्यास भ्रम ऐसें वाटेल |
जो उपाधीमध्यें आडकेल| त्यास काढिता कवण ||२४||
विवेक प्रत्ययाचीं कामें| कैसीं घडतील अनुमानभ्रमें |
सारासारविचाराचेन संभ्रमें| पाविजे ब्रह्म ||२५||
ब्रह्मांडींचे माहाकारण| ते मुळमाया जाण |
अपूर्णास म्हणती ब्रह्म पूर्ण| विवेकहीन ||२६||
सृष्टीमधें बहुजन| येक भोगिती नृपासन |
येक विष्ठा टाकिती जाण| प्रत्येक्ष आतां ||२७||
ऐसे उदंड लोक असती| आपणास थोर म्हणती |
परी ते विवेकी जाणती| सकळ कांहीं ||२८||
ऐसा आहे समाचार| कारण पाहिजे विचार |
बहुतांच्या बोलें हा संसर| नासूं नये ||२९||
पुस्तकज्ञानें निश्चये धरणें| तरी गुरु कासया करणें |
याकारणें विवरणें| आपुल्या प्रत्ययें ||३०||
जो बहुतांच्या बोलें लागला| तो नेमस्त जाणावा बुडाला |
येक साहेब नस्तां कोणाला| मुश्यारा मगावा ||३१||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
सृष्टिक्रमनिरूपणनाम समास सहावा ||६||१२. ६ 

समास सातवा     : विषयत्याग 
            ||श्रीराम ||
न्यायें निष्ठुर बोलणें| बहुतांस वाटे कंटाळवाणें |
मळमळ करितां जेवणें| विहित नव्हे ||१||
बहुतीं विषय निंदिले| आणि तेचि सेवित गेले |
विषयत्यागें देह चाले| हें तों घडेना ||२||
बोलणें येक चालणें येक| त्याचें नांव हीन विवेक |
येणें करितां सकळ लोक| हांसों लागती ||३||
विषयत्यागेंविण तों कांहीं| परलोक तो प्राप्त नाहीं |
ऐसें बोलणें ठाईं ठाईं| बरें पाहा ||४||
प्रपंची खाती जेविती| परमार्थी काये उपवास करिती |
उभयता सारिखे दिसती| विषयाविषईं ||५||
देह चालतां विषय त्यागी| ऐसा कोण आहे जगीं |
याचा निर्वाह मजलागीं| देवें निरोपावा ||६||
विषय अवघा त्यागावा| तरीच परमार्थ करावा |
ऐसें पाहातां गोवा| दिसतो किं ||७||
ऐसा श्रोता अनुवादला| वक्ता उत्तर देता जाला |
सावध होऊन मन घाला| येतद्विषईं ||८||
वैरग्यें करावा त्याग| तरीच परमार्थयोग |
प्रपंचत्यागें सर्व सांग| परमार्थ घडे ||९||
मागें ज्ञानी होऊन गेले| तेंहिं बहुत कष्ट केले |
तरी मग विख्यात जाले| भूमंडळीं ||१०||
येर मत्सर करितांच गेलीं| अन्न अन्न म्हणतां मेलीं |
कित्येक भ्रष्टलीं| पोटासाठीं ||११||
वैराग्य मुळींहून नाहीं| ज्ञान प्रत्ययाचें नाहीं |
सुचि आचार तोहि नाहीं| भजन कैंचें ||१२||
ऐसे प्रकारीचे जन| आपणास म्हणती सज्जन |
पाहों जातां अनुमान| अवघाच दिसे ||१३||
जयास नाहीं अनुताप| हेंचि येक पूर्वपाप |
क्षणक्ष्णा विक्षेप| पराधीकपणें ||१४||
मज नाहीं तुज साजेना| हें तों अवघें ठाउकें आहे जना |
खात्यास नखातें देखों सकेना| ऐसें आहे ||१५||
भाग्यपुरुष थोर थोर| त्यास निंदिती डीवाळखोर |
सावास देखतां चोर| चर्फडी जैसा ||१६||
वैराग्यपरतें नाहीं भग्य| वैराग्य नाहीं तें अभाग्य |
वैराग्य नस्तां योग्य| परमार्थ नव्हे ||१७||
प्रत्ययेज्ञानी वीतरागी| विवेकबळें सकळ त्यागी |
तो जाणीजे माहांयोगी| ईश्वरी पुरुष ||१८||
अष्टमा सिद्धीची उपेक्षा| करून घेतली योगदीक्षा |
घरोघरीं मागे भिक्षा| माहादेव ||१९||
ईश्वराची बराबरी| कैसा करील वेषधारी |
म्हणोनियां सगट सरी| होत नाहीं ||२०||
उदास आणि विवेक| त्यास शोधिती सकळ लोक |
जैसें लालची मूर्ख रंक| तें दैन्यवाणें ||२१||
जे विचारापासून चेवले| जे आचारापासून भ्रष्ठले |
विवेक करूं विसरले| विषयलोभीं ||२२||
भजन तरी आवडेना| पुरश्चर्ण कदापि घडेना |
भल्यांस त्यांस पडेना| येतन्निमित्य ||२३||
वैराग्यें करून भ्रष्टेना| ज्ञान भजन सांडिना |
वित्पन्न आणि वाद घेना| ऐसा थोडा ||२४||
कष्ट करितां सेत पिके| उंच वस्त तत्काळ विके |
जाणत्या लोकांच्या कौतुकें| उड्या पडती ||२५||
येर ते अवघेचि मंदले| दुराशेनें खोटे जाले |
कानकोंडें ज्ञान केलें| भ्रष्टाकारें ||२६||
सबळ विषय त्यागणें| शुद्ध कार्याकारण घेणें |
विषयत्यागाचीं लक्षणें| वोळखा ऐसीं ||२७||
सकळ कांहीं कर्ता देव| नाहीं प्रकृतीचा ठाव |
विवेकाचा अभिप्राव| विवेकी जाणती ||२८||
शूरत्वविषईं खडतर| त्यास मानिती लाहानथोर |
कामगार आणि आंगचोर| येक कैसा ||२९||
त्यागात्याग तार्किक जाणे| बोलाऐसें चालों जाणे |
पिंडब्रह्मांड सकळ जाणे| येथायोग्य ||३०||
ऐसा जो सर्वजाणता| उत्तमलक्षणी पुरुता |
तयाचेनि सार्थकता| सहजचि होये ||३१||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
विषयत्यागनिरूपणनाम समास सातवा ||७||१२. ७ 

समास आठवा     : काळरूपनिरूपण 
            ||श्रीराम ||
मूळमाया जगदेश्वर| पुढें अष्टधेचा विस्तार |
सृष्टिक्रमें आकार| आकारला ||१||
हें अवघेंच नस्तां निर्मळ| जैसें गगन अंतराळ |
निराकारीं काळवेळ| कांहींच नाहीं ||२||
उपाधीचा विस्तार जाला| तेथें काळ दिसोन आला |
येरवीं पाहातां काळाला| ठावचि नाही ||३||
येक चंचळ येक निश्चल| यावेगळा कोठें काळ |
चंचळ आहे तावत्काळ| काळ म्हणावें ||४||
आकाश म्हणिजे अवकाश| अवकाश बोलिजे विलंबास |
त्या विलंबरूप काळास| जाणोनि घ्यावें ||५||
सूर्याकरितां विलंब कळे| गणना सकळांची आकळे |
पळापासून निवळे| युगपरियंत ||६||
पळ घटिका प्रहर दिवस| अहोरात्र पक्ष मास |
शड्मास वरि युगास| ठाव जाला ||७||
क्रेत त्रेत द्वापार कळी| संख्या चालिली भूमंडळी |
देवांचीं आयुष्यें आगळीं| शास्त्रीं निरोपिलीं ||८||
ते देवत्रयाची खटपट| सूक्ष्मरूपें विलगट |
दंडक सांडितां चटपट| लोकांस होते ||९||
मिश्रित त्रिगुण निवडेना| तेणें आद्यंत सृष्टिरचना |
कोण थोर कोण साना| कैसा म्हणावा ||१०||
असो हीं जाणत्याचीं कामें| नेणता उगाच गुंते भ्रमें |
प्रत्यये जाणजाणों वर्में| ठाईं पाडावीं ||११||
उत्पन्नकाळ सृष्टिकाळ| स्थितिकाळ संव्हारकाळ |
आद्यंत अवघा काळ| विलंबरूपी ||१२||
जें जें जये प्रसंगीं जालें| तेथें काळाचें नांव पडिलें |
बरें नसेल अनुमानलें| तरी पुढें ऐका ||१३||
प्रजन्यकाळ शीतकाळ| उष्णकाळ संतोषकाळ |
सुखदुःखआनंदकाळ| प्रत्यये येतो ||१४||
प्रातःकाळ माध्यानकाळ| सायंकाळ वसंतकाळ |
पर्वकाळ कठिणकाळ| जाणिजे लोकीं ||१५||
जन्मकाळ बाळत्वकाळ| तारुण्यकाळ वृधाप्यकाळ |
अंतकाळ विषमकाळ| वेळरूपें ||१६||
सुकाळ आणि दुष्काळ| प्रदोषकाळ पुण्यकाळ |
सकळ वेळा मिळोन काळ| तयास म्हणावें ||१७||
असतें येक वाटतें येक| त्याचें नांव हीन विवेक |
नाना प्रवृत्तीचे लोक| प्रवृत्ति जाणती ||१८||
प्रवृत्ति चाले अधोमुखें| निवृत्ति धावे ऊर्धमुखें |
ऊर्धमुखें नाना सुखें| विवेकी जाणती ||१९||
ब्रह्मांडरचना जेथून जाली| तेथें विवेकी दृष्टि घाली |
विवरतां विवरतां लाधली| पूर्वापर स्थिति ||२०||
प्रपंची असोन परमार्थ पाहे| तोहि ये स्थितीतें लाहे |
प्रारब्धयोगें करून राहे| लोकांमधें ||२१||
सकळांचे येकचि मूळ| येक जाणते येक बाष्कळ |
विवेकें करून तत्काळ| परलोक साधावा ||२२||
तरीच जन्माचें सार्थक| भले पाहाती उभये लोक |
कारण मुळींचा विवेक| पाहिला पाहिजे ||२३||
विवेकहीन जे जन| ते जाणावे पशुसमान |
त्यांचे ऐकतां भाषण| परलोक कैंचा ||२४||
बरें आमचें काये गेलें| जें केलें तें फळास आलें |
पेरिलें तें उगवलें| भोगिती आतां ||२५||
पुढेंहि करी तो पावे| भक्तियोगें भगवंत फावे |
देव भक्त मिळतां दुणावें| समाधान ||२६||
कीर्ति करून नाहीं मेले| उगेच आले आणि गेले |
शाहाणे होऊन भुलले| काये सांगवें ||२७||
येथील येथें अवघेंचि राहातें| ऐसें प्रत्ययास हेतें |
कोण काये घेऊन जातें| सांगाना कां ||२८||
पदार्थीं असावें उदास| विवेक पाहावा सावकास |
येणेंकरितां जगदीश| अलभ्य लाभे ||२९||
जगदीशापरता लाभ नाहीं| कार्याकारण सर्व कांहीं |
संसार करित असतांहि| समाधान ||३०||
मागां होते जनकादिक| राज्य करितांहि अनेक |
तैसेचि आतां पुण्यश्लोक| कित्येक असती ||३१||
राजा असतां मृत्यु आला| लक्ष कोटी कबुल जाला |
तरि सोडिना तयाला| मृत्य कांहीं ||३२||
ऐसें हें पराधेन जिणें| यामधें दुखणें बाहाणें |
नाना उद्वेग चिंता करणें| किती म्हणोनि ||३३||
हाट भरला संसाराचा| नफा पाहावा देवाचा |
तरीच या कष्टाचा| परियाये होतो ||३४||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
काळरूपनिरूपणनाम समास आठवा ||८||१२. ८ 

समास नववा     : यत्नशिकवण 
            ||श्रीराम ||
दुर्बल नाचारी वोडगस्त| आळसी खादाड रिणगस्त |
मूर्खपणें अवघें वेस्त| कांहींच नाहीं ||१||
खाया नाहीं जेवाया नाहीं| लेया नाहीं नेसाया नाहीं |
अंथराया नाहीं पांघराया नाहीं| कोंपट नाहीं अभागी ||२||
सोएयेरे नाहीं धायेरे नाहीं| इष्ट नाहीं मित्र नाहीं |
पाहातां कोठें वोळखी नाहीं| आश्रयेंविण परदेसी ||३||
तेणें कैसें करावें| काये जीवेंसीं धरावें |
वाचावें किं मरावें| कोण्या प्रकारें ||४||
ऐसें कोणीयेकें पुसिलें| कोणीयेकें उत्तर दिधलें |
श्रोतीं सावध ऐकिलें| पाहिजे आतां| ५||
लाहान थोर काम कांहीं| केल्यावेगळें होत नाहीं |
करंट्या सावध पाहीं| सदेव होसी ||६||
अंतरीं नाहीं सावधानता| येत्न ठाकेना पुरता |
सुखसंतोषाची वार्ता| तेथें कैंची ||७||
म्हणोन आळस सोडावा| येत्न साक्षेपें जोडावा |
दुश्चितपणाचा मोडावा| थारा बळें ||८||
प्रातःकाळीं उठत जावें| प्रातःस्मरामि करावें |
नित्य नेमें स्मरावें| पाठांतर ||९||
मागील उजळणी पुढें पाठ| नेम धरावा निकट |
बाष्कळपणाची वटवट| करूंच नये ||१०||
दिशेकडे दुरी जावें| सुचिस्मंत होऊन यावें |
येतां कांहीं तरी आणावें| रितें खोटें ||११||
धूतवस्त्रें घालावीं पिळून| करावें चरणक्षाळण |
देवदर्शन देवार्चन| येथासांग ||१२||
कांहीं फळाहार घ्यावा| पुढें वेवसाये करावा |
लोक आपला परावा| म्हणत जावा ||१३||
सुंदर अक्षर ल्याहावें| पष्ट नेमस्त वाचावें |
विवरविवरों जाणावें| अर्थांतर ||१४||
नेमस्त नेटकें पुसावें| विशद करून सांगावें |
प्रत्ययेंविण बोलावें| तेंचि पाप ||१५||
सावधानता असावी| नीतिमर्याद राखावी |
जनास माने ऐसी करावी| क्रियासिद्धि ||१६||
आलियाचें समाधान| हरिकथा निरूपण |
सर्वदा प्रसंग पाहोन| वर्तत जावें ||१७||
ताळ धाटी मुद्रा शुद्ध| अर्थ प्रमये अन्वये शुद्ध |
गद्यपद्यें दृष्टांत शुद्ध| अन्वयाचे ||१८||
गाणें वाजवणें नाचणें| हस्तन्यास दाखवणें |
सभारंजकें वचनें| आडकथा छंदबंद ||१९||
बहुतांचें समाधान राखावें| बहुतांस मानेल तें बोलावें |
विलग पडों नेदावें| कथेमधें ||२०||
लोकांस उदंड वाजी आणूं नये| लोकांचे उकलावें हृदये |
तरी मग स्वभावें होये| नामघोष ||२१||
भक्ति ज्ञान वैराग्य योग| नाना साधनाचे प्रयोग |
जेणें तुटे भवरोग| मननमात्रें ||२२||
जैसें बोलणें बोलावें| तैसेंचि चालणें चालावें |
मग महंतलीळा स्वभावें| आंगीं बाणे ||२३||
युक्तिवीण साजिरा योग| तो दुराशेचा रोग |
संगतीच्या लोकांचा भोग| उभा ठेला ||२४||
ऐसें न करावें सर्वथा| जनास पावऊं नये वेथा |
हृदईं चिंतावें समर्थ| रघुनाथजीसी ||२५||
उदासवृत्तिस मानवे जन| विशेष कथानिरूपण |
रामकथा ब्रह्मांड भेदून| पैलाड न्यावी ||२६||
सांग महंती संगीत गाणें| तेथें वैभवास काय उणें |
नभामाजी तारांगणें| तैसे लोक ||२७||
आकलबंद नाहीं जेथें| अवघेंचि विश्कळित तेथें |
येकें आकलेविण तें| काये आहे ||२८||
घालून अकलेचा पवाड| व्हावें ब्रह्मांडाहून जाड |
तेथें कैचें आणिले द्वाड| करंटपण ||२९||
येथें आशंका फिटली| बुद्धि येत्नीं प्रवेशली |
कांहींयेक आशा वाढली| अंतःकर्णी ||३०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
यत्नशिकवणनाम समास नववा ||९||१२. ९ 

समास दहावा     : उत्तमपुरुषह्निरूपण 
            ||श्रीराम ||
आपण येथेष्ट जेवणें| उरलें तें अन्न वाटणें |
परंतु वाया दवडणें| हा धर्म नव्हे ||१||
तैसें ज्ञानें तृप्त व्हावें| तेंचि ज्ञान जनास सांगावें |
तरतेन बुडों नेदावें| बुडतयासी ||२||
उत्तम गुण स्वयें घ्यावे| ते बहुतांस सांगावे |
वर्तल्याविण बोलावे| ते शब्द मिथ्या ||३||
स्नान संध्या देवार्चन| येकाग्र करावें जपध्यान |
हरिकथा निरूपण| केलें पाहिजे ||४||
शरीर परोपकारीं लावावें| बहुतांच्या कार्यास यावें |
उणें पडों नेदावें| कोणियेकाचें ||५||
आडले जाकसलें जाणावें| यथानशक्ति कामास यावें |
मृदवचनें बोलत जावें| कोणीयेकासी ||६||
दुसऱ्याच्या दुःखें दुःखवावें| परसंतोषें सुखी व्हावें |
प्राणीमात्रास मेळऊन घ्यावें| बऱ्या शब्दें ||७||
बहुतांचे अन्याये क्ष्मावे| बहुतांचे कार्यभाग करावे |
आपल्यापरीस व्हावे| पारखे जन ||८||
दुसऱ्याचें अंतरजाणावें| तदनुसारचि वर्तावें |
लोकांस परीक्षित जावें| नाना प्रकारें ||९||
नेमकचि बोलावें| तत्काळचि प्रतिवचन द्यावें |
कदापी रागास न यावें| क्ष्मारूपें ||१०||
आलस्य अवघाच दवडावा| येत्न उदंडचि करावा |
शब्दमत्सर न करावा| कोणीयेकाचा ||११||
उत्तम पदार्थ दुसऱ्यास द्यावा| शब्द निवडून बोलावा |
सावधपणें करीत जावा| संसार आपला ||१२||
मरणाचें स्मरण असावें| हरिभक्तीस सादर व्हावें |
मरोन कीर्तीस उरवावें| येणें प्रकारें ||१३||
नेमकपणें वर्तों लागला| तो बहुतांस कळों आला |
सर्व आर्जवी तयाला| काये उणें ||१४||
ऐसा उत्तम गुणी विशेष| तयास म्हणावें पुरुष |
जयाच्या भजनें जगदीश| तृप्त होये ||१५||
उदंड धिःकारून बोलती| तरी चळों नेदावी शांति |
दुर्जनास मिळोन जाती | धन्य ते साधु ||१६||
उत्तम गुणीं श्रृंघारला| ज्ञानवैराग्यें शोभला |
तोची येक जाणावा भला| भूमंडळीं ||१७||
स्वयें आपण कष्टावें| बहुतांचें सोसित जावें |
झिजोन कीर्तीस उरवावें| नाना प्रकारें ||१८||
कीर्ती पाहों जातां सुख नाहीं| सुख पाहातां कीर्ती नाहीं |
विचारेंविण कोठेंचि नाहीं| सामाधान ||१९||
परांतरास न लावावा ढका| कदापि पडों नेदावा चुका |
स्मासीळ तयाच्या तुका| हानी नाहीं ||२०||
आपलें अथवा परावें| कार्य अवघेंच करावें |
प्रसंगीं कामास चुकवावें| हें विहित नव्हे ||२१||
बरें बोलतां सुख वाटतें| हें तों प्रत्यक्ष कळतें |
आत्मवत परावें तें| मानीत जावें || २२||
कठिण शब्दें वाईट वाटतें|  तें तों प्रत्ययास येतें |
तरी मग वाईट बोलावें तें| काये निमित्य ||२३||
आपणास चिमोट घेतला| तेणें कासाविस जाला |
आपणावरून दुसऱ्याला| राखत जावें ||२४||
जे दुसऱ्यास दुःख करी| ते अपवित्र वैखरी |
आपणास घात करी| कोणियेके प्रसंगीं ||२५||
पेरिलें ते उगवतें| बोलण्यासारिखें उत्तर येतें |
तरी मग कर्कश बोलावें तें| काये निमित्य ||२६||
आपल्या पुरुषार्थवैभवें| बहुतांस सुखी करावें |
परंतु कष्टी करावें| हे राक्षेसी क्रिया ||२७||
दंभ दर्प अभिमान| क्रोध आणी कठिण वचन |
हें अज्ञानाचें लक्षण| भगवद्गीतेंत बोलिलें ||२८||
जो उत्तम गुणें शोभला| तोचि पुरुष माहा भला |
कित्येक लोक तयाला| शोधीत फिरती ||२९||
क्रियेविण शब्दज्ञान| तेंचि स्वानाचें वमन |
भले तेथें अवलोकन| कदापी न करिती ||३०||
मनापासून भक्ति करणें| उत्तम गुण अगत्य धरणें |
तया माहांपुरुषाकारणें| धुंडीत येती ||३१||
ऐसा जो माहानुभाव| तेणें करावा समुदाव |
भक्तियोगें देवाधिदेव| आपुला करावा ||३२||
आपण आवचितें मरोन जावें| मग भजन कोणें करावें |
याकारणें भजनास लावावे| बहुत लोक ||३३||
आमची प्रतिज्ञा ऐसी| कांहीं न मागावें शिष्यासी |
आपणामागें जगदीशासी| भजत जावें ||३४||
याकारणें समुदाव| जाला पाहिजे मोहोछाव |
हातोहातीं देवाधिदेव| वोळेसा करावा ||३५||
आता समुदायाकारणें| पाहिजेती दोनी लक्षणें |
श्रोतीं येथें सावधपणें| मन घालावें ||३६||
जेणें बहुतांस घडे भक्ति| ते हे रोकडी प्रबोधशक्ति |
बहुतांचें मनोगत हातीं| घेतलें पाहिजे ||३७||
मागा बोलिले उत्तम गुण| तयास मानिती प्रमाण |
प्रबोधशक्तीचें लक्षण| पुढें चाले ||३८||
बोलण्यासारिखें चालणें| स्वयें करून बोलणें |
तयाचीं वचनें प्रमाणें| मानिती जनीं ||३९||
जें जें जनास मानेना| तें तें जनहि मानीना |
आपण येकला जन नाना| सृष्टिमधें ||४०||
म्हणोन सांगाती असावे| मानत मानत शिकवावे |
हळु हळु सेवटा न्यावे| विवेकानें ||४१||
परंतु हे विवेकाचीं कामें| विवेकी करील नेमें |
इतर ते बापुडे भ्रमें| भांडोंच लागले ||४२||
बहुतांसीं भांडतां येकला| शैन्यावांचून पुरवला |
याकारणें बहुतांला| राजी राखावें ||४३||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
उत्तमपुरुषनिरूपणनाम समास दहावा ||१०||१२. १० 
||दशक बरावा समाप्त ||


 
Encoded and proofread by Vishwas Bhide.

%@@1
% File name             : dAsabodh12.itx
%--------------------------------------------
% Text title            : Dasabodh dAsabodha
% Author                : Swami Samartha Ramadas
% Language              : Marathi, Sanskrit
% Subject               : philosophy/hinduism/religion
% Description/comments  : 
% Transliterated by     : Vishwas Bhide vishwas_bhide@yahoo.com, santsahitya@yahoo.co.in Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com, NA
% Proofread by          : Vishwas Bhide vishwas_bhide@yahoo.com, santsahitya@yahoo.co.in, Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com, NA
% Latest update         : May 16, 2009
% Send corrections to   : sanskrit@cheerful.com
%
% Special Instructions:
% i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty
% Transliteration scheme: ITRANS 5.2
% Site access  :         
% http://sanskritdocuments.org/
% http://sanskrit.gde.to/
%-----------------------------------------------------
% The text is to be used for personal studies and research only.
% Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's'
% agreement.
% @@2
%
% Commands upto engtitle are 
% needed for devanaagarii output and formatting.
%--------------------------------------------------------

This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct Unicode font. Some help is available at Notes on Viewing and Creating Devanagari Documents with Unicode Support. Some of the Unicode fonts for Devanagari are linked at http://devanaagarii.net and for Sanskrit Transliteration/Diacritics are available at IndUni Fonts.

Questions, comments? Write to sanskrit@cheerful.com .