||समर्थ रामदासांचा दासबोध दशक ३ ||
 
            ||दशक तिसरा : स्वगुणपरीक्षानाम ||३||
समास पहिला    : जन्मदुःख निरूपण 
                   ||श्रीराम ||
जन्म दुःखाचा अंकुर| जन्म शोकाचा सागर |
जन्म भयाचा डोंगर| चळेना ऐसा ||१||
जन्म कर्माची आटणी| जन्म पातकाची खाणी |
जन्म काळाची जाचणी| निच नवी ||२||
जन्म कुविद्येचें फळ| जन्म लोभाचें कमळ |
जन्म भ्रांतीचें पडळ| ज्ञानहीन ||३||
जन्म जिवासी बंधन| जन्म मृत्यासी कारण |
जन्म हेंचि अकारण| गथागोवी ||४||
जन्म सुखाचा विसर| जन्म चिंतेचा आगर |
जन्म वासनाविस्तार| विस्तारला ||५||
जन्म जीवाची आवदसा| जन्म कल्पनेचा ठसा |
जन्म लांवेचा वळसा| ममतारूप ||६||
जन्म मायेचे मैंदावें| जन्म क्रोधाचें विरावें |
जन्म मोक्षास आडवें| विघ्न आहे ||७||
जन्म जिवाचें मीपण| जन्म अहंतेचा गुण |
जन्म हेंचि विस्मरण| ईश्वराचें ||८||
जन्म विषयांची आवडी| जन्म दुराशेची बेडी |
जन्म काळाची कांकडी| भक्षिताहे ||९||
जन्म हाचि विषमकाळ| जन्म हेंचि वोखटी वेळ |
जन्म हा अति कुश्चीळ| नर्कपतन ||१०||
पाहातां शरीराचें मूळ| या ऐसें नाहीं अमंगळ |
रजस्वलेचा जो विटाळ| त्यामध्यें जन्म यासी ||११||
अत्यंत दोष ज्या विटाळा| त्या विटाळाचाचि पुतळा |
तेथें निर्मळपणाचा सोहळा| केवी घडे ||१२||
रजस्वलेचा जो विटाळ| त्याचा आळोन जाला गाळ |
त्या गळाचेंच केवळ| शरीर हें ||१३||
वरी वरी दिसे वैभवाचें| अंतरीं पोतडें नर्काचें |
जैसें झांकणें चर्मकुंडाचें| उघडितांच नये ||१४||
कुंड धुतां शुद्ध होतें| यास प्रत्यईं धुईजेतें |
तरी दुर्गंधी देहातें| शुद्धता न ये ||१५||
अस्तीपंजर उभविला| सीरानाडीं गुंडाळिला |
मेदमांसें सरसाविला| सांदोसाअंदीं भरूनी ||१६||
अशुद्ध शब्दें शुद्ध नाहीं| तेंहि भरलें असे देहीं |
नाना व्याधी दुःखें तेंहि| अभ्यांतरी वसती ||१७||
नर्काचें कोठार भरलें| आंतबाहेरी लिडीबिडिलें |
मूत्रपोतडें जमलें| दुर्गंधीचें ||१८||
जंत किडे आणी आंतडी| नाना दुर्गंधीची पोतडी |
अमुप लवथविती कातडी| कांटाळवाणी ||१९||
सर्वांगास सिर प्रमाण| तेथें बळसें वाहे घ्राण |
उठे घाणी फुटतां श्रवण| ते दुर्गंधी नेघवे ||२०||
डोळां निघती चिपडें| नाकीं दाटतीं मेकडें |
प्रातःकाळीं घाणी पडे| मुखीं मळासारिखी ||२१||
लाळ थुंका आणी मळ| पीत श्लेष्मा प्रबळ |
तयास म्हणती मुखकमळ| चंद्रासारिखें ||२२||
मुख ऐसें कुश्चीळ दिसे| पोटीं विष्ठा भरली असे |
प्रत्यक्षास प्रमाण नसे| भूमंडळीं ||२३||
पोटीं घालितां दिव्यान्न| कांहीं विष्ठा कांहीं वमन |
भागीरथीचें घेतां जीवन| त्याची कोये लघुशंका ||२४||
एवं मळ मूत्र आणी वमन| हेंचि देहाचें जीवन |
येणेंचि देह वाढे जाण| यदर्थीं संशय नाहीं ||२५||
पोटीं नस्तां मळ मूत्र वोक| मरोन जाती सकळ लोक |
जाला राव अथवा रंक| पोटीं विष्ठा चुकेना ||२६||
निर्मळपणें काढूं जातां| तरी देह पडेल तत्वतां |
एवं देहाची वेवस्था| ऐसी असे ||२७||
ऐसा हा धड असतां| येथाभूत पाहों जातां |
मग ते दुर्दशा सांगतां| शंका बाधी ||२८||
ऐसिये कारागृहीं वस्ती| नवमास बहु विपत्ती |
नवहि द्वारें निरोधती| वायो कैंचा तेथें ||२९||
वोका नरकाचे रस झिरपती| ते जठराग्नीस्तव तापती |
तेणें सर्वहि उकडती| अस्तिमांस ||३०||
त्वचेविण गर्भ खोळे| तंव मातेसी होती डोहळे |
कटवतिक्षणें सर्वांग पोळे| तया बाळकाचें ||३१||
बांधलें चर्माचें मोटाळें| तेथें विष्ठेचें पेटाळें |
रसौपाय वंकनाळें| होत असे ||३२||
विष्ठा मूत्र वांती पीत| नाकीं तोंडीं निघती जंत |
तेणें निर्बुजलें चित्त| आतिशयेंसीं ||३३||
ऐसिये कारागृहीं प्राणी| पडिला अत्यंत दाटणीं |
कळवळोन म्हणे चक्रपाणी| सोडवीं येथून आतां ||३४||
देवा सोडविसी येथून| तरी मी स्वहित करीन |
गर्भवास हा चुकवीन| पुन्हां न ये येथें ||३५||
ऐसी दुखवोन प्रतिज्ञा केली| तंव जन्मवेळ पुढें आली |
माता आक्रंदों लागली| प्रसूतकाळीं ||३६||
नाकीं तोंडीं बैसलें मांस| मस्तकद्वारें सांडी स्वास |
तेंहि बुजलें निशेष| जन्मकाळीं ||३७||
मस्तकद्वार तें बुजलें| तेणें चित्त निर्बुजलें |
प्राणी तळमळूं लागलें| चहूंकडे ||३८||
स्वास उस्वास कोंडला| तेणें प्राणी जाजावला |
मार्ग दिसेनासा जाला| कासावीस ||३९||
चित्त बहु निर्बुजलें| तेणें आडभरीं भरलें |
लोक म्हणती आडवें आलें| खांडून काढा ||४०||
मग ते खांडून काढिती| हस्तपाद छेदून घेती |
हातां पडिलें तेंचि कापिती| मुख नासिक उदर ||४१||
ऐसे टवके तोडिले| बाळकें प्राण सोडिले |
मातेनेंहि सांडिलें| कळिवर ||४२||
मृत्य पावला आपण| मतेचा घेतला प्राण |
दुःख भोगिलें दारुण| गर्भवासीं ||४३||
तथापी सुकृतेंकरूनी| मार्ग सांपडला योनी |
तऱ्हीं आडकला जाउनी| कंठस्कंदीं मागुता ||४४||
तये संकोचित पंथीं| बळेंचि वोढून काढिती |
तेणें गुणें प्राण जाती| बाळकाचे ||४५||
बाळकाचे जातां प्राण| अंतीं होये विस्मरण |
तेणें पूर्वील स्मरण| विसरोन गेला ||४६||
गर्भीं म्हणे सोहं सोहं| बाहेरी पडतां म्हणे कोहं |
ऐसा कष्टी जाला बहु| गर्भवासीं ||४७||
दुःखा वरपडा होता जाला| थोरा कष्टीं बाहेरी आला |
सवेंच कष्ट विसरला| गर्भवासाचे ||४८||
सुंन्याकार जाली वृत्ती| कांहीं आठवेना चित्तीं |
अज्ञानें पडिली भ्रांती| तेणें सुखचि मानिलें ||४९||
देह विकार पावलें| सुखदुःखें झळंबळे |
असो ऐसें गुंडाळलें| मायाजाळीं ||५०||
ऐसें दुःख गर्भवासीं| होतें प्राणीमात्रांसीं |
म्हणोनियां भगवंतासी| शरण जावें ||५१||
जो भगवंताचा भक्त| तो जन्मापासून मुक्त |
ज्ञानबळें बिरक्त| सर्वकाळ ||५२||
ऐशा गर्भवासीं विपत्ती| निरोपिल्या येथामती |
सावध होऊन श्रोतीं| पुढें अवधान द्यावें ||५३||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे जन्मदुःखनिरूपणनाम
              समास पहिला ||१||३. १ 

समास दुसरा    : स्वगुणपरीक्षा 
                    ||श्रीराम ||
संसार हाचि दुःखमूळ| लागती दुःखाचे इंगळ |
मागां बोलिली तळमळ| गर्भवासाची ||१||
गर्भवासीं दुःख जालें| तें बाळक विसरलें |
पुढें वाढों लागलें| दिवसेंदिवस ||२||
बाळपणीं त्वचा कोंवळी| दुःख होतांचि तळमळी |
वाचा नाहीं तये काळीं| सुखदुःख सांगावया ||३||
देहास कांहीं दुःख जालें| अथवा क्षुधेनें पीडलें |
तरी तें परम आक्रंदलें| परी अंतर नेणवे ||४||
माता कुरवाळी वरी| परी जे पीडा जाली अंतरीं |
ते मायेसी न कळे अभ्यांतरीं| दुःख होये बाळकासीं ||५||
मागुतें मागुतें फुंजे रडे| माता बुझावी घेऊन कडे |
वेथा नेणती बापुडें| तळमळी जीवीं ||६||
नानाव्याधीचे उमाळे| तेणें दुःखें आंदोळे |
रडे पडे कां पोळे| अग्निसंगें ||७||
शरीर रक्षितां नये| घडती नाना अपाये |
खोडी अधांतरीं होये| आवेवहीन बाळक ||८||
अथवा अपाय चुकले| पूर्णपुण्य पुढें ठाकलें |
मातेस ओळखों लागलें| दिवसेंदिवस ||९||
क्षणभरी मातेस न देखे| तरी आक्रंदें रुदन करी दुःखें |
ते समईं मातेसारिखें| आणीक कांहिंच नाहीं ||१०||
आस करून वास पाहे| मातेविण कदा न राहे |
वियोग पळमात्र न साहे| स्मरण जालियां नंतरें ||११||
जरी ब्रह्मादिक देव आले| अथवा लक्ष्मीने अवलोकिलें |
तरी न वचे बुझाविलें| आपले मातेवांचुनी ||१२||
कुरूप अथवा कुलक्षण| सकळांहूनि करंटेपण |
तरी नाहीं तीसमान| भूमंडळीं कोणी ||१३||
ऐसें तें केविलवाणें| मातेविण दिसे उणें |
रागें परतें केलें तिनें| तरी आक्रंदोनी मिठी घाली ||१४||
सुख पावे मातेजवळी| दुरी करितांचि तळमळी |
अतिप्रीति तयेकाळीं| मातेवरी लागली ||१५||
तंव ते मातेस मरण आलें| प्राणी पोरटें जालें |
दुःखें झुर्णीं लागलें| आई आई म्हणोनी ||१६||
आई पाहातां दिसेना| दीनरूप पाहे जना |
आस लागलिसे मना| आई येईल म्हणोनी ||१७||
माता म्हणौन मुख पाहे| तंव ते आपुली माता नव्हे |
मग हिंवासलें राहे| दैन्यवाणें ||१८||
मातावियोगें कष्टलें| तेणें मानसीं दुःख जालें |
देहहि क्षीणत्व पावलें| आतिशयेंसीं ||१९||
अथवा माताहि वांचली| मायलेंकुरा भेटी जाली |
बाळदशा ते राहिली| देवसेंदिवस ||२०||
बाळपण जालें उणें| दिवसेंदिवस होये शाहाणें |
मग ते मायेचें अत्यंत पेरूणें| होतें, तें राहिलें ||२१||
पुढें लो लागला खेळाचा| कळप मेळविला पोरांचा |
आल्यगेल्या डायाचा| आनंद शोक वाहे ||२२||
मायेबापें सिकविती पोटें| तयाचें परम दुःख वाटे |
चट लागली न सुटे| संगती लेंकुरांची ||२३||
लेंकुराअंमध्यें खेळतां| नाठवे माता पिता |
तंव तेंथेहि अवचिताअ| दुःख पावला ||२४||
पडिले दांत फुटला डोळा| मोडले पाय जाला खुळा |
गेला माज अवकळा- | ठाकून आली ||२५||
निघाल्या देवी आणी गोवर| उठलें कपाळ लागला ज्वर |
पोटसुळीं निरंतर| वायगोळा ||२६||
लागलीं भूतें जाली झडपणी| जळीच्या मेसको मायेराणी |
मुंज्या झोटिंग करणी| म्हैसोबाची ||२७||
वेताळ खंकाळ लागला| ब्रह्मगिऱ्हो संचरला |
नेणों चेडा वोलांडिला| कांहीं कळेना ||२८||
येक म्हणती बीरे देव| येक म्हणती खंडेराव |
येक म्हणती सकळ वाव| हा ब्राह्मणसमंध ||२९||
येक म्हणती कोणें केलें| आंगीं देवत घातले |
येक म्हणती चुकलें| सटवाईचें ||३०||
येक म्हणती कर्मभोग| आंगीं जडले नाना रोग |
वैद्य पंचाक्षरी चांग| बोलाऊन आणिले ||३१||
येक म्हणती हा वांचेना| येक म्हणती हा मरेना |
भोग भोगितो यातना| पापास्तव ||३२||
गर्भदुःख विसरला| तो त्रिविधतापें पोळला |
प्राणी बहुत कष्टी जाला| संसारदुःखें ||३३||
इतुकेंहि चुकोन वांचला| तरी मारमारूं शाहाणा केला |
लोकिकीं नेटका जाला| नांव राखे ऐसा ||३४||
पुढें मायबापीं लोभास्तव| संभ्रमें मांडिला विव्हाव |
दाऊनियां सकळ वैभव| नोवरी पाहिली ||३५||
वऱ्हाडीवैभव दाटलें| देखोन परमसुख वाटले |
मन हें रंगोन गेलें| सासुरवाडीकडे ||३६||
मायबापीं भलतैसें असावें| परी सासुरवाडीस नेटकें
जावें |
द्रव्य नसेल तरी घ्यावें| रुण कळांतरें ||३७||
आंतर्भाव ते सासुरवाडीं| मायेबापें राहिलीं बापुडीं |
होताती सर्वस्वें कुडकुडीं| तितुकेंच कार्य त्यांचें ||३८||
नोवरी आलियां घरा| अती हव्यास वाटे वरा |
म्हणे मजसारिखा दुसरा| कोणीच नाहीं ||३९||
मायबाप बंधु बहिणी| नोवरी न दिसतां वाटे काणी |
अत्यंत लोधला पापिणीं| अविद्येनें भुलविला ||४०||
संभोग नस्तां इतुका प्रेमा| योग्य जालिया उलंघी सीमा |
प्रीती वाढविती कामा- | करितां प्राणी गुंतला ||४१||
जरी न देखे क्षण येक डोळां| तरी जीव होय उताविळा |
प्रीतीपात्र अंतर्कळा| घेऊन गेली ||४२||
कोवळे कोवळे शब्द मंजुळ| मर्यादा लज्या मुखकमळ |
वक्त्रलोकनें केवळ| ग्रामज्याचे मैंदावें ||४३||
कळवळा येतां सांवरेना| शरीर विकळ आवरेना |
अनेत्र वेवसाईं क्रमेना| हुरहुर वाटे ||४४||
वेवसाय करितां बाहेरी| मन लागलेंसे घरीं |
क्षणाक्षणां अभ्यांतरीं| स्मरण होये कामिनीचें ||४५||
तुम्हीं माझिया जिवांतील जीव| म्हणौनी अत्यंत लाघव |
दाऊनियां चित्त सर्व| हिरोन घेतलें ||४६||
मैद सोइरीक काढिती| फांसे घालून प्राण घेती |
तैसें आयुष्य गेलियां अंतीं| प्राणीयांस होये ||४७||
प्रीति कामिनीसीं लागली| जरी तयेसी कोणी रागेजली |
तरी परम क्षिती वाटली| मानसीं गुप्तरूपें ||४८||
तये भार्येचेनि कैवारें| मायेबापासीं नीच उत्तरें |
बोलोनियां तिरस्कारें| वेगळा निघे| ४९||
स्त्रीकारणें लाज सांडिली| स्त्रीकारणें सखीं सोडिलीं |
स्त्रीकारणें विघडिलीं| सकळहि जिवलगें ||५०||
स्त्रीकारणें देह विकिला| स्त्रीकारणें सेवक जाला |
स्त्रीकारणें सांडविला| विवेकासी ||५१||
स्त्रीकारणें लोलंगता| स्त्रीकारणें अतिनम्रता |
स्त्रीकारणें पराधेनता| अंगिकारिली ||५२||
स्त्रीकारणें लोभी जाला| स्त्रीकारणें धर्म सांडिला |
स्त्रीकारणें अंतरला| तीर्थयात्रा स्वधर्म ||५३||
स्त्रीकारणें सर्वथा कांहीं|  शुभाशुभ विचारिलें नाहीं |
तनु मनु धनु सर्वही| अनन्यभावें अर्पिलें ||५४||
स्त्रीकारणें परमार्थ बुडविला| प्राणी स्वहितास नाडला |
ईश्वरीं कानकोंडा जाला| स्त्रीकारणें कामबुद्धी ||५५||
स्त्रीकारणें सोडिली भक्ती| स्त्रीकारणें सोडिली विरक्ती |
स्त्रीकारणें सायोज्यमुक्ती| तेहि तुछ्य मानिली ||५६||
येके स्त्रियेचेनि गुणें| ब्रह्मांड मानिलें ठेंगणें |
जिवलगें तीं पिसुणें| ऐसीं वाटलीं ||५७||
ऐसी अंतरप्रीति जडली| सार्वस्वाची सांडी केली |
तंव ते मरोन गेली| अकस्मात ||५८||
तेणें मनीं शोक वाढला| म्हणे थोर घात जाला |
आतां कैंचा बुडाला| संसार माझा ||५९||
जिवलगांचा सोडिला संग| अवचिता जाला घरभंग |
आतां करूं मायात्याग| म्हणे दुःखें ||६०||
स्त्री घेऊन आडवी| ऊर बडवी पोट बडवी |
लाज सांडून गौरवी| लोकां देखतां ||६१||
म्हणे माझें बुडालें घर| आतां न करी हा संसार |
दुःखें आक्रंदला थोर| घोर घोषें ||६२||
तेणें जीव वारयावेघला| सर्वस्वाचा उबग आला |
तेणें दुःखें जाला| जोगी कां महात्मा ||६३||
कां तें निघोन जाणें चुकलें| पुन्हां मागुतें लग्न केलें |
तेणें अत्यंतचि मग्न जालें| मन द्वितीय संमंधीं ||६४||
जाला द्वितीय संमंध| सवेंचि मांडिला आनंद |
श्रोतीं व्हावें सावध| पुढिले समासीं ||६५||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे स्वगुणपरीक्षानाम
              समास दुसरा ||२||३. २ 

समास तिसरा    : स्वगुणपरीक्षा २ 
                    ||श्रीराम ||
द्वितीय संमंध जाला| दुःख मागील विसरला |
सुख मानून राहिला| संसाराचें ||१||
जाला अत्यंत कृपण| पोटें न खाय अन्न |
रुक्याकारणें सांडी प्राण| येकसरा ||२||
कदा कल्पांतीं न वेची| सांचिलेंचि पुन्हा सांची |
अंतरीं असेल कैंची| सद्वासना ||३||
स्वयें धर्म न करी| धर्मकर्त्यासहि वारी |
सर्वकाळ निंदा करी| साधुजनाची ||४||
नेणे तीर्थ नेणे व्रत| नेणे अतित अभ्यागत |
मुंगीमुखींचें जें सीत| तेंही वेंचून सांची ||५||
स्वयें पुण्य करवेना| केलें तरी देखवेना |
उपहास्य करी मना- | नये म्हणौनी ||६||
देवां भक्तांस उछेदी| आंगबळें सकळांस खेदी |
निष्ठुर शब्दें अंतर भेदी| प्राणीमात्रांचें ||७||
नीति सांडून मागें| अनीतीनें वर्तों लागे |
गर्व धरून फुगे| सर्वकाळ ||८||
पूर्वजांस सिंतरिलें| पक्षश्राद्धहि नाहीं केलें |
कुळदैवत ठकिलें| कोणेपरी ||९||
आक्षत भरिली भाणा| दुजा ब्राह्मण मेहुणा |
आला होता पाहुणा| स्त्रियेस मूळ ||१०||
कदा नावडे हरिकथा| देव नलगे सर्वथा |
स्नानसंध्या म्हणे वृथा| कासया करावी ||११||
अभिळाषें सांची वित्त| स्वयें करी विस्वासघात |
मदें मातला उन्मत्त| तारुण्यपणें ||१२||
तारुण्य आंगीं भरलें| धारिष्ट न वचे धरिलें |
करूं नयें तेंचि केलें| माहापाप ||१३||
स्त्री केली परी धाकुटी| धीर न धरवेचि पोटीं |
विषयलोभें सेवटीं| वोळखी सांडिली ||१४||
माये बहिण न विचारी| जाला पापी परद्वारी |
दंड पावला राजद्वारीं| तऱ्हीं पालटेना ||१५||
परस्त्री देखोनि दृष्टीं| अभिळाष उठे पोटीं |
अकर्तव्यें हिंपुटी| पुन्हां होये ||१६||
ऐसें पाप उदंड केलें| शुभाशुभ नाहीं उरलें |
तेणें दोषें दुःख भरलें| अकस्मात आंगीं ||१७||
व्याधी भरली सर्वांगीं| प्राणी जाला क्षयरोगी |
केले दोष आपुले भोगी| सीघ्र काळें ||१८||
दुःखें सर्वांग फुटलें| नासिक अवघेंचि बैसलें |
लक्षण जाऊन जालें| कुलक्षण ||१९||
देहास क्षीणता आली| नाना वेथा उद्भवली |
तारुण्यशक्ती राहिली| खंगला प्राणी ||२०||
सर्वांगीं लागल्या कळा| देहास आली अवकळा |
प्राणी कांपे चळचळां| शक्ति नाहीं ||२१||
हस्तपादादिक झडले| सर्वांगीं किडे पडिले |
देखोन थुंकों लागले| लाहानथोर ||२२||
जाली विष्टेची सारणी| भोवती उठली वर्ढाणी |
अत्यंत खंगला प्राणी| जीव न वचे ||२३||
आतां मरण दे गा देवा| बहुत कष्ट जाले जीवा |
जाला नाहीं नेणों ठेवा| पातकाचा ||२४||
दुःखें घळघळां रडे| जों जों पाहे आंगाकडे |
तों तों दैन्यवाणें बापुडें| तळमळी जीवीं ||२५||
ऐसे कष्ट जाले बहुत| सकळ जालें वाताहात |
दरवडा घालून वित्त| चोरटीं नेलें ||२६||
जालें आरत्र ना परत्र| प्रारब्ध ठाकलें विचित्र |
आपला आपण मळमूत्र| सेविला दुःखें ||२७||
पापसामग्री सरली| देवसेंदिवस वेथा हरली |
वैद्यें औषधें दिधलीं| उपचार जाला ||२८||
मरत मरत वांचला| यास पुन्हां जन्म जाला |
लोक म्हणती पडिला| माणसांमध्यें ||२९||
येरें स्त्री आणिली| बरवी घरवात मांडिली |
अति स्वार्थबुद्धी धरिली| पुन्हां मागुती ||३०||
कांहीं वैभव मेळविलें| पुन्हां सर्वही संचिलें |
परंतु गृह बुडालें| संतान नाहीं ||३१||
पुत्र संताअन नस्तां दुःखी| वांज नांव पडिलें लोकिकीं |
तें न फिटे म्हणोनी लेंकी| तरी हो आतां ||३२||
म्हणोन नाना सायास| बहुत देवास केले नवस |
तीर्थें व्रतें उपवास| धरणें पारणें मांडिलें ||३३||
विषयसुख तें राहिले| वांजपणें दुःखी केलें |
तंव तें कुळदैवत पावलें| जाली वृद्धी ||३४||
त्या लेंकुरावरी अतिप्रीति| दोघेहि क्षण येक न विशंभती |
कांहीं जाल्या आक्रंदती| दीर्घस्वरें ||३५||
ऐसी ते दुःखिस्ते| पूजीत होती नाना दैवतें |
तंव तेंहि मेलें अवचितें| पूर्व पापेंकरूनी ||३६||
तेणें बहुत दुःख जालें| घरीं आरंधें पडिलें |
म्हणती आम्हांस कां ठेएविलें| देवें वांज करूनी ||३७||
आम्हांस द्रव्य काये करावें| तें जावें परी अपत्य व्हावें |
अपत्यालागी त्यजावें| लागेल सर्व ||३८||
वांजपण संदिसें गेलें| तों मरतवांज नांव पडिलें |
तें न फिटे कांहीं केलें| तेणें दुःखें आक्रंदती ||३९||
आमुची वेली कां खुंटिली| हा हा देवा वृत्ती बुडाली |
कुळस्वामीण कां क्षोभली| विझाला कुळदीप ||४०||
आतां लेंकुराचें मुख देखेन| तरी आनंदें राडी चालेन |
आणी गळही टोंचीन| कुळस्वामिणीपासीं ||४१||
आई भुता करीन तुझा| नांव ठेवीन केरपुंजा |
वेसणी घालीन, माझा- | मनोरथ पुरवी| ४२||
बहुत देवांस नवस केले| बहुत गोसावी धुंडिले |
गटगटां गिळिले| सगळे विंचू ||४३||
केले समंधास सायास| राहाणे घातलें बहुवस |
केळें नारिकेळें ब्राह्मणास| अंब्रदानें दिधलीं ||४४||
केलीं नाना कवटालें| पुत्रलोभें केलीं ढालें |
तरी अदृष्ट फिरलें| पुत्र नाहीं ||४५
वृक्षाअखालें जाऊन नाहाती| फळतीं झाडें करपती |
ऐसे नाना दोष करिती| पुत्रलोभाकारणें ||४६||
सोडून सकळ वैभव| त्यांचा वारयावेधला जीव |
तंव तो पावला खंडेराव| आणी कुळस्वामिणी ||४७||
आतां मनोरथ पुरती| स्त्रीपुरुषें आनंदती |
सावध होऊन श्रोतीं| पुढें अवधान द्यावें ||४८||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे स्वगुणपरीक्षानाम
              समास तिसरा ||३||३. ३ 

समास चवथा    : स्वगुणपरीक्षा ४ 
                    ||श्रीराम ||
लेंकुरें उदंड जालीं| तों ते लक्ष्मी निघोन गेली |
बापडीं भिकेसी लागलीं| कांहीं खाया मिळेना ||१||
लेंकुरें खेळती धाकुटीं| येकें रांगती येकें पोटीं |
ऐसी घरभरी जाली दाटी| कन्या आणी पुत्रांची ||२||
देवसेंदिवसा खर्च वाढला| यावा होता तो खुंटोन गेला |
कन्या उपवरी जाल्या, त्यांला- | उजवावया द्रव्य नाहीं ||३||
मायेबापें होतीं संपन्न| त्यांचें उदंड होतें धन |
तेणें करितां प्रतिष्ठा मान| जनीं जाला होता ||४||
भरम आहे लोकाचारीं| पहिली नांदणूक नाहीं घरीं |
देवसेंदिवस अभ्यांतरीं| दरिद्र आलें ||५||
ऐसी घरवात वाढली| खातीं तोंडें मिळालीं |
तेणें प्राणीयांस लागली| काळजी उद्वेगाची ||६||
कन्या उपवरी जाल्या| पुत्रास नोवऱ्या आल्या |
आतां उजवणा केल्या| पहिजेत कीं ||७||
जरी मुलें तैसींच राहिलीं| तरी पुन्हां लोकलाज जाली |
म्हणती कासया व्यालीं| जन्मदारिद्र्यें ||८||
ऐसी लोकलाज होईल| वडिलांचें नांव जाईल |
आतां रुण कोण देईल| लग्नापुरतें ||९||
मागें रुण ज्याचें घेतलें| त्याचें परतोन नाहीं दिल्हें |
ऐसें आभाळ कोंसळलें| उद्वेगाचें ||१०||
आपण खातों अन्नासी| अन्न खातें आपणासीं |
सर्वकाळ मानसीं| चिंतातुर ||११||
पती अवघीच मोडली| वस्तभाव गाहाण पडिली |
अहा देवा वेळ आली| आतां डिवाळ्याची ||१२||
कांहीं केला ताडामोडा| विकिला घरींचा पाडारेडा |
कांहीं पैका रोकडा| कळांतरें काढिला ||१३||
ऐसें रुण घेतलें| लोकिकीं दंभ केलें |
सकळ म्हणती नांव राखिलें| वडिलांचें ||१४||
ऐसें रुण उदंड जालें| रिणाइतीं वेढून घेतलें |
मग प्रयाण आरंभिलें| विदेशाप्रती ||१५||
दोनी वरुषें बुडी मारिली| नीच सेवा अंगीकारिली |
शरीरें आपदा भोगिली| आतिशयेंसीं ||१६||
कांहीं मेळविलें विदेशीं| जीव लागला मनुष्यांपासीं |
मग पुसोनियां स्वामीसी| मुरडता जाला ||१७||
तंव तें अत्यंत पीडावलीं| वाट पाहात बैसलीं |
म्हणती दिवसगती कां लागली| काये कारणें देवा ||१८||
आतां आम्ही काये खावें| किती उपवासीं मरावें |
ऐसियाचे संगतीस देवें| कां पां घातलें आम्हांसी ||१९||
ऐसें आपुलें सुख पाहाती| परी त्याचें दुःख नेणती |
आणी शक्ती गेलियां अंतीं| कोणीच कामा न येती ||२०||
असो ऐसी वाट पाहतां| दृष्टीं देखिला अवचिता |
मुलें धावती, ताता| भागलास म्हणौनी ||२१||
स्त्री देखोन आनंदली| म्हणे आमुची दैन्यें फिटली |
तंव येरें दिधली| गांठोडी हातीं ||२२||
सकळांस आनंद जाला| म्हणती आमुचा वडील आला |
तेणें तरी आम्हांला| आंग्या टोप्या आणिल्या ||२३||
ऐसा आनंद च्यारी देवस| सवेंच मांडिली कुसमुस |
म्हणती हें गेलियां आम्हांस| पुन्हां आपदा लागती ||२४||
म्हणौनी आणिलें तें असावें| येणें मागुतें विदेशास जावें |
आम्ही हें खाऊं न तों यावें| द्रव्य मेळऊन ||२५||
ऐसी वासना सकळांची| अवघीं सोईरीं सुखाचीं |
स्त्री अत्यंत प्रीतीची| तेहि सुखाच लागली ||२६||
विदेसीं बहु दगदला| विश्रांती घ्यावया आला |
स्वासहि नाहीं टाकिला| तों जाणें वोढवलें ||२७||
पुढें अपेक्षा जोसियांची| केली विवंचना मुहूर्ताची |
वृत्ति गुंतली तयाची| जातां प्रशस्त न वटे ||२८||
माया मात्रा सिद्ध केली| कांहीं सामग्री बांधली |
लेंकुरें दृष्टीस पाहिलीं| मार्गस्त जाला ||२९||
स्त्रियेस अवलोकिलें| वियोगें दुःख बहुत वाटलें |
प्रारब्धसूत्र तुकलें| रुणानबंधाचें ||३०||
कंठ सद्गदित जाला| न संवरेच गहिवरला |
लेंकुरा आणी पित्याला| तडातोडी जाली ||३१||
जरी रुणानुबंध असेल| तरी मागुती भेटी होईल |
नाहीं तरी संगती पुरेल| येचि भेटीनें तुमची ||३२||
ऐसेएं बोलोन स्वार होये| मागुता फीरफिरों पाहे |
वियोगदुःख न साहे| परंतु कांहीं न चले ||३३||
आपुला गांव राहिला मागें| चित्त भ्रमलें संसारौद्वेगें |
दुःखवला प्रपंचसंगें| अभिमानास्तव ||३४||
ते समईं माता आठवली| म्हणे म्हणे धन्य ते माउली |
मजकारणें बहुत कष्टली| परी मी नेणेंचि मूर्ख ||३५||
आजी जरी ते असती| तरी मजला कदा न विशंभती |
वियोग होतां आक्रंदती| ते पोटागि वेगळीच ||३६||
पुत्र वैभवहीन भिकारी| माता तैसाचि अंगिकारी |
दगदला देखोन अंतरीं| त्याच्या दुःखें दुःखवे ||३७||
प्रपंच विचारें पाहातां| हें सकळ जोडे न जोडे माता |
हें शरीर जये करितां| निर्माण जालें ||३८||
लांव तरी ते माया| काय कराविया सहश्र जाया |
परी भुलोन गेलों वायां| मकरध्वजाचेनी ||३९||
या येका कामाकारणें| जिवलगांसिं द्वंद घेणें |
सखीं तींच पिसुणें| ऐसीं वाटतीं ||४०||
म्हणौन धन्य धन्य ते प्रपंची जन| जे मायेबापाचें भजन |
करिती न करिती, मन- | निष्ठुर जिवलगांसीं ||४१||
संगती स्त्रीबाळकाची| आहे साठी जन्माची |
परी मायेबापेएं कैंचीं| मिळतील पुढें ||४२||
ऐसें पूर्वीं होतें ऐकिलें| परी ते समईं नाहीं कळलें |
मन हें बुडोन गेलें| रतिसुखाचा डोहीं ||४३||
हे सखीं वाटती परी पिसुणें| मिळाली वैभवाकारणें |
रितें जातां लाजिरवाणें| अत्यंत वाटे ||४४||
आता भलतैसें करावें| परि द्रव्य मेळऊन न्यावें |
रितें जातां स्वभावें| दुःख आहे ||४५||
ऐसी वेवर्धना करी| दुःख वाटलें अंतरीं |
चिंतेचिये माहापुरीं| बुडोन गेला ||४६||
ऐसा हा देह आपुला| असतांच पराधेन केला |
ईश्वरीं कानकोंडा जाला| कुटुंबकाबाडी ||४७||
या येका कामासाठीं| जन्म गेला आटाटी |
वय वेचल्यां सेवटीं| येकलेंचि जावें ||४८||
ऐसा मनीं प्रस्तावला| क्षण येक उदास जाला |
सवेंचि प्राणी झळंबला| मायाजाळें ||४९||
कन्यापुत्रेएं आठवलीं| मनींहुनि क्षिती वाटली |
म्हणे लेंकुरें अंतरलीं| माझीं मज ||५०||
मागील दुःख आठवलें| जें जें होतें प्राप्त जालें |
मग रुदन आरंभिलें| दीर्घ स्वरें ||५१||
आरुण्यरुदन करितां| कोणी नाहीं बुझाविता |
मग होये विचारिता| आअपुले मनीं ||५२||
आतां कासया रडावें| प्राप्त होतें तें भोगावें |
ऐसे बोलोनिया जीवें| धारिष्ट केलें ||५३||
ऐसा दुःखें दगदला| मग विदेशाप्रती गेला |
पुढे प्रसंग वर्तला| तो सावध ऐका ||५४||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे स्वगुणपरीक्षानाम
              समास चवथा ||४||३. ४ 

समास पाचवा    : स्वगुणपरीक्षा ५ 
                    ||श्रीराम ||
पुढें गेला विदेशासी| प्राणी लागला व्यासंगासी |
आपल्या जिवेसीं सोसी| नाना श्रम ||१||
ऐसा दुस्तर संसार| करितां कष्टला थोर |
पुढें दोनी च्यारी संवत्सर| द्रव्य मेळविलें ||२||
सवेंचि आला देशासी| तों आवर्षण पडिलें देसीं |
तेणें गुणें मनुष्यांसी| बहुत कष्ट जाले ||३||
येकांच्या बैसल्या अमृतकळा| येकांस चंद्री लागली डोळां |
येकें कांपती चळचळा| दैन्यवाणीं ||४||
येकें दीनरूप बैसलीं| येकें सुजलीं येकें मेलीं |
ऐसीं कन्यापुत्रें देखिलीं| अकस्मात डोळां ||५||
तेणें बहुत दुःखी जाला| देखोनिया उभड आला |
प्राणी आक्रंदों लागला| दैन्यवाणा ||६||
तंव तीं अवघीं सावध जालीं| म्हणती बाबा बाबा
जेऊं घाली |
अन्नालागीं मिडकलीं| झडा घालिती ||७||
गांठोडें सोडून पाहाती| हातां पडिलें तेंचि खाती |
कांहीं तोंडीं कांहीं हातीं| प्राण जाती निघोनी ||८||
तांतडी तांतडी जेऊं घाली| तों तें जेवितां
जेवितां कांहीं मेलीं |
कांहीं होतीं धादावलीं| तेंहि मेलीं अजीर्णें ||९||
ऐसीं बहुतेकें मेलीं| येक दोनीं मुलें उरलीं |
तेंहि दैन्यवाणीं जालीं| आपलें मातेवांचुनी ||१०||
ऐसे आवर्षण आलें| तेणें घरचि बुडालें |
पुढें देसीं सुभिक्ष जालें| आतिशयेंसी ||११||
लेकुरां नाहीं वाढवितें| अन्न करावें लागे आपुलेन हातें |
बहु त्रास घेतला चित्तें| स्वयंपाकाचा ||१२||
लोकीं भरीस घातलें| पुन्हां मागुतें लग्न केलें |
द्रव्य होतें तें वेचलें| लग्नाकारणें ||१३||
पुन्हां विदेशासी गेला| द्रव्य मेळऊन आला |
तव घरीं कळहो लागला| सावत्र पुत्रांसी ||१४||
स्त्री जाली न्हातीधुती| पुत्र देखों न सकती |
भ्रताराची गेली शक्ती| वृद्ध जाला ||१५||
सदा भांडण पुत्रांचें| कोणी नायकती कोणाचें |
वनिता अति प्रीतीचें| प्रीतिपात्र ||१६||
किंत बैसला मनां| येके ठाई पडेना |
म्हणोनियां पांचा जणा| मेळविलें ||१७||
पांच जण वांटे करिती| तों ते पुत्र नायेकती |
निवाडा नव्हेचि अंतीं- | भांडण लागलें ||१८||
बापलेकां भांडण जालें| लेंकीं बापास मारिलें |
तंव ते मातेनें घेतलें| शंखतीर्थ ||१९||
ऐकोनि मेळले लोक| उभे पाहाती कौतुक |
म्हणती बापास लेक| कामा आले ||२०||
ज्या कारणें केले नवस| ज्या कारणें केले सायास |
ते पुत्र पितीयास| मारिती पहा ||२१||
ऐसी आली पापकळी| आश्चिर्य मानिलें सकळीं |
उभे तोडिती कळी| नगरलोक ||२२||
पुढें बैसोन पांच जण| वांटे केले तत्समान |
बापलेंकांचें भांडण| तोडिलें तेहीं ||२३||
बापास वेगळें घातलें| कोंपट बांधोन दिधलें |
मन कांतेचें लागलें| स्वार्थबुद्धी ||२४||
कांता तरुण पुरुष वृद्ध| दोघांस पडिला संमंध |
खेद सांडून आनंद| मानिला तेहीं ||२५||
स्त्री सांपडली सुंदर| गुणवंत आणी चतुर |
म्हणे माझें भाग्य थोर| वृद्धपणीं ||२६||
ऐसा आनंद मानिला| दुःख सर्वही विसरला |
तंव तो गल्बला जाला| परचक्र आलें ||२७||
अकस्मात धाडी आली| कांता बंदीं धरून नेली |
वस्तभावही गेली| प्राणीयाची ||२८||
तेणें दुःख जालें भारीं| दीर्घ स्वरें रुदन करी |
मनीं आठवे सुंदरी| गुणवंत ||२९||
तंव तिची वार्ता आली| तुमची कांता भ्रष्टली |
ऐकोनियां आंग घाली| पृथ्वीवरी ||३०||
सव्य अपसव्य लोळे| जळें पाझरती डोळे |
आठवितां चित्त पोळे| दुःखानळें ||३१||
द्रव्य होतें मेळविलें| तेंही लग्नास वेचलें |
कांतेसिही धरून नेलें| दुराचारी ||३२||
मजही वृद्धाप्य आलें| लेंकीं वेगळें घातलें |
अहा देवा वोढवलें| अदृष्ट माझें ||३३||
द्रव्य नाहीं कांता नाहीं| ठाव नाहीं शक्ति नाहीं |
देवा मज कोणीच नाहीं| तुजवेगळें ||३४||
पूर्वीं देव नाहीं पुजिला| वैभव देखोन भुलला |
सेखीं प्राणी प्रस्तावला| वृद्धपणीं ||३५||
देह अत्यंत खंगलें| सर्वांग वाळोन गेलें |
वातपीत उसळलें| कंठ दाटला कफें ||३६||
वळे जिव्हेची बोबडी| कफें कंठ घडघडी |
दुर्गंधी सुटली तोंडीं| नाकीं स्लेष्मा वाहे| ३७||
मान कांपे चळचळां| डोळे गळती भळभळां |
वृद्धपणीं अवकळा| ठाकून आली ||३८||
दंतपाटी उखळली| तेणें बोचरखिंडी पडिली |
मुखीं लाळ गळों लागली| दुर्गंधीची ||३९||
डोळां पाहातां दिसेना| कानीं शब्द ऐकेना |
दीर्घ स्वरें बोलवेना| दमा दाटे ||४०||
शक्ती पायांची राहिली| बैसवेना मुरुकुंडी घाली |
बृहती वाजों लागली| तोंडाच ऐसी ||४१||
क्षुधा लागतां आवरेना| अन्न समईं मिळेना |
मिळालें तरी चावेना| दांत गेले ||४२||
पित्तें जिरेना अन्न| भक्षीतांच होये वमन |
तैशेंचि जाये निघोन| अपानद्वारें ||४३||
विष्टा मूत्र आणि बळस| भोवता वमनें केला नास |
दुरून जातां कोंडे स्वास| विश्वजनाचा ||४४||
नाना दुःखें नाना व्याधी| वृद्धपणीं चळे बुद्धी |
तऱ्हीं पुरेना आवधी| आयुष्याची ||४५||
पापण्या भवयाचे केंश| पिकोन झडले निःशेष |
सर्वांगीं लोंबलें मांस| चिरकुटासारिखें ||४६||
देह सर्व पाअरिखें जालें| सवंगडे निःशेष राहिले |
सकळ प्राणीमात्र बोले| मरेना कां ||४७||
जें जन्मून पोसलीं| तेंचि फिरोन पडिलीं |
अंतीं विषम वेळ आली| प्राणीयासी ||४८||
गेलें तारुण्य गेलें बळ| गेलें संसारीचें सळ |
वाताहात जालें सकळ| शरीर आणी संपत्ती ||४९||
जन्मवरी स्वार्थ केला| तितुकाहि वेर्थ गेला |
कैसा विषम काळ आला| अंतकाळीं ||५०||
सुखाकारणें झुरला| सेखीं दुःखें कष्टी जाला |
पुढें मागुता धोका आला| येमयातनेचा ||५१||
जन्म अवघा दुःखमूळ| लागती दुःखाचे इंगळ |
म्हणोनियां तत्काळ| स्वहित करावें ||५२||
असो ऐसें वृद्धपण| सकळांस आहे दारुण |
म्हणोनियां शरण| भगवंतास जावें ||५३||
पुढें वृद्धीस तत्वतां| गर्भीं प्रस्तावा होता |
तोचि आला मागुता| अंतकाळीं ||५४||
म्हणौनि मागुतें जन्मांतर| प्राप्त मातेचें उदर |
संसार हा अति दुस्तर| तोचि ठाकून आला ||५५||
भगवद्भजनावांचुनी| चुकेना हे जन्मयोनि |
तापत्रयांची जाचणी|  सांगिजेल पुढे ||५६||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे स्वगुणपरीक्षानाम
              समास पाचवा ||५||३. ५ 

समास सहावा    : आध्यात्मिक ताप 
                    ||श्रीराम ||
तापत्रयाचें लक्षण| आतां सांगिजेल निरूपण |
श्रोतीं करावें श्रवण| यकाग्र होऊनी ||१||
जो तापत्रैं पोळला| तो संतसंगें निवाला |
आर्तभूत तोषला| पदार्थ जेवी ||२||
क्षुधाक्रांतास मिळे अन्न| तृषाक्रांतास जीवन |
बंदीं पडिल्याचें बंधन- | तोडिनां, सुख ||३||
माहापुरें जाजावला| तो पैलतीरास नेला |
कां तो स्वप्नींचा चेइला| स्वप्नदुःखी ||४||
कोणी येकासी मरण- | येतां, दिलें जीवदान |
संकटास निवारण| तोडितां सुख ||५||
रोगियास औषध| सप्रचित आणी शुद्ध |
तयासी होये आनंद| आरोग्य होतां ||६||
तैसा संसारें दुःखवला| त्रिविधतापें पोळला |
तोचि येक अधिकारी जाला| परमार्थासी ||७||
ते त्रिविध ताप ते कैसे| आतां बोलिजेत तैसे |
येविषईं येक असे| वाक्याधार ||८||
श्लोक ||देहेंद्रियप्राणेन सुखं दुःखं च प्राप्यते |
इममाध्यात्मिकं तापं जायते दुःक देहिनाम् ||१||
सर्वभूतेन संयोगात् सुखं दुःखं च जायते |
द्वितीयतापसंतापः सत्यं चैवाधिभौतिकः ||२||
शुभाशुभेन कर्मणा देहांते यमयातना |
स्वर्गनरकादिं भोक्तव्यमिदं चैवाधिदैविकम् ||३||
येक ताप आध्यात्मिक| दुजा तो आदिभूतिक |
तिसरा आदिदैविक| ताप जाणावा ||९||
आध्यात्मिक तो कोण| कैसी त्याची वोळखण |
आदिभूतिकांचें लक्षण| जाणिजे कैसें ||१०||
आदिदैविक तो कैसा| कवण तयाची दशा |
हेंहि विशद कळे ऐसा| विस्तार कीजे ||११||
हां जी म्हणोनि वक्ता| जाला कथा विस्तारिता |
आध्यात्मिक ताप आतां| सावध ऐका ||१२||
देह इंद्रिय आणी प्राण| यांचेनि योगें आपण |
सुखदुःखें सिणे जाण| या नांव आध्यात्मिक ||१३||
देहामधून जें आलें| इंद्रियें प्राणें दुःख जालें |
तें आध्यात्मिक बोलिलें| तापत्रईं ||१४||
देहामधून काये आलें| प्राणें कोण दुःख जालें |
आतां हें विशद केलें| पाहिजे कीं ||१५||
खरुज खवडे पुळिया नारु| नखरुडें मांजऱ्या देवि गोवरु |
देहामधील विकारु| या नांव आध्यात्मिक ||१६||
काखमांजरी केशतोड| वोखटें वर्ण काळफोड |
व्याधी मूळव्याधी माहाजड| या नांव आध्यात्मिक ||१७||
अंगुळवेडे गालफुगी| कंड लागे वाउगी |
हिरडी सुजे भरे बलंगी| या नांव आध्यात्मिक ||१८||
वाउगे फोड उठती| कां ते  सुजे आंगकांती |
वात आणी तिडका लागती| या नांव आध्यात्मिक ||१९||
नाइटे अंदु गजकर्ण| पेहाचे पोट विस्तीर्ण |
बैसलें टाळें फुटती कर्ण| या नांव आध्यात्मिक ||२०||
कुष्ट आणि वोला कुष्ट| पंड्यारोग अतिश्रेष्ठ |
क्षयरोगाचे कष्ट| या नांव आध्यात्मिक ||२१||
वाटी वटक वायेगोळा| हातीं पाईं लागती कळा |
भोवंडी लागे वेळोवेळां| या नांव आध्यात्मिक ||२२||
वोलांडा आणी वळ| पोटसुळाची तळमळ |
आर्धशिसी उठे कपाळ| या नांव आध्यात्मिक ||२३||
दुःखे माज आणि मान| पुष्ठी ग्रीवा आणि वदन |
अस्तिसांदे दुःखती जाण| या नांव आध्यात्मिक ||२४||
कुळिक तरळ कामिणी| मुरमा सुंठरें माळिणी |
विदेसीं लागलें पाणी| या नांव आध्यात्मिक ||२५||
जळसोस आणी हिवारें| गिरीविरी आणी अंधारें |
ज्वर पाचाव आणी शारें| या नांव आध्यात्मिक ||२६||
शैत्य उष्ण आणी तृषा| क्षुधा निद्रा आणी दिशा |
विषयतृष्णेची दुर्दशा| या नांव आध्यात्मिक ||२७||
आळसी मूर्ख आणी अपेसी| भय उद्भवे मानसीं |
विसराळु दुश्चित्त आहिर्निशी| या नांव आध्यात्मिक ||२८||
मूत्रकोड आणी परमें| रक्तपिती रक्तपरमें |
खडाचढाचेनि श्रमे| या नांव आध्यात्मिक ||२९||
मुरडा हागवण उन्हाळे| दिशा कोंडतां आंदोळे |
येक वेथा असोन न कळे| या नांव आध्यात्मिक ||३०||
गांठी ढळली जाले जंत| पडे आंव आणी रक्त |
अन्न तैसेचि पडत| या नांव आध्यात्मिक ||३१||
पोटफुगी आणी तडस| भरला हिर लागला घांस |
फोडी लागतां कासावीस| या नांव आध्यात्मिक ||३२||
उचकी लागली उसित गेला| पीत उसळलें उलाट झाला |
खरे पडसा आणी खोंकला| या नांव आध्यात्मिक ||३३||
उसळला दमा आणी धाप| पडजिभ ढासि आणी कफ |
मोवाज्वर आणी संताप| या नांव आध्यात्मिक ||३४||
कोणी सेंदूर घातलाअ| तेणें प्राणी निर्बुजला |
घशामध्ये फोड जाला| या नांव आध्यात्मिक ||३५||
गळसोट्या आणी जीभ झडे| सदा मुखीं दुर्गंधी पडे |
दंतहीन लागती किडे| या नांव आध्यात्मिक ||३६||
जरंडी घोलाणा गंडमाळा| अवचिता स्वयें फुटे डोळा |
आपणचि कापी अंगुळा| या नांव आध्यात्मिक ||३७||
कळा तिडकी लागती| कां ते दंत उन्मळती |
अधर जिव्हा रगडती| या नांव आध्यात्मिक ||३८||
कर्णदुःख नेत्र दुःख| नाना दुःखें घडे शोक |
गर्भांध आणी नपुश्यक| या नांव आध्यात्मिक ||३९||
फुलें वडस आणी पडळें| कीड गर्ता रातांधळें |
दुश्चित्त भ्रमिष्ट आणी खुळें| या नांव आध्यात्मिक ||४०||
मुकें बधीर राखोंडें| थोटें चळलें आणी वेडें |
पांगुळ कुर्हें आणी पावडे| या नांव आध्यात्मिक ||४१||
तारसें घुलें काणें कैरें| गारोळें जामुन टाफरें |
शडांगुळें गेंगाणें विदरें| या नांव आध्यात्मिक ||४२||
दांतिरें बोचिरें घानाळ| घ्राणहीन श्रोत्रहीन बरळ |
अति कृश अति स्थूळ| या नांव आध्यात्मिक ||४३||
तोंतरें बोंबडें निर्बळ| रोगी कुरूप कुटीळ |
मत्सरी खादाड तपीळ| या नांव आध्यात्मिक ||४४||
संतापी अनुतापी मत्सरी| कामिक हेवा तिरस्कारी |
पापी अवगुणी विकारी| या नांव आध्यात्मिक ||४५||
उठवणें ताठा करक| आवटळे आणी लचक |
सुजी आणी चालक| या नांव आध्यात्मिक ||४६||
सल आडवें गर्भपात| स्तनगुंते सनपात |
संसारकोंडे आपमृत्य| या नांव आध्यात्मिक ||४७||
नखविख आणी हिंगुर्डें| बाष्ट आणी वावडें |
उगीच दांतखीळ पडे| या नांव आध्यात्मिक ||४८||
झडती पातीं सुजती भवया| नेत्रीं होती राझणवडीया |
चाळसी लागे प्राणियां| या नांव आध्यात्मिक ||४९||
वांग तिळ सुरमें लांसें| चामखिळ गलंडे मसें |
चुकुर होइजे मानसें| या नांव आध्यात्मिक ||५०||
नाना फुग आणी आवाळें| आंगीं दुर्गंधी प्रबळे |
चाईचाटी लाळ गळे| या नांव आध्यात्मिक ||५१||
नाना चिंतेची काजळी| नाना दुःखें चित्त पोळी |
व्याधीवांचून तळमळी| या नांव आध्यात्मिक ||५२||
वृद्धपणीच्या आपदा| नाना रोग होती सदा |
देह क्षीण सर्वदा| या नांव आध्यात्मिक ||५३||
नाना व्याधी नाना दुःखें| नाना भोग नाना खांडकें |
प्राणी तळमळी शोकें| या नांव आध्यात्मिक ||५४||
ऐसा आध्यात्मिक ताप| पूर्वपापाचा संताप |
सांगतां सरेना अमूप| दुःखसागर ||५५||
बहुत काय बोलावें| श्रोतीं संकेतें जाणावें |
पुढें बोलिजे स्वभावें| आदिभूतिक ||५६||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे आध्यात्मिकतापनिरूपणनाम
              समास सहावा ||६||३. ६ 

समास सातवा    : आधिभौतिक ताप 
                    ||श्रीराम ||
मागां जालें निरूपण| आध्यात्मिकाचें लक्षण |
आतां आदिभूतिक तो कोण| सांगिजेल ||१||
श्लोक ||सर्वभूतेन संयोगात् सुखं दुःखं च जायते |
द्वितीयतापसंतापः सत्यं चैवाधिभौतिकः ||
सर्व भूतांचेनि संयोगें| सुखदुःख उपजों लागे |
ताप होतां मन भंगे| या नांव आदिभूतिक ||२||
तरी या आदिभूतिकाचें लक्षण| प्रांजळ करूं निरूपण |
जेणें अनुभवास ये पूर्ण| वोळखी तापत्रयाची ||३||
ठेंचा लागती मोडती कांटे| विझती शस्त्रांचे धायटे |
सला सिलका आणी सरांटे| या नांव आदिभूतिक ||४||
अंग्या आणी काचकुहिरी| आवचटा लागे शरीरीं |
गांधील येऊन दंश करी| या नांव आदिभूतिक ||५||
मासी गोमासी मोहळमासी| मुंगी तेलमुंगी डांस दसी |
सोट जळू लागे यासी| आदिभूतिक बोलिजे ||६||
पिसा पिसोळे चांचण| कुसळें मुंगळे ढेंकुण |
विसीफ भोवर गोंचिड जाण| या नांव आदिभूतिक ||७||
गोंबी विंचु आणी विखार| व्याघ्र लाअंडिगे आणी शूकर |
गौसायळ सामर| या नांव आदिभूतिक ||८||
रानगाई रानम्हैसे| रानशकट्ट आणी रीसें |
रानहाती लांवपिसें| या नांव आदिभूतिक ||९||
सुसरीनें वोढून नेलें| कां तें आवचितें बुडालें |
आथवा खळाळीं पडिलें| या नांव आदिभूतिक ||१०||
नाना विखारें आजगर| नाना मगरें जळचर |
नाना वनचरें अपार| या नांव आदिभूतिक ||११||
अश्व वृषभ आणी खर| स्वान शूकर जंबुक मार्जर |
ऐसीं बहुविध क्रूर| या नांव आदिभूतिक ||१२||
ऐसीं कर्कशें भयानकें| बहुविध दुःखदायकें |
दुःखें दारुणें अनेकें| या नांव आदिभूतिक ||१३||
भिंती माळवंदे पडती| कडे भुयेरीं कोंसळती |
वृक्ष आंगावरी मोडती| या नांव आदिभूतिक ||१४||
कोणी येकाचा श्राप जडे| कोणी येकें केले चेडे |
आधांतरी होती वेडे| या नांव आदिभूतिक ||१५||
कोणी येकें चाळविलें| कोणी येकें भ्रष्टविले |
कोणी येकें धरून नेलें| या नांव आदिभूतिक ||१६||
कोणी येकें दिलें वीष| कोणी येकें लाविले दोष |
कोणी येकें घातलें पाश| या नांव आदिभूतिक ||१७||
अवचिता सेर लागला| नेणो बिबवा चिडला |
प्राणी धुरें जाजावला| या नांव आदिभूतिक ||१८||
इंगळावरी पाय पडे| शिळेखालें हात सांपडे |
धावतां आडखुळे पडे| या नांव आदिभूतिक ||१९||
वापी कूप सरोवर| गर्ता कडा नदीतीर |
आवचितें पडे शरीर| या नांव आदिभूतिक ||२०||
दुर्गाखालें कोंसळती| झाडावरून पडती |
तेणें दुह्खें आक्रंदती| या नांव आदिभूतिक ||२१||
सीतें वोठ तरकती| हात पाव टांका फुटती |
चिखल्या जिव्हाळ्या लागती| या नांव आदिभूतिक ||२२||
अशनपानाचिये वेळे| उष्ण रसें जिव्हा पोळे |
दांत कस्करे आणी हरळे| या नांव आदिभूतिक ||२३||
पराधेन बाळपणीं| कुशब्दमारजाचणी |
अन्नवस्त्रेंवीण आळणी| या नांव आदिभूतिक ||२४||
सासुरवास गालोरे| ठुणके लासणें चिमोरे |
आलें रुदन न धरे| या नांव आदिभूतिक ||२५||
चुकतां कान पिळिती| कां तो डोळा हिंग घालिती |
सर्वकाळ धारकीं धरिती| या नांव आदिभूतिक ||२६||
नाना प्रकारीचे मार| दुर्जन मारिती अपार |
दुरी अंतरे माहेर| या नांव आदिभूतिक ||२७||
कर्णनासिक विंधिलें| बळेंचि धरून गोंधिलें |
खोडी जालिया पोळविलें| या नांव आदिभूतिक ||२८||
परचक्रीं धरून नेलें| नीच यातीस दिधलें |
दुर्दशा होऊन मेलें| या नांव आदिभूतिक ||२९||
नाना रोग उद्भवले| जे आध्यात्मिकीं बोलिले |
वैद्य पंचाक्षरी आणिले| या नांव आदिभूतिक ||३०||
नाना वेथेचें निर्शन| व्हावया औषध दारुण |
बळात्कारें देती जाण| या नांव आदिभूतिक ||३१||
नाना वल्लीचे रस| काडे गर्गोड कर्कश |
घेतां होये कासावीस| या नांव आदिभूतिक ||३२||
ढाळ आणी उखाळ देती| पथ्य कठीण सांगती |
अनुपान चुकतां विपत्ती| या नांव आदिभूतिक ||३३||
फाड रक्त फांसणी| गुल्लडागांची जाचणी |
तेणें दुःखें दुःखवे प्राणी| या नांव आदिभूतिक ||३४||
रुचिक बिबवे घालिती| नाना दुःखें दडपे देती |
सिरा तोडिती जळा लाविती| या नांव आदिभूतिक ||३५||
बहु रोग बहु औषधें| सांगतां अपारें अगाधें |
प्राणी दुखवे तेणें खेदें| या नांव आदिभूतिक ||३६||
बोलाविला पंचाक्षरी| धूरमार पीडा करी |
नाना यातना चतुरीं| आदिभूतिक जाणिजे ||३७||
दरवडे घालूनियां जना| तश्कर करिती यातना |
तेणें दुःख होये मना| या नांव आदिभूतिक ||३८||
अग्नीचेनि ज्वाळें पोळे| तेणें दुःखें प्राणी हरंबळे |
हानी जालियां विवळे| या नांव आदिभूतिक ||३९||
नाना मंदिरें सुंदरें| नाना रत्नांचीं भांडारें |
दिव्यांबरें मनोहरें| दग्ध होती ||४०||
नाना धान्यें नाना पदार्थ| नाना पशु नाना स्वार्थ |
नाना पात्रें नाना अर्थ| मनुष्यें भस्म होती ||४१||
आग्न लागला सेती| धान्यें बणव्या आणी खडकुती |
युक्षदंड जळोन जाती| अकस्मात ||४२||
ऐसा आग्न लागला| अथवा कोणी लाविला |
हानी जाली कां पोळला| या नांव आदिभूतिक ||४३||
ऐसें सांगतां बहुत| होती वन्हीचे आघात |
तेणे दुःखें दुःखवे चित्त| या नांव आदिभूतिक ||४४||
हारपे विसरे आणी सांडे| नासे गाहाळ फुटे पडे |
असाध्य होये कोणीकडे| या नांव आदिभूतिक ||४५||
प्राणी स्थानभ्रष्ट जालें| नाना पशूतें चुकलें |
कन्यापुत्र गाहाळले| या नांव आदिभूतिक ||४६||
तश्कर अथवा दावेदार| आवचितां करिती संव्हार |
लुटिती घरें नेती खिल्लार| या नांव आदिभूतिक ||४७||
नाना धान्यें केळी कापिती| पानमळां मीठ घालिती |
ऐसे नाना आघात करिती| या नांव आदिभूतिक ||४८||
मैंद उचले खाणोरी| सुवर्णपंथी भुररेकरी |
ठकु सिंतरु वरपेकरी| वरपा घालिती ||४९||
गठीछोडे द्रव्य सोडिती| नाना आळंकार काढिती |
नाना वस्तु मूषक नेती| या नांव आदिभूतिक ||५०||
वीज पडे हिंव पडे| प्राणी प्रजंनी सांपडे |
कां तो माहापुरीं बुडे| या नांव आदिभूतिक ||५१||
भोवरें वळणें आणी धार| वोसाणें लाटा अपार |
वृश्चिक गोंबी आजगर| वाहोन जाती ||५२||
तयामधें प्राणी सांपडला| खडकी बेटीं आडकला |
बुडत बुडत वांचला| या नांव आदिभूतिक ||५३||
मनासारिखा नसे संसार| कुरूप कर्कश स्त्री क्रूर |
विधवा कन्या मूर्ख पुत्र| या नांव आदिभूतिक ||५४||
भूत पिशाच्च लागलें| आंगावरून वारें गेलें |
अबद्धमंत्रे प्राणी चळलें| या नांव आदिभूतिक ||५५||
ब्राह्मणसमंध शरीरीं| बहुसाल पीडा करी |
शनेश्वराचा धोका धरी| या नांव आदिभूतिक ||५६||
नाना ग्रहे काळवार| काळतिथी घातचंद्र |
काळवेळ घातनक्षत्र| या नांव आदिभूतिक ||५७||
सिंक पिंगळा आणी पाली| वोखटें होला काक कलाली |
चिंता काजळी लागली| या नांव आदिभूतिक ||५८||
दिवटा सरवदा भाकून गेला| अंतरीं धोका लागला |
दुःस्वप्नें जाजावला| या नांव आदिभूतिक ||५९||
भालु भुंके स्वान रडे| पाली अंगावरी पडे |
नाना चिन्हें चिंता पवाडे| या नांव आदिभूतिक ||६०||
बाहेरी निघतां अपशकून| नाना प्रकारें विछिन्न |
तेणें गुणें भंगे मन| या नांव आदिभूतिक ||६१||
प्राणी बंदी सांपडला| यातने वरपडा जाला |
नाना दुःखें दुःखवला| या नांव आदिभूतिक ||६२||
प्राणी राजदंड पावत| जेरबंद चाबुक वेत |
दरेमार तळवेमार होत| या नांव आदिभूतिक ||६३||
कोरडे पारंब्या फोक| बहुप्रकारें अनेक |
बहुताडिती आदिभूतिक| या नांव बोलिजे ||६४||
मोघरीमार बुधलेमार| चौखुरून डंगारणेमार |
बुक्या गचांड्या गुढघेमार| या नांव आदिभूतिक ||६५||
लाता तपराखा सेणमार| कानखडे दगडमार |
नाना प्रकारींचे मार| या नांव आदिभूतिक ||६६||
टांगणें टिपऱ्या पिछोडे| बेडी बुधनाल कोलदंडे |
रक्षणनिग्रह चहूंकडे| या नांव आदिभूतिक ||६७||
नाकवणी चुनवणी| मीठवणी रायवणी |
गुळवण्याची जाचणी| या नांव आदिभूतिक ||६८||
जळामध्यें बुचकळिती| हस्तीपुढें बांधोन टाकिती |
हाकिती छळिती यातायाती| या नांव आदिभूतिक ||६९||
कर्णछेद घ्राणछेद| हस्तछेद पादछेद |
जिव्हाछेद अधरछेद| या नांव आदिभूतिक ||७०||
तीरमार सुळीं देती| नेत्र वृषण काढिती |
नखोनखीं सुया मारिती| या नांव आदिभूतिक ||७१
पारड्यामध्यें घालणें| कां कडेलोट करणें |
कां भांड्यामुखें उडवणें| या नांव आदिभूतिक ||७२||
कानीं खुंटा आदळिती| अपानीं मेखा मारिती |
खाल काढून टाकिती| या नांव आदिभूतिक ||७३||
भोत आणी बोटबोटी| अथवा गळ घालणें कंठीं |
सांडस लावून आटाटी| या नांव आदिभूतिक ||७४||
सिसें पाजणें वीष देणें| अथवा सिरछेद करणें |
कां पायातळीं घालणें| या नांव आदिभूतिक ||७५||
सरड मांजरें भरिती| अथवा फांसीं नेऊन देती |
नानापरी पीडा करिती| या नांव आदिभूतिक ||७६||
स्वानप्रळये व्याघ्रप्रळये| भूतप्रळये सुसरीप्रळये |
शस्त्रप्रळये विझप्रळये| या नांव आदिभूतिक ||७७||
सीरा वोढून घेती| टेंभें लाउन भाजिती |
ऐशा नाना विपत्ती| या नांव आदिभूतिक ||७८||
मनुष्यहानी वित्तहानी| वैभवहानी महत्वहानी |
पशुहानी पदार्थहानी| या नांव आदिभूतिक ||७९||
बाळपणीं मरे माता| तारुण्यपणीं मरे कांता |
वृद्धपणीं मृत्य सुता| या नांव आदिभूतिक ||८०||
दुःख दारिद्र आणी रुण| विदेशपळणी नागवण |
आपदा अनुपत्ति कदान्न| या नांव आदिभूतिक ||८१||
आकांत वाखाप्रळये| युद्ध्य होतां पराजये |
जिवलगांचा होये क्षये| या नांव आदिभूतिक ||८२||
कठीण काळ आणी दुष्काळ| साशंक आणी वोखटी वेळ |
उद्वेग चिंतेचे हळाळ| या नांव आदिभूतिक ||८३||
घाणा चरखीं सिरकला| चाकाखालें सांपडला |
नाना वन्हींत पडिला| या नांव आदिभूतिक ||८४||
नाना शस्त्रें भेदिला| नाना स्वापदीं भक्षिला |
नाना बंदीं पडिला| या नांव आदिभूतिक ||८५||
नाना कुवासें निर्बुजे| नाना अपमानें लाजे |
नाना शोकें प्राणी झिजे| या नांव आदिभूतिक ||८६||
ऐसें सांगतां अपार| आहेत दुःखाचे डोंगर |
श्रोतीं जाणावा विचार| आदिभूतिकाचा ||८७||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे आदिभौतिकतापनिरूपणनाम
              समास सातवा ||७||३. ७ 

समास आठवा    : आधिदैविक ताप 
                    ||श्रीराम ||
मागां बोलिला आध्यात्मिक| त्याउपरीं आदिभूतिक |
आतां बोलिजेल आदिदैविक| तो सावध ऐका ||१||
श्लोक:  शुभाशुभेन कर्मणा देहांते यमयातना |
स्वर्गनरकादिभोक्तव्यमिदं चैवाधिदैविकम् ||
शुभाशुभ कर्मानें जना| देहांतीं येमयातना |
स्वर्ग नर्क भोग नाना| या नांव आधिदैविक ||२||
नाना दोष नाना पातकें| मदांधपणें अविवेकें |
केलीं, परी तें दुःखदायकें| येमयातना भोगविती ||३||
आंगबळें द्रव्यबळें| मनुष्यबळें राजबळें |
नाना सामर्थ्याचेनि बळें| अकृत्य करिती ||४||
नीती सांडूनियां तत्वतां| करूं नये तेंचि करितां |
येमयातना भोगितां| जीव जाये ||५||
डोळे झांकून स्वार्थबुद्धीं| नाना अभिळाश कुबुद्धीं |
वृत्ति भूमिसिमा सांधी| द्रव्य दारा पदार्थ ||६||
मातलेपणें उन्मत्त| जीवघात कुटुंबघात |
अप्रमाण क्रिया करीत| म्हणौन येमयातना ||७||
मर्यादा सांडूनि चालती| ग्रामा दंडी ग्रामाधिपती |
देशा दंडी देशाधिपती| नीतिन्याय सांडितां ||८||
देशाधिपतीस दंडिता रावो| रायास दंडिता देवो |
राजा न करितां नीतिन्यावो| म्हणौन यमयातना ||९||
अनीतीनें स्वार्थ पाहे| राजा पापी होऊन राहे |
राज्याअंतीं नर्क आहे| म्हणौनियां ||१०||
राजा सांडितां राजनीति| तयास येम गांजिती |
येम नीति सांडितां धावती| देवगण ||११||
ऐसी मर्यादा लाविली देवें| म्हणौनि नीतीनें वर्तावें |
नीति न्याय सांडितां भोगावें| येमयातनेसी ||१२||
देवें प्रेरिले येम| म्हणौनि आदिदैविक नाम |
तृतीय ताप दुर्गम| येमयातनेचा ||१३||
येमदंड येमयातना| शास्त्रीं बोलिले प्रकार नाना |
तो भोग कदापि चुकेना| या नांव आदिदैविक ||१४||
येमयातनेचे खेद| शास्त्रीं बोलिले विशद |
शेरीरीं घालून, अप्रमाद- | नाना प्रकारें ||१५||
पापपुण्याचीं शरीरे| स्वर्गीं असती कळिवरें |
त्यांत घालून नाना प्रकारें| पापपुण्य भोगविती ||१६||
नाना पुण्यें विळास| नाना दोषें यातना कर्कश |
शास्त्रीं बोलिलें अविश्वास- | मानूंच नये ||१७||
वेदाज्ञेनें न चालती| हरिभक्ती न करिती |
त्यास येमयातना करिती| या नांव आदिदैविक ||१८||
अक्षोभ नर्कीं उदंड जीव| जुनाट किडे करिती रवरव |
बांधोन टाकिती हातपाव| या नांव आदिदैविक ||१९||
उदंड पैस लाहान मुख| कुंभाकार कुंड येक |
दुर्गंधी उकाडा कुंभपाक| | या नांव आदिदैविक ||२०||
तप्तभूमिका ताविती| जळत स्थंभ पोटाळविती |
नाना सांडस लाविती| या नांव आदिदैविक ||२१||
येमदंडाचे उदंड मार| यातनेची सामग्री अपार |
भोग भोगिती पाअपी नर| या नांव आदिदैविक ||२२||
पृथ्वीमध्यें मार नाना| त्याहून कठीण येमयातना |
मरितां उसंतचि असेना| या नांव आदिदैविक ||२३||
चौघे चौंकडे वोढिती| येक ते झोंकून पाडिती |
ताणिती मारिती वोढूनि नेती| या नांव आदिदैविक ||२४||
उठवेना बसवेना| रडवेना पडवेना |
यातनेवरी यातना| या नांव आदिदैविक ||२५||
आक्रंदे रडे आणि फुंजे| धकाधकीनें निर्बुजे |
झुर्झरों पंजर होऊन झिजे| या नांव आदिदैविक ||२६||
कर्कश वचनें कर्कश मार| यातनेचे नाना प्रकार |
त्रास पावती दोषी नर| या नांव आदिदैविक ||२७||
मागां बोलिलां राजदंड| त्याहून येमदंड उदंड |
तेथील यातना प्रचंड| भीमरूप दारुण ||२८||
आध्यात्मिक आदिभूतिक| त्याहूनि विशेष आदिदैविक |
अल्प संकेतें कांहींयेक| कळावया बोलिलें ||२९||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे आधिदैविकतापनिरूपणनाम
              समास आठवा ||८||३. ८ 

समास नववा    : मृत्युनिरूपण 
                    ||श्रीराम ||
संसार म्हणिजे सवेंच स्वार| नाहीं मरणास उधार |
मापीं लागलें शरीर| घडीनें घडी ||१||
नित्य काळाची संगती| न कळे होणाराची गती |
कर्मासारिखे प्राणी पडती| नाना देसीं विदेसीं ||२||
सरतां संचिताचें शेष| नाहीं क्षणाचा अवकाश |
भरतां न भरतां निमिष्य| जाणें लागे ||३||
अवचितें काळाचे म्हणियारे| मारित सुटती येकसरें |
नेऊन घालिती पुढारें| मृत्युपंथे ||४||
होतां मृत्याची आटाटी| कोणी घालूं न सकती पाठीं |
सर्वत्रांस कुटाकुटी| मागेंपुढें होतसे ||५||
मृत्युकाळ काठी निकी| बैसे बळियाचे मस्तकीं |
माहाराजे बळिये लोकीं| राहों न सकती ||६||
मृत्य न म्हणे किं हा क्रूर| मृत्य न म्हणे हा जुंझार |
मृत्य न म्हणे संग्रामशूर| समरांगणीं ||७||
मृत्य न म्हणे किं हा कोपी| मृत्य न म्हणे हा प्रतापी |
मृत्य न म्हणे उग्ररूपी| माहांखळ ||८||
मृत्य न म्हणे बलाढ्य| मृत्य न म्हणे धनाढ्य |
मृत्य न म्हणे आढ्य| सर्व गुणें ||९||
मृत्य न म्हणे हा विख्यात| मृत्य न म्हणे हा श्रीमंत |
मृत्य न म्हणे हा अद्भुत| पराक्रमी ||१०||
मृत्य न म्हणे हा भूपती| मृत्य न म्हणे हा चक्रवती |
मृत्य न म्हणे हा करामती| कैवाड जाणे ||११||
मृत्य न म्हणे हा हयपती| मृत्य न म्हणे गजपती |
मृत्य न म्हणे नरपती| विख्यात राजा ||१२||
मृत्य न म्हणे वरिष्ठ जनीं| मृत्य न म्हणे राजकारणी |
मृत्य न म्हणे वेतनी| वेतनधर्ता ||१३||
मृत्य न म्हणे देसाई| मृत्य न म्हणे वेवसाई |
मृत्य न म्हणे ठाई ठाई| पुंड राजे ||१४||
मृत्य न म्हणे मुद्राधारी| मृत्य न म्हणे व्यापारी |
मृत्य न म्हणे परनारी| राजकन्या ||१५||
मृत्य न म्हणे कार्याकारण| मृत्य न म्हणे वर्णावर्ण |
मृत्य न म्हणे हा ब्राह्मण| कर्मनिष्ठ ||१६||
मृत्य न म्हणे वित्पन्न| मृत्य न म्हणे संपन्न |
मृत्य न म्हणे विद्वज्जन| समुदाई ||१७||
मृत्य न म्हणे हा धूर्त| मृत्य न म्हणे बहुश्रुत |
मृत्य न म्हणे हा पंडित| माहाभला ||१८||
मृत्य न म्हणे पुराणिक| मृत्य न म्हणे हा वैदिक |
मृत्य न म्हणे हा याज्ञिक| अथवा जोसी ||१९||
मृत्य न म्हणे अग्निहोत्री| मृत्य न म्हणे हा श्रोत्री |
मृत्य न म्हणे मंत्रयंत्री| पूर्णागमी ||२०||
मृत्य न म्हणे शास्त्रज्ञ| मृत्य न म्हणे वेदज्ञ |
मृत्य न म्हणे सर्वज्ञ| सर्व जाणे ||२१||
मृत्य न म्हणे ब्रह्मत्या| मृत्य न म्हणे गोहत्या |
मृत्य न म्हणे नाना हत्या| स्त्रीबाळकादिक ||२२||
मृत्य न म्हणे रागज्ञानी| मृत्य न म्हणे ताळज्ञानी |
मृत्य न म्हणे तत्वज्ञानी| तत्ववेत्ता ||२३||
मृत्य न म्हणे योग्याभ्यासी| मृत्य न म्हणे संन्यासी |
मृत्य न म्हणे काळासी| वंचूं जाणे ||२४||
मृत्य न म्हणे हा सावध| मृत्य न म्हणे हा सिद्ध |
मृत्य न म्हणे वैद्य प्रसिद्ध| पंचाक्षरी ||२५||
मृत्य न म्हणे हा गोसावी| मृत्य न म्हणे हा तपस्वी |
मृत्य न म्हणे हा मनस्वी| उदासीन| २६||
मृत्य न म्हणे ऋषेश्वर| मृत्य न म्हणे कवेश्वर |
मृत्य न म्हणे दिगंबर| समाधिस्थ ||२७||
मृत्य न म्हणे हठयोगी| मृत्य न म्हणे राजयोगी |
मृत्य न म्हणे वीतरागी| निरंतर ||२८||
मृत्य न म्हणे ब्रह्मच्यारी| मृत्य न म्हणे जटाधारी |
मृत्य न म्हणे निराहारी| योगेश्वर ||२९||
मृत्य न म्हणे हा संत| मृत्य न म्हणे हा महंत |
मृत्य न म्हणे हा गुप्त| होत असे ||३०||
मृत्य न म्हणे हा स्वाधेन| मृत्य न म्हणे हा पराधेन |
सकळ जीवांस प्राशन| मृत्युचि करी ||३१||
येक मृत्युमार्गी लागले| येकीं आर्धपंथ क्रमिले |
येक ते सेवटास गेले| वृद्धपणीं ||३२||
मृत्य न म्हणे बाळ तारुण्य| मृत्य न म्हणे सुलक्षण |
मृत्य न म्हणे विचक्षण| बहु बोलिका ||३३||
मृत्य न म्हणे हा आधारु| मृत्य न म्हणे उदार |
मृत्य न म्हणे हा सुंदर| चतुरांग जाणे ||३४||
मृत्य न म्हणे पुण्यपुरुष| मृत्य न म्हणे हरिदास |
मृत्य न म्हणे विशेष| सुकृती नर ||३५||
आतां असो हें बोलणें| मृत्यापासून सुटिजे कोणें |
मागेंपुढें विश्वास जाणें| मृत्युपंथें ||३६||
च्यारी खाणी च्यारी वाणी| चौऱ्यासी लक्ष जीवयोनी |
जन्मा आले तितुके प्राणी| मृत्य पावती ||३७||
मृत्याभेणें पळों जातां| तरी मृत्य सोडिना सर्वथा |
मृत्यास न ये चुकवितां| कांहीं केल्या ||३८||
मृत्य न म्हणे हा स्वदेसी| मृत्य न म्हणे हा विदेसी |
मृत्य न म्हणे हा उपवासी| निरंतर ||३९||
मृत्य न म्हणे थोर थोर| मृत्य न म्हणे हरिहर |
मृत्य न म्हणे अवतार| भगवंताचे ||४०||
श्रोतीं कोप न करावा| हा मृत्यलोक सकळांस ठावा |
उपजला प्राणी जाईल बरवा| मृत्यपंथें ||४१||
येथें न मनावा किंत| हा मृत्यलोक विख्यात |
प्रगट जाणती समस्त| लहान थोर ||४२||
तथापी किंत मानिजेल| तरी हा मृत्यलोक नव्हेल |
याकारणें नासेल| उपजला प्राणी ||४३||
ऐसें जाणोनियां जीवें| याचें सार्थकचि करावें |
जनीं मरोन उरवावें| कीर्तिरूपें ||४४||
येरवीं प्राणी लहान थोर| मृत्य पावती हा निर्धार |
बोलिलें हें अन्यथा उत्तर| मानूंची नये ||४५||
गेले वहुत वैभवाचे| गेले बहुत आयुष्याचे |
गेले अगाध महिमेचे| मृत्यपंथें ||४६||
गेले बहुत पराक्रमी| गेले बहुत कपटकर्मी |
गेले बहुत संग्रामी| संग्रामसौरे ||४७||
गेले बहुतां बळांचे| गेले बहुतां काळांचे |
गेले बहुतां कुळांचे| कुळवंत राजे ||४८||
गेले बहुतांचे पाळक| गेले बुद्धीचे चाळक |
गेले युक्तीचे तार्किक| तर्कवादी ||४९||
गेले विद्येचे सागर| गेले बळाचे डोंग़र |
गेले धनाचे कुबेर| मृत्यपंथे ||५०||
गेले बहुत पुरुषार्थाचे| गेले बहुत विक्रमाचे |
गेले बहुत आटोपाचे| कार्यकर्ते ||५१||
गेले बहुत शस्त्रधारी| गेले बहुत परोपकारी |
गेले बहुत नाअनापरी| धर्मरक्षक ||५२||
गेले बहुत प्रतापाचे| गेले बहुत सत्कीर्तीचे |
गेले बहुत नीतीचे| नीतिवंत राजे ||५३||
गेले बहुत मतवादी| गेले बहुत कार्यवादी |
गेले बहुत वेवादी| बहुतांपरीचे ||५४||
गेलीं पंडितांची थाटें| गेलीं शब्दांचीं कचाटें |
गेलीं वादकें अचाटें| नाना मतें ||५५||
गेले तापषांचे भार| गेले संन्यासी अपार |
गेले विचारकर्ते सार| मृत्यपंथे ||५६||
गेले बहुत संसारी| गेले बहुत वेषधारी |
गेले बहुत नानापरी| नाना छंद करूनी ||५७||
गेले ब्राह्मणसमुदाये| गेले बहुत आच्यार्य |
गेले बहुत सांगों काये| किती म्हणौनि ||५८||
असो ऐसे सकळहि गेले| परंतु येकचि राहिले |
जे स्वरुपाकार जाले| आत्मज्ञानी ||५९||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे मृत्यनिरूपणनाम
              समास नववा ||९||३. ९ 

समास दहावा    : वैराग्य निरूपण 
                    ||श्रीराम ||
संसार म्हणिजे माहापूर| माजीं जळचरें अपार |
डंखूं धावती विखार| काळसर्प ||१||
आशा ममता देहीं बेडी| सुसरी करिताती तडातोडी |
नेऊन दुःखाचे सांकडी- | माजीं घालिती ||२||
अहंकारनक्रें उडविलें| नेऊनि पाताळीं बुडविलें |
तेथुनियां सोडविलें| न वचे प्राणी ||३||
काम =मगरमिठी सुटेना| तिरस्कार लागला तुटेना |
मद मत्सर वोहटेना| भूलि पडिली ||४||
वासनाधामिणी पडिली गळां| घालून वेंटाळें वमी गरळा |
जिव्हा लाळी वेळोवेळां| भयानक ||५||
माथां प्रपंचाचें वोझें| घेऊन म्हणे माझें माझें |
बुडतांही न सोडी, फुंजे| कुळाभिमानें ||६||
पडिलें भ्रांतीचें अंधारें| नागविलें अभिमानचोरें |
आलें अहंतेचें काविरें| भूतबाधा ||७||
बहुतेक आवर्तीं पडिले| प्राणी वाहातचि गेले |
जेंहिं भगवंतासी बोभाईलें| भावार्थबळें ||८||
देव आपण घालूनि उडी| तयांसी नेलें पैलथडी |
येर तें अभाविकें बापुडीं| वाहातचि गेलीं ||९||
भगवंत भावाचा भुकेला| भावार्थ देखोन भुलला |
संकटीं पावे भाविकाला| रक्षितसे ||१०||
जयास भगवंत आवडे| तयाचें देवासीं सांकडें |
संसारदुःख सकळ उडे| निजदासाचें ||११||
जे अंकित ईश्वराचे| तयांस सोहळे निजसुखाचे |
धन्य तेचि दैवाचे| भाविक जन ||१२||
जैसा भाव जयापासीं| तैसा दैव तयासी |
जाणे भाव अंतरसाक्षी| प्राणीमात्रांचा ||१३||
जरी भाव असिला माईक| तरी देव होये माहा ठक |
नवल तयाचें कौतुक| जैशास तैसा ||१४||
जैसें जयाचें भजन| तैसेंची दे समाधान |
भाव होतां किंचित न्यून| आपणहि दुरावे ||१५||
दर्पणीं प्रतिबिंब दिसे| जैस्यास तैसें भासे |
तयाचें सूत्र असे| आपणाच पासीं ||१६||
जैसें आपण करावें| तैसेंचि तेणें व्हावें |
जरी डोळे पसरूनि पाहावें| तरी तेंही टवकारे ||१७||
भृकुटीस घालून मिठी| पाहातां क्रोधें तेंहि उठी |
आपण हास्य करितां पोटीं| तेंहि आनंदे ||१८||
जैसा भाव प्रतिबिंबला| तयाचाचि देव जाला |
जो जैसें भजे त्याला| तैसाचि वोळे ||१९||
भावें परामार्थाचिया वाटा| वाहाती भक्तीचिया पेंठा |
भरला मोक्षाचा चोहाटा| सज्जनसंगें ||२०||
भावें भजनीं जे लागले| ते ईश्वरी पावन जाले |
भावार्थबळें उद्धरिले| पूर्वज तेहीं ||२१||
आपण स्वयें तरले| जनासहि उपेगा आले |
कीर्तिश्रवणें जाले| अभक्त, भावार्थी ||२२||
धन्य तयांची जननी| जे लागले हरिभजनीं |
तेहिंच येक जन्म जनीं| सार्थक केला ||२३||
तयांची वर्णूं काय थोरी| जयांचा भगवंत कैवारी |
कासे लाऊन उतरी| पार दुःखाचा ||२४||
बहुतां जन्मांचे सेवटीं| जेणें चुके अटाटी |
तो हा नरदेह भेटी| करी भगवंतीं ||२५||
म्हणौन धन्य ते भाविक जन| जेंहिं जोडिलें हरिनिधान |
अनंत जन्मांतरींचें पुण्य| फळासि आलें ||२६||
आयुष्य हेचि रत्नपेटी| माजीं भजनरत्नें गोमटीं |
ईश्वरीं अर्पूनिया लुटी| आनंदाची करावी ||२७||
हरिभक्त वैभवें कनिष्ठ| परी तो ब्रह्मादिकां वरिष्ठ |
सदा सर्वदा संतुष्ट| नैराशबोधें ||२८||
धरून ईश्वराची कास| केली संसाराची नैराश |
तयां भाविकां जगदीश| सबाह्य सांभाळी ||२९||
जया संसाराचें दुःख| विवेकें वाटे परमसुख |
संसारसुखाचेनि पढतमूर्ख| लोधोन पडती ||३०||
जयांचा ईश्वरीं जिव्हाळा| ते भोगिती स्वानंदसोहळा |
जयांचा जनावेगळा| ठेवा आक्षै ||३१||
ते आक्षै सुखें सुखावले| संसारदुःखें विसरले |
विषयेरंगी वोरंगले| श्रीरंगरंगीं ||३२||
तयांस फावली नरदेह पेटी| केली ईश्वरेंसिं साटी |
येरें अभाविकें करंटीं| नरदेह गेला ||३३||
आवचटें निधान जोडलें| तें कवडिच्या बदल नेलें |
तैसें आयुष्य निघोनि गेलें| अभाविकाचें ||३४||
बहुता तपाचा सांठा| तेएणें लाधला परीस गोटा |
परी तो ठाईंचा करंटा| भोगूंच नेणे ||३५||
तैसा संसारास आला| मायाजाळीं गुंडाळला |
अंतीं येकलाचि गेला| हात झाडुनी ||३६||
या नरदेहाचेनि संगतीं|  बहुत पावले उत्तम गती |
येकें बापुडी यातायाती| वरपडी जालीं ||३७||
या नरदेहाचेनि लागवेगें| सार्थक करावे संतसंगें |
नीचयोनीं दुःख मागें| बहुत भोगिलें ||३८||
कोण समयो येईल कैसा| याचा न कळे किं भर्वसा |
जैसे पक्षी दाही दिशा| उडोन जाती ||३९||
तैसें वैभव हें सकळ| कोण जाणे कैसी वेळ |
पुत्रकळत्रादि सकळ| विघडोन जाती ||४०||
पाहिली घडी नव्हे आपुली| वयसा तरी निघोन गेली |
देह पडतांच ठेविली- | आहे नींच योनी ||४१||
स्वान शुकरादिक नीच याती| भोगणें घडे विपत्ती |
तेथे कांहीं उत्तम गती| पाविजेत नाहीं ||४२||
मागा गर्भवासीं आटाटी| भोगितां जालासि रे हिंपुटी |
तेथुनियां थोरा कष्टीं| सुटलासि दैवें ||४३||
दुःख भोगिलें आपुल्या जीवें| तेथें कैचिं होतीं सर्वें |
तैचेंचि पुढें येकलें जावें| लागेल बापा ||४४||
कैंचि माता कैंचा पिता| कैंचि बहिण कैंचा भ्राता |
कैंचीं सुहृदें कैंची वनिता| पुत्रकळत्रादिक ||४५||
हे तूं जाण मावेचीं| आवघीं सोइरीं सुखाचीं |
हे तुझ्या सुखदुःखाचीं| सांगाती नव्हेती ||४६||
कैंचा प्रपंच कैंचे कुळ| कासया होतोसी व्याकुळ |
धन कण लक्ष्मी सकळ| जाइजणें ||४७||
कैंचें घर कैंचा संसार| कासया करिसी जोजार |
जन्मवरी वाहोन भार| सेखीं सांडून जासी ||४८||
कैंचें तारुण्य कैंचे वैभव| कैंचें सोहळे हावभाव |
हें सकळहि जाण माव| माईक माया ||४९||
येच क्षणीं मरोन जासी| तरी रघुनाथीं अंतरलासी |
माझें माझें म्हणतोसी| म्हणौनियां ||५०||
तुवां भोगिल्या पुनरावृत्ती| ऐसीं मायबापें किती |
स्त्री कन्या पुत्र होती| लक्षानलक्ष ||५१||
कर्मयोगें सकळ मिळालीं| येके स्थळीं जन्मास आलीं |
तें तुवां आपुलीं मानिलीं| कैसीं रे पढतमूर्खा ||५२||
तुझें तुज नव्हे शरीर| तेथें इतरांचा कोण विचार |
आतां येक भगवंत साचार| धरीं भावार्थबळें ||५३||
येका दुर्भराकारणें| नाना नीचांची सेवा करणें |
नाना स्तुती आणी स्तवनें| मर्यादा धरावी ||५४||
जो अन्न देतो उदरासी| शेरीर विकावें लागे त्यासी |
मां जेणें घातलें जन्मासी| त्यासी कैसें विसरावें ||५५||
अहिर्निशीं ज्या भगवंता| सकळ जिवांची लागली चिंता |
मेघ वरुषे जयाची सत्ता| सिंधु मर्यादा धरी ||५६||
भूमि धरिली धराधरें| प्रगट होईजे दिनकरें |
ऐसी सृष्टी सत्तामात्रें| चालवी जो कां ||५७||
ऐसा कृपाळु देवाधिदेव| नेणवे जयाचें लाघव |
जो सांभाळी सकळ जीव| कृपाळुपणें ||५८||
ऐसा सर्वात्मा श्रीराम- | सांडून, धरिती विषयकाम |
ते प्राणी दुरात्मे अद्धम| केलें पावती ||५९||
रामेविण जे जे आस| तितुकी जाणावी नैराश |
माझें माझें सावकाश| सीणचि उरे ||६०||
जयास वाटे सीण व्हावा| तेणें विषयो चिंतीत जावा |
विषयो न मिळतां जीवा| तगबग सुटे ||६१||
सांडून राम आनंदघन| ज्याचे मनीं विषयचिंतन |
त्यासी कैंचें समाधान| लोलंगतासी ||६२||
जयास वाटे सुखचि असावें| तेणें रघुनाथभजनीं लागावें |
स्वजन सकळही त्यागावे| दुःखमूळ जे ||६३||
जेथें वासना झोंबोन पडे| तेणेंचि अपायें दुःख जडे |
म्हणौनि विषयवासना मोडे| तो येक सुखी ||६४||
विषयजनित जें जें सुख| तेथेंचि होतें परम दुःख |
पूर्वीं गोड अंतीं शोक| नेमस्त आहे ||६५||
गळ गिळितां सुख वाटे| वोढून घेतां घसा फाटे |
कां तें बापुडें मृग आपटे| चारा घेऊन पळतां ||६६||
तैसी विषयसुखाची गोडी| गोड वाटे परी ते कुडी |
म्हणौनियां आवडी| रघुनाथीं धरावी| ६७||
ऐकोनि बोले भाविक| कैसेनि घडे  जी सार्थक |
सांगा स्वामी येमलोक| चुके जेणें ||६८||
देवासी वास्तव्य कोठें| तो मज कैसेंनि भेटे |
दुःखमूळ संसार तुटे| कोणेपरी स्वामी ||६९||
धडपुडी भगवत्प्राप्ती- | होऊन, चुके अधिगती |
ऐसा उपाये कृपामूर्ती| मज दीनास करावा ||७०||
वक्ता म्हणे हो येकभावें| भगवद्भजन करावें |
तेणें होईल स्वभावें| समाधान ||७१||
कैसें करावें भगवद्भजन| कोठें ठेवावें हें मन |
भगवद्भजनाचें लक्षण| मज निरोपावें ||७२||
ऐसा म्लानवदनें बोले| धरिले सदृढ पाऊलें |
कंठ सद्गदित, गळाले| अश्रुपात दुःखें ||७३||
देखोन शिष्याची अनन्यता| भावें वोळला सद्गुरु दाता |
स्वानंद तुंबळेल आतां| पुढिले समासीं ||७४||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे वैराग्यनिरूपणनाम
              समास दहावा ||१०||३. १० 
|| दशक तिसरा समाप्त  ||


 
Proofread by Vishwas Bhide and Sunder Hattangadi.

%@@1
% File name             : dAsabodh03.itx
%--------------------------------------------
% Text title            : Dasabodh dAsabodha
% Author                : Swami Samartha Ramadas
% Language              : Marathi, Sanskrit
% Subject               : philosophy/hinduism/religion
% Description/comments  : 
% Transliterated by     : Vishwas Bhide vishwas_bhide@yahoo.com, santsahitya@yahoo.co.in Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com, NA
% Proofread by          : Vishwas Bhide vishwas_bhide@yahoo.com, santsahitya@yahoo.co.in, Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com, NA
% Latest update         : May 16, 2009
% Send corrections to   : sanskrit@cheerful.com
%
% Special Instructions:
% i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty
% Transliteration scheme: ITRANS 5.2
% Site access  :         
% http://sanskritdocuments.org/
% http://sanskrit.gde.to/
%-----------------------------------------------------
% The text is to be used for personal studies and research only.
% Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's'
% agreement.
% @@2
%
% Commands upto engtitle are 
% needed for devanaagarii output and formatting.
%--------------------------------------------------------

This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct Unicode font. Some help is available at Notes on Viewing and Creating Devanagari Documents with Unicode Support. Some of the Unicode fonts for Devanagari are linked at http://devanaagarii.net and for Sanskrit Transliteration/Diacritics are available at IndUni Fonts.

Questions, comments? Write to sanskrit@cheerful.com .