||समर्थ रामदासांचा दासबोध दशक ६ ||
 
            ||दशक सहावा : देवशोधन ||६||
समास पहिला  : देवशोधन 
                   ||श्रीराम ||
चित्त सुचित करावें| बोलिलें तें जीवीं धरावें |
सावध होऊन बैसावें| निमिष एक ||१||
कोणी एके ग्रामीं अथवा देशीं| राहणें आहे आपणासी |
न भेटतां तेथिल्या प्रभूसी| सौख्य कैंचें ||२||
म्हणौनि ज्यास जेथें राहणें| तेणें त्या प्रभूची भेटी घेणें |
म्हणिजे होय श्लाघ्यवाणें| सर्व कांहीं ||३||
प्रभूची भेटी न घेतां| तेथें कैंची मान्यता |
आपुलें महत्व जातां| वेळ नाहीं ||४||
म्हणौनि रायापासूनि रंक| कोणी एक तरी नायक |
त्यास भेटणें हा विवेक| विवेकी जाणती ||५||
त्यास न भेटतां त्याचे नगरीं| राहतां धरितील बेगारी |
तेथें न करितां चोरी| अंगीं लागे ||६||
याकारणें जो शहाणा| तेणें प्रभूसी भेटावें जाणा |
ऐसें न करितां दैन्यवाणा| संसार त्याचा ||७||
ग्रामीं थोर ग्रामाधिपती| त्याहूनि थोर देशाधिपती |
देशाधिपतीहूनि नृपती| थोर जाणावा ||८||
राष्ट्राचा प्रभु तो राजा| बहुराष्ट्र तो महाराजा |
महाराजांचाही राजा| तो चक्रवर्ती ||९||
एक नरपती एक गजपती| एक हयपती एक भूपती |
सकळांमध्ये चक्रवर्ती| थोर राजा ||१०||
असो ऐशिया समस्तां| एक ब्रह्मा निर्माणकर्ता |
त्या ब्रह्म्यासही निर्मिता| कोण आहे ||११||
ब्रह्मा विष्णु आणि हर| त्यांसी निर्मिता तोचि थोर |
तो ओळखावा परमेश्वर| नाना यत्नें ||१२||
तो देव ठायीं पडेना| तरी यमयातना चुकेना |
ब्रह्माण्डनायका चोजवेना| हें बरें नव्हे ||१३||
जेणें संसारीं घातलें| अवघें ब्रह्माण्ड निर्माण केलें |
त्यासी नाहीं ओळखिलें| तोचि पतित ||१४||
म्हणोनि देव ओळखावा| जन्म सार्थकचि करावा |
न कळे तरी सत्संग धरावा| म्हणजे कळे ||१५||
जो जाणेल भगवंत| तया नांव बोलिजे संत |
जो शाश्वत आणि अशाश्वत| निवाडा करी ||१६||
चळेना ढळेना देव| ऐसा ज्याचा अंतर्भाव |
तोचि जाणिजे महानुभाव| तोचि साधू ||१७||
जो जनांमध्ये वागे| परी जनांवेगळी गोष्टी सांगे |
ज्याचे अंतरीं ज्ञान जागे| तोचि साधू ||१८||
जाणिजे परमात्मा निर्गुण| त्यासींच म्हणावें ज्ञान |
त्यावेगळें तें अज्ञान| सर्व कांहीं ||१९||
पोट भरावयाकारणें| नाना विद्या अभ्यास करणें |
त्यास ज्ञान म्हणती परी तेणें| सार्थक नव्हे ||२०||
देव ओळखावा एक| तेंचि ज्ञान तें सार्थक |
येर अवघेंचि निरर्थक| पोटविद्या ||२१||
जन्मवरी पोट भरिलें| देहाचें संरक्षण केलें |
पुढें अवघेंचि व्यर्थ गेलें| अंतकाळीं ||२२||
एवं पोट भरावयाची विद्या| तियेसी म्हणों नये सद्विद्या |
सर्वव्यापक वस्तु सद्या| पाविजे तें ज्ञान ||२३||
ऐसें जयापाशीं ज्ञान| तोचि जाणावा सज्जन |
तयापासीं समाधान| पुशिलें पाहिजे ||२४||
अज्ञानास भेटतां अज्ञान| तेथें कैंचें सांपडेल ज्ञान |
करंट्यास करंट्याचें दर्शन| होतां भाग्य कैंचें ||२५||
रोग्यापाशीं रोगी गेला| तेथें कैंचें आरोग्य त्याला |
निर्बळापाशीं निर्बळाला| पाठी कैंची ||२६||
पिशाच्यापाशीं पिशाच गेलें| तेथें कोण सार्थक झालें |
उन्मत्तास उन्मत्त भेटलें| त्यास उमजवी कवणू ||२७||
भिकाऱ्यापाशीं मागतां भिक्षा| दीक्षाहीनापाशीं
मागतां दीक्षा |
उजेड पाहतां कृष्णपक्षा| पाविजे कैंचा ||२८||
अबद्धापाशीं गेला अबद्ध| तो कैसेनि होईल सुबद्ध |
बद्धास भेटतां बद्ध| सिद्ध नव्हे ||२९||
देह्यापाशीं गेला देही| तो कैसेनि होईल विदेही |
म्हणोनि ज्ञात्यावांचूनि नाहीं| ज्ञानमार्ग ||३०||
याकारणें ज्ञाता पहावा| त्याचा अनुग्रह घ्यावा |
सारासारविचारें जीवा| मोक्ष प्राप्त ||३१||
हरि ॐ तत्सत्| इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
षष्ठदशके देवशोधननिरूपणं नाम प्रथमः समासः ||१||६. १ 
जय जय रघुवीर समर्थ ||

समास दुसरा  : ब्रह्मपावननिरूपण 
श्रीराम ||
ऐका उपदेशाचीं लक्षणें| सायुज्यप्राप्ति होय जेणें |
नाना मतांचें पेखणें| कामा नये सर्वथा ||१||
ब्रह्मज्ञानावीण उपदेश| तो म्हणों नये विशेष |
धान्येविण जैसें भूस| खातां नये ||२||
नाना काबाड बडविलें| नातरी तक्रचि घुसळिलें |
अथवा धुवणचि सेविलें| सावकाश ||३||
नाना साली भक्षिल्या| अथवा चोइट्या चोखिल्या |
खोबरें सांडून खादल्या| नरोट्या जैशा ||४||
तैसें ब्रह्मज्ञानाविण| नाना उपदेशांचा शीण |
सार सांडून असार कोण| शहाणा सेवी ||५||
आतां ब्रह्म जें कां निर्गुण| तेंचि केलें निरूपण |
सुचित करावें अंतःकरण| श्रोतेजनीं ||६||
सकळ सृष्टीची रचना| तें हें पंचभौतिक जाणा |
परंतु हें तगेना| सर्वकाळ ||७||
आदि अंतीं ब्रह्म निर्गुण| तेचि शाश्वताची खूण |
येर पंचभौतिक सगुण| नाशवंत ||८||
येरवीं हीं पाहतां भूतें| देव कैसें म्हणावें त्यांतें |
भूत म्हणतां मनुष्यांतें| विषाद वाटे ||९||
मा तो जगन्नाथ परमात्मा| त्यासि आणि भूतउपमा |
ज्याचा कळेना महिमा| ब्रह्मादिकांसी ||१०||
भूतां ऐसा जगदीश| म्हणतां उत्पन्न होतो दोष |
याकारणें महापुरुष| सर्व जाणती ||११||
पृथ्वी आप तेज वायु आकाश| यां सबाह्य जगदीश |
पंचभूतांस आहे नाश| आत्मा अविनाशरूपी ||१२||
जें जें रूप आणि नाम| तो तो अवघाच भ्रम |
नामरूपातीत वर्म| अनुभवें जाणावें ||१३||
पंचभूतें आणि त्रिगुण| ऐशी अष्टधा प्रकृति जाण |
अष्टधा प्रकृतीस नामाभिधान| दृश्य ऐसें ||१४||
तें हें दृश्य नाशिवंत| ऐसें वेद श्रुति बोलत |
निर्गुण ब्रह्म शाश्वत| जाणती ज्ञानी ||१५||
जें शस्त्रें तोडितां तुटेना| जें पावकें जाळितां जळेना |
जें कालवितां कालवेना| आपेंकरूनी ||१६||
जें वायूचेनि उडेना| जें पडेना ना झडेना |
जें घडेना ना दडेना| परब्रह्म तें ||१७||
ज्यासि वर्णचि नसे| जें सर्वांहूनि अनारिसें |
परंतु असतचि असे| सर्वकाळ ||१८||
दिसेना तरी काय झालें| परंतु सर्वत्र संचलें |
सूक्ष्मचि कोंदाटलें| जेथें तेथें ||१९||
दृष्टीस लागली सवे| जें दिसेल तेंचि पहावें |
परंतु गुज तें जाणावें| गौप्य आहे ||२०||
प्रगट तें जाणावें असार| आणि गुप्त तें जाणावें सार |
सद्गुरुमुखें हा विचार| उमजों लागे ||२१||
उमजेना तें उमजावें| दिसेना तें पहावें |
जें कळेना तें जाणावें| विवेकबळें ||२२||
गुप्त तेंचि प्रगटवावें| असाध्य तेंचि साधावें |
कानडेंचि अभ्यासावें| सावकाश ||२३||
वेद विरंचि आणि शेष| जेथें शिणले निःशेष |
तेंचि साधावें विशेष| परब्रह्म तें ||२४||
तरी तें कवणें परी साधावें| तेंचि बोलिलें स्वभावें |
अध्यात्मश्रवणें पावावें| परब्रह्म तें ||२५||
पृथ्वी नव्हे आप नव्हे| तेज नव्हे वायु नव्हे |
वर्णव्यक्ति ऐसें नव्हे| अव्यक्त तें ||२६||
तयास म्हणावें देव| वरकड लोकांचा स्वभाव |
जितुके गांव तितुके देव| जनांकारणें ||२७||
ऐसा देवाचा निश्चयो झाला| देव निर्गुण प्रत्यया आला |
आतां आपणचि आपला| शोध घ्यावा ||२८||
माझें शरीर ऐसें म्हणतो| तरी तो जाण देहावेगळाचि तो |
मन माझें ऐसें जाणतो| तरी तो मनही नव्हे ||२९||
पाहतां देहाचा विचार| अवघा तत्त्वांचा विस्तार |
तत्त्वें तत्त्व झाडितां सार| आत्माचि उरे ||३०||
आपणासि ठावचि नाहीं| तेथें पाहणें नलगे कांहीं |
तत्त्वें ठायींच्या ठायीं| विभागूनि गेलीं ||३१||
बांधली आहे तों गांठोडी| जो कोणी विचारें सोडी |
विचार पाहतां गांठोडी| आढळेना ||३२||
तत्त्वांचें गांठोडें शरीर| याचा पाहतां विचार |
एक आत्मा निरंतर| आपण नाहीं ||३३||
आपणासि ठावचि नाहीं| जन्म मृत्यु कैंचे काई |
पाहतां वस्तूच्या ठायीं| पाप पुण्य नसे ||३४||
पाप पुण्य यमयातना| हें निर्गुणीं तों असेना |
आपण तोचि तरी जन्ममरणा| ठावो कैंचा ||३५||
देहबुद्धीनें बांधला| तो विवेकें मोकळा केला |
देहातीत होतां पावला| मोक्षपद ||३६||
झालें जन्माचें सार्थक| निर्गुण आत्मा आपण एक |
परंतु हा विवेक| पाहिलाचि पहावा ||३७||
जागें होतां स्वप्न सरे| विवेक पाहतां दृश्य ओसरे |
स्वरूपानुसंधानें तरे| प्राणिमात्र ||३८||
आपणास निवेदावें| आपण विवेकें नुरावें |
आत्मनिवेदन जाणावें| याचें नांव ||३९||
आधीं अध्यात्मश्रवण| मग सद्गुरुपादसेवन |
पुढें आत्मनिवेदन| सद्गुरुप्रसादें ||४०||
आत्मनिवेदनाउपरी| निखळ वस्तु निरंतरी |
आपण आत्मा हा अंतरीं| बोध जाहला ||४१||
त्या ब्रह्मबोधें ब्रह्मचि झाला| संसारखेद तो उडाला |
देह प्रारब्धीं टाकिला| सावकाश ||४२||
यासि म्हणिजे आत्मज्ञान| येणें पाविजे समाधान |
परब्रह्मीं अभिन्न| भक्तचि जाहला ||४३||
आतां होणार तें होईना कां| आणि जाणार तें जाईना कां |
तुटली मनांतील आशंका| जन्ममृत्यूची ||४४||
संसारीं पुंडावें चुकलें| देवां भक्तां ऐक्य झालें |
मुख्य देवासि ओळखिलें| सत्संगेंकरूनी ||४५||
हरिः ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे षष्ठदशके
ब्रह्मप्रतिपादननिरूपणं नाम द्वितीयः समासः ||२||६. २ 

समास तिसरा  : मायोद्भवनिरूपण 
श्रीराम ||
निर्गुण आत्मा तो निश्चळ| जैसें आकाश अंतराळ |
घन दाट निर्मळ निश्चळ| सदोदित ||१||
जें खंडलेंचि नाहीं अखंड| जें उदंडाहूनि उदंड |
जें गगनाहूनि वाड| अति सूक्ष्म ||२||
जें दिसेना ना भासेना| जें उपजेना ना नासेना |
जें येईना ना जाईना| परब्रह्म तें ||३||
जें चळेना ना ढळेना| जें तुटेना ना फुटेना |
जें रचेना ना खचेना| परब्रह्म तें ||४||
जें सन्मुखचि सर्वकाळ| जें निष्कलंक आणि निखळ |
सर्वांतर आकाश पाताळ| व्यापूनि असे ||५||
अविनाश तें ब्रह्म निर्गुण| नासे तें माया सगुण |
सगुण आणि निर्गुण| कालवलें ||६||
या कर्दमाचा विचार| करूं जाणती योगीश्वर |
जैसें क्षीर आणि नीर| राजहंस निवडिती ||७||
जड सकळ पंचभौतिक| त्यामध्यें आत्मा व्यापक |
तो नित्यानित्यविवेक| पाहतां कळे ||८||
उंसामधील घेईजे रस| येर तें सांडिजे बाकस |
तैसा जगामध्यें जगदीश| विवेकें ओळखावा ||९||
रस नाशवंत पातळ| आत्मा शाश्वत निश्चळ |
रस अपूर्ण आत्मा केवळ| परिपूर्ण जाणावा ||१०||
आत्म्यासारिखें एक असावें| मग तें दृष्टांतासि द्यावें |
दृष्टांतमिसे समजावें| कैसें तरी ||११||
ऐशी आत्मस्थिति संचली| तेथें माया कैशी झाली |
जैशी आकाशीं वाहिली| झुळूक वायूची ||१२||
वायूपासून तेज झालें| तेजापासून आप निपजलें |
आपापासून आकारलें| भूमंडळ ||१३||
भूमंडळापासून उत्पत्ती| जीव नेणों झाले किती |
परंतु ब्रह्म आदि अंतीं| व्यापून आहे ||१४||
जें जें कांहीं निर्माण झालें| तें तें अवघेंचि नासलें |
परी मुळीं ब्रह्म तें संचलें| जैसें तैसें ||१५||
घटापूर्वीं आकाश असे| घटामध्येंही आकाश भासे |
घट फुटतां न नासे| आकाश जैसें ||१६||
तैसें परब्रह्म केवळ| अचळ आणि अढळ |
मध्यें होत जात सकळ| सचराचर ||१७||
जें जें कांहीं निर्माण झालें| तें तें आधीं ब्रह्में
व्यापिलें |
सर्व नासतां उरलें| अविनाश ब्रह्म ||१८||
ऐसें ब्रह्म अविनाश| तें सेविती ज्ञाते पुरुष |
तत्त्वनिरसनें आपणास| आपण लाभे ||१९||
तत्त्वें तत्त्व मेळविलें| त्यासि देह ऐसें नाम ठेविलें |
तें जाणते पुरुषीं शोधिलें| तत्त्वें तत्त्व ||२०||
तत्त्वझाडा निःशेष होतां| तेथें निमाली देहअहंता |
निर्गुण ब्रह्मीं ऐक्यता| विवेकें जाहली ||२१||
विवेकें देहाकडे पाहिलें| तों तत्त्वें तत्त्व ओसरलें |
आपण कांहीं नाहीं आलें| प्रत्ययासी ||२२||
आपला आपण शोध घेतां| आपुली तों मायिक वार्ता |
तत्त्वांतीं उरलें तत्त्वता| निर्गुण ब्रह्म ||२३||
आपणाविण निर्गुण ब्रह्म| हेंचि निवेदनाचें वर्म |
तत्त्वासरिसा गेला भ्रम| मीतूंपणाचा ||२४||
मीपण पाहतां आढळेना| निर्गुण ब्रह्म तें चळेना |
आपण तेंचि परी कळेना| सद्गुरूविण ||२५||
सारासार अवघें शोधिलें| तों असार तें निघून गेलें |
पुढें सार तें उरलें| निर्गुण ब्रह्म ||२६||
आधीं ब्रह्म निरूपिलें| तेंचि सकळामध्यें व्यापिलें |
सकळ अवघेंचि नासलें| उरलें तें केवळ ब्रह्म ||२७||
होतां विवेकें संहार| तेथें निवडे सारासार |
आपला आपणासि विचार| ठायीं पडे ||२८||
आपण कल्पिलें मीपण| मीपण शोधितां नुरे जाण |
मीपण गेलिया निर्गुण| आत्माचि स्वयें ||२९||
झालिया तत्त्वांचें निरसन| निर्गुण आत्माचि आपण |
कां दाखवावें मीपण| तत्त्वनिरसनाउपरी ||३०||
तत्त्वांमध्यें मीपण गेलें| तरी निर्गुण सहजचि उरलें |
सोहंभावें प्रत्यया आलें| आत्मनिवेदन ||३१||
आत्मनिवेदन होतां| देवभक्तांस ऐक्यता |
साचार भक्त विभक्तता| सांडूनि जाहला ||३२||
निर्गुणासि नाहीं जन्ममरण| निर्गुणासि नाहीं पाप पुण्य |
निर्गुणीं अनन्य होतां आपण| मुक्त जाहला ||३३||
तत्त्वीं वेंटाळूनि घेतला| प्राणी संशयें गुंडाळला |
आपणास आपण भुलला| कोहं म्हणे ||३४||
तत्त्वीं गुंतला म्हणे कोहं| विवेकें पाहतां म्हणे सोहं |
अनन्य होतां अहं सोहं| मावळलीं ||३५||
याउपरि उर्वरित| तेंचि स्वरूप संत |
देहीं असोनि देहातीत| जाणिजे ऐसा ||३६||
संदेहवृत्ति ते न भंगे| म्हणोनि बोलिलेंच बोलावें लागे ||
आम्हांसि हें घडलें प्रसंगें| श्रोतीं क्षमा केली
पाहिजे ||३७||
हरिॐतत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे षष्ठदशके
मायोद्भवनिरूपणं नाम तृतीयः समासः ||३||६. ३ 

जय जय रघुवीर समर्थ ||
समास चवथा  : ब्रह्मनिरूपण 
श्रीराम ||
कृतयुग सत्रा लक्ष अठ्ठावीस सहस्र| त्रेतायुग बारा
लक्ष शाण्णव सहस्र |
द्वापरयुग आठ लक्ष चौसष्ट सहस्र| आतां कलियुग ऐका ||१||
कलियुग चार लक्ष बत्तीस सहस्र| चतुर्युगें त्रेचाळीस
लक्ष वीस सहस्र |
ऐशीं चतुर्युगें सहस्र| तो ब्रह्मयाचा एक दिवस ||२||
ऐसे ब्रह्मे सहस्र देखा| तेव्हां विष्णूची एक घटिका |
विष्णू सहस्र होतां ऐका| पळ एक ईश्वराचें ||३||
ईश्वर जाय सहस्र वेळ| तैं शक्तीचें अर्ध पळ |
ऐशी संख्या बोलिली सकळ| शास्त्रांतरीं ||४||
चतुर्युगसहस्राणि दिनमेकंपितामहम् |
पितामहसहस्राणि विष्णोर्घटिकमेव च ||
विष्णोरेकः सहस्राणि पलमेकं महेश्वरम् |
महेश्वरसहस्राणि शक्तेरर्धं पलं भवेत् ||
ऐशा अनन्त शक्ती होती| अनंत रचना होती जाती |
तरी अखंड खंडेना स्थिति| परब्रह्माची ||५||
परब्रह्मासि कैंची स्थिती| परी ही बोलावयाची रीती |
वेदश्रुती नेति नेति म्हणती| परब्रह्मीं ||६||
चार सहस्र सातशें साठी| इतुकी कलियुगाची राहाटी |
उरल्या कलियुगाची गोष्टी| ऐसी असे ||७||
चार लक्ष सत्तावीस सहस्र| दोनशें चाळीस संवत्सर |
पुढें अन्योन्य वर्णसंकर| होणार आहे ||८||
ऐसें रचलें चराचर| येथें एकाहूनि एक थोर |
पाहतां येथींचा विचार| अंत न लगे ||९||
एक म्हणती विष्णु थोर| एक म्हणती रुद्र थोर |
एक म्हणती शक्ति थोर| सकळांमध्यें ||१०||
ऐसे आपुलालेपरी बोलती| परंतु अवघेंचि नासेल कल्पांतीं |
यद्दृष्टं तन्नष्टं हें श्रुति| बोलतसे ||११||
आपुलाली उपासना| अभिमान लागला जनां |
याचा निश्चयो निवडेना| साधुविण ||१२||
साधु निश्चयो करिती एक| आत्मा सर्वत्र व्यापक |
येर हें अवघेंचि मायिक| चराचर ||१३||
चित्रीं लिहिली सेना| त्यांत कोण थोर कोण साना |
हें कां तुम्ही विचाराना| आपुलें ठायीं ||१४||
स्वप्नीं उदंड देखिलें| लहान थोरही कल्पिलें |
परंतु जागें झालिया झालें| कैसें पहा ||१५||
पाहतां जागृतीचा विचार| कैंचें लहान कैंचें थोर |
झाला अवघाचि विचार| स्वप्नरचनेचा ||१६||
अवघाचि मायिक विचार| कैंचें लहान कैंचें थोर |
लहानथोराचा हा निर्धार| जाणती ज्ञानी ||१७||
जो जन्मास प्राणी आला| तो मी थोर म्हणतचि मेला |
परी याचा विचार पाहिला| पाहिजे श्रेष्ठीं ||१८||
जयां झालें आत्मज्ञान| तेचि थोर महाजन |
वेद शास्त्रें पुराण| साधु संत बोलिले ||१९||
एवं सकळांमध्यें थोर| तो एकचि परमेश्वर |
तयामध्यें हरिहर| होती जाती ||२०||
तो निर्गुण निराकार| तेथें नाहीं उत्पत्ति स्थिति संहार |
स्थानमानांचा विचार| ऐलिकडे ||२१||
नांव रूप स्थान मान| हा तों अवघाचि अनुमान |
तथापि होईल निदान| ब्रह्मप्रळयीं ||२२||
ब्रह्म प्रळयावेगळें| ब्रह्म नामरूपावेगळें |
ब्रह्म कोणा एक्या काळें| जैसें तैसें ||२३||
करिती ब्रह्मनिरूपण| जाणती ब्रह्म संपूर्ण |
तेचि जाणावे ब्राह्मण| ब्रह्मविद ||२४||
हरिः ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
षष्ठदशके ब्रह्मनिरूपणं नाम चतुर्थः समासः ||४||६. ४ 

समास पांचवा  : मायाब्रह्मनिरूपण 
श्रीराम ||
श्रोते पुसती ऐसें| मायाब्रह्म तें कैसें |
श्रोत्या वक्त्याचे मिषें| निरूपण ऐका ||१||
ब्रह्म निर्गुण निराकार| माया सगुण साकार |
ब्रह्मासि नाहीं पारावार| मायेसि आहे ||२||
ब्रह्म निर्मळ निश्चळ| माया चंचळ चपळ |
ब्रह्म निरुपाधि केवळ| माया उपाधिरूप ||३||
माया दिसे ब्रह्म दिसेना| माया भासे ब्रह्म भासेना |
माया नासे ब्रह्म नासेना| कल्पांतकाळीं ||४||
माया रचे ब्रह्म रचेना| माया खचे ब्रह्म खचेना |
माया रुचे ब्रह्म रुचेना| अज्ञानासी ||५||
माया उपजे ब्रह्म उपजेना| माया मरे ब्रह्म मरेना |
माया धरे ब्रह्म धरेना| धारणेसी ||६||
माया फुटे ब्रह्म फुटेना| माया तुटे ब्रह्म तुटेना |
माया विटे ब्रह्म विटेना| अविट तें ||७||
माया विकारी ब्रह्म निर्विकारी| माया सर्व करी ब्रह्म
कांहींच न करी |
माया नाना रूपें धरी| ब्रह्म तें अरूप ||८||
माया पंचभौतिक अनेक| ब्रह्म तें शाश्वत एक |
मायाब्रह्माचा विवेक| विवेकी जाणती ||९||
माया लहान ब्रह्म थोर| माया असार ब्रह्म सार |
माया अर्ति पारावार| ब्रह्मासि नाहीं ||१०||
सकळ माया विस्तारली| ब्रह्मस्थिति आच्छादिली |
परी ते निवडून घेतली| साधुजनीं ||११||
गोंडाळ सांडून नीर घेइजे| नीर सांडून क्षीर सेविजे |
माया सांडून अनुभविजे| परब्रह्म तैसें ||१२||
ब्रह्म आकाशा ऐसें निवळ| माया वसुंधरा डहुळ |
ब्रह्म सूक्ष्म केवळ| माया स्थूळरूप ||१३||
ब्रह्म तें अप्रत्यक्ष असे| माया ते प्रत्यक्ष दिसे |
ब्रह्म तें समचि असे| माया ते विषमरूप ||१४||
माया लक्ष्य ब्रह्म अलक्ष्य| माया साक्ष ब्रह्म असाक्ष |
मायेमध्यें दोन्ही पक्ष| ब्रह्मीं पक्षचि नाहीं ||१५||
माया पूर्वपक्ष ब्रह्म सिद्धांत| माया असत् ब्रह्म सत् |
ब्रह्मासि नाहीं करणें हित| मायेसि आहे ||१६||
ब्रह्म अखंड घनदाट| माया पंचभौतिक पोंचट |
ब्रह्म तें निरंतर निघोट| माया ते जुनी जर्जरी ||१७||
माया घडे ब्रह्म घडेना| माया पडे ब्रह्म पडेना |
माया विघडे ब्रह्म विघडेना| जैसें तैसें ||१८||
ब्रह्म असतचि असे| माया निरसितांच निरसे |
ब्रह्मास कल्पांत नसे| मायेसि असे ||१९||
माया कठिण ब्रह्म कोमळ| माया अल्प ब्रह्म विशाळ |
माया नसे सर्वकाळ| ब्रह्मचि असे ||२०||
वस्तु नव्हे बोलिजे ऐशी| माया जैशी बोलिजे तैशी |
काळ पावेना वस्तूसी| मायेसी झडपी ||२१||
नाना रूप नाना रंग| तितुका मायेचा प्रसंग |
माया भंगे ब्रह्म अभंग| जैसें तैसें ||२२||
आतां असो हा विस्तार| चालत जातें सचराचर |
तितुकी माया परमेश्वर| सबाह्य अभ्यंतरीं ||२३||
सकळ उपाधींवेगळा| तो परमात्मा निराळा |
जळीं असोन नातळे जळा| आकाश जैसें ||२४||
मायाब्रह्मांचें विवरण| करितां चुके जन्ममरण |
संतांसि गेलिया शरण| मोक्ष लाभे ||२५||
अरे या संतांचा महिमा| बोलावया नाहीं सीमा |
जयांचेनि जगदात्मा| अंतरींच होय ||२६||
हरिॐतत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
षष्ठदशके मायाब्रह्मनिरूपणं नाम पंचमः समासः ||५||६. ५ 
जय जय रघुवीर समर्थ ||

समास सहावा  : सृष्टीकथन 
श्रीराम ||
सृष्टीपूर्वींच ब्रह्म असे| तेथें सृष्टि मुळींच नसे |
आतां सृष्टि दिसत असे| ते सत्य कीं मिथ्या ||१||
तुम्ही सर्वज्ञ गोसावी| माझी आशंका फेडावी |
ऐसा श्रोता विनवी| वक्तयासी ||२||
आतां ऐका प्रत्युत्तर| कथेसि व्हावें तत्पर |
वक्ता सर्वज्ञ उदार| बोलता जाहला ||३||
जीवभूतः सनातनः| ऐसें गीतेचें वचन |
येणें वाक्यें सत्यपण| सृष्टीस आलें ||४||
यद्दृष्टं तन्नष्टं येणें-| वाक्यें सृष्टि मिथ्यापणें |
सत्य मिथ्या ऐसें कोणें| निवडावें ||५||
सत्य म्हणों तरी नासे| मिथ्या म्हणों तरी दिसे |
आतां जैसें आहे तैसें| बोलिजेल ||६||
सृष्टीमध्यें बहु जन| अज्ञान आणि सज्ञान |
म्हणोनियां समाधान| होत नाहीं ||७||
ऐका अज्ञानाचें मत| सृष्टि आहे ते शाश्वत |
देव धर्म तीर्थ व्रत| सत्यचि आहे ||८||
बोले सर्वज्ञांचा राजा| मूर्खस्य प्रतिमापूजा |
ब्रह्मप्रळयाच्या पैजा| घालूं पाहे ||९||
तंव बोले तो अज्ञान| तरी कां करिसी संध्या स्नान |
गुरुभजन तीर्थाटन| कासया करावें ||१०||
तीर्थे तीर्थे निर्मलं ब्रह्मवृन्दम्| वृन्दे वृन्दे
तत्त्वचिन्तानुवादः |
वादे वादे जायते तत्त्वबोधः| बोधे बोधे भासते चन्द्रचूडः ||१||
ऐसें चन्द्रचूडाचें वचन| सद्गुरूचें उपासन |
गुरुगीतानिरूपण| बोलिलें हरें ||११||
गुरूसि कैसें भजावें| आधीं तयासि ओळखावें |
त्याचें समाधान घ्यावें| विवेकें स्वयें ||१२||
ब्रह्मानन्दं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिम् द्वन्द्वातीतं
गगनसदृशं तत्त्वमस्यादिलक्ष्यम् |
एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतम् भावातीतं
त्रिगुणरहितं सद्गुरुं तं नमामि ||१||
गुरुगीतेचें वचन| ऐसें सद्गुरूचें ध्यान |
तेथें सृष्टि मिथ्या भान| उरेल कैंचें ||१३||
ऐसें सज्ञान बोलिला| सद्गुरु तो ओळखिला |
सृष्टि मिथ्या ऐसा केला| निश्चितार्थ ||१४||
श्रोता ऐसें न मानी कदा| अधिक उठिला विवादा |
म्हणे कैसा रे गोविंदा| अज्ञान म्हणतोसी ||१५||
जीवभूतः सनातनः| ऐसें गीतेचें वचन |
तयासि तूं अज्ञान| म्हणतोसि कैसा ||१६||
ऐसा श्रोता आक्षेप करी| विषाद मानिला अंतरीं |
याचें प्रत्युत्तर चतुरीं| सावध परिसावें ||१७||
गीतेंत बोलिला गोविंद| त्याचा न कळे तुज भेद |
म्हणोनियां व्यर्थ खेद| वाहतोसि ||१८||
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां| माझी विभूती पिंपळ| म्हणोनि
बोलिला गोपाळ |
वृक्ष तोडितां तत्काळ| तुटत आहे ||१९||
नैनं छिंदंति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः |
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ||१||
शस्त्रांचेनि तुटेना| अग्नीचेनि जळेना |
उदकामध्यें कालवेना| स्वरूप माझें ||२०||
पिंपळ तुटे शस्त्रानें| पिंपळ जळे पावकानें |
पिंपळ कालवे उदकानें| नाशवंत ||२१||
तुटे जळे बुडे उडे| आतां ऐक्य कैसें घडे |
म्हणोनि हें उजेडे| सद्गुरुमुखें ||२२||
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि' | कृष्ण म्हणे मन तो मी |
तरी कां आवरावी ऊर्मी| चंचळ मनाची ||२३||
ऐसें कृष्ण कां बोलिला| साधनमार्ग दाखविला |
खडे मांडूनि शिकविला| ओनामा जेवीं ||२४||
ऐसा आहे वाक्यभेद| सर्व जाणे तो गोविंद |
देहबुद्धीचा विवाद| कामा नये ||२५||
वेद शास्त्र श्रुति स्मृती| तेथें वाक्यभेद पडती |
ते सर्वही निवडती| सद्गुरूचेनि वचनें ||२६||
वेदशास्त्रांचें भांडण| शस्त्रें तोडी ऐसा कोण |
हें निवडेना साधुविण| कदा कल्पांतीं ||२७||
पूर्वपक्ष आणि सिद्धांत| शास्त्रीं बोलिला संकेत |
याचा होय निश्चितार्थ| साधुमुखें ||२८||
येऱ्हवीं वादाचीं उत्तरें| एकाहूनि एक थोरें |
बोलूं जातां अपारें| वेदशास्त्रें ||२९||
म्हणोनि वादविवाद| सांडूनि कीजे संवाद |
तेणें होय ब्रह्मानंद| स्वानुभवें ||३०||
एके कल्पनेचे पोटीं| होती जाती अनंत सृष्टी |
तया सृष्टीची गोष्टी| साच केवीं ||३१||
कल्पनेचा केला देव| तेथें झाला दृढ भाव |
देवालागीं येतां खेव| भक्त दुःखें दुखवला ||३२||
पाषाणाचा देव केला| एके दिवशीं भंगोनि गेला |
तेणें भक्त दुखवला| रडे पडे आक्रंदे ||३३||
देव हारपला घरीं| एक देव नेला चोरीं |
एक देव दुराचारीं| फोडिला बळें ||३४||
एक देव जापाणिला| एक देव उदकीं टाकिला |
एक देव नेऊन घातला| पायांतळीं ||३५||
काय सांगों तीर्थमहिमा| मोडोनि गेला दुरात्मा |
थोर सत्व होतें तें मा| काय जाहलें कळेना ||३६||
देव घडिला सोनारीं| देव ओतिला ओतारीं |
एक देव घडिला पाथरीं| पाषाणाचा ||३७||
नर्मदा गंडिकातीरीं| देव पडिले लक्षवरी |
त्यांची संख्या कोण करी| असंख्यात गोटे ||३८||
चक्रतीर्थीं चक्रांकित| देव असती असंख्यात |
नाहीं मनीं निश्चितार्थ| एक देव ||३९||
बाण तांदळे ताम्रनाणें| स्फटिक देव्हारां पूजणें |
ऐसे देव कोण जाणे| खरे कीं खोटे ||४०||
देव रेशिमाचा केला| तोही तुटोनियां गेला |
आतां नवा नेम धरिला| मृत्तिकेच्या लिंगाचा ||४१||
आमचा देव बहु सत्य| आम्हांस आकांतीं पावत |
पूर्ण करी मनोरथ| सर्वकाळ ||४२||
आतां याचें सत्त्व गेलें| प्राप्त होतें तें झालें |
प्राक्तन नवचे पालटिलें| ईश्वराचेनि ||४३||
धातु पाषाण मृत्तिका| चित्रलेप काष्ठ देखा |
तेथें देव कैंचा मूर्खा| भ्रांति पडिली ||४४||
हे आपुलाली कल्पना| प्राक्तना- ऐशीं फळें जाणा |
परी त्या देवाचिया खुणा| वेगळ्याचि ||४५||
नानाशास्त्रविदो लोका नानादैवतपूजकाः |
आत्मज्ञानं विना पार्थ सर्वकर्म निरर्थकम् ||१||
म्हणोनि हें माया भ्रमणें| सृष्टि मिथ्या कोटिगुणें |
वेद शास्त्रें पुराणें| ऐशींच बोलती ||४६||
साधु संत महानुभाव| त्यांचा ऐसाचि अनुभव |
पंचभूतातीत देव| सृष्टि मिथ्या ||४७||
सृष्टीपूर्वीं सृष्टि चालतां| सृष्टि अवघी
संहारतां |
शाश्वत देव तत्त्वतां| आदि अंतीं ||४८||
ऐसा सर्वांचा निश्चयो| यदर्थीं नाहीं संशयो |
व्यतिरेक आणि अन्वयो| कल्पनारूप ||४९||
एके कल्पनेचे पोटीं| बोलिजेती अष्ट सृष्टि |
तये सृष्टीची गोष्टी| सावध ऐका ||५०||
एक कल्पनेची सृष्टी| दुसरी शाब्दिक सृष्टी |
तिसरी प्रत्यक्ष सृष्टी| जाणती सर्व ||५१||
चौथी चित्रलेप सृष्टी| पांचवी स्वप्नसृष्टी |
साहावी गंधर्वसृष्टी| ज्वरसृष्टी सातवी ||५२||
आठवी दृष्टिबंधन| ऐशा अष्ट सृष्टि जाण |
यांमध्ये श्रेष्ठ कोण| सत्य मानावी ||५३||
म्हणोन सृष्टी नाशवंत| जाणती संत महंत |
सगुण भजावा निश्चित| निश्चयालागीं ||५४||
सगुणाचेनि आधारें| निर्गुण पाविजे निर्धारें |
सारासारविचारें| संतसंगें ||५५||
आतां असो हें बहुत| संतसंगें केलें नेमस्त |
येरवीं चित्त दुश्चित| संशयीं पडे ||५६||
तंव शिष्यें आक्षेपिलें| सृष्टी मिथ्या ऐसें कळलें |
परी हें दृश्य अवघें नाथिलें| तरी दिसतें कां ||५७||
दृश्य प्रत्यक्ष दिसतें| म्हणोनि सत्यचि वाटतें |
यासि काय करावें तें| सांगा स्वामी ||५८||
याचें प्रत्युत्तर भलें| पुढिले समासीं बोलिलें |
श्रोतीं श्रवण केलें| पाहिजे पुढें ||५९||
एवं सृष्टि मिथ्या जाण| जाणोनि रक्षावें सगुण |
ऐशी हे अनुभवाची खूण| अनुभवी जाणती ||६०||
हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
षष्ठदशके सृष्टिकथानिरूपणं नाम षष्ठः
समासः ||६||६. ६ 

समास सातवा  : सगुणभजन 
श्रीराम ||
ज्ञानें दृश्य मिथ्या झालें| तरी कां पाहिजे भजन केलें |
तेणें काय प्राप्त झालें| हें मज निरूपावें ||१||
ज्ञानाहून थोर असेना| तरी कां पाहिजे उपासना |
उपासनेनें जनां| काय प्राप्त ||२||
मुख्य सार तें निर्गुण| तेथें दिसेचिना सगुण |
भजन केलियाचा गुण| मज निरूपावा ||३||
जें प्रत्यक्ष नाशवंत| त्यासि भजावें किंनिमित्त |
सत्य सांडून असत्य| कोणें भजावें ||४||
असत्याचा प्रत्ययो आला| तरी मग नेम कां लागला |
सत्य सांडून गलबला| कासया करावा ||५||
निर्गुणानें मोक्ष होतो| प्रत्यक्ष प्रत्यय येतो |
सगुण काय देऊं पाहतो| सांगा स्वामी ||६||
सगुण नाशवंत ऐसें सांगतां| पुनः भजन करावें
म्हणतां |
तरी कासयासाठीं आतां| भजन करूं ||७||
स्वामीचे भिडेनें बोलवेना| येऱ्हवीं हें कांहींच मानेना |
साध्यचि झालिया साधना| कां प्रवर्तावें ||८||
ऐसें श्रोतयाचें बोलणें| शब्द बोले निर्बुजलेपणें |
याचें उत्तर ऐकणें| म्हणे वक्ता ||९||
सद्गुरु वचन प्रतिपालन| हेंचि मुख्य परमार्थाचें लक्षण |
वचनभंग करितां विलक्षण| सहजचि जाहलें ||१०||
म्हणोनि आज्ञेसि वंदावें| सगुण भजन मानावें |
श्रोता म्हणे हें देवें| कां प्रयोजिलें ||११||
काय मानिला उपकार| कोण झाला साक्षात्कार |
किंवा प्रारब्धाचें अक्षर| पुसिलें देवें ||१२||
होणार हें तों पालटेना| भजनें काय करावें जना.
हें तों पाहतां अनुमाना| कांहींच न ये ||१३||
स्वामीची आज्ञा प्रमाण| कोण करील अप्रमाण |
परंतु याचा काय गुण| मज निरूपावा ||१४||
वक्ता म्हणे सावधपणें| सांग ज्ञानाची लक्षणें |
तुज कांहीं लागे करणें| किंवा नाहीं ||१५||
करणें लागे भोजन| करणें लागे उदकप्राशन |
मळमूत्रत्यागलक्षण| तेंही सुटेना ||१६||
जनाचें समाधान राखावें| आपुलें पारिखें ओळखावें |
आणि भजनचि मोडावें| हें कोण ज्ञान ||१७||
ज्ञान विवेकें मिथ्या झालें| परंतु अवघें नाहीं टाकिलें |
तरी मग भजनेंचि काय केलें| सांग बापा ||१८||
साहेबास लोटांगणीं जावें| नीचासारिखें व्हावें |
आणि देवास न मानावें| हें कोण ज्ञान ||१९||
हरि हर ब्रह्मादिक| हे जयाचे आज्ञाधारक |
तूं एक मानवी रंक| भजसि ना तरी काय गेलें ||२०||
आमुचे कुळीं रघुनाथ| रघुनाथ आमुचा परमार्थ |
जो समर्थाचाही समर्थ| देवां सोडविता ||२१||
त्याचे आम्ही सेवकजन| सेवा करितां झालें ज्ञान |
तेथें अभाव धरितां पतन| पाविजेल कीं ||२२||
सद्गुरु सांगती सारासार| त्यास कैसें म्हणावें असार |
तुज काय सांगणें विचार| शाहाणे जाणती ||२३||
समर्थाचे मनींचें तुटे| तेंचि जाणावें अदृष्ट खोटें |
राज्यपदापासून करंटें| चेवलें जैसें ||२४||
मी थोर वाटे मनीं| तो नव्हे ब्रह्मज्ञानी |
विचार पाहतां देहाभिमानी| प्रत्यक्ष दिसे ||२५||
वस्तु भजन करीना| न करीं ऐसेंही म्हणेना |
तरी जाणावी ती कल्पना| दडोन राहिली ||२६||
ना तें ज्ञान ना तें भजन| उगाचि आला देहाभिमान |
तेथें नाहीं कीं अनुमान| प्रत्ययो तुझा ||२७||
तरी आतां ऐसें न करावें| रघुनाथभजनीं लागावें |
तेणेंचि ज्ञान बोलावें| चळेना ऐसें ||२८||
करी दुर्जनांचा संहार| भक्तजनांचा आधार |
ऐसा हा चमत्कार| रोकडा चाले ||२९||
मनीं धरावें तें होतें| विघ्न अवघेंचि नासोनि जातें |
कृपा केलिया रघुनाथें| प्रचीति येते ||३०||
रघुनाथभजनें ज्ञान झालें| रघुनाथभजनें महत्व
वाढलें |
म्हणोनि तुवां केलें| पाहिजे आधीं ||३१||
हें तों आहे सप्रचीत| आणि तुज वाटेना प्रचित |
साक्षात्कारें नेमस्त| प्रत्ययो करावा ||३२||
रघुनाथ स्मरोन कार्य करावें| तें तत्काळचि सिद्धि पावे |
कर्ता राम हें असावें| अभ्यंतरीं ||३३||
कर्ता राम मी नव्हे आपण| ऐसें सगुण निवेदन |
निर्गुणीं तें अनन्य| निर्गुणचि होइजे ||३४||
मी कर्ता ऐसें म्हणतां| कांहींच घडेना सर्वथा |
प्रतीत पाहसी तरी आतां| शीघ्रचि आहे ||३५||
मी कर्ता ऐसें म्हणसी| तेणें तूं कष्टी होसी |
राम कर्ता म्हणतां पावसी| यश कीर्ति प्रताप ||३६||
एके भावनेसाठीं| देवासि पडे तुटी |
कां ते होय कृपादृष्टी| देव कर्ताभावितां ||३७||
आपण आहे दों दिवसांचा| आणि देव बहुतां काळांचा |
आपण थोडे ओळखीचा| देवास त्रैलोक्य जाणे ||३८||
याकारणें रघुनाथ भजन| त्यासि मानिती बहुत जन |
ब्रह्मादिक आदिकरून| रामभजनीं तत्पर ||३९||
ज्ञानबळें उपासना| अम्ही भक्त जरी मानूं ना |
तरी या दोषाचिया पतना| पावों अभक्तपणें ||४०||
देव उपेक्षी थोरपणें| तरी मग त्याचें तोचि जाणे |
अप्रमाण तें श्लाघ्यवाणें| नव्हेचि कीं श्रेष्ठा ||४१||
देहास लागली उपासना| आपण विवेकें उरेना |
ऐशी स्थिति सज्जना| अंतरींची ||४२||
सकळ मिथ्या होऊन जातें| हें रामभजनें कळों येतें |
दृश्य ज्ञानियांचें मतें| स्वप्न जैसें ||४३||
मिथ्या स्वप्नविवंचना| तैशी हे सृष्टिरचना |
दृश्य मिथ्या साधुजनां| कळों आलें ||४४||
आक्षेप झाला श्रोतयांसी| मिथ्या तरी दिसतें कां आम्हासीं |
याचें उत्तर पुढिलें समासीं| बोलिलें असे ||४५||
हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
षष्ठदशके सगुणभजननिरूपणं नाम सप्तमः समासः ||७||६. ७ 

समास आठवा  : दृश्यनिरूपण 
श्रीराम ||
मागां श्रोतीं पुसिलें होतें| दृश्य मिथ्या तरी कां दिसतें |
त्याचें उत्तर बोलिजेल तें| सावधान ऐका ||१||
देखिलें तें सत्यचि मानावें| हें ज्ञात्याचें देखणें नव्हे |
जड मूढ अज्ञान जीवें| हें सत्य मानिजे ||२||
एका देखिल्यासाठीं| लटिक्या कराव्या ग्रंथकोटी |
संतमहंतांच्या गोष्टी| त्याही मिथ्या मानाव्या ||३||
माझें दिसतें हेंचि खरें| तेथें चालेना दुसरें |
ऐशिया संशयाच्या भरें| भरोंचि नये ||४||
मृगें देखिलें मृगजळ| तेथें धांवे तें बरळ |
जळ नव्हे मिथ्या सकळ| त्या पशूसि कोणें म्हणावें ||५||
रात्रौ स्वप्न देखिलें| बहुत द्रव्य सांपडलें |
बहुत जनांसि वेव्हारिलें| तें खरें कैसेनि मानावें ||६||
कुशळ चितारी विचित्र| तेणें निर्माण केलें चित्र |
देखतां उठे प्रीति मात्र| परंतु तेथें मृत्तिका ||७||
नाना वनिता हस्ती घोडे| रात्रौ देखतां मन बुडे |
दिवसा पाहतां कातडें| कंटाळवाणें ||८||
काष्ठी पाषाणी पुतळ्या| नाना प्रकारें निर्मिल्या |
परम सुंदर वाटल्या| परंतु तेथें पाषाण ||९||
नाना गोपुरीं पुतळ्या असती| वक्रांगें वक्रदृष्टीं पाहती |
लाघव देखता भरे वृत्ती| परंतु तेथें त्रिभाग ||१०||
खेळतां नेटके दशावतारी| तेथें येती सुंदर नारी |
नेत्र मोडिती कळाकुसरीं| परी ते अवघे धटिंगण ||११||
सृष्टि बहुरंगी असत्य| बहुरूपाचें हें कृत्य |
तुज वाटे दृश्य सत्य| परी हे जाण अविद्या ||१२||
मिथ्या साचासारिखें देखिलें| परी तें पाहिजे विचारिलें |
दृष्टि तरळतां भासलें| तें साच कैसें मानावें ||१३||
वरी पाहतां पालथें आकाश| उदकीं पाहतां उताणें
आकाश |
मध्यें चांदण्याचाही प्रकाश| परी तें अवघें मिथ्या ||१४||
नृपतीनें चितारी आणिले| ज्याचे त्या ऐसे पुतळे केले |
पाहतां तेचि ऐसे गमले| परी ते अवघे मायिक ||१५||
नेत्रीं कांहीं बाहुली नसे| जेव्हां जें पहावें तेव्हां
तें भासे |
डोळां प्रतिबिंब दिसे| तें साच कैसेनी ||१६||
जितुके बुडबुडे उठती| तितुक्यांमध्यें रूपें दिसती |
क्षणामध्यें फुटोनि जाती| रूपें मिथ्या ||१७||
लघुदर्पणें दोनी चारी होतीं| तितुकीं मुखें प्रतिबिंबती |
परी तीं मिथ्या आदिअंतीं| एकचि मुख ||१८||
नदीतीरीं भार जातां| दुसरा भार दिसे पालथा |
कां पडसादाचा अवचितां| गजर उठे ||१९||
वापी सरोवरांचें नीर| तेथें पशु पक्षी नर वानर |
नाना पत्रें वृक्ष विस्तार| दिसे दोहीं सवां ||२०||
एक शस्त्र झाडूं जातां| दोन दिसती तत्त्वतां |
नाना तंतु टणत्कारितां| द्विधा भासती ||२१||
कां ते दर्पणाचे मंदिरीं| बैसली सभा दिसे दुसरी |
बहुत दीपांचिये हारीं| बहुत छाया दिसती ||२२||
ऐसें हें बहुविध भासे| साचासारिखें दिसे |
परी हें सत्य म्हणोन कैसें| विश्वासावें ||२३||
माया मिथ्या बाजीगिरी| दिसे साचाचिये परी |
परी हे जाणत्यानें खरी| मानूंचि नये ||२४||
लटिकें साचा ऐसे भावावें |तरी मग पारखी कासया असावें |
एवं ये अविद्येचे गोवें| ऐसेचि असती ||२५||
मनुष्यांची बाजीगिरी| बहुत जनां वाटे खरी |
शेवट पाहतां निर्धारीं| मिथ्या होय ||२६||
तैशीच माव राक्षसांची| देवांसही वाटे साची |
पंचवटिकेसि मृगाची| पाठी घेतली रामें ||२७||
पूर्वकाया पालटिती| एकाचेचि बहुत होती |
रक्तबिंदीं जन्मती| रजनीचर ||२८||
नाना पदार्थ फळेंचि झाले| द्वारकेमध्यें प्रवेशले |
कृष्णें दैत्य किती वधिले| कपटरूपी ||२९||
कैसें कपट रावणाचें| शिर केलें मावेचें |
काळनेमीच्या आश्रमाचें| अपूर्व कैसें ||३०||
नाना दैत्य कपटमती| जे देवांसही नाटोपती |
मग निर्माण होऊन शक्ती| संहार केला ||३१||
ऐसी राक्षसांची माव| जाणों न शकती देव |
कपटविद्येचें लाघव| अघटित ज्यांचें ||३२||
मनुष्यांची बाजीगिरी| राक्षसांची वोडंबरी |
भगवंताची नानापरी| विचित्र माया ||३३||
हे साचासारिखीच देइसे| विचारितांचि निरसे |
मिथ्याच परी आभासे| निरंतर ||३४||
साच म्हणावी तरी हे नासे| मिथ्या म्हणावी तरी हे दिसे |
दोहीं पदार्थीं अविश्वासे| सांगतां मन ||३५||
परंतु हें नव्हे साचार| मायेचा मिथ्या विचार |
दिसतें हें स्वप्नाकार| जाण बापा ||३६||
तथापि असो तुजला| भासचि सत्य वाटला |
तरी तेथें चुका पडिला| ऐक बापा ||३७||
दृश्यभास अविद्यात्मक| तुझाही देह तदात्मक |
म्हणोनि हा विवेक| तेथें संचरला ||३८||
दृष्टीनें दृश्य देखिलें| मन भासावरी बैसलें |
परी तें लिंगदेह झालें| अविद्यात्मक ||३९||
अविद्येनें अविद्या देखिली| म्हणोन गोष्टी विश्वासली |
तुझी काया अवघी संचली| अविद्येची ||४०||
तेचि काया मी आपण| हें देहबुद्धीचें लक्षण |
येणेंकरितां झालें प्रमाण| दृश्य अवघें ||४१||
इकडे सत्य मानिला देह| तिकडे दृश्य सत्य हा निर्वाह |
दोंहींमध्यें हा संदेह| पैसावला बळें ||४२||
देहबुद्धी केली बळकट| आणि ब्रह्म पाहों गेला धीट |
तों दृश्यानें रोधिली वाट| परब्रह्माची ||४३||
तेथें साच मानिलें दृश्याला| निश्चयचि बाणोनि गेला |
पहा हो केवढा चुका पडिला| अकस्मात ||४४||
आतां असो हें बोलणें| ब्रह्म न पाविजे मीपणें |
देहबुद्धीची लक्षणें| दृश्य भाविती ||४५||
अस्थींच्या देहीं मांसाचा गोळा| पाहेन म्हणे
ब्रह्मींचा सोहळा |
तो ज्ञाता नव्हे आंधळा| केवळ मूर्ख ||४६||
दृष्टीस दिसे मनास भासे| तितुकें काळांतरीं नासे |
म्हणोनि दृश्यातीत असे| परब्रह्म तें ||४७||
परब्रह्म तें शाश्वत| माया तेचि अशाश्वत |
ऐसा बोलिला निश्चितार्थ| नानाशास्त्रीं ||४८||
आतां पुढें निरूपण| देहबुद्धीचें लक्षण |
चुका पडिला तो कोण| बोलिलें असे ||४९||
मी कोण हें जाणावें| मीपण त्यागून अनन्य व्हावें |
मग समाधान तें स्वभावें| अंगीं बाणे ||५०||
हरिः ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
षष्ठदशके दृश्यनिरसनं नाम अष्टमः समासः ||८||६. ८ 

श्री रघुवीर समर्थ ||
समास नववा  : सारशोधन 
श्रीराम ||
गुप्त आहे उदंड धन| काय जाणती सेवकजन |
तयांस आहे तें ज्ञान| बाह्याकाराचें ||१||
गुप्त ठेविले उदंड अर्थ| आणि प्रगट दिसती पदार्थ |
शहाणे शोधिति स्वार्थ| अंतरीं असे ||२||
तैसें दृश्य हें मायिक| पाहत असती सकळ लोक |
परी जयांस ठाउका विवेक| ते अंतर जाणती ||३||
द्रव्य ठेऊन जळ सोडिलें| लोक म्हणती सरोवर भरलें |
तयाचें अभ्यंतर कळलें| समर्थ जनांसी ||४||
तैसे ज्ञाते जे समर्थ| तिहीं ओळखिला परमार्थ |
इतर ते करिती स्वार्थ| दृश्य पदार्थांचा ||५||
काबाडी वाहती काबाड| श्रेष्ठ भोगिती रत्नें जाड |
हें जयांचें त्यांस गोड| कर्मयोगें ||६||
एक काष्ठस्वार्थ करिती| एक शुभा एकवटिती |
तैसे नव्हेत कीं नृपती| सारभोक्ते ||७||
जयांस आहे विचार| ते सुखासनीं झाले स्वार |
इतर ते जवळील भार| वाहतचि मेले ||८||
एक दिव्यान्नें भक्षिती| एक विष्ठा सावडिती |
आपण वर्तल्याचा घेती| साभिमान ||९||
सार सेविजे श्रेष्ठीं| असार घेइजे वृथापुष्टीं |
सारासाराची गोष्टी| सज्ञान जाणती ||१०||
गुप्त परिस चिंतामणी| प्रगट खडे काचमणी |
गुप्त हेम रत्नखाणी| प्रगट पाषाण मृत्तिका ||११||
अव्हाशंख अव्हावेल| गुप्त वनस्पती अमूल्य |
एरंड धोत्रे बहुसाल| प्रगट शिंपी ||१२||
कोठें दिसेना कल्पतरू| उदंड शेरांचा विस्तारू |
पाहतां नाहीं मैलागरू| बोरी बाभळी उदंड ||१३||
कामधेनु जाणिजे इंद्रें| सृष्टींत उदंड खिल्लारें |
महद्भाग्य भोगिजे नृपवरें| इतरां कर्मानुसार ||१४||
नाना व्यापार करिती जन| अवघेच म्हणती सकांचन |
परंतु कुबेराचें महिमान| कोणासीच न ये ||१५||
तैसा ज्ञानी योगीश्वर| गुप्तार्थलाभाचा ईश्वर |
इतर ते पोटाचे किंकर| नाना मतें धुंडिती ||१६||
तस्मात् सार तें दिसेना| आणि असार तें दिसे जनां |
सारासारविवंचना| साधु जाणती ||१७||
इतरास हें काये सांगणे| खरें खोटें कोण जाणे |
साधुसंतांचिये खुणे| साधुसंत जाणती ||१८||
दिसेना जें गुप्त धन| तयास करणें लागे अंजन |
गुप्त परमात्मा सज्जन| संगतीं शोधावा ||१९||
रायाचें सान्निध्य होतां| सहजचि लाभे श्रीमंतता |
तैसा हा सत्संग धरितां| सद्वस्तु लाभे ||२०||
सद्वस्तूस लाभे सद्वस्तु| अव्यवस्थासि अव्यवस्थु |
पाहतां प्रशस्तासि प्रशस्तु| विचार लाभे ||२१||
म्हणोनि हें दृश्यजात| अवघें आहे अशाश्वत |
परमात्मा अच्युत अनंत| तो या दृष्यावेगळा ||२२||
दृश्यावेगळा दृश्याअन्तरीं| सर्वात्मा तो चराचरीं |
विचार पाहतां अंतरीं| निश्चयो बाणे ||२३||
संसारत्याग न करितां| प्रपंचउपाधि न सांडितां |
जनांमध्ये सार्थकता| विचारेंचि होय ||२४||
हें प्रचीतीचें बोलणें| विवेकें प्रचीत बाणे |
प्रचीत पाहतील ते शहाणे| अन्यथा नव्हे ||२५||
प्रचीत आणि अनुमान| उधार आणि रोकडें धन |
मानसपूजा प्रत्यक्ष दर्शन| यास महदंतर ||२६||
पुढें जन्मांतरीं होणार| हा तो अवघाच उधार |
तैसें नव्हे सारासार| तत्काळ लभे ||२७||
तत्काळचि लाभ होतो| प्राणी संसारीं सुटतो |
संशय अवघाचि तुटतो| जन्ममरणांचा ||२८||
याचि जन्में येणेंचि काळें| संसारीं होइजे निराळें |
मोक्ष पाविजे निश्चळें| स्वरूपाकारें ||२९||
ये गोष्टीस करी अनुमान| तो शीघ्रचि पावेल पतन |
मिथ्या वदेल त्यास आण| उपासनेची ||३०||
हें यथार्थचि आहे बोलणें| विवेकें शीघ्रचि मुक्त होणें |
असोनि कांहींच नसणें| जनांमध्यें ||३१||
देवपद आहे निर्गुण| देवपदीं अनन्यपण |
हाचि अर्थ पाहतां पूर्ण| समाधान बाणे ||३२||
देहींच विदेह होणें| करून कांहींच न करणें |
जीवन्मुक्तांचीं लक्षणें| जीवन्मुक्त जाणती ||३३||
येरवीं हें खरें न वाटे| अनुमानेंचि संदेह वाटे |
संदेहाचें मूळ तुटे| सद्गुरुवचनें ||३४||
हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
षष्ठदशके सारशोधननिरूपणं नाम नवमः समासः ||९||६. ९ 

जय जय रघुवीर समर्थ ||
समास दहावा  : अनुर्वाच्यनिरूपण 
श्रीराम ||
समाधान पुसतां कांहीं| म्हणती बोलिजे ऐसें नाहीं |
तरी तें कैसें आहे सर्वही| मज निरूपावें ||१||
मुक्यानें गूळ खादला| गोडी न ये सांगायाला |
याचा अभिप्रायो मजला| निरूपण कीजे ||२||
अनुभवही पुसों जातां| म्हणती न ये कीं सांगतां |
तरी कोणापाशीं पुसों आतां| समाधान ||३||
जे ते अगम्य सांगती| न ये माझिया प्रचीती |
विचार बैसे माझे चित्तीं| ऐसें करावें ||४||
ऐसें श्रोतयाचें उत्तर| याचें कैसें प्रत्युत्तर |
निरूपिजेल तत्पर| होऊन ऐका ||५||
जें समाधानाचें स्थळ| कीं तो अनुभवचि केवळ |
तेंचि स्वरूप प्रांजळ| बोलून दाऊं ||६||
जें बोलास आकळेना| बोलिल्याविणही कळेना |
जयास कल्पितां कल्पना| हिंपुटी होय ||७||
तें जाणावें परब्रह्म| जें वेदांचें गुह्य परम |
धरितां संत समागम| सर्वही कळे ||८||
तेंचि आतां सांगिजेल| जें समाधान सखोल |
ऐक अनुभवाचे बोल| अनिर्वाच्य वस्तु ||९||
सांगतां न ये तें सांगणें| गोडी कळावया गूळ देणें |
ऐसें हें सद्गुरुविणें| होणार नाहीं ||१०||
सद्गुरुकृपा कळे त्यासी| जो शोधील आपणासी |
पुढें कळेल अनुभवासी| आपेंआप वस्तु ||११||
दृढ करूनियां बुद्धि| आधीं घ्यावी आपुली शुद्धी |
तेणें लागे समाधी| अकस्मात ||१२||
आपुलें मूळ बरें शोधितां| आपुली तों मायिक वार्ता |
पुढें वस्तूच तत्त्वतां| समाधान ||१३||
आत्मा आहे सर्वसाक्षी| हें बोलिजे पूर्वपक्षीं |
जो कोणी सिद्धांत लक्षी| तोचि साधु ||१४||
सिद्धांत वस्तु लक्षूं जातां| सर्वसाक्षिणी ते अवस्था |
आत्मा त्याहून परता| अवस्थातीत ||१५||
पदार्थज्ञान जेव्हां सरे| द्रष्टा द्रष्टेपणें नुरे |
ते समयीं फुंज उतरे| मीपणाचा ||१६||
जेथें मुरालें मीपण| तेचि अनुभवाची खूण |
अनिर्वाच्य समाधान| याकारणें बोलिजे ||१७||
अत्यंत विचाराचे बोल| तरी ते मायिकचि फोल |
शब्द सबाह्य सखोल| अर्थचि अवघा ||१८||
शब्दाकरितां कळे अर्थ| अर्थ पाहतां शब्द व्यर्थ |
शब्द सांगें तें यथार्थ| परी आपण मिथ्या ||१९||
शब्दाकरितां वस्तु भासे| वस्तु पाहतां शब्द नासे |
शब्द फोल अर्थ असे| घनदाटपणें ||२०||
भूसाकरितां धान्य निपजे| धान्य घेऊन भूस टाकिजे |
तैसा भूस शब्द जाणिजे| अर्थ धान्य ||२१||
पोंचटामध्यें घनवट| घनवटीं उडे पोंचट |
तैसा शब्द हा फलकट| परब्रह्मीं ||२२||
शब्द बोलूनि राहे| अर्थ शब्दापूर्वींच आहे |
याकारणें न साहे| उपमा तया अर्थासी ||२३||
भूस सांडून कण घ्यावा| तैसा वाच्यांश त्यजावा |
कण लक्ष्यांश लक्षावा| शुद्ध स्वानुभवें ||२४||
दृश्यावेगळें बोलिजे| त्यास वाच्यांश म्हणिजे |
त्याचा अर्थ तो जाणिजे| शुद्ध लक्ष्यांश ||२५||
ऐसा जो शुद्ध लक्ष्यांश| तोचि जाणावा पूर्वपक्ष |
स्वानुभव तो अलक्ष्य| लक्षिला न वचे ||२६||
जेथें गाळून सांडिलें नभा| जो अनुभवाचा गाभा |
ऐसा तोही उभा| कल्पित केला ||२७||
मिथ्या कल्पनेपासून झाला| खरेंपण कैसें असेल त्याला |
म्हणोनि तेथें अनुभवाला| ठावचि नाहीं ||२८||
दुजेविण अनुभव| हें बोलणेंचि तों वाव |
याकारणें नाहीं ठाव| अनुभवासी ||२९||
अनुभवें त्रिपुटी उपजे| अद्वैतीं द्वैतचि लाजे |
म्हणोनियां बोलणें साजे| अनिर्वाच्य ||३०||
दिवसरजनीचें परिमित| करावया मूळ आदित्य |
तो आदित्य गेलिया उर्वरित| त्यासि काय म्हणावें ||३१||
शब्द मौनाचा विचार| व्हावया मूळ ओंकार |
तो ओंकार गेलिया उच्चार| कैसा करावा ||३२||
अनुभव आणि अनुभविता| सकळ ये मायेचि करितां |
ते माया मुळींच नसतां| त्यास काय म्हणावें ||३३||
वस्तु एक आपण एक| ऐशी असती वेगळीक |
तरी अनुभवाचा विवेक| बोलों येता मुखें ||३४||
वेगळेपणाची माता| ते लटिकी वंध्येची सुता |
म्हणूनियां अभिन्नता| मुळींच आहे ||३५||
अजन्मा होता निजला| तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला |
सद्गुरूसी शरण गेला| संसारदुःखें ||३६||
सद्गुरुकृपेस्तव| झाला संसार वाव |
ज्ञान झालिया ठाव| पुसे अज्ञानाचा ||३७||
आहे तितुकें नाहीं झालें| नाहीं नाहींपणें निमालें |
आहे नाहीं जाऊन उरलें| नसोन कांहीं ||३८||
शून्यत्वातीत शुद्ध ज्ञान| तेणें झालें समाधान |
ऐक्यरूपें अभिन्न| सहजस्थिति ||३९||
अद्वैतनिरूपण होतां| निमाली द्वैताची वार्ता |
ज्ञानचर्चा बोलों जातां| जागृति आली ||४०||
श्रोतीं व्हावें सावधान| अर्थीं घालावें मन |
खुणे पावतां समाधान| अंतरीं कळे ||४१||
तेणें जितुकें ज्ञान कथिलें| तितुकें स्वप्नावारीं गेलें |
अनिर्वाच्य सुख उरलें| शब्दातीत ||४२||
तेथें शब्देंविण ऐक्यता| अनुभव ना अनुभविता |
ऐसा निवांत तो मागुता| जागृती आला ||४३||
तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला| जागा होऊन जागृतीस आला |
तेथें तर्क कुंठित जाहला| अंत न लगे ||४४||
या निरूपणाचें मूळ| केलेंच करूं प्रांजळ |
तेणें अंतरीं निवळ| समाधान कळे ||४५||
तंव शिष्यें विनविलें| जी हें आतां निरूपिलें |
तरी पाहिजे बोलिलें| मागुतें स्वामी ||४६||
मज कळाया कारण| केलेंच करावें निरूपण |
तेथील जे का निजखूण| ते मज अनुभवावी ||४७||
अजन्मा तो सांगा कवण| तेणें देखिला कैसा स्वप्न |
येथें कैसें निरूपण| बोलिलें आहे ||४८||
जाणोनि शिष्याचा आदर| स्वामी देती प्रत्युत्तर |
तेंचि आतां अति तत्पर| श्रोतीं येथें परिसावें ||४९||
ऐक शिष्या सावधान| अजन्मा तो तूंचि जण |
तुवां देखिला स्वप्नीं स्वप्न| तोही आतां सांगतों ||५०||
स्वप्नीं स्वप्नाचा विचार| तो तूं जाण हा संसार |
तेथें तुवां सारासार| विचार केला ||५१||
रिघोनि सद्गुरूसी शरण| काढून शुद्ध निरूपण |
याची करिसी उणखूण| प्रत्यक्ष आतां ||५२||
याचाचि घेतां अनुभव| बोलणें तितुकें होतें वाव |
निवांत विश्रांतीचा ठाव| ते तूं जाण जागृती ||५३||
ज्ञानगोष्टीचा गलबला| सरोन अर्थ प्रगटला |
याचा विचार घेतां आला| अंतरीं अनुभव ||५४||
तुज वाटे हे जागृती| मज झाली अनुभवप्राप्ती |
या नांव केवळ भ्रांती| फिटलीच नाहीं ||५५||
अनुभव अनुभवीं विराला| अनुभवेंविण अनुभव आला |
हाही स्वप्नींचा चेइला| नाहींस बापा ||५६||
जागा झालिया स्वप्नऊर्मी| स्वप्नीं म्हणसी अजन्मा तो मी |
जागेपणीं स्वप्नऊर्मी| गेलीच नाहीं ||५७||
स्वप्नीं वाटे जागेपण| तैशी अनुभवाची खूण |
आली परी तें सत्य स्वप्न| भ्रमरूप ||५८||
जागृति यापैलीकडे| तें सांगणें केवीं घडे |
जेथें धारणाचि मोडे| विवेकाची ||५९||
म्हणोनि तें समाधान| बोलतांचि न ये ऐसें जाण |
निःशब्दाची ऐशी खूण| ओळखावी ||६०||
ऐसें आहे समाधान| बोलतांच न ये जाण |
इतुकेनें बाणली खूण| निःशब्दाची ||६१||
हरिः ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
षष्ठदशके अनिर्वाच्यनिरूपणं नाम दशमः समासः ||१०||६. १० 
जय जय रघुवीर समर्थ ||
||दशक सहवा समाप्त ||


 
Encoded by Sunder Hattangadi.
Proofread by Sunder Hattangadi and Vishwas Bhide.

%@@1
% File name             : dAsabodh06.itx
%--------------------------------------------
% Text title            : Dasabodh dAsabodha
% Author                : Swami Samartha Ramadas
% Language              : Marathi, Sanskrit
% Subject               : philosophy/hinduism/religion
% Description/comments  : 
% Transliterated by     : Vishwas Bhide vishwas_bhide@yahoo.com, santsahitya@yahoo.co.in Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com, NA
% Proofread by          : Vishwas Bhide vishwas_bhide@yahoo.com, santsahitya@yahoo.co.in, Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com, NA
% Latest update         : May 16, 2009
% Send corrections to   : sanskrit@cheerful.com
%
% Special Instructions:
% i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty
% Transliteration scheme: ITRANS 5.2
% Site access  :         
% http://sanskritdocuments.org/
% http://sanskrit.gde.to/
%-----------------------------------------------------
% The text is to be used for personal studies and research only.
% Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's'
% agreement.
% @@2
%
% Commands upto engtitle are 
% needed for devanaagarii output and formatting.
%--------------------------------------------------------

This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct Unicode font. Some help is available at Notes on Viewing and Creating Devanagari Documents with Unicode Support. Some of the Unicode fonts for Devanagari are linked at http://devanaagarii.net and for Sanskrit Transliteration/Diacritics are available at IndUni Fonts.

Questions, comments? Write to sanskrit@cheerful.com .