%@@1 % File name : ved.itx %-------------------------------------------- % Text title : sarvavedAntasiddhAntasArasa.ngrahaH % Author : Shankaracharya % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : Source : % % Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com % Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com % Latest update : October 12, 1998, March 15, 2010 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskritdocuments.org/ % http://sanskrit.gde.to/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. sarvavedAntasiddhAntasArasa.ngrahaH ..}## \itxtitle{.. sarvavedAntasiddhAntasArasa.ngrahaH ..}##\endtitles verses 1-3 Salutation to Brahman ## .. 1 .. vandanam .. akhaNDAnandasambodho vandanAdyasya jAyate . govindaM tamahaM vande chidAnandatanuM gurum .. 1.. akhaNDaM sachchidAnandamavAN^.hmanasagocharam . AtmAnamakhilAdhAramAshraye.abhIshhTasiddhaye .. 2.. yadAlambo daraM hanti satAM pratyUhasaMbhavam . tadAlambe dayAlambaM lambodarapadAmbujam .. 3.. ##verses 4-15 The 4 indispensable qualifications## .. 2 .. sAdhana##-##chatushhTaya .. vedAntashAstrasiddhAntasArasa.ngraha uchyate . prekShAvatAM mumukShUNAM sukhabodhopapattaye .. 4.. asya shAstrAnusAritvAdanubandhachatushhTayam . yadeva mUlaM shAstrasya nirdishhTaM tadihochyate .. 5.. adhikArI cha vishhayaH sambandhashcha prayojanam . shAstrArambhaphalaM prAhuranubandhachatushhTayam .. 6.. chaturbhiH sAdhanaiH samyaksampanno yuktidakShiNaH . medhAvI purushho vidvAnadhikAryatra saMmataH .. 7.. vishhayaH shuddhachaitanyaM jIvabrahmaikyalakShaNam . yatraiva dR^ishyate sarvavedAntAnAM samanvayaH .. 8.. etadaikyaprameyasya pramANasyApi cha shruteH . sambandhaH kathyate sadbhirbodhyabodhakalakShaNaH .. 9.. brahmAtmaikavij~nAnaM santaH prAhuH prayojanam . yena niHsheshhasa.nsArabandhAtsadyaH pramuchyate .. 10.. prayojanaM saMpravR^itteH kAraNaM phalalakShaNam . prayojanamanuddishya na mando.api pravartate .. 11.. sAdhanachatushhTayasaMpattiryasyAsti dhImataH pu.nsaH . tasyaivaitatphalasiddhirnAnyasya ki.nchidUnasya .. 12.. chatvAri sAdhanAnyatra vadanti paramarshhayaH . muktiryeshhAM tu sadbhAve nAbhAve siddhyati dhruvam .. 13.. AdyaM nityAnityavastuvivekaH sAdhanaM matam . ihAmutrArthaphalabhogavirAgo dvitIyakam .. 14.. shamAdishhaT.hkasaMpattistR^itIyaM sAdhanaM matam . turIyaM tu mumukShutvaM sAdhanaM shAstrasaMmatam .. 15.. ##verses 16-21 Discrimination## .. 3 .. vastu##-##viveka .. brahmaiva nityamanyattu hyanityamiti vedanam . so.ayaM nityAnityavastuviveka iti kathyate .. 16.. mR^idAdikAraNaM nityaM trishhu kAleshhu darshanAt . ghaTAdyanityaM tatkAryaM yatastannAsha IkShyate .. 17.. tathaivatajjagatsarvamanityaM brahmakAryataH . tatkAraNaM paraM brahma bhavennityaM mR^idAdivat .. 18.. sargaM vaktyasya tasmAdvA etasmAdityapi shrutiH . sakAshAdbrahmaNastasmAdanityatve na sa.nshayaH .. 19.. sarvasyAnityatve sAvayavatvena sarvataHsiddhe . vaikuNThAdishhu nityatvamatirbhrama eva mUDhabuddhinAm .. 20.. anityatvaM cha nityatvamevaM yachchhR^itiyuktibhiH . vivechanaM nityAnityaviveka iti kathyate .. 21.. ##verses 22-47 Desirelessness## .. 4 .. naispR^ihyam .. aihikAmushhmikArtheshhu hyanityatvena nishchayAt . naiHspR^ihyaM tuchchhabuddhyA yattadvairAgyamitIryate .. 22.. nityAnityapadArthavivekAtpurushhasya jAyate sadyaH . srakchandanavanitAdau sarvatrAnityavastuni viraktiH .. 23.. kAkasyavishhThAvadasahyabuddhirbhogyeshhu sA tIvraviraktirishhyate . viraktitIvratvanidAnamAhurbhogyeshhu doshhekShaNameva santaH .. 24.. pradR^ishyate vastuni yatra doshho na tatra pu.nso.asti punaH pravR^ittiH . antarmahArogavatIM vijAnanko nAma veshyAmapi rUpiNIM vrajet .. 25.. atrApi chAnyatra cha vidyamAnapadArthasaMmarshanameva kAryam . yathAprakArArthaguNAbhimarshhanaM sandarshayatyeva tadIyadoshham .. 26.. kukShau svamAturmalamUtramadhye sthitiM tadA viTkR^imida.nshanaM cha . tadIyakaukSheyakavahnidAhaM vichArya ko vA viratiM na yAti .. 27.. svakIyaviNmUtravisarjanaM tachchottAnagatyA shayanaM tadA yat . bAlagrahAdyAhatibhAkcha shaishavaM vichArya ko vA viratiM na yAti .. 28.. svIyaiH paraistADanamaj~nabhAvamatyantachApalyamasatkriyAM cha . kumArabhAve pratishhiddhavR^ittiM vichArya ko vA viratiM na yAti .. 29.. madoddhatiM mAnyatiraskR^itiM cha kAmAturatvaM samayAtilaN^ghanam . tAM tAM yuktvoditadushhTacheshhTAM vichArya ko vA viratiM na yAti .. 30.. virUpatAM sarvajanAdavaj~nAM sarvatra dainyaM nijabuddhihainyam . vR^iddhatvasaMbhAvitadurdashAM tAM vichArya ko vA viratiM na yAti .. 31.. pittajvarArshaHkShayagulmashUlashleshhmAdirogoditatIvraduHkham . durgandhamasvAsthyamanUnachintAM vichArya ko vA viratiM na yAti .. 32.. yamAvalokoditabhItikampamarmavyathochchhvAsagatIshcha vedanAm . prANaprayANe paridR^ishyamAnAM vichArya ko vA viratiM na yAti .. 33.. aN^gAranadyAM tapane cha kumbhIpAke.api vIchyAmasipatrakAnane . dUtairyamasya kriyamANabAdhAM vichArya ko vA viratiM na yAti .. 34.. puNyakShaye puNyakR^ito nabhaHsthairnipAtyamAnAnshithilIkR^itAN^gAn . nakShatrarUpeNa divashchyuta.nstAnvichArya ko vA viratiM na yAti .. 35.. vAyvarkavahnIndramukhAnsurendrAnIshograbhItyA grathitAntaraN^gAn . vipakShalokaiH paridUyamAnanvichArya ko vA viratiM na yAti .. 36.. shrutyA niruktaM sukhatAratamyaM brahmAntamArabhya mahImahesham . aupAdhikaM tattu na vAstavaM chedAlochya ko vA viratiM na yAti .. 37.. sAlokyasAmIpyasarUpatAdibhedastu satkarmavisheShasiddhaH . na karmasiddhasya tu nityateti vichArya ko vA virati.n na yAti .. 38.. yatrAsti loke gatitAratamyamuchchAvachatvAnvitamatra tatkR^itam . yatheha tadvatkhalu duHkhamastItyAlochya ko vA viratiM na yAti .. 39.. ko nAma loke purushho vivekI vinashvare tuchchhasukhe gR^ihAdau . kuryAdratiM nityamavekShamANo vR^ithaiva mohAnmriyamANajantUm .. 40.. sukhaM kimastyatra vichAryamANe gR^ihe.api vA yoshhiti vA padArthe . mAyAtamo.andhIkR^itachakShushho ye ta eva muhyanti vivekashUnyAH .. 41.. avichAritaramaNIyaM sarvamudumbaraphalopamaM bhogyam . aj~nAnamupabhogyaM na tu tajj~nAnAM yoshhiti vA padArthe .. 42.. gate.api toye sushhiraM kulIro hAtuM hyashakto mriyate vimohAt . yathA tathA gehasukhAnushhakto vinAshamAyAti naro bhrameNa .. 43.. koshakrimistantubhirAtmadehamAveshhTya chAveshhTya cha guptimichchhan . svayaM vinirgantumashakta eva sa.nstatastadante mriyate cha lagnaH .. 44.. yathA tathA putrakalatramitrasnehAnubandhairgrathito gR^ihasthaH . kadApi vA tAnparimuchya gehAdgantuM na shakto mriyate mudhaiva .. 45.. kArAgR^ihasyAsya cha ko visheshhaH pradR^ishyate sAdhu vichAryamANe . mukteH pratIpatvamihApi pu.nsaH kAntAsukhAbhyutthitamohapAshaiH .. 46.. gR^ihaspR^ihA pAdanibaddhashR^iN^khalA kAntAsutAshA paTukaNThapAshaH . shIrshhe pataddhUryashanirhi sAkShAtprANAntahetuH prabalA dhanAshA .. 47.. ##verses 48-69 Dispassionateness## .. 5 .. asaktabuddhiH .. AshApAshashatena pAshitapado notthAtumeva kShamaH kAmakrodhamadAdibhiH pratibhaTaiH sa.nrakShamANo.anisham . saMmohAvaraNena gopanavataH sa.nsArakArAgR^ihA##-## nnirgatu.n trividheshhaNAparavashaH kaH shaknuyAdrAgishhu .. 48.. kAmAndhakAreNa niruddhadR^ishhTirmuhyatyasatyapyabalAsvarUpe . na hyandhadR^ishhTerasataH sato vA sukhatvaduHkhatvavichAraNAsti .. 49.. shleshhodgAri mukha.n sravanmalavatI nAsAshrumallochanam.h svedasrAvi malAbhipUrNamabhito durgandhadushhTa.n vapuH . anyadvaktumashakyameva manasA mantu.n kvachinnArhati strIrUpa.n kathamIdR^isha.n sumanasAM pAtrIbhavennetrayoH .. 50.. dUrAdavekShyagnishikhAM pataN^go ramyatvabuddhyA vinipatya nashyati . yathA tathA nashhTadR^igeshha katha.n nirIkShet vimuktimArgam .. 51.. kAmena kAntAM parigR^ihya tadvajjano.apyaya.n nashyati nashhTadR^ishhTiH . mA.nsAsthimajjAmalamUtrapAtra.n striya.n svaya.n ramyatayaiva pashyati .. 52.. kAma eva yamaH sAkShAtkAntA vaitaraNI nadI . vivekinaM mumukShUNA.n nilayastu yamAlayaH .. 53.. yamAlaye vApi gR^ihe.api no nR^iNA.n tApatrayakleshanivR^ittirasti . ki.nchitsamAlokya tu tadvirAmA.n sukhAtmanA pashyati mUDhalokaH .. 54.. yamasya kAmasya cha tAratamya.n vichAryamANe mahadasti loke . hita.n karotyasya yamo.apriyaH sankAmastvanartha.n kurute priyaH san .. 55.. yamo.asatAmeva karotyanartha.n satA.n tu saukhya.n kurute hitaH san . kAmaH satAmeva gati.n nirundhankarotyanartha.n hyasatA.n nu kA kathA .. 56.. vishvasya vR^iddhi svayameva kA.nkShanpravartaka.n kAmijana.n sasarjam.h. tenaiva lokaH parimuhyamAnaH pravardhate chandramaseva chAbdhiH .. 57.. kAmo nAma mahAJNjagadbhramayitA sthitvAntaraN^ge svayam.h strI pu.nsAvitaretarAN^gakaguNairhAsascha bhAvaiH sphuTam . anyonyaM parimohya naijatamasA premAnubandhena tau baddhvA bhrAmayati prapaJNcharachanA.n sa.nvardhayanbrahmahA .. 58.. ato.antaraN^gasthitakAmavegAdbhogye prvR^ittiH svata eva siddhA . sarvasya jantordhruvamanyathA chedabodhitartheshhu kathaM pravR^ittiH .. 59.. tenaiva sarvajantUnA.n kAmanA balavattarA . jIryatyapi cha dehe.asminkAmanA naiva jIryate .. 60.. avekShya vishhaye doshhaM buddhiyukto vichakShaNaH . kAmapAshena yo muktaH sa mukteH pathi gocharaH .. 61.. kAmasya vijayopAya.n sUkShma.n vakShyamaha.n satAm . sa.nkalpasya parityAga upAyaH sulabho mataH .. 62.. shrute dR^ishhTe.api vA bhogye yasminkasmi.nshcha vastuni . samIchInatvadhItyAgAtkAmo nodeti karhichit .. 63.. kAmasya bIja.n sa.nkalpaH sa.nkalpAdeva jAyate . bIje nashhTe.aN^kura iva tasminnashhTe vinashyati .. 64.. na ko.api samyaktvadhiyA vinaiva bhogya.n naraH kAmayitu.n samarthaH . yatastataH kAmajayechchhuretA.n samyaktvabuddhi.n vishhaye nihanyAt .. 65.. bhogye naraH kAmajayechchhuretA.n sukhatvabuddhi.n vishhaye nihanyAt . yAvatsukhatvabhramadhIH padArthe tAvanna jetuM prabhaveddhi kAmam .. 66.. sa.nkalpAnudaye heturyathAbhUtArthadarshanam . anarthachintana.n chAbhyA.n nAvakAsho.asya vidyate .. 67.. ratne yadi shilAbuddhirjAyate vA bhaya.n tataH . samIchInatvadhIrnaiti nopAdeyatvadhIrapi .. 68.. yatArthadarshana.n vastunyanarthasyApi chintanam . sa.nkalpasyApi kAmasya tadvadhopAya ishhyate .. 69.. ##verses 70-94 Non-covetousness## .. 6 .. nirlobhatvam .. dhanaM bhayanibandhana.n satataduHkhasa.nvardhanam.h prachaNDatarakardana.n sphuTitabandhusa.nvardhanan . vishishhTaguNabAdhana.n kR^ipaNadhIsamArAdhanam.h na muktigatisAdhanaM bhavati nApi hR^ichchhodhanam .. 70.. rAj~nobhaya.n choramayaM pramAdAdbhaya.n tathA j~nAtibhaya.n cha vastutaH . dhanaM bhayagrastamanarthamUla.n satA.n naiva sukhAya kalpate .. 71.. Arjane rakShaNe dAne vyaye vApi cha vastutaH . duHkhameva sadA nR^INA.n na dhana.n sukha sAdhanam .. 72.. satAmapi padArthasya lAbhAllobhaH pravardhate . viveko lupyate lobhAttasmi.nllupte vinashyati .. 73.. dahatyalAbhe niHsatva.n lAbhe lobho dahatyamum . tasmAtsantApaka.n vitta.n kasya saukhyaM prayachchhati .. 74.. bhogena mattatA jantordAnena punarudbhavaH . vR^ithaivobhayathA vitta.n nAstyeva gatiranyathA .. 75.. dhanena madavR^iddhiH syAnmadena smR^itinAshanam . smR^itinAshAdbuddhinAsho buddhinAshAtpraNashyati .. 76.. sukhayati dhanamevetyantarAshApishAchyA dR^iDhataramupagUDho mUDhaloko jaDAtmA . nivasati tadupAnte santataM prekShamANo vrajati tadapi pashchAtprANametasya hR^itvA .. 77.. saMpanno.andhavadeva ki.nchidapara.n no vIkShate chakShushhA sadbhirvarjitamArga eva charati protsArito bAlishaiH . tasminneva muhuH skhalanpratipada.n gatvAndhakUpe pata##-## tyasyAndhatvanivartakaushhadhamida.n dAridryamevAJNjanam .. 78.. lobhaH krodhashcha daMbhashcha mado matsara eva cha . vardhate vittasaMprAptyA katha.n tachchittashodhanam .. 79.. alAbhAddviguNa.n duHkha.n vittasya vyayasaMbhave . tato.api triguNa.n duHkha.n durvyaye vidushhAmapi .. 80.. nityAhitena vittena bhayachintAnapAyinA . chittasvAsthya.n kuto jantogR^ihasthenAhinA yathA .. 81.. kAntAre vijane vane janapade setau nirItau cha vA chorairvApi tathetarairnaravarairyukto viyukto.api vA . niHsvaH svasthatayA sukhena vasati hyAdrIyamANo janaiH klishnAtyeva dhanI sadAkulamatirbhItashcha putrAdapi .. 82.. tasmAdanarthasya nidAnamarthaH pumarthasiddhirna bhavatyanena . tato vanAnte nivasanti santaH sa.nnyasya sarvaM pratikUlamartham .. 83.. shraddhAbhaktimati.n satI.n guNavatIM putrAJNchhR^itAnsaMmatA##-## nakShayya.n vasudhAnubhogavibhavaiH shrIsundaraM mandiram . sarva.n nashvaramityavetya kavayaH shrutyuktibhiryuktibhiH sa.nnyasyantyapare tu tatsukhamiti bhrAmyanti duHkhArNave .. 84.. sukhamiti malarAshau ye ramante.atra gehe krimaya iva kalatrakShetraputrAnushhaktyA . surapada iva teshhA.n naiva mokShaprasaN^ga##-## stvapi tu nirayagarbhAvAsaduHkhapravAhaH .. 85.. yeshhAmAshA nirAshA syAddArApatyadhanAdishhu . teshhA.n siddhyati nAnyeshhaM mokShAshAbhimukhI gatiH .. 86.. satkarmakShatapApmanA.n shrutimatA.n siddhAtmanA.n dhImatAm.h nityAnityapadArthashodhanamida.n yuktyA muhuH kurvatAm . tasmAdutthamahAviraktyasimatAM mokShaikakAN^kShAvatAm dhanyAnA.n sulabha.n striyAdivishhayeshhvAshAlatAchchhedanam .. 87.. sa.nsAramR^ityorbalinaH praveshhTu.n dvArANi tu trINi mahAnti loke . kAntA cha jihvA kanaka.n cha tAni ruNaddhi yastasya bhaya.n na mR^ityeH .. 88.. muktishrInagarasya durjayatara.n dvAra.n yadastyAdimam tasya dve arare dhana.n cha yuvatI tAbhyAM pinaddha.n dR^iDham .. kAmAkhyArgaladAruNA balavatA dvAra.n tadetattrayam dhIro yastu bhinatti so.arhati sukhaM bhoktu.n vimuktishriyaH .. 89.. ArUDhasya vivekAshva.n tIvravairAgyakhaDginaH . titikShAvarmayuktasya pratiyogI na dR^ishyate .. 90.. vivekajA.n tIvraviraktimeva mukternidAna.n nigadanti santaH . tasmAdvivekI viratiM mumukShuH sampAdayettAM prathamaM prayatnAt .. 91.. pumAnajAtanirvedo dehabandha.n jihAsitum . na hi shaknoti nirvedo bandhabhedo mahAnasau .. 92.. vairAgyarahitA eva yamAlaya ivAlaye . klishnanti trividhaistApairmohitA api paNDitAH .. 93.. shamo damastitikShoparatiH shraddhA tataH param . samAdhAnamiti prokta.n shhaDevaite shamAdayaH .. 94.. ##verses 95-103 Tranquillity## .. 7 .. shamaH.. ekavR^ittyaiva manasaH svalakShye niyatasthitiH . shama ityuchyate sadbhiH shamalakShaNavedibhiH .. 95.. uttamo madhyamashchaiva jaghanya iti cha tridhA . nirUpito vipashchidbhiH tattallakShaNavedibhiH .. 96.. svavikAraM parityajya vastumAtratayA sthitiH . manasaH sottamA shAntirbrahmanirvANalakShaNA .. 97.. pratyakpratyayasantAnapravAhakaraNa.n dhiyaH . yadeshhA madhyamA shAntiH shuddhasattvaikalakShaNA .. 98.. vishhayavyApR^iti.n tyaktvA shravaNaikamanasthitiH . manasashchetara shAntirmishrasattvaikalakShaNA .. 99.. prAchyodIchyAN^gasadbhAve shamaH siddhyati nAnathA . tIvrA viraktiH prAchyAN^gamudIchyAN^ga.n damAdayaH .. 100.. kAmaH krodhashcha lobhashacha mado mohashcha matsaraH . na jitAH shhaDibhe yena tasya shAntirna siddhyati .. 101.. shabdAdivishhayebhyo yo vishhavanna nivartate . tIvramokShechchhayA bhikShostasya shAntirna siddhyati .. 102.. yena nArAdhito devo yasya no gurvanugrahaH . na vashya.n hR^idaya.n yasya tasya shAntirna siddhyati .. 103.. ##verses 104-150 Serenity## .. 8 .. manaHprasAdaH .. manaHprasAdasiddhyartha.n sAdhana.n shrUyatAM budhaiH . manaHprasAdo yatsattve yadabhAve na siddhyati .. 104.. brahmacharyamahi.nsA cha dayA bhUteshhvavakratA . vishhayeshhvativaitR^ishhNya.n shaucha.n dambhavivarjanam .. 105.. satya.n nirmamatA sthairyamabhimAnavisarjanam . IshvaradhyAnaparatA brahmavidbhiH sahasthitiH .. 106.. j~nAnashAstraikaparatA samatA sukhaduHkhayoH . mAnAnAsaktirekAntashIlatA cha mumukShutA .. 107.. yasyaitadvidyate sarva.n tasya chittaM prasIdati . na tvetaddharmashUnyasya prakArAntarakoTibhiH .. 108.. smaraNa.n darshana.n strINA.n guNakarmAnukIrtanam . samIchInatvadhIstAsu prItiH saMbhAshhaNaM mithaH .. 109.. sahavAsashcha sa.nsargo.ashhTadhA maithuna.n viduH . etadvilakShaNaM brahmacharya.n chittaprasAdakam .. 110.. ahi.nsA vAN^manaHkAyaiH prANimAtrAprapIDanam . svAtmavatsarvabhUteshhu kAyena manasA girA .. 111.. anukaMpA dayA saiva proktA vedAntavedibhiH . karaNatritayashhvekarUpatA.avakratA matA .. 112.. brahmAdisthAvarAnteshhu vairAgya.n vishhayeshhvanu . yathaiva kAkavishhThAyA.n vairAgya.n taddhi nirmalam .. 113.. bAhyamAbhyantara.n cheti dvividha.n shauchamuchyate . mR^ijjalAbhyA.n kR^ita.n shauchaM bAhya.n shArIrika.n smR^itam .. 114.. aj~nAnadUrIkaraNaM mAnasa.n shauchamAntaram . antaHshauche sthite samyagbAhya.n nAvashyaka.n nR^iNAm .. 115.. dhyAnapUjAdika.n loke drashhTaryeva karoti yaH . pAramArthikadhIhInaH sa daMbhAchAra uchyate .. 116.. pu.nsastathAnAcharaNamadaMbhitva.n vidurbudhAH . yastvena dR^ishhTa.n samyakcha shruta.n tasyaiva bhAshhaNam .. 117.. satyamityuchyate brahma satyamityabhibhAshhaNam . dehAdishhu svakIyatvadR^iDhabuddhivisarjanam .. 118.. nirmamatva.n smR^ita.n yena kaivalya.n labhate budhaH . guruvedAntavachanairnishchitArthe dR^iDhasthitiH .. 119.. tadekavR^ittyA tatsthairya.n naishchalya.n na tu varshhmaNaH . vidyaishvaryataporUpakulavarNAshramAdibhiH .. 120.. sa.njAtAhaN^kR^itityAgastvabhimAnavisarjanam . tribhishcha karaNaiH samyagdhitvA vaishhayikI.n kriyAm .. 121.. svAtmaikachintana.n yattadIshvaradhyAnabhIritam . chhAyeva sarvadA vAso brahmaviddhiH sahasthitiH .. 122.. yadyadukta.n j~nAnashAstre shravaNAdikameshhu yaH . nirataH karmadhIhIno j~nAnanishhThaH sa eva hi .. 123.. dhanakAntAjvarAdInAM prAptakAle sukhAdibhiH . vikArahInataiva syAtsukhaduHkhasamAnatA .. 124.. shreshhThaM pUjya.n viditvA mAM mAnayantu janA bhuvi . ityAsaktyA vihInatvaM mAnAnAsaktiruchyate .. 125.. sachchintanasya sambAdho vighno.aya.n nirjane tataH . stheyamityeka evAsti chetsaivaikAntashIlatA .. 126.. sa.nsArabandhanirmuktiH kadA jhaTiti me bhavet . iti yA sudR^iDhA buddhirIritA sA mumukShutA .. 127.. brahmacharyAdibhirdhamai.rbu.rddherdoshanivR^ittaye . daNDana.n dama ityAhurdamashabdArthakovidAH .. 128.. tattadvR^ittinirodhena bAhyendriyavinigrahaH . yogino dama ityAhurmanasaH shAntisAdhanam .. 129.. indriyeshhvindriyArtheshhu pravR^itteshhu yadR^ichchhayA . anudhAvati tAnyeva mano vAyumivAnalaH .. 130.. indriyeshhu niruddheshhu tyaktvA vegaM manaH svayam . sattvabhAvamupAdatte prasAdastena jAyate .. prasanne sati chitte.asya muktiH siddhyati nAnyathA .. 131.. manaHprasAdasya nidAnameva nirodhana.n yatsakalendriyANAm . bAhyendriye sAdhu nirudhyamAne bAhyArthabhoge manaso viyujyate .. 132.. tena svadaushhTyaM parimuchya chittam.h shanaiH shanaiH shAntimupAdadAti . chittasya bAhyArthavimokShameva mokSha.n vidurmokShaNalakShaNaj~nAH .. 133.. dama.n vinA sAdhu manaHprasAda##-## hetu.n na vidmaH sukaraM mumukShoH . damena chitta.n nijadoshhajAta.n visR^ijya shAnti.n samupaiti shIghram .. 134.. prANAyAmAdbhavati manaso nishchalatvaM prasAdo yasyApyasya pratiniyatadigdeshakAlAdyavekShya . samyagdR^ishhTyA kvachidapi tayA no damo hanyate tat.h kuryAddhImAndamamanalasashchittashAntyai prayatnAt .. 135.. sarvendriyANA.n gatinigraheNa bhogyeshhu doshhAdyavamarshanena . IshaprasAdAchcha guroH prasAdA##-## chchhAnti.n samAyAtyachireNa chittam .. 136.. AdhyAtmikAdi yadduHkhaM prAptaM prArabdhavegataH . achintayA tatsahana.n titikSheti nigadyate .. 137.. rakShA titikShAsadR^ishI mumukSho##-## rna vidyate.asau pavinA na bhidyate . yAmeva dhIrAH kavachIva vighnA##-## nsarvA.nstR^iNIkR^itya jayanti mAyAm .. 138.. kShamAvatAmeva hi yogasiddhiH svArAjyalakShmIsukhabhogasiddhiH . kShamAvihinA nipatanti vighnai##-## rvatairhatA parNachayA iva drumAt .. 139.. titikShayA tapodAna.n yaj~nastIrtha.n vrata.n shrutam . bhUtiH svargo.apavargashcha prApyate tattadarthibhiH .. 140.. brahmacharyamahi.nsA cha sAdhUnAmapyagaha.rNam . parAkShepAdisahana.n titikShoreva siddhyati .. 141.. sAdhaneshhvapi sarveshhu titikShottamasAdhanam . yatra vighnAH palAyante daivikA api bhautikAH .. 142.. titikShoreva vighnebhyastvanivartitachetasaH . siddhyanti siddhayaH sarvA aNimAdyAH samR^iddhayaH .. 143.. tasmAnmumukShoradhikA titikShA saMpAdanIyepsitakAryasiddhyai . tIvrA mumukShA cha mahatyupekShA chobhe titikShAsahakArikAraNam .. 144.. tattatkAlasamAgatAmayatateH shAntyai pravR^itto yadi syattattatparihArakaushhadharatastachchintane tatparaH . tadbhikShuH shravaNAdidharmarahito bhUtvA mR^itashchettataH ki.n siddhaM phalamApnuyAdubhayathA bhrashhTo bhavetsvArthataH .. 145.. yogamabhyasyato bhikShoryogAchchalitachetasaH . prApya puNyakR^itA.nlokAnityAdi prAha keshavaH .. 146.. na tu kR^itvaiva sa.nnyAsa.n tUshhNimeva mR^itasya hi . puNyalokagatiM brUte bhagavAnnyAsamAtrataH .. 147.. na cha sa.nnyasanAdeva siddhi.n samadhigachchhati . ityanushhTheyasa.ntyAgAtsiddhyabhAvamuvAcha cha .. 148.. tasmAttitikShayA soDhvA tattadduHkhamupAgatam . kuryAchchhaktyanurUpeNa shravaNAdi shanaiH shanaiH .. 149.. prayojana.n titikShAyAH sAdhitAyAH prayatnataH . prAptaduHkhAsahishhNutve na ki.nchidapi dR^ishyate .. 150.. ##verses 151-209 sa.nnyAsaH## .. 9 .. sa.nnyAsaH .. sAdhanatvena dR^ishhTAnA.n sarveshhAmapi karmaNAm . vidhinA yaH parityAgaH sa sa.nnyAsaH satAM mataH .. 151.. uparamayati karmANItyuparatishabdena kathyate nyAsaH . nyAsena hi sarveshhA.n shrutyA prokto vikarmaNA.n tyAgaH .. 152.. karmaNA sAddhyamAnasyAnityatva.n shrUyate yataH . karmaNAnena ki.n nityaphalepsoH paramArthinaH .. 153.. utpAdyamApya.n sa.nskArya.n vikAryaM parigaNyate . chaturvidha.n karmasAdhyaM phala.n nAnyaditaH param .. 154.. naitadanyataraM brahma kadA bhavitumarhati . svataHsiddha.n sarvadApta.n shuddha.n nirmalamakriyam .. 155.. na chAsya kashchijjanitetyAgamena nishhidhyate . kAraNaM brahma tattasmAdbrahma notpAdyamishhyate .. 156.. Aptrapyayostu bhedashchedAptrA chApyamavApyate . AptR^isvarUpamevaitadbrahma nApya.n kadAchana .. 157.. malinasyaiva sa.nskAro darpaNAderiheshhyate . vyomavannityashuddhasya brahmaNo naiva sa.nskriyA .. 158.. kena dushhTena yujjyeta vastu nirmalamakriyam . yadyogAdAgata.n doshha.n sa.nskAro vinivartayet .. 159.. nirguNasya guNAdhAnamapi naivopapadyate . kevalo nirguNashcheti nairguNya.n shrUyate yataH .. 160.. sAvayavasya kShIrAdervastunaH pariNAminaH . yena kena vikAritva.n syAnno nishhkarmavastunaH .. 161.. nishhkala.n nishhkriya.n shAnta.n niravadya.n niraJNjanam . ityeva vastunastattva.n shrutiyuktivyavasthitam .. 162.. tasmAnna karmasAdhyatvaM brahmaNo.asti kutashchana . karmasAdhya.n tvanitya.n hi brahma nitya.n sanAtanam .. 163.. dehAdiH kShIyate loke yathaiva.n karmaNA chitaH . tathaivAmushhmiko lokaH sa.nchitaH puNyakarmaNA .. 164.. kR^itakatvamanityatve heturjAgarti sarvadA . tasmAdanitye svargAdau paNDitaH ko nu muhyati .. 165.. jagaddhetostu nityatva.n sarveshhAmapi saMmatam . jagaddhetutvamasyaiva vAvadIti shrutirmuhuH .. 166.. aitadAtmyamida.n sarva.n tatsatyamiti cha shrutiH . asyaiva nityatAM brUte jagaddhetoH sataH sphuTam .. 167.. na karmaNA na prajayA dhaneneti svaya.n shrutiH . karmaNo mokShahetutva.n sAkShAdeva nishhedhati .. 168.. pratyagbrahmavichArapUrvamubhayorekatvabodhAdvinA kaivalyaM purushhasya siddhyati parabrahmAtmatAlakShaNam . na snAnairapi kIrtanairapi japairno kR^ichchhrachAndrAyaNai##-## rno vApyadhvarayaj~nadAnanigamairno mantratantrairapi .. 169.. j~nAnAdeva tu kaivalyamiti shrutyA nigadyate . j~nAnasya muktihetutvamanyavyAvR^ittipUrvakam .. 170.. vivekino viraktasya brahmanityatvavedinaH . tadbhAvechchhoranityArthe tatsAmagrye kuto ratiH .. 171.. tasmAdanitye svargAdau sAdhanatvena choditam . nitya.n naimittika.n chApi sarva.n karma sasAdhanam .. 172.. mumukShuNA parityAjyaM brahmabhAvamabhIpsunA . mumukShorapi karmAstu shravaNa.n chApi sAdhanam .. 173.. hastavadvayametasya svakArya.n sAdhayishhyati . yathA vijR^iMbhate dIpo R^ijukaraNakarmaNA .. 174.. yathA shravaNajo bodhaH pu.nso vihitakarmaNA . ataH sApekShita.n j~nAnamathavApi samuchchayam .. 175.. mokShasya sAdhanamiti vadanti brahmavAdinaH . mumukShoryujyate tyAgaH katha.n vihitakarmaNaH .. 176.. iti shaN^kA na kartavyA mUDhavatpaNDitottamaiH . karmaNaH phalamanyattu shravaNasya phalaM pR^ithak .. 177.. vailakShaNya.n cha sAmagryoshchobhayatrAdhikAraNoH . kAmI##,## karmaNyadhikR^ito nishhkAmI shravaNe mataH .. 178.. arthI samartha ityAdi lakShaNa.n karmiNo matam . parIkShya lokAnityAdi lakShaNaM mokShakAN^kShiNaH .. 179.. mokShAdhikArI sa.nnyAsI gR^ihasthaH kila karmaNi . karmaNaH sAdhanaM bhAryAsruksruvAdiparigrahaH .. 180.. naivAnyasAdhanApekShA shushrUshhostu guru.n vinA . uparyuparyaha.nkAro vardhate karmaNA bhR^isham .. 181.. aha.nkArasya vichchhittiH shravaNena pratikShaNam . pravartaka.n karmashAstra.n j~nAnashAstra.n nivartakam .. 182.. ityAdivaiparItya.n tatsAdhane chAdhikAriNoH . dvayoH parasparApekShA vidyate na kadAchana .. 183.. sAmagryoshchobhayostadvadubhayatrAdhikAriNoH . Urdhva.n nayati vij~nAnamadhaH prApayati kriyA .. 184.. kathamanyonyasApekShA katha.n vApi sasuchchayaH . yathAgnestR^iNakUTasya tejasastimirasya cha .. 185.. sahayogo na ghaTate tathaiva j~nAnakarmaNoH . kimUpakuryajj~nAnasya karma svapratiyoginaH .. yasya sa.nnidhimAtreNa svaya.n na sphUrtimR^ichchhati .. 186.. koTIndhanAdrijvalito.api vanhiH arkasya nArhatyupakartubhIshhat . yathA tathA karmasahasrakoTiH j~nAnasya ki.n nu svayameva lIyate .. 187.. ekakartrAshrayau hastau karmaNyadhikR^itAvubhau . sahayogastayoryukto na tathA j~nAnakarmaNoH .. 188.. kartrA kartumakartu.n vApyanyathA karma shakyate . na tathA vastuno j~nAna.n kartR^itantra.n kadAchana ..189 yathA vastu tathA j~nAnaM pramANena vijAyate . nApekShate cha yaki.nchitkarma vA yuktikaushalam .. 190.. j~nAnasya vastutantratve sa.nshayAdyudayaH katham . ato na vAstava.n j~nAnamiti no shaN^kyatAM budhaiH .. 191.. pramANAsaushhThavavR^ita.n sa.nshayAdi na vAstavam . shrutipramANasushhThutve j~nAnaM bhavati vAstavam .. 192.. vastu tAvatparaM brahma nitya.n satya.n dhruva.n vibhu . shrutipramANe tajj~nAna.n syAdeva nirapekShakam .. 193.. rUpaj~nAna.n yathA samyagdR^ishhTau satyAM bhavettathA . shrutipramANe satyeva j~nAnaM bhavati vAstavam .. 194.. na karma yatki.nchidapekShate hi rUpopalabdhau purushhasya chakShuH . j~nAna.n tathaiva shravaNAdijanya.n vastuprakAshe nirapekShameva .. 195.. kartR^itantraM bhavetkarma karmatantra.n shubhAshubham . pramANatantra.n vij~nAnaM mAyAtantramida.n jagat .. 196.. vidyA.n chAvidyA.n cheti sahoktiriyamupakR^itA sadbhiH . satkarmopAsanayorna tvAtmaj~nAnakarmaNoH kvApi .. 197.. nityAnityapadArthabodharahito yashchobhayatra sragA##-## dyarthAnAmanubhUtilagnahR^idayo nirviNNabuddhirjanaH . tasyaivAsya jaDasya karma.n vihita.n shrutyA virajyAbhito . mokShechchhorna vidhIyate tu paramAnandArthino dhImataH .. 198.. mokShechchhayA yadahareva virajyate.asau nyAsastadaiva vihito vidushho mumukShoH . shrutyA tayaiva parayA cha tataH sudhIbhiH prAmANiko.ayamiti chetasi nishchitavyaH .. 199.. svAparokShasya vedAdeH sAdhanatva.n nishhedhati . nAha.n vedairna tapasetyAdinA bhagavAnapi .. 200.. pravR^ittishcha nivR^ittishcha dve ete shrutigochare . pravR^ittyA badhyate janturnivR^ittyA tu vimuchyate .. 201.. yanna svabandho.abhimato mUDhasyApi kvachittataH . nivR^ittiH karmasa.nnyAsaH kartavyo mokShakAN^kShibhiH .. 202.. na j~nAnakarmaNoryasmAtsahayogastu yujyate . tasmAttyAjyaM prayatnena karma.n j~nAnechchhunA dhruvam .. 203.. ishhTasAdhanatAbuddhyA gR^ihItasyApi vastunaH . vij~nAya phalgutAM pashchAtkaH punastatpratIkShate .. 204.. uparatishabdArtho hyuparamaNaM pUrvadR^ishhTavR^ittibhyaH . so.ayaM mukhyo gauNashcheti cha vR^ittyA dvirUpatA.n dhatte .. 205.. vR^itterdR^ishyaparityAgo mukhyArtha iti kathyate . gauNArthaH karmas.nnyAsaH shruteraN^gatayA mataH .. 206.. pu.nsaH pradhAnasiddhyarthamaN^gasyAshrayaNa.n dhruvam . kartavyamaN^gahIna.n chetpradhAna.n naiva siddhyati .. 207.. sa.nnyasyetsuviraktaH sannihAmutrArthataH sukhAt . aviraktasya sa.nnyAso nishhphalo.ayAjyayAgavat .. 208.. sa.nnyasya tu yatiH kuryAnna pUrvavishhayasmR^itim . tA.n tA.n tatsmaraNe tasya jugupsA jAyate yataH .. 209.. ##verses 210-217 shraddhA## .. 10 .. shraddhA .. guruvedAntavAkyeshhu buddhiryA nishchayAtmikA . satyamityeva sA shraddhA nidAnaM muktisiddhaye .. 210.. shraddhAvatAmeva satAM pumarthaH samIritaH siddhyati netareshhAm . ukta.n susUkShmaM paramArthatattva.n shraddhatsva somyeti cha vakti vedaH .. 211.. shraddhAvihInasya tu na pravR^ittiH pravR^ittishUnyasya na sAdhyasiddhiH . ashraddhayaivAbhihatAshcha sarve majjanti sa.nsAramahAsamudre .. 212.. daive cha vede cha gurau cha mantre tIrthe mahAtmanyapi meshhaje cha . shraddhA bhavatyasya yathA yathAnta##-## stathA tathA siddhirudeti pu.nsAm .. 213.. astItyevopalabdhavya.n vastusadbhAvanishchayAt . sadbhAvanishchayastasya shraddhayA shAstrasiddhayA .. 214.. tasmAchchhraddhA susaMpAdyA guruvedAntavAkyayoH . mumukShaH shraddadhAnasya phala.n siddhyati nAnyathA .. 215.. yathArthavAditA pu.nsA.n shraddhAjananakAraNam . vedasyeshvaravAkyatvAdyathArthatve na sa.nshayaH .. 216.. muktasyeshvararUpatvAdgurorvAgapi tAdR^ishI . tasmAttadvAkyayoH shraddhA satA.n siddhyati dhImatAm .. 217.. ##verses 218-225 Concentration ## .. 11 .. samyagAdhAnam .. shrutyuktArthAvagAhAya vidushhA j~neyavastuni . chittasya samyagAdhAna.n samAdhAnamitIryate .. 218.. chittasya sAdhyaikaparatvameva pumarthasiddhyerniyamena kAraNam . naivAnyathA siddhyati sAdhyamIshha##-## nmanaHpramAde viphalaH prayatnaH .. 219.. chitta.n cha dR^ishhTi.n karaNa.n tathAnya##-## dekatra badhnAti hi lakShyabhettA . ki.nchitpramAde sati lakShyabhettu##-## rbANaprayogo viphalo yathA tathA .. 220.. siddheshchittasamAdhAnamasAdhAraNakAraNam . yatastato mumukShUNAM bhavitavya.n sadAmunA .. 221.. atyantatIvravairAgyaM phalalipsA mahattarA . tadetadubhaya.n vidyAtsamAdhAnasya kAraNam .. 222.. bahiraN^ga.n shrutiH prAha brahmacharyAdi muktaye . shamAdishhaTkamevaitadantaraN^ga.n vidurbudhAH .. 223.. antaraN^ga.n hi balavadbahiraN^gAdyatastataH . shamAdishhaTka.n jij~nAsoravashyaM bhAvyamAntaram .. 224.. antaraN^gavihInasya kR^itashravaNakoTayaH . na phalanti yathA yoddhuradhIrasyAstrasaMpadaH .. 225.. ##verses 226-296 mumukShutvam.h## .. 12 .. mumukShutvam.h.. brahmAtmaikatvavij~nAnAdyadvidvAnmoktumichchhati . sa.nsArapAshabandha.n tanmumukShutva.n nigadyate .. 226.. sAdhanAnA.n tu sarveshhAM mumukShA mUlakAraNam . anichchhorapravR^ittasya kva shrutiH kva nu tatphalam .. 227.. tIvramadhyamamandAtimandabhedAshchaturvidhAH . mumukShA tatprakAro.api kIrtyate shrUyatAM budhaiH .. 228.. tApaistribhirnityamanekarUpaiH sa.ntapyamAno kShubhitAntarAtmA . parigraha.n sarvamanarthabuddhyA jahAti sA tIvratarA mumukShA .. 229.. tApatraya.n tIvramavekShya vastu dR^ishhTvA kalatra.n tanayAnvihAtum . madhye dvayorloDanamAtmano yat.h saishhA matA mAdhyamikI mumukShA .. 230.. mokShasya kAlo.asti kimadya me tvarA bhaktyaiva bhogAnkR^itasarvakAryaH . muktyai yatishhye.ahamatheti buddhi##-## reshhaiva mandA kathitA mumukShA .. 231.. mArge prayAturmaNilAbhavanme labheta mokSho yadi tarhi dhanyaH . ityAshayA mUDhadhiyAM matiryA saishhAtimandAbhimatA mumukShA .. 232.. janmAnekasahasreshhu tapasArAdhiteshvaraH . tena niHsheshhanirdhUtahR^idayasthitakalmashhaH .. 233.. shAstravidguNadoshhaj~no bhogyamAtre vinispR^ihaH . nityAnityapadArthaj~no muktikAmo dR^iDhavrataH .. 234.. nishhTaptamagninA pAtramudvAsya tvarayA yathA . jahAti geha.n tadvachcha tIvramokShechchhayA dvijaH .. 235.. sa eva sadyastarati sa.nsR^iti.n gurvanugrahAt . yastu tIvramumukShuH syAtsa jIvanneva muchyate .. 236.. janmAntare madhyamastu tadanyastu yugAntare . chaturthaH kalpakoTyA.n vA naiva bandhAdvimuchyate .. 237.. nR^ijanma jantoratidurlabha.n viddu##-## stato.api pu.nstva.n cha tato vivekaH . labdhvA tadetattritayaM mahAtmA yateta muktyai sahasA viraktaH .. 238.. putramitrakalatrAdisukha.n janmani janmani . martyatvaM purushhatva.n cha vivekashcha na labhyate .. 239.. labdhvA sudurlabhatara.n narajanma jantu##-## statrApi paurushhamataH sadasadvivekam . saMprApya chaihikasukhAbhirato yadi syA##-## ddhiktasya janma kumateH purushhAdhamasya .. 240.. khAdate modate nitya.n shunakaH sUkaraH kharaH . teshhAmeshhA.n visheshhaH ko vR^ittiryeshhA.n tu taiH samA .. 241.. yAvannAshrayate rogo yAvannAkramate jarA . yAvanna dhIrviparyeti yAvanmR^ityu.n pashyati .. 242.. tAvadeva naraH svasthaH sAragrahaNatatparaH . vivekI prayatetAshu bhavabandhavimuktaye .. 243.. devarshhipitR^imartyarNabandhamuktAstu koTishaH . bhavabandhavimuktastu yaH kashchidbrahmavittamaH .. 244.. antarbandhena baddhasya kiM bahirbandhamochanaiH . tadantarbandhamuktyartha.n kriyatA.n kR^itibhiH kR^itiH .. 245.. kR^itiparyavasAnaiva matA tIvramumukShutA . anyA tu raJNjanAmAtrA yatra no dR^ishyate kR^itiH .. 246.. gehAdisarvamapahAya laghutvabuddhyA saukhyechchhayA svapatinAnalamAvivikShoH . kAntAjanasya niyatA sudR^iDhA tvarA yA saishhA phalAntagamane karaNaM mumukShoH .. 247.. nityAnityavivekashcha dehakShaNikatAmatiH . mR^ityorbhItishcha tApashcha mumukShAvR^iddhikAraNam .. 248.. shiro vivekastvatyanta.n vairAgya.n vapuruchyate . shamAdayaH shhaDaN^gAni mokShechchhA prANa ishhyate .. 249.. IdR^ishAN^gasamAyukto jij~nAsuryuktikovidaH . shUro mR^ityu.n nihantyeva samyagj~nAnAsinA dhruvam .. 250.. uktasAdhanasaMpanno jij~nAsuryatirAtmanaH . jij~nAsAyai guru.n gachchhetsamitpANirnayojjalaH .. 251.. shrotriyo brahmanishhTho yaH prashAntaH samadarshanaH . nirmamo nirahaN^kAro nirdvandvo nishhparigrahaH .. 252 anapekShaH shuchirdakShaH karuNAmR^itasAgaraH . eva.nlakShaNasaMpannaH sa gururbrahmavittamaH .. upAsAdyaH prayatnena jij~nAsoH svArthasiddhaye .. 253.. janmAnekashataiH sadAdarayujA bhaktyA samArAdhito bhaktairvaidikalakShaNena vidhinA sa.ntushhTa Isha svayam . sAkShAchchhrIgurumetya kR^ipayA dR^iggocharaH sanprabhuH tattva.n sAdhu vibodhya tArayati tansa.nsAraduHkhArNavAt .. 254.. avidyAhR^idayagranthivimokSho.api bhavedyataH . tameva gururityAhurgurushabdArthavedinaH .. 255.. shiva eva guruH sAkShAt gurureva shivaH svayam . ubhayorantara.n ki.nchinna drashhTavyaM mumukShubhiH .. 256.. bandhamuktaM brahmanishhTha.n kR^itakR^ityaM bhajedgurum . yasya prasAdAtsa.nsArasAgaro goshhpadAyate .. 257.. shushrUshhayA sadA bhaktyA praNAmairvinayoktibhiH . prasanna.n gurumAsAdya prashhTavya.n j~neyamAtmanaH .. 258.. bhagavankaruNAsindho bhavasindhorbhavA.nstariH . yamAshrityAshrameNaiva paraM pAra.n gatA budhAH .. 259.. janmAntarakR^itAnantapuNyakarmaphalodayaH . adye sa.nnihito yasmAttvatkR^ipApAtramasmyaham .. 260.. saMprItimakShNorvadanaprasAda##-## mAnandamantaHkaraNasya sadyaH . vilokanaM brahmavidastanoti chhinatti moha.n sugati.n vyanakti .. 261.. hutAshanAnA.n shashinAminAnA##-## mapyarbuda.n vApi na yannihantum . shaknoti taddhAntamanantamAntara.n hantyAtmavettA sakR^idIkShaNena .. 262.. dushhpAre bhavasAgare janimR^itivyAdhyAdiduHkhotkaTe ghore putrakalatramitrabahulagrAhAkare bhIkare . karmottuN^gataraN^gabhaN^ganikarairAkR^ishhyamANo muhu##-## ryAtAyAtagatirbhrameNa sharaNa.n ki.nchinna pashyAmyaham .. 263.. kena vA puNyasheshheNa tava pAdAMbujadvayam . dR^ishhTavAnasmi mAmArtaM mR^ityostrAhi dayAdR^ishA .. 264.. vadantameva.n tva.n shishhya.n dR^ishhTyaiva dayayA guruH . dadyAdabhayametasmai mA bhaishhTeti muhurmuhuH .. 265.. vidvanmR^ityubhaya.n jahIhi bhavato nAstyeva mR^ityuH kvachi##-## nnityasya dvayavarjitasya paramAnandAtmano brahmaNaH . bhrAntyA ki.nchidavekShya bhItamanasA mithyA tvayA kathyate . mA.n trAhIti hi suptavatpralapana.n shUnyAtmaka.n te mR^ishhA .. 266.. nidrAgADhatamovR^itaH kila janaH svapne bhujaN^gAdinA grasta.n sva.n samavekShya yatpralapati trAsAddhato.asmItyalam . Aptena pratibodhitaH karatalenAtaDya pR^ishhTaH svaya.n ki.nchinneti vadatyamushhya vachana.n syAttatkimartha.n vada .. 267.. rajjostu tattvamanavekShya gR^ihItasarpa##-## bhAvaH pumAnayamahirvasatIti mohAt . Akroshati pratibibheti cha kaMpate ta##-## nmithyaiva nAtra bhujago.asti vichAryamANe .. 268.. tadvattvayApyAtmana uktameta##-## jjanmApyayavyAdhijarAdhiduHkham . mR^ishhaiva sarvaM bhramakalpita.n te samyagvichAryAtmani muJNcha bhItim .. 269.. bhavAnanAtmano dharmAnAtmanyAropya shochati . tadaj~nAnakR^ita.n sarvaM bhaya.n tyaktvA sukhI bhava .. 270.. shishhyaH ##-## shrImadbhirukta.n sakalaM mR^ishheti dR^ishhTAnta eva hyupapadyate tat . dArshhTrA.antikenaiva bhavAdiduHkhaM pratyakShataH sarvajanaprasiddham .. 271.. pratyakSheNAnubhUtArthaH kathaM mithyAtvamarhati . chakShushho vishhaya.n kumbha.n kathaM mithyA karomyaham .. 272.. vidyamAnasya mithyAtva.n katha.n nu ghaTate prabho . pratyakSha.n khalu sarveshhAM pramANaM prasphuTArthakam .. 273.. martyasya mama janmAdiduHkhabhAjo.alpajIvinaH . brahmatvamapi nityatvaM paramAnandatA katham .. 274.. ka AtmA kastvanAtmA cha kimu lakShaNametayoH . AtmanyanAtmadharmANAmAropaH kriyate katham .. 275.. kimaj~nAna.n tadutpannabhayatyAgo.api vA katham . kimu j~nAna.n tadutpannasukhaprAptishcha vA katham .. 276.. sarvametadyathApUrva.n karAmalakavatsphuTam . pravipAdaya me svAmin shrIguro karuNAnidhe .. 277.. shrIguruH ##-## dhanyaH kR^itArthastvamaho vivekaH shivaprasAdastava vidyate mahAn . visR^ijya tu prAkR^italokamArgaM brahmAvagantu.n yatase yatastvam .. 278.. shivaprasAdena vinA na siddhiH shivaprasAdena vinA na buddhiH . shivaprasAdena vinA na yuktiH shivaprasAdenavinA na muktiH .. 279.. yasya prasAdena vimuktasaN^gAH shukAdayaH sa.nsR^itibandhamuktAH . tasya prasAdo bahujanma labhyo bhaktyaikagamyo bhavamuktihetuH .. 280.. viveko jantUnAM prabhavati janishhveva bahushhu prasAdAdevaishAdbahusukR^itapAkodayavashAt . yatastasmAdeva tvamapi paramArthAvagamane kR^itArambhaH pu.nsAmidamiha vivekasya tu phalam .. 281.. martyatvasiddhyerapi pu.nstvasiddhe##-## rvipratvasiddheshcha vivekasiddheH . vadanti mukhyaM phalameva mokSha.n vyartha.n samasta.n yadi chenna mokShaH .. 282.. prashnaH samIchInatarastavAya.n yadAtmatattvAvagame pravR^ittiH . tatastavaitatsakala.n samUla.n nivedayishhyAmi mudA shR^iNushhva .. 283.. martyatva.n tvayi kalpitaM bhramavashAttenaiva janmAdataH tatsambhAvitameva duHkhamapi te no vastutastanmR^ishhA . nidramohavashAdupAgatasukha.n duHkha.n cha ki.n nu tvayA satyatvena vilokita.n kvachidapi brUhi prabodhAgame .. 284.. nAsheshhalokairanubhUyamAnaH pratyakShato.aya.n sakalaprapaJNchaH . kathaM mR^ishhA syAditi shaN^kanIya.n vichArashUnyena vimuhyatA tvayA .. 285.. divAndhadR^ishhTestu divAndhakAraH pratyakShasiddho.api sa ki.n yathArthaH . tadvadbhrameNAvagataH padArtho bhrAntasya satyaH sumatermR^ishhaiva .. 286.. ghaTo.ayamityatra ghaTAbhidhAnaH pratyakShataH kashchidudeti dR^ishhTeH . vichAryamANe sa tu nAsti tatra mR^idasti tadbhAvavilakShaNA sA .. 287.. prAdeshamAtraH paridR^ishyate.arkaH shAstreNa sa.ndarshitalakShayojanaH . mAnAntareNa kvachideti bAdhAM pratyakShamapyatra hi na vyavasthA .. 288.. tasmAttvayIdaM bhramataH pratItaM mR^ishhaiva no satyamavehi sAkShAt . brahma tvamevAsi sukhasvarUpa.n tvatto na bhinna.n vichinushhva buddhau .. 289.. lokAntare vAtra guhAntare vA tIrthAntare karmaparamparAntare . shAstrAntare nAstyanupashyatAmiha svayaMparaM brahma vichAryamANe .. 290.. tattvamAtmasthamaj~nAtvA mUDhaH shAstreshhu pashyati . gopaH kakShagata.n chhAga.n yathA kUpeshhu durmatiH .. 291.. svamAtmAnaM paraM matvA paramAtmAnamanyathA . vimR^igyate punaH svAtmA bahiH kosheshhu paNDitaiH .. 292.. vismR^itya vastunastatvamadhyAropya cha vastuni . avastutA.n cha taddharmAnmudhA shochati nAnyathA .. 293.. AtmAnAtmaviveka.n te vakShyAmi shruNu sAdaram . yasya shravaNamAtreNa muchyate.anAtmabandhanAt .. 294.. ityuktvAbhimukhIkR^itya shishhya.n karuNayA guruH . adhyAropApavAdAbhyA.n nishhprapaJNchaM prapaJNchayan .. 295.. samyakprAbodhayattatva.n shAstradR^ishhTena vartmanA . sarveshhAmupakArAya tatprakAro.atra darshyate .. 296.. ##verses 297-309 Superimposition## .. 13 .. adhyAropaH.. vastunyavastvAropo yaH so.adhyAropa itIryate . asarpabhUte rajjvAdau sarpatvAropaNa.n yathA .. 297.. vastu tAvatparaM brahma satyaj~nAnAdilakShaNam . idamAropita.n yatra bhAti khe nIlatAdivat .. 298.. tatkAraNa.n yadaj~nAna.n sakArya.n sadvilakShaNam . avastvityuchyate sadbhiryasya bAdhA pradR^ishyate .. 299.. avastu tatpramANairyadbAdhyate shuktiraupyavat . na bAdhyate yattadvastu trishhu kAleshhu shuktivat .. 300.. shukterbAdhA na khalvasti rajatasya yathA tathA . avastusa.nj~nita.n yattajjagadadhyAsakAraNam .. 301.. sadasadbhyAmanirvAchyamaj~nAna.n triguNAtmakam . vastu tattvAvabodhaikabAdhya.n tadbhAvalakShaNam .. 302.. mithyAsaMbandhatastatra brahmaNyAshritya tishhThati . maNau shaktiryathA tadvannaitadAshrayadUshhakam .. 303.. sadbhAve liN^gametasya kAryametachcharAcharam . mAna.n shrutiH smR^itishchAj~no.ahamityanubhavo.api cha .. 304.. aj~nAnaM prakR^itiH shaktiravidyeti nigadyate . tadetatsanna bhavati nAsadvA shuktiraupyavat .. 305.. sato bhinnamabhinna.n vA na dIpasya prabhA yathA . na sAvayavamanyadvA bIjasyAN^kuravatkvachit .. 306.. ata etadanirvAchyamityeva kavayo viduH . samashhTivyashhTirUpeNa dvidhAj~nAna.n nigadyate .. 307.. nAnAtvena pratItAnAmaj~nAnAnAmabhedataH . ekatvena samashhTiH syAdbhUruhANA.n vana.n yathA .. 308.. iya.n samashhTirutkR^ishhTA sattvA.nshotkarshhataH purA . mAyeti kathyate tajj~naiH shuddhasattvaikalakShaNA .. 309.. ##verses 310-317 Ishvara## .. 14 .. IshvaraH.. mAyopahitachaitanya.n sAbhAsa.n sattvabR^i.nhitam . sarvaj~natvAdiguNaka.n sR^ishhTisthityantakAraNam .. 310.. avyAkR^ita.n tadavyaktamIsha ityapi gIyate . sarvashaktiguNopetaH sarvaj~nAnAvabhAsakaH .. 311.. svatantraH satyasa.nkalpaH satyakAmaH sa IshvaraH . tasyaitasya mahAvishhNormahAshaktermahIyasaH .. 312.. sarvaj~natveshvaratvAdikAraNatvAnmanIshhiNaH . kAraNa.n vapurityAhuH samashhTi.n sattvabR^i.nhitam .. 313.. Anandaprachuratvena sAdhakatvena koshavat . saishhAnandamayaH kosha itIshasya nigadyate .. 314.. sarvoparamahetutvAtsushhuptisthAnamishhyate . prAkR^itaH pralayo yatra shrAvyate shrutibhirmR^ihuH .. 315.. aj~nAna.n vyashhTyabhiprAyAdanekatvena bhidyate . aj~nAnavR^ittayo nAnA tattadguNavilakShaNAH .. 316.. vanasya vyashhTyabhiprAyAdbhUruhA ityanekatA . yathA tathaivAj~nAnasya vyashhTitaH syAdenakatA .. 317.. ##verses 318-329 Pratyagatman## .. 15 .. pratyagAtman.h.. vyashhTirmalinasattvaishhA rajasA tamasA yutA . tato nikR^ishhTA bhavati yopAdhiH pratyagAtmanaH .. 318.. chaitanya.n vyashhTyavachchhinnaM pratyagAtmeti gIyate . sAbhAsa.n vyashhTyupahita.n sattAdAtmyena tadguNaiH .. 319.. abhibhUtaH sa evAtmA jIva ityabhidhIyate . ki.nchijj~natvAnIshvaratvasa.nsAritvAdidharmavAn .. 320.. asya vyashhTirahaN^kArakAraNatvena kAraNam . vapustatrAbhimAnyAtmA prAj~na ityuchyate budhaiH .. 321.. prAj~natvamasyaikAj~nAnabhAsakatvena saMmatam . vyashhTernikR^ishhTatvenAsya nAnekAj~nAnabhAsanam .. 322.. svarUpAchchhAdakatvenApyAnandaprachuratvataH . kAraNa.n vapurAnandamayaH kosha itIryate .. 323.. asyAvasthA sushhuptiH syAdyatrAnandaH prakR^ishyate . eshho.aha.n sukhamasvApsa.n na tu ki.nchidavedishham .. 325.. abheda eva no bhedo jAtyekatvena vastutaH . abheda eva j~nAtavyastatheshaprAj~nayorapi .. 326.. satyupAdhyorabhinnatve kva bhedastadvishishhTayoH . ekIbhAve taraN^gAbdhyoH ko bhedaH pratibimbayoH .. 327.. aj~nAnatadavachchhinnAbhAsayorubhayorapi . AdhAra.n shuddhachaitanya.n yattatturyamitIryate .. 328.. etadevAvivikta.n sadupAdibhyA.n cha tadguNaiH . mahAvAkyasya vAchyArtho vivikta.n lakShya ishhyate .. 329.. ##verses 330-333 Ishvara,the cause of the universe## .. 16 .. IshvaraH.. anantashaktisaMpanno mAyopAdhika IshvaraH . IkShAmAtreNa sR^ijati vishvametachcharAcharam .. 330.. advitIyasvamAtro.asau nirupAdAna IshvaraH . svayameva katha.n sarva.n sR^ijatIti na shaN^kyatAm .. 331.. nimittamapyupAdAna.n svayameva bhavanprabhuH . charAcharAtmaka.n vishva.n sR^ijatyavati limpati .. 332.. svaprAdhAnyena jagato nimittamapi kAraNam . upAdAna.n tatopAdhiprAdhAnyena bhavatyayam .. 333.. ##verses 334-337 Creation of the Five Elements## .. 17 .. paJNchabhUtasR^ishhTiH .. yathA lUtA nimitta.n cha svapradhAnatayA bhavet . svasharIrapradhAnatvenopAdAna.n tatheshvaraH .. 334.. tamaHpradhAnaprakR^itivishishhTAtparamAtmanaH . abhUtsakAshAdAkAshamAkAshAdvAyuruchyate .. 335.. vAyoragnistathaivAgnerApo.adbhyaH pR^ithivI kramAt . shaktestamaHpradhAnatva.n tatkArye jADyadarshanAt .. 336.. Arabhante kAryaguNAnye kAraNaguNA hi te . etAni sUkShmabhUtAni bhUtamAtrA api kramAt .. 337.. ##verses 338-341 The Subtle Body## .. 18 .. sUkShmadehaH.. etebhyaH sUkShmabhUtebhyaH sUkShmadehA bhavantyapi . sthUlAnyapi cha bhUtAni chAnyonya.nshavimelanAt .. 338.. apaJNchIkR^itabhUtebhyo jAta.n saptadashAN^gakam . sa.nsArakAraNa.n liN^gamAtmano bhogasAdhanam .. 339.. shrotrAdipaJNchaka.n chaiva vAgAdInA.n cha paJNchakam . prANAdipaJNchakaM buddhimanasI liN^gamuchyate .. 340.. shrotravakchakShurjivhAghrANAni paJNcha jAtAni . AkAshAdInA.n sattvA.nshebhyo dhIndriyANyanukramataH .. 341.. ##verses 342-349 The Internal Organ## .. 19 .. antaHkaraNam .. AkAshAdigatAH paJNcha sAtvikA.nshAH parasparam . militvaivAntaHkaraNamabhavatsarvakAraNam .. 342.. prakAshakatvAdeteshA.n sAtvikA.nshatvamishhyate . prakAshakatva.n sattvasya svachchhatvena yatastataH .. 343.. tadantaHkaraNa.n vR^ittibhedena syAchchaturvidham . mano buddhirahaN^kArashchitta.n cheti taduchyate .. 344.. sa.nkalpAnmana ityAhurbuddhirarthasya nishchayAt . abhimAnAdahaN^kArashchittamarthasya chintanAt .. 345.. manasyapi cha buddhau cha chittAhaN^kArayoH kramAt . antarbhAvo.atra boddhavyo liN^galakShaNasiddhaye .. 346.. chintana.n cha manodharmaH sa.nkalpAdiryathA tathA . antarbhAvo manasyeva samyakchittasya siddhyati .. 347.. dehAdAvahamityeva bhAvo dR^iDhataro dhiyaH . dR^ishhyate.ahaN^kR^itestasmAdantarbhAvo.atra yujyate .. 348.. tasmAdeva tu buddheH kartR^itva.n taditarasya karaNatvam . siddhyatyAtmana ubhayAdvidyAtsa.nsArakAraNaM mohAt .. 349.. ##verses 350-354 VijnAnamayakosha## .. 20 .. vij~nAnamayakosha.. vij~nAnamayakoshaH syAt buddhairj~nAnendriyaiaH saha . vij~nAnaprachuratvenApyAchchhAdakatayAtmanaH .. 350.. vij~nAnamayakosho.ayamiti vidvadbhiruchyate . ayaM mahAnahaN^kAravR^ittimAnkartR^ilakShaNaH .. 351.. ahaM mametyeva sadAbhimAna.n dehendriyAdau kurute gR^ihAdau . jIvAbhimAnaH purushho.ayameva kartA cha bhoktA cha sukhI cha duHkhI .. 352.. svavAsanAprerita eva nitya.n karoti karmobhayalakShaNa.n cha . bhuN^kte tadutpannaphala.n vishishhTa.n sukha.n cha duHkha.n cha paratra chAtra .. 353.. nAnAyonisahasreshhu jAyamAno muhurmuhuH . mriyamANo bhramatyeshha jIvaH sa.nsAramaNDale .. 354.. ##verses 355-374 Manomayakosha## .. 21 .. manomayakoshaH.. mano manomayaH kosho bhavejj~nAnendriyaiH saha . prAchurya manaso yatra dR^ishyate.asau manomayaH .. 355.. chintAvishhAdaharshhAdyAH kAmAdyA asya vR^ittayaH . manute manasaivaishha phala.n kAmayate bahiH . yatate kurute bhuN^kte tanmanaH sarvakAraNam .. 356.. mano hyamushhya pravaNasya hetu##-## rantarbahishchArthamanena vetti . shR^iNoti jighratyamunaiva chekShate vakti spR^ishatyatti karoti sarvam .. 357.. bandhashcha mokSho manasaiva pu.nsA##-## martho.apyanartho.apyamunaiva siddhyati . shuddhena mokSho malinena bandho vivekato.artho.apyavivekatonyaH .. 358.. rajastamobhyAM malina.n tvashuddha##-## maj~nAnaja.n sattvaguNena riktam . manastamodoshhasamanvitatvA##-## jjaDatvamohAlasatApramAdaiH . tiraskR^ita.n sanna tu vetti vAstavaM padArthatattva.n hyupalabhyamAnam .. 359.. rajodoshhairyukta.n yadi bhavati vikShepakaguNaiH pratIpaiH kAmAdyairanishamabhibhUta.n vyathayati . katha.nchitsUkShmArthAvagatimadapi bhrAmyati bhR^ishaM manodIpo yadvatprabalamarutA dhvastamahimA .. 360.. tato mumukShurbhavabandhamuktyai rajastamobhyA.n cha tadIyakAryaiH . viyojya chittaM parishuddhasattvaM priyaM prayatnena sadaiva kuryAt .. 361.. garbhAvAsajanipraNAshanajarAvyAdhyAdishhu prANinA.n yadduHkhaM paridR^ishyate cha narake tachchintayitvA muhuH . doshhAneva vilokya sarvavishhayeshhvAshhA.n vimuchyAbhita##-## shchittagranthivimochanAya sumatiH sattva.n samAlambatAm .. 362.. yameshhu nirato yastu niyameshhu cha yatnataH . vivekinastasya chittaM prasAdamadhigachchhati .. 363.. AsurI.n sampada.n tyaktvA bhajedyo daivasampadam . mokShaikakAN^kShayA nitya.n tasya chittaM prasIdati .. 364.. paradravyaparadrohaparanindAparastriyaH . nAlambate mano yasya tasya chittaM prasIdati .. 365.. AtmavatsarvabhUteshhu yaH samatvena pashyati . sukha.n duHkha.n vivekena tasya chittaM prasIdati .. 366.. atyanta.n shraddhayA bhaktyA gurumIshvaramAtmani . yo bhajatyanisha.n kShAntastasya chittaM prasIdati .. 367.. shishhTannamIshArchanamAryasevA.n tIrthATana.n svAshramadharmanishhThAm . yamAnushhakti.n niyamAnuvR^itti.n chittaprasAdAya vadanti tajj~nAH .. 368.. kaTvamlalavaNAtyushhNatIkShNarUkShavidhAyinAm . pUtiparyushhitAdInA.n tyAgaH sattvAya kalpate .. 369.. shrutyA sattvapurANAnA.n sevayA sattvavastunaH . anuvR^ittyA cha sAdhUnA.n sattvavR^ittiH prajAyate .. 370.. yasya chitta.n nirvishhaya.n hR^idaya.n yasya shItalam . tasya mitra.n jagatsarva.n tasya muktiH karasthitA .. 371.. hitaparimitabhojI nityamekAntasevI sakR^iduchitahitoktiH svalpanidrAvihAraH . anuniyamanashIlo yo bhajatyuktakAle sa labhata iha shIghra.n sAdhu chittaprasAdam .. 372.. chittaprasAdena vinAvagantuM bandha.n na shaknoti parAtmatattvam . tattvAvagatyA tu vinA vimukti##-## rna siddhyati brahmasahasrakoTishhu .. 373.. manaHpramAdaH purushhasya bandho manaHprasAdo bhavabandhamuktiH . manaHprasAdAdhigamAya tasmA##-## nmanonirAsa.n vidadhIta vidvAn .. 374.. ##verses 375-408 Pranamayakosha## .. 22 .. prANamayakoshaH.. paJNchAnAmeva bhUtAnA.n rajo.nshebhyo.abhavan kramAt . vAkpANipAdapAyUpasthAni varmendriyANyanu .. 375.. samastebhyo rajo.nshebhyo vyomAdInA.n kriyAtmakAH . prANAdayaH samutpannAH paJNchApyAntaravAyavaH .. 376.. prANaH prAggamanena syAdapAno.arvAggamanena cha . vyAnastu vishhvaggamanAdutkrAntyodAna ishhyate .. 377.. ashitAnarasAdInA.n samIkaraNadharmataH . samAna ityabhipreto vAyuryasteshhu paJNchamaH .. 378.. kriyaiva dishyate prAyaH prANakarmendriyeshhvalam . tatasseshhA.n rajo.nshebhyo janiraN^gIkR^itA budhaiH .. 379.. rAjasI.n tu kriyAshakti.n tamaHshakti.n jaDAtmikAm . prakAsharUpiNI.n sattvashakti.n prAhurmaharshhayaH .. 380.. ete prANAdayaH paJNcha paJNchakarmendiyaiH saha . bhavetprANamayaH koshaH sthUlo yenaiva cheshhTate .. 381.. yadyAnnishhpAdyate karma puNya.n vA pApameva vA . vAgAdibhishcha vapushhA tatprANamayakartR^ikam .. 381.. vAyunochchAlito vR^ikSho nAnArUpeNa cheshhTate . tasminvinishchale so.api nishchalaH syAdyathA tathA .. 382.. prANakarmendriyaidehaH preryamANaH pravartate . nAnAkriyAsu sarvatra vihitAvihitAdishhu .. 384.. koshatrayaM militvaitadvapuH syAtsUkShmamAtmanaH . atisUkShmatayA lInasyAtmano gamakatvataH .. 385.. liN^gamityuchyate sthUlApekShayA sUkShmamishhyate . sarva.n liN^gavapurjAtamekadhIvishhayatvataH .. 386.. samashhTiH syAttarugaNaH sAmAnyena vana.n yathA . etatsamashhTyupahita.n chaitanya.n saphala.n jaguH .. 387.. hiraNyagarbhaH sUtrAtmA prANa ityapi paNDitAH . hiraNmaye buddhigarme prachakAsti hiraNyavat .. 388.. hiraNyagarbha ityasya vyapadeshastato mataH . samasta liN^gadeheshhu sUtravanmaNipaN^tishhu . vyApya sthitatvAtsUtrAtmA prANanAtprANa uchyate .. 389.. naikadhIvishhayatvena liN^ga.n vyashhTibhavatyatha . yadetadvyashhTyupahita.n chidAbhAsasamanvitam .. 390.. chaitanya.n taijasa iti nigadanti manIshhiNaH . tejomayAntaHkaraNopAditvenaiva taijasaH .. 391.. sthUlAtsUkShmatayA vyashhTirasya sUkShmavapurmatam . asya jAgarasa.nskAramayatvAdvapuruchyate .. 392.. svapne jAgarakAlInavAsanAparikalpitAn . taijaso vishhayAnbhuN^kte sUkShmArthAnsUkShmavR^ittibhiH .. 393.. samashhTerapi cha vyashhTeH sAmAnyenaiva pUrvavat . abheda eva j~nAtavyo jAtyaikatve kuto bhidA .. 394.. dvayorupAdhyorekatve tayorapyabhimAninoH . sUtrAnmanastaijasasyApyabhedaH pUrvavanmataH .. 395.. eva.n sUkShmaprapaJNchasya prakAraH shAstrasaMmataH . atha sthUlaprapaJNchasya prakAraH kathyate shR^iNu .. 396.. tAnyeva sUkShmabhUtAni vyomAdIni parasparam . paJNchIkR^itAni sthUlAni bhavanti shR^iNu tatkramam .. 397.. khAdInAM bhUtamekaika.n samameva dvidhA dvidhA . vibhajya bhAga.n tatrAdya.n tyaktvA bhAga.n dvitIyakam .. 398.. chaturdhA suvibhajyAtha tamekaika.n vinikShipet . chaturNA prathame bhAge krameNa svArdhamantarA .. 399.. tato vyomAdibhUtAnAM bhAgAH paJNcha bhavanti te . svasvArdhabhAgenAnyebhyaH prAptaM bhAgachatushhTayam .. 400.. sa.nyojya sthUlatA.n yanti vyomAdIni yathAkramam . amushhya paJNchIkaraNasyAprAmANya.n na shaN^kyatAm .. 401.. upalakShaNamasyApi tattrivR^itkaraNashrutiH . paJNchAnAmapi bhUtAnA.n shrUyate.anyatra saMbhavaH .. 402.. tataH prAmANika.n paJNchIkaraNaM manyatAM budhaiH . pratyakShAdivirodhaH syAdanyathA kriyate yadi .. 403.. AkAshavAyvodha.rma.rstu vahnyAdAvupalabhyate . yathA tathAkAshavAyvornAgnyAderdhama.r IkShyate .. 404.. ato.aprAmANikamiti na kiJNchidapi chintyatAm . khA.nshavyAptishcha khavyAptirvidyate pAvakAdishhu .. 405.. tenopalabhyate shabdaH kAraNasyAtirekataH . tathA nabhasvato dharmo.apyagnyAdAvupalabhyate .. 406.. na tathA vidyate vyAptirvahnyAdeH khanabhasvatoH . sUkShmatvAda.nshakavyAptestaddharmo nopalabhyate .. 407.. kAraNasyAnurUpeNa kArya.n sarvatra dR^ishyate . tasmAtprAmANyameshhTavyaM budhaiH paJNchIkR^iterapi .. 408.. ##verses 409-416 The quintuplication of the Elements## .. 23 ..paJNchIkaraNam .. anenodbhUtagaNakaM bhUta.n vakShye.avadhAraya . shabdaikaguNamAkAsha.n shabdasparshaguNo.anilaH .. 409.. tejaH shabdasparsharUpairguNavatkAraNa.n kramAt . ApashchaturgugaH shabdasparsharUparasaiH kramAt .. 410.. etaishchaturbhirgandhena saha paJNchguNA mahI . AkAshA.nshatayA shrotra.n shabda.n gR^ihNAti tadguNam .. 411.. tvaN^marutA.nshakatayA sparsha.n gR^ihNAti tadguNam . tejo.nshakatayA chakShU rUpa.n gR^ihNAti tadguNam .. 412.. aba.nshakatayA jihvA rasa.n gR^ihNAti tadguNam . bhUmya.nshakatayA ghrANa.n gandha.n gR^ihNAti tadguNam .. 413.. karoti khA.nshakatayA vAkShabdochchAraNakriyAm . vAyva.nshakatayA pAdau gamanAdikriyAparau .. 414.. tejo.nshakatayA pANI vahnyAdyarchanatatparau . jalA.nshakatayopastho retomUtravisargakR^it .. 415.. bhUmyanshakatayA pAyuH kaThinaM malamutsR^ijet . shritrasya daivata.n diksyAttvacho vAyudR^i.rsho raviH .. 416.. ##verses 417-429 The deities presiding over the senses## .. 24 ..indriyadevatAH .. jihvAyA varuNo daiva.n ghrANasya tvashvinAvubhau . vAcho.agniha.rstayorindraH pAdayostu trivikramaH .. 417.. ShAyormR^ityurupasthasya tvadhidaivaM prajApatiH . manaso daivata.n chandro buddherdaivaM bR^ihaspatiH .. 418.. rudrastvaha.nkR^iterdaiva.n kShetraj~nashchittadaivatam . digAdyA devatAH sarvAH khAdisattvA.nshasaMbhavAH .. 419.. saMmitA indriyasthAneshhvindriyANA.n samantataH . nigR^ihNantyanugR^ihNanti prANikarmAnurUpataH .. 420.. sharIrakaraNagrAmaprANAhamadhidevatAH . paJNchaite hetavaH proktA nishhpattau sarvakarmaNAm .. 421.. karmAnurUpeNa guNodayo bhave##-## dguNAnurUpeNa manaHpravR^ittiH . manonuvR^ittairubhayAtmakendriyai##-## ni.rva.rtya.rte puNyamapuNyamatra .. 422.. karoti vij~nAnamayo.abhimAnaM kartAhameveti tadAtmanA sthitaH . AtmA tu sAkShI na karoti kiJNchi##-## nna kArayatyeva taTasthavatsadA .. 423.. drashhTA shrotA vaktA kartA bhoktA bhavatyahaN^kAraH . svayametadvikR^itInA.n sAkShI nirlepa evAtmA .. 424.. AtmanaH sAkShimAtratva.n na kartR^itva.n na bhoktR^itA . ravivatprANibhirloke kriyamANeshhu karmasu .. 425.. na hyarkaH kurute karma na kArayati jantavaH . svasvabhAvanurodhena vartante svasvakarmasu .. 426.. tathaiva pratyagAtmApi ravivannishhkriyAtmanA . udAsInatayaivAste dehAdInAM pravR^ittishhu.. 427.. aj~nAtvaivaM para.n tattvaM mAyAmohitachetasaH . svAtmanyAropayantyetatkartR^itvAdyanyagocharam .. 428.. AtmasvarUpamavichArya vimUDhabuddhi##-## rAropayatyakhilametadanAtmakAryam . svAtmanyasaN^gachitinishhkriya eva chandre dUrasthameghakR^itadhAvanavadbhrameNa .. 429.. ##verses 430-433 The Creation of the gross Universe## .. 25 .. jagadutpattiH.. AtmAnAtmaviveka.n sphuTataramagre nivedayishhyAmaH . imamAkarNaya vidvan jagadutpattiprakAramAvR^ittyA .. 430.. paJNchIkR^itebhyaH khAdibhyo bhUtebhyastvIkShayeshituH . samutpAnamida.n sthUlaM brahmANDa.n sacharAcharam .. 431.. vrIhyAdyoshhadhayaH sarvA vAyutejombubhUmayaH . sarveshhAmapyabhUdanna.n chaturvidhasharIriNAm .. 432.. kechinmArutabhojanAH khalu pare chandrArkatejoshanAH kechittoyakaNAshino.aparimitAH kechittu mR^idbhakShakAH . kechitparNashilAtR^iNAdanaparAH kechittu mA.nsAshinaH kechidvrIhiyavAnnabhojanaparA jIvantyamI jantavaH .. 433.. ##verses 434-456 The four different kinds of beings## .. 26 .. chaturvidhaM bhUtajAtam .. jarAyujANDajasvedajodbhijjAdyAshchaturvidhAH . svasvakarmAnurUpeNa jAtAstiShThanti jantavaH .. 434.. yatra jAtA jarAyubhyaste narAdyA jarAyujAH . aNDajAste syuraNDebhyo jAtA ye vihagAdayaH .. 435.. svedAjjAtAH svedajAste yUkA lUkShAdayo.api cha . bhUmimuddhidya ye jAtA uddhijjAste drumAdayaH .. 436.. ida.n sthUlavapurjAtaM bhautika.n cha chaturvidham . sAmAnyena samaShTiH syAAdekadhIviShayatvataH .. 437.. etatsamaShTyavachchhinna.n chaitanyaM phalasa.nyutam . prAhurvaiShvAnara iti virADiti cha vaidikAH .. 438.. vaishvAnaro vishvanareShvAtmatvenAbhimAnataH . virAT syAdvividhatvena svayameva virAjanAt .. 439.. chaturvidhaM bhUtajAta.n tattajjAtivisheShataH . naikadhIviShayatvena pUrvavadvyaShTiriShyate .. 440.. sAbhAsa.n vyashhTyupahita.n tattAdAtmyamupagatam . chaitanya.n vishva ityAhurvedAntanayakovidAH .. 441.. vishvo.asminsthUladehe.atra svAbhimAnena tishhThati . yatastato vishva iti nAmnA sArtho bhavatyayam .. 442.. vyashhTireshhAsya vishvasya bhavati sthUlavigrahaH . uchchyate.annavikAritvAtkosho.annamaya ityayam .. 443.. deho.ayaM pitR^ibhuktAnnavikArAchchhukla shoNitAt . jAtaH pravardhate.annena tadabhAve vinashyati .. 444.. tasmAdannavikAritvenAyannamayo mataH . AchchhAdakatvAdetasyApyaseH koshavadAtmanaH .. 445.. AtmanaH sthUlabhogAnAmetadAyatana.n viduH . shabdAdivishhayAnbhuN^kte sthUlAnsthUlAtmani sthitaH .. 446.. bahirAtmA tataH sthUlabhogAyatanamuchyate . indriyairupanItAnA.n shabdAdInAmaya.n svayam . dehendriyamanoyukto bhoktetyAhurmanIshhiNaH .. 447.. ekAdashadvAravatIha dehe saudhe mahArAja ivAkShavargaiH . sa.nsevyamAno vishhayopabhogA##-## nupAdisa.nstho bubhuje.ayamAtmA .. 448.. j~nAnendriyANi nijadaivatachoditAni karmendriyANyapi tathA mana AdikAni . svasvaprayojanavidhau niyatAni santi yatnena kiN^karajanA iva taM bhajante .. 449.. yatropabhuN^kte vishhayAnsthUlAneshha mahAmatiH . ahaM mameti saishhAsyAvasthA jAgraditIryate .. 450.. etatsamashhTivyashhTyoshchobhayorapyabhimAninoH . tadvishvavaishvAnarayorabhedaH pUrvavanmataH .. 451.. sthUlasUkShmakAraNAkhyAH prapaJNchA ye nirUpitAH . te sarve.api militvaikaH prapaJNcho.api mahAnbhavet .. 452.. mahAprapaJNchAvachchhinna.n vishvaprAj~nAdilakShaNam . virADAdIshaparyanta.n chaitanya.n chaikameva tat .. 453.. yadanAdyantamavyakta.n chaitanyamajamakSharam . mahAprapaJNchena sahAvivikta.n sadayo.agnivat .. 454.. tatsarva.n khalvidaM brahmetyasya vAkyasya paNDitaiH . vAchyArtha iti nirNIta.n vivikta.n lakSha ityapi .. 455.. sthUlAdyaj~nAnaparyanta.n kAryakAraNalakShaNam . dR^ishya.n sarvamanAtmeti vijAnIhi vichakShaNa .. 456.. ##verses 457-509 The nature of the Atman described## .. 27 .. Atman .. antaHkaraNatadvR^ittidrashhTR^i nityamavikriyam . chaitanya.n yattadAtmeti buddhyA budhyasva sUkShmayA .. 457.. eshha pratyaksvaprakAsho nira.nsho.a##-## sa.ngaH shuddhaH sarvadaikasvabhAvaH . nityAkhaNDAnandarUpo nirIhaH sAkShI chetA kevalo nirguNashcha .. 458.. naiva pratyagjAyate vardhate no ki.nchinnApakShIyate naiva nAsham . AtmA nityaH shAshvato.ayaM purANo nAsau hanyo hanyamAne sharIre .. 459.. janmAstitvavivR^iddhayaH pariNatishchApakShatirnAshanam dR^ishyasyaiva bhavanti shhaDvikR^itayo nAnAvidhA vyAdhayaH . sthUlatvAdi cha nIlatAdyapi mitirvaNA.rshramAdiprathA dR^ishyante vapushho na chAtmana ime tadvikriyAsAkShiNaH .. 460.. asminnAtmanyanAtmatvamanAtmanyAtmatAM punaH . viparItatayAdhyasya sa.nsaranti vimohataH .. 461.. bhrAntyA manushhyo.ahamaha.n dvijo.aham.h tajj~no.ahamaj~no.ahamatIva pApI . bhrashhTo.asmi shishhTo.asmi sukhI cha duHkhI##-## tyeva vimuhyAtmani kalpayanti .. 462.. anAtmano janmajarAmR^itikShudhA##-## tR^ishhNAsukhakleshabhayAdidharmAn . viparyayeNa hyatathAvidhe.asmi##-## nnaropayantyAtmani buddhidoshhAt .. 463.. bhrAntyA yatra yadadhyAsastatkR^itena guNena vA . doshheNApyagumAtreNa sa na sambadhyate kvachit .. 464.. kiM marunmR^igatR^ishhNAmbupUreNAdra.rtvamR^ichchhati . dR^ishhTisa.nsthitapItena shaN^khaH pItAyate kimu .. 465.. vAtakalpitanailyena vyoma kiM malinAyate . shishhyaH ##-####-####-## pratyagAtmanyavishhaye.anAtmAdhyAsaH kathaM prabho .. 466.. puro dR^ishhTe hi vishhaye.adhyasyanti vishhayAntaram . taddR^ishhTa.n shuktirajjvAdau sAdR^ishyAdyanubandhataH .. 467.. paratra pUrvadR^ishhTasyAvabhAsaH smR^itilakShaNaH . adhyAsaH sa katha.n svAmin bhavedAtmanyagochare .. 468.. nAnubhUtaH kadApyAtmAnanubhUtasya vastunaH . sAdR^ishya.n siddhyati kathamanAtmani vilakShaNe .. 469.. anAtmanyAtmatAdhyAsaH kathameshha samAgataH . nivR^ittiH kathametasya kenopAyena siddhyati .. 470.. upAdhiyoga ubhayoH sama eveshajIvayoH . jIvasyaiva kathaM bandho neshvarasyAsti tatkatham .. 471.. etatsarva.n dayAdR^ishhTyA karAmalakavatsphuTam . pratipAdaya sarvaj~na shrIguro karuNAnidhe .. 472.. shrIguruH ##-####-####-## na sAvayava ekasya nAtmA vishhaya ishhyate . asyAsmatpratyArthatvAdaparokShAchcha sarvashaH .. 473.. prasiddhirAtmano.astyeva na kasyApi cha dR^ishyate . pratyayo nAhamasmIti na hyasti pratyagAtmani .. 474.. na kasyApi svasadbhAve pramANamabhikAN^kShyate . pramANAnA.n cha prAmANya.n yanmUla.n ki.n tu bodhayet .. 475.. mAyAkAryaistirobhUto naishha AtmAnubhUyate . meghavR^indairyathA bhAnustathAyamahamAdibhiH .. 476.. purastha eva vishhaye vastunyadhyasyatAmiti . niyamo na kR^itaH sadbhirbhrAntirevAtra kAraNam .. 477.. dR^igAdyavishhaye vyomni nIlatAdi yathA budhAH . adhyasyanti tathaivAsminnatmanyapi matibhramAt .. 478.. anAtmanyAtmatAdhyAse na sAdR^ishyamapekShate . pIto.aya.n shaN^kha ityAdau sAdR^ishya.n kimapekShitam .. 479.. nirupAdhibhrameshhvasminnevApekShA pradR^ishyate . sopAdhishhveva taddR^ishhTa.n rajjusarpabhramAdishhu .. 480.. tathApi kiJNchidvakShyAmi sAdR^ishya.n shruNu tatparaH . atyantanirmalaH sUkShma AtmAyamatibhAsvaraH .. 481.. buddhistathaiva sattvAtmA sAbhAsA bhAsvarAmalA . sA.nnidhyAdAtmavadbhAti sUryavatsphaTiko yathA .. 482.. AtmAbhAsa.n tato buddhirbuddhyAbhAsa.n tato manaH . akShANi mana AbhAsAnyakShAbhAsamida.n vapuH . ata evAtmatAbuddhirdehAkShAdavanAtmani .. 483.. mUDhAnAM pratibimbAdau bAlAnAmiva dR^ishyate . sAdR^ishya.n vidyate buddhAvAtmano.adhyAsakAraNam .. 484.. anAtmanyahamityeva yo.ayamadhyAsa IritaH . syAduttarottarAdhyAse pUrvapUrvastu kAraNam .. 485.. suptimUrchhotthiteshhveva dR^ishhTaH sa.nsAralakShaNaH . anAdireshhavidyAtaH sa.nskAro.api cha tAdR^ishaH .. 486.. adhyAsabAdhAgamanasya kAraNam.h shruNu pravakShyAmi samAhitAtmA . yasmAdidaM prAptamanarthajAtam.h janmApyayavyAdhijarAdhiduHkham .. 487.. AtmopAdheravidyAyA asti shaktidvayaM mahat . vikShepa AvR^itishcheti yAbhyA.n sa.nsAra AtmanaH .. 488.. AvR^itistamasaH shaktistaddhyAvaraNakAraNam . mUlAvidyeti sA proktA yayA saMmohita.n jagat .. 489.. vivekavAnapyatiyauktiko.api shrutAtmatattvo.api cha paNDito.api . shaktyA yayA sa.nvR^itabodhadR^ishhTi##-## rAtmAnamAtmasthamima.n na veda .. 490.. vikShepanAmnI rajasastu shaktiH pravR^ittihetuH purushhasya nityam . sthUlAdiliN^gAntamasheshhametad##-## yayA sadAtmanyasadeva sUyate .. 491.. nidrA yathA pUrushhamapramattam.h samAvR^iNotIyamapi pratIcham . tathA vR^iNotyAvR^itishaktiranta##-## rvikShepashaktiM parijR^imbhayanti. .. 492.. shaktyA mahatyAvaraNAbhidhAnayA samAvR^ite satyamalasvarUpe . pumAnanAtmanyahameshha eve##-## tyAtmatvabuddhi.n vidadhAti mohAt .. 493.. yathA prasuptipratibhAsadehe svAtmatvadhIreSha tathA hyanAtmanaH . janmApyayakShudbhayatruTchhramAdI\- nAropayatyAtmani tasya dharmAn .. 494.. vikShepashaktyA parichodyamAnaH karoti karmANyubhayAtmakAni . bhu~njAna etatphalamapyupAttaM paribhramatyeva bhavAmburAshau ..495 .. adhyAsadoshhAtsamupAgato.ayam.h sa.nsArabandhaH prabalaH pratIchaH . yadyogataH klishyati garbhavAsa##-## janmApyayakleshabhayairajasram .. 496.. adhyAso nAma khalveshha vastuno yo.anyathAgrahaH . svAbhAvikabhrAntimUla.n sa.nsR^iterAdikAraNam .. 497.. sarvAnarthasya tadbIja.n yo.anyathAgraha AtmanaH . tataH sa.nsArasampAtaH sa.ntatakleshalakShaNaH .. 498.. adhyAsAdeva sa.nsAro nashhTe.adhyAse na dR^ishyate . tadetadubhaya.n spashhTaM pashya tvaM baddhamuktayoH .. 499.. baddhaM pravR^ittito viddhi mukta.n viddhi nivR^ittitaH . pravR^ittireva sa.nsAro nivR^ittirmuktirishhyate .. 500.. AtmanaH so.ayamadhyAso mithyAj~nAnapuraHsaraH . asatkalpo.api sa.nsAra.n tanute rajjusarpavat .. 501.. upAdhiyogasAmye.api jIvavatparamAtmanaH . upAdhibhedAnno bandhastatkAryamapi kiJNchana .. 502.. asyopAdhiH shuddhasattvapradhAnA mAyA yatra tvasya nAstyalpabhAvaH . sattvasyaivotkR^ishhTatA tena bandho no vikShepastatkR^ito leshamAtraH .. 503.. sarvaj~no.apratibaddhabodhavibhavastenaiva devaH svayam mAyA.n svAmavalambya nishchalatayA svachchhandavR^ittiH prabhuH . sR^ishhTisthityadanapraveshayamanavyApAramAtrechchhayA kurvankrIDati tadrajastama ubhe sa.nstabhya shaktyA tvayA .. 504.. tasmAdAvR^itivikShepau ki.nchitkartu.n na shaknutaH . svayameva svatantro.asau tatpravR^ittinirodhayoH .. 505.. tameva sA dhIkarmeti shrutirvakti maheshituH . nigrahAnugrahe shaktirAvR^itikShepayoryataH .. 506.. rAjasastamasashchaiva prAbalya.n sattvahAnataH . jIvopAdhau tathA jIvo tatkAryaM balavattaram .. 507.. tena bandho.asya jIvasya sa.nsAro.api cha tatkR^itaH . saMprAptaH sarvadA yatra duHkhaM bhUyaH sa IkShate .. 508.. etasya sa.nsR^iterheturadhyAso.arthaviparyayaH . adhyAsamUlamaj~nAnamAhurAvR^ittilakShaNam ..509 .. ##verses 510-519 Knowledge destroys Ignorance, not Action## .. 28 .. aj~nAnanivR^ittiH .. aj~nAnasya nivR^ittistu j~nAnenaiva na karmaNA . avirodhitayA karma naivAj~nAnasya bAdhakam .. 510.. karmaNA jAyate jantuH karmaNaiva pralIyate . karmaNaH kAryamevaishhA janmamR^ityuparamparA .. 511.. naitasmAtkarmaNaH kAryamanyadasti vilakShaNam . aj~nAnakArya.n tatkarma yato.aj~nAnena vardhate .. 512.. yadyena vardhate tena nAshAstasya na siddhyati . yena yasya sahAvasthA nirodhAya na kalpate .. 513.. nAshakatva.n tadubhayoH ko nu kalpayitu.n kShamaH . sarva.n karmAviruddhyaiva sadAj~nAnasya sarvadA .. 514.. tato.aj~nAnasya vichchhittiH karmaNA naiva siddhyati . yasya pradhvastajanako yatsa.nyogo.asti tatkShaNe .. 515.. tayoreva virodhitva.n yuktaM bhinnasvabhAvayoH . tamaprakAshayoryadvatparasparavirodhitA .. 516.. aj~nAnaj~nAnayostadvadubhayoreva dR^ishhyate . na j~nAnena vinA nAshastasya kenApi siddhyati .. 517.. tasmAdaj~nAnavichchhittyai j~nAna.n sampAdayetsudhIH . AtmAnAtmavivekena j~nAna.n siddhyati nAnyathA.. 518.. yuktAtmAnAtmanostasmAtkaraNIya.n vivechanam . anAtmanyAtmatAbuddhigranthiryena vidIryate .. 519.. ##verses 520-611 Refutation of the false doctrines## .. 29 .. kumata khaNDanam .. 520##-##611 AtmAnAtmavivekArtha.n vivAdo.aya.n nirUpyate . yenAtmAnAtsanostattva.n viviktaM prasphuTAyate .. 520.. mUDhA ashrutavedAntAH svayaM paNDitamAninaH . IshaprasAdarahitaH sadguroshcha bahirmukhAH .. 521.. vivadanti prakAra.n ta.n shruNu vakShyAmi sAdaram . atyantapAmaraH kashchitputra Atmeti manyate .. 522.. AtmanIva svaputre.api prabalaprItidarshanAt . putre tu pushhTe pushhTo.aha.n nashhTe nashhTo.ahamityataH .. 523.. anubhUtibalAchchApi yuktito.api shruterapi . AtmA vai putranAmAsItyeva.n cha vadati shrutiH .. 524.. dIpAddIpo yathA tadvatpituH putraH prajAyate . piturguNAnA.n tanaye bIjAN^kuravadIkShaNAt .. 525.. ato.ayaM putra Atmeti manyate bhrAntimattamaH . tanmata.n dUshhayatyanyaH putra AtmA katha.n tviti .. 526.. prItimAtrAtkathaM putra AtmA bhavitumaha.rti . anyatrApIkShyate prItiH kShetrapAtra dhanAdishhu .. 527.. putrAdvishishhTA dehe.asminprANinAM prItirishhyate . pradIpte bhavane putra.n tyaktvA jantuH palAyate .. 528.. ta.n vikrINAti dehArthaM pratikUla.n nihanti cha . tasmAdAtmAtu tanayo na bhavechcha kadAchana .. 529.. guNarUpAdisAdR^ishya.n dIpavAnna sute pituH . avyaN^gAjjAyate vyaN^gaH suguNAdapi durguNaH .. 530.. AbhAsamAtrAstAH sarvA yuktayo.apyuktayo.api cha . putrasya putravadgehe sarvakAryeshhu vastushhu .. 531.. svAmitvadyotanAyAsminnAtmatvamupacharyate . shrutyA tu mukhyayA vR^ittyA putra Atmeti nochyate .. 532.. aupachArikamAtmatvaM putre tasmAnna mukhyataH . ahaMpadapratyayArthe deha eva na chetaraH .. 533.. pratyakShaH sarvajantUnA.n deho.ahamiti nishchayaH . eshha purushho.annarasamaya ityapi cha shrutiH .. 534.. purushhatva.n vadatyasya svAtmA hi purushhastataH . AtmAya.n deva eveti chArvAkeNa vinishchitam .. 535.. tanmata.n dUshhavatvanyo.asahamAnaH pR^ithagjanaH . deha AtmA katha.n nu syAtparatantro hyachetanaH .. 536.. indriyaishchAlyamAno.aya.n cheshhTate na svataH kvachit . AshrayachakShurAdInA.n gR^ihavadgR^ihamedhinAm .. 537.. bAlyAdinAnAvasthAvAJNshuklashoNitasambhavaH . ataH kadApi dehasya nAtmatvamupapadyate .. 538.. badhiro.aha.n cha kANo.ahaM mUka ityanubhUtitaH . indriyANi bhavantyAtmA yeshhAmastyarthavedanam .. 539.. indriyANA.n chetanatva.n dehe prANAH prajApatim . etametetyUchuriti shrutyaiva pratipAdyate .. 540.. yatastasmAdindriyANA.n yuktamAtmatvamityamum . nishchaya.n dUshhayatyanyo.asahamAnaH pR^ithagjanaH .. 541.. indriyANi katha.n tvAtmA karaNAni kuThAravat . karaNasya kuThArAdeshchetanatva.n na hIkShyate .. 542.. shrutyAdhidevatAmevendriyeshhupacharyate . na tu sAkShAdindriyANA.n chetanatvamudIryate .. 543.. achetanasya dIpAderarthA bhAsakatA yathA . tathaiva chakShurAdInA.n jaDAnAmapi siddhyati .. 544.. indriyANA.n cheshhTayitA prANo.ayaM paJNchavR^ittikaH . sarvAvasthAsvavasthAvAnso.ayamAtmatvamaha.rti . aha.n kShudhAvA.nstR^ishhNAvAnityAdyanubhavAdapi .. 545.. shrutyAnyo.antara AtmA prANamaya itIryate yasmAt . tasmAtprANamasyAtmatva.n yukta.n no karaNasa.nj~nAnA.n kvApi .. 546.. iti nishchayametasya dUshhayatyaparo jaDaH . bhavatyAtmA katha.n prANo vAyurevaishha AntaraH .. 547.. bahiryAtyantarAyAti bhastrikAvAyuvanmuhuH . na hita.n vA.ahita.n vA svamanyadvA veda kiJNchana .. 548 .. jaDasvabhAvashchapalaH karmayuktashcha sarvadA . prANasya bhAnaM manasi sthite supte na dR^ishyate .. 549.. manastu sarva.n jAnAti sarvavedanakAraNam . yattasmAnmana evAtmA prANastu na kadAchana .. 550.. sa.nkalpavAnaha.n chintAvAnaha.n cha vikalpavAn . ityAdyanubhavAdanyo.antara AtmA manomayaH .. 551.. ityAdishrutisadbhAvAdyuktA manasa AtmatA . iti nishchayametasya dUshhayatyaparo jaDaH .. 552.. kathaM manasa Atmatva.n karaNasya dR^igAdivat . kartR^iprayojya.n karaNa.n na svaya.n tu pravartate .. 553.. karaNaprayoktA yaH kartA tasyaivAtmatvamarhati . AtmA svata.ntraH purushho na prayojyaH kadAchana .. 554.. aha.n kartAsmyahaM bhoktA sukhItyanubhavAdapi . buddhirAtmA bhavatyeva buddhidharmo hyaha.nkR^itiH .. 555.. anyo.antara AtmA vij~nAnamaya iti vadati nigamaH . manaso.api cha bhinna.n vij~nAnamaya.n kartR^irUpamAtmAnam .. 556.. vij~nAna.n yaj~na.n tanute karmAni tanute.api cha . ityasya kartR^itA shrutyA mukhataH pratipAdyate . tasmAdyuktAtmatA buddheriti bauddhena nishchitam .. 557.. prAbhAkaratArkikashcha tAvubhAvapyamarshhayA . tannishchaya.n dUshhayato buddhirAtmA katha.n nviti .. 558.. buddheraj~nAnakAryatvAdvinAshitvAtpratikShaNam . buddhyAdInA.n cha sarveshhamaj~nAne layadarshanAt .. 559.. aj~no.ahamityanubhavAdAstrIbAlAdigocharAt . bhavatyaj~nAnamevAtmA na tu buddhiH kadAchana .. 560.. vij~nAnamayAdanya.n tvAnandamayaM para.n tathAtmAnam . anyo.antara AtmAnandamaya iti vadati vedo.api .. 561.. duHkhapratyayashUnyatvAdAnandamayatA matA . aj~nAne sakala.n suptau buddhyAdi pravilIyate .. 562.. duHkhino.api sushhuptau tvAnandamayatA tataH . suptau ki.nchinna jAnAmItyanubhUtishcha dR^ishyate .. 563.. yata evamato yuktA hyaj~nAnasyAtmatA dhruvam . iti tannishchayaM bhATTA dUshhayanti svayuktibhiH .. 564.. kathamaj~nAnamevAtmA j~nAna.n chApyupalabhyate . j~nAnAbhAve katha.n vidyuraj~no.ahamiti chAj~natAm . asvApsa.n sukhamevAha.n na jAnAmyatra ki.nchana .. 565.. ityaj~nAnamapi j~nAnaM prabuddheshhu pradR^ishyate . praj~nAnaghana evAnandamaya ityapi shrutiH .. 566.. prabravItyubhayAtmatvamAtmanaH svayameva sA . AtmAshchijjaDatanuH khadyota iva saMmataH .. 567.. na kevalAj~nAnamayo ghaTakuDyAdivajjaDaH . iti nishchayameteshhA.n dUshhayatyaparo jaDaH .. 568.. j~nAnAj~nAnamayastvAtmA kathaM bhavitumarhati . parasparaviruddhatvAttejastimiravattayoH .. 569.. sAmAnAdhikaraNya.n vA sa.nyogo vA samAshrayaH . tamaHprakAshavajj~nAnAj~nAnayorna hi siddhyati .. 570.. aj~nAnamapi vij~nAnaM buddhirvApi cha tadguNAH . sushhuptau nopalabhyate yatki.nchidapi vAparam .. 571.. mAtrAdilakShaNa.n ki.n nu shUnyamevopalabhyate . sushhuptau nAnyadastyeva nAhamapyAsamityanu .. 572.. suptotthitajanaiH sarvaiH shUnyamevAnusmaryate . yattataH shUnyamevAtmA na j~nAnAj~nAnalakShaNaH .. 573.. vedenApyasadevedamagra AsIditi sphuTam . niruchyate yatastasmAchchhUnyasyaivAtmatA matA .. 574.. asanneva ghaTaH pUrva.n jAyamAnaH pradR^ishyate . na hi kumbhaH puraivAntaH sthitvodeti bahirmukhaH .. 575.. yattasmAdasataH sarva.n sadida.n samajAyata . tataH sarvAtmanA shUnyasyaivAtmatva.n samarhati .. 576.. ityevaM paNDitamanyaiH parasparavirodhibhiH . tattanmatAnurUpAlpashrutiyuktyanubhUtibhiH .. 577.. nirNItamatajAtAni khaNDitAnyeva paNDitaiH . shrutibhishchApyanubhavairbAdhakaH prativAdinAm .. 578.. yatastasmAttu putrAdeH shUnyAntasya visheshhataH . susAdhitamanAtmatva.n shrutiyuktyanubhUtibhiH .. 579.. na hi pramANAntarabAdhitasya yAthArthyamaN^gIkriyate mahadbbhiH . putrAdishUnyAntamanAtmatattva##-## mityeva vispashhTamataH sujAtam .. 580.. shishhyaH : sushhuptikAle sakale vihIne shUnya.n vinA nAnyadihopalabhyate . shUnya.n tvamAtmA na tataH paraH ko.apyAtmAbhidhAnastvanubhUyate.arthaH .. 581.. yadyasti chAtmA kimu nopalabhyate suptau yathA tishhThati kiM pramANam . ki.n lakShaNo.asau sa katha.n na bAdhyate prabAdhyamAneshhvahamAdishhu svayam .. 582.. etatsa.nshayajAta.n me hR^idayagranthilakShaNam . chhindhi yuktimahAkhaDgadhArayA kR^ipayA guro .. 583.. shrIguruH : atisUkShmataraH prashnastavAya.n sadR^isho mataH . sUkShmArthadarshana.n sUkShmabuddhishveva pradR^ishyate .. 584.. shruNu vakShyAmi sakala.n yadyatpR^ishhTa.n tvayAdhunA . rahasyaM parama.n sUkShma.n j~nAtavya.n cha mumukShibhiH .. 585.. buddhyAdi sakala.n suptAvanulIna.n svakAraNe . avyakte vaTavadbIje tishhThatyavikR^itAtmanA .. 586.. tishhThatyeva svarUpeNa na tu shUnyAte jagat . kvachidaN^kurarUpeNa kvachidbIjAtmanA vaTaH . kAryakAraNarUpeNa yathA tishhThatyadastathA .. 587.. avyAkR^itAtmanAvasthA.n jagato vadati shrutiH . sushhuptyAdishhu taddheda.n tarhyavyAkR^itamityasau .. 588.. imamartamavij~nAya nirNIta.n shrutiyuktibhiH . jagato darshana.n shUnyamiti prAhuratadvidaH .. 589.. nAsataH sata utpattiH shrUyate na cha dR^ishyate . udeti narashruN^gAtki.n khapushhpAtkiM bhavishhyati .. 590.. prabhavati na hi kumbho.avidyamAnomR^idashchet.h prabhavatu sikatAyA vAthavA vAriNo vA . na hi bhavati cha tAbhyA.n sarvathA kvApi tasmA##-## dyata udayati yo.artho.astyatratasya svabhAvaH .. 591.. anyathA viparIta.n syAtkAryakAraNalakShaNam . niyata.n sarvashAstreshhu sarvalokeshhu sarvataH .. 592.. kathamasataH sajjAyete shrutyA nishhiddhyate tasmAt . asataH sajjanana.n no ghaTate mithyaiva shUnyashabdArthaH .. 593.. avyaktashabdite prAj~ne satyAtmanyatra jAgrati . katha.n siddhyati shUnyatva.n tasya bhrAntashiromaNe .. 594.. sushhuptau shUnyameveti kena pu.nsA taveritam . hetunAnumita.n kena katha.n j~nAta.n tvayochyatAm .. 595.. iti pR^ishhTo mUDhatamo vadishhyati kimuttaram . naivAnurUpaka.n liN^ga.n vaktA vA nAsti kashchana . sushhuptisthitashUnyasya boddhA ko.atvAtmanaH paraH .. 596.. svenAnubhUta.n svayameva vakti svasuptikAle sthitashUnyabhAvam . tatra svasattAmanavekShya mUDhaH svasyApi shUnyatvamayaM bravIti .. 597.. avedyamAnaH svayamanyalokaiH saushhuptika.n dharmamavaiti sAkShAt . buddhyAdyabhAvasya cha yo.atra boddhA sa eva AtmA khalu nirvikAraH .. 598.. yasyeda.n sakala.n vibhAti mahasA tasya svaya.njyotishhaH sUryasyeva kimasti bhAsakamiha praj~nAdi sarva.n jaDam . na hyarkasya vibhAsaka.n kShititale dR^ishhTa.n tathaivAtmano nAnyaH ko.apyanubhAsako.anubhavitA nAtaH paraH kashchana .. 599.. yenAnubhUyate sarva.n jAgratsvapnasushhuptishhu . vij~nAtAramima.n ko nu katha.n veditumarhati .. 600.. sarvasya dAhako vahnirvahnernAnyo.asti dAhakaH . yathA tathAtmano j~nAturj~nAtA ko.api na dR^ishyate .. 601.. upalabhyeta kenAya.n hyupalabdhA svaya.n tataH . upalabdhyantarAbhAvAnnAyamAtmopalabhyate .. 602.. buddhyAdivedyavilayAdayameka eva suptau na pashyati shruNoti na vetti ki.nchit . saushhuptikasya tamasaH svayameva sAkShI bhUtvAtra tishhThati sukhena cha nirvikalpaH .. 603.. sushhuptAvAtmasadbhAve pramANaM paNDitottamAH . viduH svapratyabhij~nAmAbAlavR^iddhasaMmatam .. 604.. pratyabhij~nAyamAnatvAlliN^gamAtrAnumApakam . smaryamANasya sadbhAvaH sukhamasvApsamityayam .. 605.. purAnubhUto no cheettu smR^iteranudayo bhavet . ityAditarkayuktishcha sadbhAve mAnamAtmanaH .. 606.. yatrAtmano.akAmayitR^itvabuddhiH svapnAnapekShApi cha tatsushhuptam . ityAtma sadbhAva udIryate.atra shrutyApi tasmAchchhrutiratra mAnam .. 607.. akAmayitR^itA svapnAddarshana.n ghaTate katham . avidyamAnasya tata AtmAstitvaM pratIyate .. 608.. etaiH pramANairastIti j~nAtaH sAkShitayA budhaiH . AtmAya.n kevalaH shuddhaH sachchidAnandalakShaNaH .. 609.. sattvachittvAnandatAdilakShaNaM pratyagAtmanaH . kAlatraye.apya bAdhyatva.n satya.n nityasvarUpataH .. 610.. shuddhachaitanyarUpatva.n chittva.n j~nAnasvarUtaH . akhaNDasukharUpatvAdAnandatvamitIryate .. 611.. ##verses 612-617 The eternal nature of the Atman## .. 30 .. shAshvatalakShaNam .. anusyUtAtmanaH sattA jAgratsvapnasushhuptishhu . ahamasmItyato nityo bhavatyAtmAyamavyayaH .. 612.. sarvadApyAsamityevAbhinnapratyaya IkShyate . kadApi nAsamityasmAdAtmano nityatA matA .. 613.. AyAtAsu gatAsu shaishavamukhAvasthAsu jAgranmukhA##-## svanyAsvapyakhilAsu vR^ittishhu dhiyo dushhTAsvadushhTAsvapi . gaN^gAbhaN^gaparamparAsu jalavatsattAnuvR^ittAtmana##-## stishhThatyeva sadA sthirAhamahamityekAtmatA sAkShiNaH .. 614.. pratipadamahamAdayo vibhinnAH kShaNapariNAmitayA vikAriNaste . na pariNatiramushhya nishhkalatvA##-## dayamavikAryata eva nitya AtmA .. 615.. yaH svapnamadrAkShamaha.n sukha.n yo.a##-## svApsa.n sa evAsmyatha jAgarUkaH . ityevamachchhinnatayAnubhUyate sattAtmano nAsti hi sa.nshayo.atra .. 616.. shrutyuktAH shhoDashakalAshchidAbhAsya nAtmanaH . nishhkalatvAnnAsya layastasmAnnityatvamAtmanaH .. 617.. ##verses 618-622 The intelligent nature of the Atman## .. 31 .. chitsvarUpam .. jaDaprakAshakaH sUryaH prakAshAtmaiva no jaDaH . buddhyAdibhAsakastasmAchchitsvarUpastathA mataH .. 618.. kuDyAdestu jaDasya naiva ghaTate bhAna.n svataH sarvadA sUryAdiprabhayA vinA kvachidapi pratyakShametattathA . buddhyAderapi na svato.astyaNurapi sphUrtivi.rnairAtmanA so.aya.n kevalachinmayashrutimato bhAnuryathA ruN^mayaH .. 619.. svabhAsane vAnyapadArthabhAsane nArkaH prakAshAntaramIshhadichchhati . svabodhane vApyahamAdibodhane tathaiva chiddhAturayaM parAtmA .. 620.. anyaprakAsha.n na kimapyapekShya yato.ayamAbhAti nijAtmanaiva . tataH svaya.njyotiraya.n chidAtmA na hyAtmabhAne paradIptyapekShA .. 621.. ya.n na prakAshayati ki.nchidino.api chandraH no vidyutaH kimuta vahnirayaM mitAbhaH . yaM bhAntametamanubhAti jagatsamastam.h so.aya.n svaya.n sphurati sarvadashAsu chAtmA .. 622.. ##verses 623-634 The blissful nature of the Atman## .. 32 AnandasvarUpam .. AtmanaH sukhasvarUpAdAnandatva.n svalakShaNam . parapremAspadatvena sukharUpatvamAtmanaH .. 623.. sukhahetushhu sarveshhAM prItiH sAvadhirIkShyate . kadApi nAvadhiH prIteH svAtmani prANinA.n kvachit .. 624.. kShINendriyasya jIrNasya saMprAptotkramaNasya vA . asti jIvitumevAshA svAtmA priyatamo yataH .. 625.. AtmAtaH paramapremAspadaH sarvasharIriNAm . yasya sheshhatayA sarvamupAdeyatvamR^ichchhati .. 626.. eshha eva priyatamaH putrAdapi dhanAdapi . anyasmAdapi sarvasmAdAtmAyaM paramAntaraH .. 627.. priyatvena mata.n yattu tatsadA nApriya.n nR^iNAm . vipAttAvapi saMpattau yathAtmA na tathAparaH .. 628.. AtmA khalu priyatamo.asubhR^itA.n yadarthA bhAryAtmajAptagR^ihavittamukhAH padArthAH . vANijyakarshhaNa gavAvanarAjasevA##-## bhaishhajyakaprabhR^itayo vividhAH kriyAshcha .. 629.. pravR^ittishcha nivR^ittishcha yachcha yAvachcha cheshhTitam . AtmArthameva nAnyArtha.n nAtaH priyatamaH paraH .. 630.. tasmAdAtmA kevalAnandarUpo yaH sarvasmAdvastunaH preshhTha uktaH . yo vA asmAnmanyate.anyaM priya.n ya.n so.aya.n tasmAchchhokamevAnubhuN^kte .. 631.. shishhyaH \_ aparaH kriyate prashno mayAya.n kShamyatAM prabho . aj~navAgaparAdhAya kalpate na mahAtmanAm .. 632.. AtmAnyaH sukhamanyachcha nAtmanaH sukharUpatA . AtmanaH sukhamAshAsya.n yatate sakalo janaH .. 633.. AtmanaH sukharUpatve prayatnaH kimu dehinAm . eshha me sa.nshayaH svAmin kR^ipayaiva nirasyatAm .. 634.. ## verses 635-672 Atman the only way to happiness## .. 33 .. duHkhaprada.n vastu sukha.n dAtu.n na samarhati .. 635##-##672 shrIguruH : AnandarUpamAtmAnamaj~nAtvaiva pR^ithagjanaH . bahiHsukhAya yatate na tu kashchidvidanbudhaH .. 635.. aj~nAtvaiva hi nikShepaM bhikShAmaTati durmatiH . svaveshmani nidhi.n j~nAtvA ko nu bhikShAmaTetsudhIH .. 636.. sthUla.n cha sUkShma.n cha vapuH svabhAvato duHkhAtmaka.n svAtmatayA gR^ihItvA . vismR^itya cha sva.n sukharUpamAtmano duHkhapradebhyaH sukhamaj~na ichchhati .. 637.. nahi duHkhaprada.n vastu sukha.n dAtu.n samarhati . ki.n vishhaM pibato jantoramR^itatvaM prayachchhati .. 638.. AtmAnyaH sukhamanyachchetyeva.n nishchitya pAmaraH . bahiHsukhAya yatate satyameva na sa.nshayaH .. 639.. ishhTasya vastuno dhyAnadarshanAdyupabhuktishhu . pratIyate ya AnandaH sarveshhAmiha dehinAm .. 640.. sa vastudharmo no tasmAnmanasyevopalabhyate . vastudharmasya manasi katha.n syAdupalambhanam .. 641.. anyatra tvanyadharmANAmupalambho na dR^ishyate . tasmAnna vastudharmo.ayamamAnandastu kadAchana .. 642.. nApyeshha dharmo manaso.asatyarthe tadadarshanAt . asati vyaJNjake vyaN^gya.n nodetIti na manyatAm .. 643.. satyarthe.api cha nodeti hyAnandastUktalakShaNaH . satyapi vyaJNjake vyaN^gyAnudayo naiva saMmataH .. 644.. duradR^ishhTAdika.n nAtra pratibandhaH prakalpyatAm . priyasya vastuno lAbhe duradR^ishhTa.n na siddhyati .. 645.. tasmAnna mAnaso dharmo nirguNatvAnna chAtmanaH . ki.n tu puNyasya sA.nnnidhyAdhishhTasyApi cha vastunaH .. 646.. sattvapradhAne chitte.asmi.nstvAtmaiva pratibimbati . AnandalakShaNaH svachchhe payasIva sudhAkaraH .. 647.. so.ayamAbhAsa Anandashchitte yaH pratibimbitaH . puNyotkarshhApakarshhabhyAM bhavatyuchchAvachaH svayam .. 648.. sArvabhaumAdibrahmAnta.n shrutyA yaH pratipAditaH . sa kShayiNNuH sAtishayaH prakShINe kAraNe layam .. 649.. yAtyeshha vishhayAnando yastu puNyaikasAdhanaH . ye tu vaishhayikAnandaM bhuJNjate puNyakAriNaH .. 650.. duHkha.n cha bhogakAle.api teshhAmante mahattaram . sukha.n vishhayasaMpR^ikta.n vishhasaMpR^iktabhaktavat .. 651.. bhogakAle.api bhogAnte duHkhameva prayachchhati . sukhamuchchAvachatvena kShayishhNutvabhayena cha .. 652.. bhogakAle bhavennR^INAM brahmAdipadabhAjinAm . rAjasthAnapravishhTAnA.n tAratamyaM mata.n yathA .. 653.. tathaiva duHkha jantUnAM brahmAdipadabhAjinAm . na kAN^kShaNIya.n vidushhA tasmAdvaishhayika.n sukham .. 654.. yo bimbabhUta AnandaH sa AtmAnandalakShaNaH . shAshvato nirdvayaH pUrNo nitya eko.api nirbhayaH .. 655.. lakShyate pratibimbenAbhAsAnandena bimbavat . pratibimbo bimbamUlo vinA bimba.n na siddhyati .. 656.. yattato bimba AnandaH pratibimbena lakShyate . yuktyaiva paNDitajanairna kadApyanubhUyate .. 657.. avidyAkAryakaraNasa.nghAteshhu puroditaH . AtmA jAgratyapi svapne na bhavatyeshha gocharaH .. 658.. sthUlasyApi cha sUkShmasya duHkharUpasya varshhmaNaH . laye sushhuptau sphurati pratyagAnandalakShaNaH .. 659.. na hyatra vishhayaH kashchinnApi buddhyAdi ki.nchana . Atmaiva kevalAnandamAtrastishhThasti nirdvayaH .. 660.. pratyabhij~nAyate sarvaireshha suptotthitairjanaiH . sukhamAtratayA nAtra sa.nshaya.n kartumarhasi .. 661.. tvayApi pratyabhij~nAta.n sukhamAtratvamAtmanaH . sushhuptAdutthitavatA sukhamasvApsamityanu .. 662.. duHkhAbhAvaH sukhamiti yaduktaM pUrvavAdinA . anAghrAtopanishhadA tadasAraM mR^ishhA vachaH .. 663.. duHkhAbhAvastu loshhTAdau vidyate nAnubhUyate . sukhalesho.api sarveshhAM pratyakSha.n tadida.n khalu .. 664.. sadaya.n hyeshha eveti prastutya vadati shrutiH . saddhano.aya.n chiddhano.ayamAnandaghana ityapi .. 665.. AnandaghanatAmasya svarUpaM pratyagAtmanaH . dhanyairmahAtmabhidhIrairbrahmavidbhiH saduttamaiH .. 666.. aparokShayaivAtmA samAdhAvanubhUyate . kevalAnandamAtratvenaivamatra na sa.nshayaH .. 667.. svasvopAdhyanurUpeNa brahmAdyAH sarvajantavaH . upajIvantyamushhyeva mAtrAmAnandalakShaNAm .. 668.. AsvAdyate yo bhakShyeshhu sukhakR^inmadhuro rasaH . sa guDasyaiva no teshhAM mAdhurya.n vidyate kvachit .. 669.. tadvadvishhayasA.nnidhyAdAnando yaH pratIyate . bimbAnandA.nshavisphUrtirevAsau na jaDAtmanAm .. 670.. yasya kasyApi yogena yatra kutrApi dR^ishyate . AnandaH sa parasyaiva brahmaNaH sphUrtilakShaNaH .. 671.. yathA kuvalayollAsashchandrasyaiva prasAdataH . tathAnandodayo.apyeshhA.n sphuraNAdeva vastunaH .. 672.. ##verses 673-702 The non-dual nature of the Atman## .. 34 .. advitIyatvam .. sattva.n chitta.n tathAnandasvarUpaM paramAtmanaH . nirguNasya guNAyogAdguNAstu na bhavanti te .. 673.. visheshhaNa.n tu vyAvR^ittayai bhaveddrvyAntare sati . paramAtmAdvitIyo.ayaM prapaJNchasya mR^ishhAtvataH .. 674.. vastvantarasyAbhAvena na vyAvR^ittyaH kadAchana . kevalo nirguNasceti nirguNatva.n niruchyate .. 675.. shrutaiva na tatasteshhA.n guNatvamupapadyate . ushhNatva.n cha prakAshashcha yathA vahnestathAtmanaH .. 676.. sattvachittvAnandatAdi svarUpamiti nishchitam . ata eva sajAtIyavijAtIyAdilakShaNaH .. 677.. bhedo na vidyate vattunyadvitIye parAtmani . prapaJNchasyApavAdena vijAtIyakR^itA bhidA .. 678.. neshhyate tatprakAra.n te vakShyAmi shruNu sAdaram . aheguNavivartasya guNamAtrasya vastutaH .. 679.. vivartasyAsya jagataH sanmAtratvena darshanam . apavAda iti prAhuradvaitabrahmadarshinaH .. 680.. vyutkrameNa tadutpatterdrashhTavya.n sUkShmabuddhibhiH . pratItasyAsya jagataH sanmAtratva.n suyuktibhiH .. 681.. chaturvidha.n sthUlasharIrajAtam.h tadbhojyamannAdi tadAshrayAdi . brahmANDametatsakala.n sthavishhTha##-## mIkSheta paJNchIkR^itabhUtamAtram .. 682.. yatkAryarUpeNa yadIkShyate ta##-## ttanmAtramevAtra vichAryamANe . mR^itkAryabhUta.n kalashAdi samya##-## gvichArita.n sanna mR^ido vibhidyate .. 683.. antarbahishchApi mR^ideva dR^ishyate mR^ido na bhinna.n kalashAdi ki.nchana . grIvAdimadyatkalasha.n tadittha.n na vAchyametachcha mR^ideva nAnyat .. 684.. svarUpatastatkalashAdinAmnA mR^ideva mUDhairabhidhIyate tataH . nAmno hi bhedo na tu vastubhedaH pradR^ishyate tatra vichAryamANe .. 685.. tasmAddhi kArya.n na kadApi bhinnam svakAraNAdasti yatastato.aN^gaH . yadbhautika.n sarvamida.n tathaiva tadbhUtamAtra.n na tato.api bhinnam .. 686.. tacchApi paJNchIkR^itabhUtajAta.n shabdAdibhiH svasvaguNaishacha sArdham vapU.nshhi sUkShmANi cha sarvameta##-## dbhavatyapaJNchIkR^itabhUtamAtram .. 687.. tadapyapa~nchIkR^itabhUtajAtaM rajastamaHsattvaguNaishcha sArdham . avyaktamAtraM bhavati svarUpataH sAbhAsamavyaktamida.n svaya.n cha .. 688.. tadapyapaJNchIkR^itabhUtajAta.n rajastamaHsattvaguNaishcha sArdham . AdhArabhUta.n yadakhaNDamAdya.n shuddhaM paraM brahma sadaikarUpam . sanmAtramevAstyatha no vikalpaH sataH para.n kavalameva vastu .. 689.. ekashchandraH sadvitIyo yathA syA##-## ddR^ishhTerdoshhadeva pu.nsastathaikam . brahmAstetadbuddhidoshheNa nAnA doshhe nashhTe bhAti vastvekameva .. 690.. rajjoH svarUpAdhigame na sarpadhI rajjvA.n vilInA tu yathA tathaiva . brahmAvagatyA tu jagatpratIti##-## statraiva lInA tu saha bhrameNa .. 691.. bhrAnyoditadvaitamatiprashAntyA sadaikamevAsti sadAdvitIyam . tato vijatIyakR^ito.atra bhedo na vidyate brahmaNi nirvikalpe .. 692.. yadAstyupAdhistadabhinna AtmA tadA sajAtIya ivAvabhAti . svapnArthatastasya mR^ishhAtmakatvA##-## ttadapratItau svayameshha AtmA . brahmaikyatAmeti pR^ithaN^ na bhAti tataH sajAtIyakR^ito na bhedaH .. 693.. ghaTAbhAve ghaTAkAsho mahAkAsho yathA tathA . upAdhyabhAve tvAtmaishha svayaM brahmaiva kevalam .. 694.. pUrNa eva sadAkAsho ghaTe satyapyasatyapi . nityapUrNasya nabhaso vichchhedaH kena siddhyati .. 695.. achchhinnashchhinnavadbhAti pAmarANA.n ghaTAdinA . grAmakShetrAdyavadhibhirbhinneva vasudhA yathA .. 696.. tathaiva paramaM brahma mahatA.n cha mahattamam . parichchhinnamivAbhAti bhrAntyA kalpitavastunA .. 697.. tasmAdbrahmAtmanorbhedaH kalpito na tu vAstavaH . ata eva muhuH shrutyApekatvaM pratipAdyate .. 698.. brahmAtmanostattvamasItyadvayatvopapattaye . pratyakShAdivirodhena vAchyayornopayujyate . tattvaMpadArthayoraikya.n lakShyayoreva siddhyati .. 699.. shishhyaH ##-## syAttattvaMpadayoH svAminarthaH katividho mataH . padayoH ko nu vAchyArtho lakShyArtha ubhayoshcha kaH .. 700.. vAchyaikatvavivakShAyA.n virodhaH kaH pratIyate . lakShyArthayorabhinnatve sa katha.n vinivartate .. 701.. ekatvakathane kA vA lakShaNAtrorarIkR^itA . etatsarva.n karuNayA samyaktvaM pratipAdaya .. 702.. ##verses 703-708 The meaning of the words 'That' and 'Thou'## .. 35 .. tattvaMpadayorarthaH .. shruNushhvAvahito vidvannadya te phalita.n tapaH . vAkyArtahashrutimAtreNa samyagj~nAnaM bhavishhyati .. 703.. yAvanna tattvaMpadayorarthaH samyagvichAryate . tAvadeva nR^iNAM bandho mR^ityusa.nsAralakShaNaH .. 704.. avasthA sachchidAnandAkhaNDaikarasarUpiNI . mokShaH siddhyati vAkyArthAparokShaj~nAnataH satAm .. 705.. vAkyArtha eva j~nAtavyo mumukShorbhavamuktaye . tasmAdavahito bhUtvA shruNu vakShye samAsataH .. 706.. arthA bahuvidhAH proktA vAkyAnAM paNDitottamaiH . vAchyalakShyAdibhedena prastuta.n shrUyatA.n tvayA .. 707.. vAkye tattvamasItyatra vidyate yatpadatrayam . tatrAdau vidyamAnasya tatpadasya nigadyate .. 708.. ##verses 709-732 The direct meaning of the word 'That'## .. 36 .. tatpadasya samyagarthaH .. shAstrArthakovidairartho vAchyo lakShya iti dvidhA . vAchyArtha.n te pravakShyAmi paNDitairya udIritaH .. 709.. samashhTirUpamaj~nAna.n sAmAsa.n sattvabR^i.nhitam . viyadadivirADanta.n svakAryeNa samanvitam .. 710.. chaitanya.n tadavachchhinna.n satyaj~nAnAdilakShaNam . sarvaj~natveshvaratvAntaryAmitvAdiguNairyutam .. 711.. jagatsrashhTR^itvapAtR^itvasa.nhatR^i.rtvAdidharmakam . sarvAtmanA bhAsamAna.n yadameya.n guNaishcha tat .. 712.. avyaktamaparaM brahma vAchyArtha iti kathyate . nIlamutpalamityatra yathA vAkyArthasa.ngatiH .. 713.. tathA tAtvamasItyatra nAsti vAkyArthasa.ngatiH . paTAdvyAvartate nIla utpalena visheshhitaH .. 714.. shauklyAdvyAvartate nIlenotpala.n tu visheshhitam . itthamanyonyabhedasya vyAvartakatayA tayoH .. 715.. visheshhaNavisheshhyatva.n sa.nsargasyetarasya vA . vAkyArthatve pramANAntaravirodho na vidyate .. 716.. ataH sa.ngachchhate samyagvAkyArtho bAdhavarjitaH . eva.n tattvamasItyatra vAkyArtho na samaJNjasaH .. 717.. tadarthasya parokShatvAdivishishhTachiterapi . tvamarthasyAparokShatvAdivishishhTachitterapi .. 718.. tathaivAnyonyabhedasya vyAvartakatayA tayoH . visheshhaNavisheshhasya sa.nsargasyetarasya vA .. 719.. vAkyArthatve virodho.asti pratyakShAdikR^itastataH . sa.ngachchhate na vAkyArthastadvirodha.n cha vachmi te .. 720.. sarveshatvasvatantratvasarvaj~natvAdibhirguNaiH . sarvottamaH satyakAmaH satyasa.nkalpa IshvaraH .. 721.. tatpadArthastvamarthastu ki.nchijj~no duHkhajIvanaH . sa.nsAryaya.n tadgatiko jIvaH prAkR^italakShaNaH .. 722.. kathamekatvamanayorghaTate viparItayoH . pratyakSheNa virodho.ayamubhayorupalabhyate .. 723.. viruddhadharmAkrAntatvAtparasparavilakShaNau . jIveshau vahnituhinAviva shabdArthato.api cha .. 724.. pratyakShAdivirodhaH syAdityaikye tayoH parityakte . shrutivachanavirodho bhavati mahAnsmR^itivachanavirodhashcha .. 725.. shrutyApekatvamanayostAtparyeNa nigadyate . muhustattvamasItyasmAdaN^gIkArya.n shrutervachaH .. 726.. vAkyArthatve vishishhTasya sa.nsargasya cha vA punaH . ayathArthatayA so.aya.n vAkyArtho na mataH shruteH .. 727.. akhaNDaikarasatvena vAkyArthaH shrutisaMmataH . sthUlasUkShmaprapaJNchasya sanmAtratvaM punaH punaH .. 728.. darshayitvA sushhuptau tadbrahmAbhinnatvamAtmanaH . upapAdya sadaikatvaM pradarshayitumichchhayA .. 729.. aitadAtmyamida.n sarvamityuktaiva sadAtmanoH . bravIti shrutirekatvaM brahmaNo.advaitasiddhaye .. 730.. sati prapaJNche jIve vAdvaitatvaM brahmaNaH kutaH . atastayorakhaNDatvamekatva.n shrutisaMmatam .. 731.. viruddhA.nshaparityAgAtpratyakShAdirna bAdhate . aviruddhA.nshagrahaNAnna shrutyApi virudhyate .. 732.. ##verses 733-759 The indirect meaning ascertained## .. 37 .. vAchyArthAnupapattiH .. lakShaNA upagantavyA tato vAkyArthasiddhaye . vAchyArthAnupapattyaiva lakShaNAbhyupagamyate .. 733.. saMbaddhAnupapattyA cha lakShaNeti jagurbudhAH . gaN^gAyA.n ghoshha ityAdau yA jahallakShaNA matA .. 734.. na sA tattvamasItyatra vAkya eshhA pravartate . gaN^gAyA api ghoshhasyAdhArAdheyatvalakShaNam .. 735.. sarvo viruddhavAkyArthastatra pratyakShatastataH . gaN^gAsaMbandhavattIre lakShaNA saMpravartate .. 736.. tathA tattvamasItyatra chaitanyaikatvalakShaNe . vivakShite tu vAkyArthe.aparokShatvAdilakShaNaH .. 737.. virudhyate bhAgyamAtro na tu sarvo virudhyate . tasmAjjahallakShaNAyAH pravR^ittirnAtra yujyate .. 738.. vAchyArthasya tu sarvasya tyAge na phalamIkShyate . nAlikeraphalasyeva kaThinatvadhiyA nR^iNAm .. 739.. gaN^gApada.n yathA svArtha.n tyaktvA lakShayate taTam . tatpada.n tvaMpada.n vApi tyaktvA svArtha.n yathAkhilam .. 740.. tadartha.n vA tvamartha.n vA yadi lakShayati svayam . tadA jahallakShaNAyAH pravR^ittirupapadyate .. 741.. na shaN^kanIyamityAryaij~nA.rtArthe na hi lakShaNA . tatpada.n tvaMpada.n vApi shrUyate cha pratIyate .. 742.. tadarthe cha katha.n tatra saMpravarteta lakShaNA . atra shoNo dhAvatIti vAkyavanna pravartate .. 743.. ajahallakShaNA vApi sA jahallakShaNA yathA . guNasya gamana.n loke viruddha.n dravyamantarA .. 744.. atastamaparityajya tadguNAshrayalakShaNaH . lakShyAdirlakShyate tatra lakShaNAsau pravartate .. 745.. vAkye tattvamasItyatra brahmAtmaikatvabodhake . parokShatvAparokShatvAdivishishhTachitordvayoH .. 746.. ekatvarUpavAkyArtho viruddhA.nshAvivarjanAt . na siddhyati yatastasmAnnAjahallakShaNA matA .. 747.. tatpada.n tvaMpada.n chApi svakIyArthavirodhinam . a.nsha.n samyakparityajya svAviruddhA.nshasa.nyutam .. 748.. tadartha.n vA tvamartha.n vA samyaglakShayataH svayam . bhAgalakShaNayA sAdhya.n kimAstIti na shaN^kyatAm .. 749.. aviruddhaM padArthAntarA.nsha.n svA.nsha.n cha tatkatham . ekaM pada.n lakShaNayA sa.nlakShayitumarhati .. 750.. padAntareNa siddhAyAM padArthapramitau svataH . tadarthapratyayApekShA punarlakShaNayA kutaH .. 751.. tasmAttattvamasItyatra lakShaNA bhAgalakShaNA . vAkyArthasattvAkhaNDaikarasatAsiddhaye matA .. 752.. bhAga.n viruddha.n sa.ntyajyAvirodho lakShyate yadA . sA bhAgalakShaNetyAhurlakShaNaj~nA vichakShaNAH .. 753.. so.aya.n devadatta iti vAkya.n vAkyArtha eva vA . devadattaikarUpasvavAkyArthAnavabodhakam .. 754.. deshhakAlAdivaishishhTya.n viruddhA.nsha.n nirasya cha . aviruddha.n devadattadehamAtra.n svalakShaNam .. 755.. bhAgalakShaNayA samyaglakShayatyanayA yathA . tathA tattvamasItyatra vAkya.n vAkyArtha eva vA .. 756.. parokShatvAparokShatvAdivishishhTachitordvayoH . ekatvarUpavAkyArthaviruddhA.nshamupasthitam .. 757.. parokShatvAparokShatvasarvaj~natvAdilakShaNam . buddhyAdisthUlaparyantamAvidyakamanAtmakam .. 758.. parityajya viruddhA.nsha.n shuddhachaitanyalakShaNam . vastu kevalasanmAtra.n nirvikalpa.n niraJNjanam .. 759.. ##verses 760-794 The unified meaning## .. 38 .. arthasamanvayaH .. lakShayatyanayA samyagbhAgyalakShaNayA tataH . sarvopAdhivinirmukta.n sachchidAnandamudvayam .. 760.. nirvisheshha.n nirAbhAsamatAdR^ishamanIdR^isham . anirdeshyamanAdyantamananta.n shAntamachyutam . apratarkyamavij~neya.n nirguNaM brahma shishhyate .. 761.. upAdhivaishishhTyakR^ito virodho brahmAtmanorekatayAdhigatyA . upAdhivaishishhTya udasyamAne na kashchidapyasti virodha etayoH .. 762.. tayorupAdhishcha vishishhTatA cha taddharmabhAktva.n cha vilakShaNatvam . bhrAntyA kR^ita.n sarvamidaM mR^ishhaiva svapnArthavajjAgrati naiva satyam .. 763.. nidrAsUtasharIradharmasukhaduHkhAdiprapaJNcho.api vA jIveshAdibhidApi vA na cha R^ita.n kartu.n kvachichchhakyate . mAyAkalpitadeshakAlajagadIshAdibhramastAdR^ishaH ko bhedo.astyanayordvayostu katamaH satyo.anyataH ko bhavet .. 764.. na svapnajAgaraNayorubhayorvisheshhaH sa.ndR^ishyate kvachidapi bhramajairvikalpaiH . yaddR^ishhTadarshanamukhairata eva mithyA svapno yathA nanu tathaiva hi jAgaro.api .. 765.. avidyAkAryatastulyau dvAvapi svapnajAgarau . dR^ishhTadarshanadR^ishhyAdikalpanobhayataH samA .. 766.. abhAva ubhayoH suptau sarvairapyanubhUyate . na kashchidanayormedastasmAnmithyAtvamarhataH .. 767.. bhrAntyA brahmaNi bhedo.aya.n sajAtIyAdilakShaNaH . kAlatraye.api he vidvan vastuto naiva kashchana .. 768.. yatra nAnyatpashyatIti shrutirdvaita.n nishhedhati . kalpitasya bhramAdbhUmni mithyAtvAvagamAya tat .. 769.. yatastato brahma sadAdvitIya.n vikalpashUnya.n nirupAdhi nirmalam . nirantarAnandaghana.n nirIha.n nirAspada.n kevalamekameva .. 770.. naivAsti kAchana bhidA na guNapratIti##-## rno vAkpravR^ittirapi vA na manaHpravR^ittiH . yatkevalaM paramashAntamanantamAdya##-## mAnandamAtramavabhAti sadadvitIyam .. 771.. yadidaM parama.n satya.n tattva.n sachchitsukhAtmakam . ajarAmaraNa.n nitya.n satyametadvacho mama .. 772.. na hi tva.n deho.asavasurapi cha vApyakShanikaro mano vA buddhirvA kvachidapi tathAha.nkR^itirapi . na chaishha.n sa.nghAtastvamu bhavati vidvan shruNu para.n yadeteshha.n sAkShI sphuraNamamala.n tattvamasi hi .. 773.. yajjAyate vastu tadeva vardhate tadeva mR^ityu.n samupaiti kAle . janmaiva te nAsti tathaiva mR^ityu##-## rnAstyeva nityasya vibhorajasya .. 774.. ya eshha doho janitaH sa eva samedhate nashyati karmayogAt . tvametadIyAsvakhilAsvavasthA##-## svavasthitaH sAkShyasi bodhamAtraH .. 775.. yatsvaprakAshamakhilAtmakamAsushhupte##-## rekAtmanAhamahamityavabhAti nityam . buddheH samastavikR^iteravikAri boddhR^i yadbrahma tattvamasi kevalabodhamAtram .. 776.. svAtmanyanastamayasa.nvidi kalpitasya vyomAdisarvajagataH pradadAti sattAm . sphUrti.n svakIyamahasA vitanoti sAkShAt.h yadbrahma tattvamasi kevalabodhamAtram .. 777.. samyaksamAdhiniratairvimalAntaraN^ge sAkShAdavekShya nijatattvamapArasaukhyam . santushhyate paramaha.nsakulairajasram yadbrahma tattvamasi kevalabodhamAtram .. 778.. antarbahiH svayamakhaNDitamekarUpa##-## mAropitArthavadudaJNchati mUDhabuddheH . mR^itsnAdivadvigatavikriyamAtmavedya.n yadbrahma tattvamasi kevalabodhamAtram .. 779.. shrutyuktamavyayamanantamanAdimadhya##-## mavyaktamakSharamanAshrayamaprameyam . AnandasaddhanamanAmayamadvitIya.n yadbrahma tattvamasi kevalabodhamAtram .. 780.. sharIratadyogatadIyadharmA##-## dyAropaNaM bhrAntivashAttvayIdam . na vastutaH ki.nchidatastvajastvaM mR^ityorbhaya.n kvAsti tavAsi pUrNaH .. 781.. yadyaddR^ishhTaM bhrAntimatyA svadR^ishhTyA tattatsamyagvastudR^ishhTyA tvameva . tvatto nAnyadvastu ki.nchittu loke kasmAdbhItiste bhavedadvayasya .. 782.. pashyatastvahameveda.n sarvamityAtmanAkhilam . bhaya.n syAdvidushhaH kasmAtsvasmAnna bhayamishhyate .. 783.. tasmAttvamabhaya.n nitya.n kevalAnandalakShaNam . nishhkala.n nishhkriya.n shAntaM brahmaivAsi sadAdvayam .. 784.. j~nAtR^ij~nAnadeyavihIna.n j~nAturabhinna.n j~nAnamakhaNDam . j~neyAj~neyatvAdivimukta.n shuddhaM buddha.n tattvamasi tvam .. 785.. antaHpraj~natvAdivikalpairaspR^ishhTa.n yattaddR^ishimAtram . sattAmAtra.n samarasameka.n shuddhaM buddha.n tattvamasi tvam .. 786.. sarvAkAra.n sarvamasarva.n sarvanishhedhAvadhibhUta.n yat . satya.n shAshvatamekamananta.n shuddhaM buddha.n tattvamasi tvam .. 787.. nityAnandAkhaNDaikarasa.n nishhkalamakriyamastavikAram . pratyagabhinnaM paramavyakta.n shuddhaM buddha.n tattvamasi tvam .. 788.. tvaM pratyastAsheshavisheshha.n vyomevAntarbahirapi pUrNam . brahmAnandaM paramadvaita.n shuddhaM buddha.n tattvamasi tvam .. 789.. brahmaivAhamahaM brahma nirguNa.n nirvikalpakam . ittyevAkhaNDayA vR^ittyA tishhTha brahmaNi nishhkriye .. 790.. akhaNDAmevaitA.n ghaTitaparamAnandalaharIM paridhvastadvaitapramitimamalA.n vR^ittimanisham . amuJNchAnaH svAtmanyanupamasukhe brahmaNi pare ramasva prArabdha.n kShapaya sukhavR^ittya tvamanayA .. 791.. brahmAnandarasAsvAdatatpareNaiva chetasA . samAdhinishhThato bhUtvA tishhTha vidvansadA mune .. 792.. shishhyaH ##-## akhaNDAkhyA vR^ittireshhA vAkyArthashrutimAtrataH . shrotuH sa.njAyate ki.n vA kriyAntaramapekShate .. 793.. samAdhiH kaH katividhastatsiddheH kimu sAdhanam . samAdherantarAyAH ke sarvametannirupyatAm .. 794.. ##verses 795-818 The fitness of the aspirant## .. 39 .. adhikAraH .. shrIguruH ##-## mukhyagauNAdibhedena vidyante.atrAdhikAriNaH . teshhaM praj~nAnusAreNAkhaNDA vR^ittirudeshhyate .. 795.. shraddhAbhaktipuraHsareNa vihitenaiveshvara.n karmaNA sa.ntoshhyArjitatatprasAdamahimA janmAntarashhveva yaH . nityAnityavivekatIvraviratinyAsAdibhiH sAdhanai##-## ryuktaH saH shravaNe satAmabhimato mukhyAdhikAri dvijaH .. 796.. adhyAropApavAdakramamanusaratA deshikenAtra vetrA vAkyArthe bodhyamAne sati sapadi sataH shuddhabuddheramushhya . nityAnandAdvitIya.n nirupamamamala.n yatpara.n tattvamekam tadbrahmaivAhamasmItyudayati paramAkhaNDatAkAravR^ittiH .. 797.. akhaNDAkAravR^ittiH sA chidAbhAsasamanvitA . AtmAbhinnaM paraM brahma vishhayIkR^itya kevalam .. 798.. bAdhate tadgatAj~nAna.n yadAvaraNalakShaNam . akhaNDAkArayA vR^ittyA tvaj~nAne bAdhite sati .. 799.. tatkArya.n sakala.n tena samaM bhavati bAdhitam . tantudAhe tu tatkAryapaTadAho yathA tathA .. 800.. tasya kAryatayA jIvavR^ittirbhavati bAdhitA . upaprabhA yathA sUryaM prakAshayitumakShamA .. 801.. tadvadeva chidAbhAsachaitanya.n vR^ittisa.nsthitam . svaprakAshaM paraM brahma prakAshayitumakShamam .. 802.. prachANDAtapamadhyasthadIpavannashhTadIdhitiH . tattejasAbhibhUta.n sallInopAdhitayA tataH .. 803.. bimbabhUtaparabrahmamAtraM bhavati kevalam . yathApanIte tvAdarshe pratibimbamukha.n svayam .. 804.. mukhamAtraM bhavettadvadetachchopAdhisa.nkShayAt . ghaTAj~nAne yathA vR^ittyA vyAptayA bAdhite sati .. 805##,####,## ghaTa.n visphurayatyeshhaH chidAbhAsaH svatejasA . na tathA svaprabhe brahmaNyAbhAsa upayujyate .. 806.. ata eva mata.n vR^ittivyApyatva.n vastunaH satAm . na phalavyApyatA tena na virodhaH parasparam .. 807.. shrutyoditastato brahma j~neyaM buddhyaiva sUkShmayA . praj~nAmAndyaM bhavedyeshhA.n teshhA.n na shrutimAtrataH .. 808.. syAdakhaNDAkAravR^ittirvinA tu mananAdinA . shravaNAnmananAddhyAnAttAtparyeNa nirantaram .. 809.. buddheH sUkShmatvamAyAti tato vastUpalabhyate . mandapraj~nAvatA.n tasmAtkaraNIyaM punaH punaH .. 810.. shravaNaM manana.n dhyAna.n samyagvastUpalabdhaye . sarvavedAntavAkyAnA.n shhaDbhirliN^gaiH sadadvaye .. 811.. pare brahmaNi tAtparyanishchaya.n shravaNa.n viduH . shrutasyaivAdvitIyasya vastunaH pratyagAtmanaH .. 812.. vedAntavAkyAnuguNayuktibhistvanuchintanam . manana.n tatchchhR^itArthasya sAkShAtkaraNakAraNam .. 813.. vijAtIyasharIrAdipratyayatyAgapUrvakam . sajAtIyAtmavR^ittInAM pravAhakaraNa.n yathA .. 814.. tailadhArAvadachchhinnavR^ittyA taddhyAnamishhyate . tAvatkAlaM prayatnena kartavya.n shravaNa.n sadA .. 815.. pramANasa.nshayo yAvatsvabuddherna nivartate . prameyasa.nshayo yAvattAvattu shrutiyuktibhiH .. 816.. AtmayAtArthyanishchittyai kartavyaM mananaM muhuH . viparItAtmadhIryAvanna vinashyati chetasi . tAvannirantara.n dhyAna.n kartavyaM mokShamichchhatA .. 817.. yAvanna tarkeNa nirAsito.api dR^ishyaprapaJNchastvaparokShabodhAt . vilIyate tAvadamushhya bhikSho##-## rdhyAnAdi samyakkaraNiyameva .. 818.. ##verses 819-826 Samadhi, absolute and relative## .. 40 .. savikalpaH##-##nirvikalpaH samAdhiH .. savikalpo nirvikalpa iti dvedhA nigadyate . samAdhiH savikalpasya lakShaNa.n vachmi tachchhR^iNu .. 819.. j~nAtrAdyavilayenaiva j~neye brahmaNi kevale . tadAkArAkAritayA chittavR^itteravasthitiH .. 820.. sadbhiH sa eva vij~neyaH samAdhiH savikalpakaH . mR^ida evAvabhAne.api mR^iNmayadvipabhAnavat .. 821.. sanmAtravastubhAne.api tripuTI bhAti sanmayI . samAdhirata evAya.n savikalpa vitIryate .. 822.. j~nAtrAdibhavamutsR^ijya j~neyamAtrasthitirdR^iDhA . manaso nirvikalpaH syAtsamAdhiryogasa.nj~nitaH .. 823.. jale nikShiptalavaNa.n jalamAtratayA sthitam . pR^ithaN^ na bhAti ki.n tvambha ekamevAvabhAsate .. 824.. yathA tathaiva sA vR^ittirbrahmamAtratayA sthitA . pR^ithaN^ na bhAti brahmaivAdvitIyamavabhAsate .. 825.. j~nAtrAdikalpanAbhAvAnmato.aya.n nirvikalpakaH . vR^itteH sadbhAvabAdhAbhyAmubhayorbheda ishhyate .. 826.. ##verses 827-865 The internal nature of samadhi## .. 41 .. samAdhilakShaNam .. samAdhisuptyordhyAna.n chAj~nAna.n suptyAtra neshhyate . savikalpo nirvikalpaH samAdhirdvAvimau hR^idi .. 827.. mumukShoryatnataH kAryau viparItanivR^ittaye . kR^ite.asminviparItAyA bhAvanAyA nivartanam .. 828.. j~nAnasyApratibaddhattva.n sadAnandashcha siddhyati . dR^ishyAnuviddhaH shabdAnuviddhashcheti dvidhA mataH .. 829.. savikalpastayoryattalakShaNa.n vachmi tachchhR^iNu . kAmAdipratyayairdR^ishyaiH sa.nsargo yatra dR^ishyate .. 830.. so.aya.n dR^ishyAnuviddhaH syAtsamAdhiH savikalpakaH . ahaMmamedamityAdikAmakrodhAdivR^ittayaH .. 831.. dR^ishyante yena sa.ndR^ishhTA dR^ishyAH syurahamAdayaH . kAmAdisarvavR^ittInA.n drashhTAramavikAraNam .. 832.. sAkShiNa.n sva.n vijAnIyAdyastAH pashyati nishhkriyaH . kAmAdInAmaha.n sAkShI dR^ishyante te mayA tataH .. 833.. iti sAkShitayAtmAna.n jAnAtyAtmani sAkShiNam . dR^ishya.n kAmAdi sakala.n svAtmanyeva vilApayet .. 834.. nAha.n deho nApyasurnAkShavargo nAha.nkAro no mano nApi buddhiH . antasteshhA.n chApi tadvikriyANA.n sAkShI nityaH pratyagevAhamasmi .. 835.. vAchaH sAkShI prANavR^itteshcha sAkShI buddheH sAkShI buddhivR^itteshcha sAkShI . chakShuHshrotrAdIndriyANA.n cha sAkShI sAkShI nityaH pratyagevAhamasmi .. 836.. nAha.n sthUlo nApi sUkShmo na dIrgho nAhaM bAlo no yuvA nApi vR^iddhaH . nAha.n kANo nApi mUko na shhaNDaH sAkShI nityaH pratyagevAhamasmi .. 837.. nAsmyAgantA nApi gantA na hantA nAha.n kartA na prayoktA na vaktA . nAhaM bhoktA no sukhI naiva duHkhI sAkShI nityaH pratyagevAhamasmi .. 838.. nAha.n yogI no viyogI na rAgI nAha.n krodhI naiva kAmI na lobhI . nAhaM baddho nApi yukto na muktaH sAkShI nityaH pratyagevAhamasmi .. 839.. nAntaHpraj~no no bahiHpraj~nako vA naiva praj~no nApi chApraj~na eshhaH . nAha.n shrotA nApi mantA na boddhA sAkShI nityaH pratyagevAhamasmi .. 840.. na me.asti dehendriyabuddhiyogo na puNyalesho.api na pApaleshaH . kShudhApipAsAdishhaDUrmidUraH sadA vimukto.asmi chideva kevalaH .. 841.. apANipAdo.ahamavAgachakShushhI aprANa evAsmyamanA hyabuddhiH . vyomeva pUrNo.asmi vinirmalo.asmi sadaikarUpo.asmi chideva kevalaH .. 842.. iti svamAtmAnamavekShamANaH pratItadR^ishyaM pravilApayansadA . jahAti vidvAnviparItabhAva.n svAbhAvikaM bhrAntivashAtpratItam .. 843.. viparItAtmatAsphUrtireva muktiritIryate . sadA samAhitasyaiva saishhA siddhyati nAnyathA .. 844.. na veshhabhAshhAbhiramushhya mukti##-## ryA kevalAkhaNDachidAtmanA sthitiH . tatsiddhaye svAtmani sarvadA sthito jahyAdaha.ntAM mamatAmupAdhau .. 845.. svAtmatattva.n samAlambya kuryAtprakR^itinAshanam . tenaiva mukto bhavati nAnyathA karmakoTibhiH .. 846.. j~nAtvA deva.n sarvapAshApahAniH kShINaiH kleshairjanmamR^ityuprahAniH . ityevaishhA vaidikI vAgbravIti kleshakShatyA.n janmamR^ityuprahAnim .. 847.. bhUyo janmAdyaprasaktirvimuktiH kleshakShatyAM bhAti janmAdyabhAvaH . kleshakShatyA heturAtmaikanishhThA tasmAtkAryA hyAtmanishhThA mumukShoH .. 848.. kleshAH syurvAsanA eva jantorjanmAdikAraNam . j~nAnanishhThAgninA dAhe tAsA.n no janmahetutA .. 849.. bIjAnyagnipradagdhAni na rohanti yathA punaH . j~nAnadagdhaistathA kleshairnAtmA saMpadyate punaH .. 850.. tasmAnmumukShoH kartavyA j~nAnanishhThA prayatnataH . niHsheshhavAsanAkShatyai viparItanivR^ittaye .. 851.. j~nAnanishhThAtatparasya naiva karmopayujyate . karmaNo j~nAnanishhThAyA na midhyati sahasthitiH .. 852.. parasparaviruddhatvAttayorbhinnasvabhAvayoH . kartR^itvabhAvanApUrva.n karma j~nAna.n vilakShaNam .. 853.. dehAtmabuddhervichchhittyai j~nAna.n karma vivR^iddhaye . aj~nAnamUlaka.n karma j~nAna.n tu bhayanAshakam .. 854.. j~nAnena karmaNo yogaH katha.n siddhyati vairiNA . sahayogo na ghaTate yathA timiratejasoH .. 855.. nimeshhonmeshhayorvApi tathaiva j~nAnakarmaNoh . pratIchiM pashyataH pu.nsA.n kutaH prachIvilokanam . pratyakpravaNachittasya kutaH karmaNi yogyatA .. 856.. j~nAnaikanishhThAniratasya bhikSho##-## rnaivAvakAsho.asti hi karmatantre . tadeva karmAsya tadeva sandhyA tadeva sarva.n na tato.anyadasti .. 857.. buddhikalpitamAlinyakShAlana.n snAnamAtmanaH . tenaiva shuddhiretasya na mR^idA na jalena cha .. 858.. svasvarUpe manaHsthAnamanushhThAna.n tadishhyate . karaNatrayasadhya.n yattanmR^ishhA tadasatyataH .. 859.. vinishhidhyAkhila.n dR^ishya.n svasvarUpeNa yA sthitiH . sA sandhyA tadanushhThAna.n taddAna.n taddhi bhojanam .. 860.. vij~nAtaparamArthAnA.n shuddhasattvAtmanA.n satAm . yatInA.n kimanushhThAna.n svAnusandhi.n vinAparam .. 861.. tasmAtkriyAntara.n tyaktvA j~nAnanishhThAparo yatiH . sadAtmanishhThayA tishhThennishchalastatparAyaNaH .. 862.. kartavya.n svochita.n karma yogamAroDhumichchhatA . ArohaNa.n kurvatastu karma nArohaNaM matam .. 863.. yoga.n samArohati yo mumukShuH kriyAntara.n tasya na yuktamIshhat . kriyAntarAsaktamanAH patatyasau tAladrumArohaNakartR^ivaddhruvam .. 864.. yogArUDhasya siddhasya kR^itakR^ityasya dhImataH . nAstyeva hi bahirdR^ishhTiH kA kathA tatra karmaNAm . dR^ishyAnuviddhaH kathitaH samAdhiH savikalpakaH .. 865.. ##verses 866-898 Deep concentration blended with the sruti## .. 42 .. shrutyavagamya.n tathyam .. shuddho.ahaM buddho.ahaM pratyagrUpeNa nityasiddho.aham . shAnto.ahamananto.aha.n satataparAnandasindhurevAham .. 866.. Adyo.ahamanAdyo.aha.n vAN^manasA sAdhyavastumAtro.aham . nigamavachovedyo.ahamanavadyAkhaNDabodharUpo.aham .. 867.. viditAviditAnyo.ahaM mAyAtatkAryaleshashUnyo.aham . kevaladR^igAtmako.aha.n sa.nvinmAtraH sakR^idvibhAto.aham .. 868.. aparo.ahamanaparo.ahaM bahirantashchApi pUrNa evAham . ajaro.ahamakSharo.aha.n nityAnando.ahamadvitIyo.aham .. 869.. pratyagabhinnakhaNDa.n satyaj~nAdilakShaNa.n shuddham . shrutyavagamya.n tathyaM brahmaivAhaM para.n jyotiH .. 870.. eva.n sanmAtragAhinyA vR^ittyA tanmAtragAhakaiH . shabdaiH samarpita.n vastu bhAvayennishchalo yatiH .. 871.. kAmAdidR^ishyapravilApapUrvaka.n shuddho.ahamityAdikashabdamishraH . dR^ishyeva nishhThasya ya eshha bhAvaH shabdAnuviddhaH kathitaH samAdhiH .. 872.. dR^ishyAsyApi cha sAkShitvAtsamullekhanamAtmani . nivartakamanovasthA nirvikalpa itIryate .. 873.. savikalpasamAdhi.n yo dIrghakAla.n nirantaram . sa.nskArapUrvaka.n kuryAnnirvikalpo.asya siddhyati .. 874.. nirvikalpakasamAdhinishhThayA tishhThato bhavati nityatA dhruvam . udbhavAdyapagatirniragalA nityanishchalaniratanirvR^itiH .. 875.. vidvAnahamidamiti vA ki.nchi##-## dbAhyyAbhyantaravedanashUnyaH . svAnandAmR^itasindhunimagna##-## stUshhNImAste kashchidananyaH .. 876.. nirvikalpaM paraM brahma yattasminneva nishhThitAH . ete dhanyA eva muktA jIvanto.api bahirdR^ishAm .. 877.. yathA samAdhitritaya.n yatnena kriyate hR^idi . tathaiva bAhyadeshe.api kArya.n dvaitanivR^ittaye .. 878.. tatprakAraM pravakShyAmi nishAmaya samAsataH . adhishhThanaM paraM brahma sachchidAnandalakShaNam .. 879.. tatrAdhyastamidaM bhAti nAmarUpAtmaka.n jagat . sattva.n chittva.n tathAnandarUpa.n yadbrahmaNastrayam .. 880.. adhyastajagato rUpa.n nAmarUpamida.n dvayam . etAni sachchindAnandanAmarUpANi paJNcha cha .. 881.. ekIkR^ityochyate mUrkhairida.n vishvamiti bhramAt . shaitya.n shveta.n rasa.n drAvya.n taraN^ga iti nAma cha .. 882.. ekIkR^itya taraN^go.ayamiti nirdishyate yathA . Aropite nAmarUpe upekShya brahmaNaH sataH .. 883.. svarUpamAtragrahaNa.n samAdhirbAhya AdimaH . sachchidAnandarUpasya sakAshAdbrahmaNo yatiH .. 884.. nAmarUpe pR^ithakkR^itvA brahmaNyeva vilApayan . adhishhThAnaM paraM brahma sachchidAnandamadvayam . yattadevAhamityeva nishchitAtmA bhaveddhruvam .. 885.. iyaM bhUrna sannApi toya.n na tejo na vAyurna kha.n nApi tatkAryajAtam . yadeshhAmadhishhThAnabhUta.n vishuddha.n sadekaM para.n sattadevAhamasmi .. 886.. na shabdo na rUpa.n na cha sparshako vA tathA na raso nApi gandho na chAnyaH . yadeshhAmadhishhThAnabhUta.n vishuddha.n sadekaM para.n sattadevAhamasmi .. 887.. na saddravyajAta.n guNA na kriyA vA na jAtirvisheshho na chAnyaH kadApi . yadeshhamadhishhThAnabhUta.n vishuddha.n sadekaM para.n sattadevAhamasmi .. 888.. na deho na chAkShANi na prANavAyu##-## rmano nApi buddhirna chitta.n hyaha.ndhIH . yadeshhamadhishhThAnabhUta.n vishuddha.n sadekaM para.n sattadevAhamasmi .. 889.. na desho na kAlo na digvApi satsyA##-## nna vastvantara.n sthUlasUkShmAdirUpam . yadeshhAmadhishhThAnabhUta.n vishuddha.n sadekaM para.n sattadevAhamasmi .. 890.. etaddR^ishya.n nAmarUpAtmaka.n yaH adhishhThAna.n tadbrahma satya.n sadeti . gachchha.nstishhThanvA shayAno.api nitya.n kuryAdvidvAnbAhyadR^ishyAnuviddham .. 891.. adhyastanAmarUpAdipravilApena nirmalam . advaitaM paramAnandaM brahmaivAsmIti bhAvayet .. 892.. nirvikAra.n nirAkAra.n niraJNjanamanAmayam . AdyantarahitaM pUrNaM brahmaivAha.n na sa.nshayaH .. 893.. nishhkalaN^ka.n nirAtaN^ka.n trividhachchhedavarjitam . AnandamakSharaM muktaM brahmaivAsmIti bhAvayet .. 894.. nirvisheshha.n nirAbhAsa.n nityamuktamavikriyam . praj~nAnaikarasa.n satyaM brahmaivAsmIti bhAvayet .. 895.. shuddhaM buddha.n tattvasiddhaM paraM pratyagakhaNDitam . svaprakAshaM parAkAshaM brahmaivAsmIti bhAvayet .. 896.. susUkShmamastitAmAtra.n nirvikalpa.n mahattamam . kevalaM paramAdvaitaM brahmaivAsmIti bhAvayet .. 897.. ityeva.n nirvikAdishabdamAtrasamarpitam . dhyAyataH kevala.n vastu lakShye chittaM pratishhThati .. 898.. ##verses 899-908 Nirvikalpa samadhi, absolute concentration## .. 43 .. samAdhirakalpakaH .. brahmAnandarasAveshAdekIbhUya tadAtmanA . vR^itteryA nishchalAvasthA sa samAdhirakalpakaH .. 899.. utthAne vApyanutthAne.apyapramatto jitendriyaH . samAdhishhaTka.n kurvIta sarvadA prayato yatiH .. 900.. viparitArthadhIryAvanna niHsheshha.n nivartate . svarUpasphuraNa.n yAvanna prasiddhyarthanirgalam . tAvatsamAdhishhaTkena nayetkAla.n nirantaram .. 901.. na pramAdo.atra kartavyo vidushhA mokShamichchhatA . pramAde jR^imbhate mAyA sUryApAye tamo yathA .. 902.. svAnubhUtiM parityajya na tishhThanti kShaNa.n budhAH . svAnubhUtau pramAdo yaH sa mR^ityurna yamaH satAm .. 903.. asminsamAdhau kurute prayAsa.n yastasya naivAsti punarvikalpaH . sarvAtmabhAvo.apyamunaiva siddhet.h sarvAtmabhAvaH khalu kevalatvam .. 904.. sarvAtmabhAvo vidushho brahmavidyAphala.n viduH . jIvanmuktasya tasyaiva svAnandAnubhavaH phalam .. 905.. yo.ahaM mametyAdyasadAtmagAhako granthirlaya.n yAti sa vAsanAmayaH . samAdhinA nashyati karmabandho brahmAtmabodho.apratibandha ishhyate .. 906.. eshha nishhkaNTakaH panthA mukterbrahmAtmanA sthiteH . shuddhAtmanAM mumukShUNA.n yatsadekatvadarshanam .. 907.. tasmAttva.n chApyapramattaH samAdhI##-## nkR^itvA granthi.n sAdhu nirdahya yuktaH . nityaM brahmAnandapIyUshhasindhau majjankrIDanmodamAno ramasva .. 908.. ##verses 909-921 Yoga, or union with Brahman## .. 44 .. yogaH .. nirvikalpa samAdhiryo vR^ittirnaishchalyalakShaNA . tameva yoga ityAhuryogashAstrArthakovidAH .. 909.. ashhTAvaN^gAni yogasya yamo niyama Asanam . prANAyAmastathA pratyAhArashchApi cha dhAraNA .. 910.. dhyAna.n samAdhirityeva nigadanti manIshhiNaH . sarvaM brahmeti vij~nAnAdindriyagrAmasa.nyamaH .. 911.. yamo.ayamiti saMprokto.abhyasanIyo muhurmuhuH . sajAtIyapravAhashcha vijAtIyatiraskR^itiH .. 912.. niyamo hi parAnando niyamAtkriyate budhaiH . sukhenaiva bhavedyasminnajasraM brahmachintanam .. 913.. Asana.n tadvijAnIyAditaratsukhanAshanam . chittAdisarvabhAveshhu brahmatvenaiva bhAvanAt .. 914.. nirodhaH sarvavR^ittInAM prANAyAmaH sa uchyate . nishhedhanaM prapaJNchasya rechakAkhyaH samIraNaH .. 915.. brahmaivAsmIti yA vR^ittiH pUrako vAyurIritaH . tatastadvR^ittinaishchalya.n kumbhakaH prANasa.nyamaH .. 916.. aya.n chApi prabuddhAnAmaj~nAnAM prANapIDanam . vishhayeshhvAtmatA.n tyaktvA manasashchiti majjanam .. 917.. pratyAhAraH sa vij~neyo.abhyasanIyo mumukShubhiH . yatra yatra mano yAti brahmaNastatra darshanAt .. 918.. manaso dhAraNa.n chaiva dhAraNA sA parA matA . brahmaivAsmIti sadvR^ittyA nirAlambatayA sthitiH .. 919.. dhyAnashabdena vikhyAtA paramAnandadAyini . nirvikAra tayA vR^ittyA brahmAkAratayA punaH .. 920.. vR^ittivismaraNa.n samyaksamAdhirdhyAnasa.nj~nikaH . samAdhau kriyamANe tu vighnA hyAyanti vai balAt .. 921.. ##verses 922-923 The obstacles to yoga## .. 45 .. yogavighnAH .. janusa.ndhyAnarAhityamAlasyaM bhogalAlasam . bhaya.n tamashcha vikShepastejaspandashcha shUnyatA .. 922 eva.n yadvighnabAhulya.n tyAjya.n tadbrahmavijjanaiH . vighnAnetAnparityaktvA pramAdarahito vashI . samAdhinishhThayA brahma sAkShAdbhavitumarhasi .. 923.. ##verses 924-937 Direct experience gained by right knowledge## .. 46 .. svAnubhUtiH .. iti guruvachanAchchhR^itipramANA##-## tparamavagamya svatattvamAtmayuktyA . prashamitakaraNaH samAhitAtmA kvachidachalAkR^itirAtmanishhThito.abhUt .. 924.. bahukAla.n samAdhAya svasvarUpe tu mAnasam . utthAya paramAnandAdgurumetya punarmudA .. 925.. pramANapUrvaka.n dhImAnsagadgadamuvAcha ha . namo namaste gurave nityAnandasvarUpiNe .. 926.. muktasaN^gAya shAntAya tyaktAhantAya te namaH . dayAdhAmne namo bhUmne mahimnaH pAramasya te . naivAsti yatkaTAkSheNa brahmaivAbhavamadvayam .. 927.. ki.n karomi kva gachchhAmi ki.n gR^ihNAmi tyajAmi kim . yanmayA pUrita.n vishvaM mahAkalpAmbunA yathA .. 928.. mayi sukhabodhapayodhau mahati brahmANDabudbudasahasram . mAyAmayena marutA bhUtvA bhUtvA punastirodhatte .. 929.. nityAnandasvarUpo.ahamAtmAha.n tvadanugrahAt . pUrNo.ahamanavadyo.aha.n kevalo.aha.n cha sadguro .. 930.. akartAhamabhoktAhamavikAro.ahamakriyaH . Anandaghana evAhamasaN^go.aha.n sadAshivaH .. 931.. tvatkaTAkShavarachAndrachandrikApAtadhUtabhavatApajaH shramaH . prAptavAnahamakhaNDavaibhavAnandamAtmapadamakShaya.n kShaNAt .. 932.. chhAyayA spR^ishhTamushhNa.n vA shIta.n vA dushhTu sushhThu vA . na spR^ishatyeva yatki.nchitpurushha.n tadvilakShaNam .. 933.. na sAkShiNa.n sAkShyadharmA na spR^ishanti vilakShaNam . avikAramudAsIna.n gR^ihadharmAH pradIpavat .. 934.. raveryathA karmaNi sAkShibhAvo vahneryathA vAyasi dAhakatvam . rajjoryathAropitavastusaN^ga##-## stathaiva kUTasthachidAtmano me .. 935.. ityuktvA sa guru.n stutvA prashrayeNa kR^itAnatiH . mumukShorupakArAya prashhTavyA.nshamapR^ichchhata .. 936.. jIvanmuktasya bhagavannanubhUteshcha lakShaNam . videhamuktasya cha me kR^ipayA brUhi tattvataH .. 937.. ##verses 938-948 The seven states of the mind## .. 47 .. saptabhUmikAH .. shrIguruH ##-## vakShye tubhya.n j~nAnabhUmikAyA lakShaNamAditaH . j~nAte yasmi.nstvayA sarva.n j~nAta.n syAt pR^ishhTamadya yat .. 938.. j~nAnabhUmiH shubhechchhA syAtprathamA samudIritA . vichAraNA dvitIyA tu tR^itIyA tanumAnasI .. 939.. sattvApattishchaturthI syAttato.asa.nsaktinAmikA . padArthabhAvanA shhashhThI saptamI turyagA smR^itA .. 940.. sthitaH kiM mUDha evAsmi prekShyo.aha.n shAstrasajjanaiH . vairAgyapUrvamichchheti shubhechchhA chochyate budhaiH .. 941.. shAstrasajjanasaMparkavairAgyAbhAsapUrvakam . sadAchArapravR^ittiryA prochyate sA vichAraNA .. 942.. vichAraNAshubhechchhAbhyAmindriyArtheshhvaraktatA . yatra sA tanutAmeti prochyate tanumAnasI .. 943.. bhUmikAtritayAbhyAsAchchitte.arthaviratervashAt . sattvAtmani sthite shuddhe sattvApatIrudAhR^itA .. 944.. dashAchatushhTayAbhyAsAdasa.nsargaphalA tu yA . rUDhasattvachamatkArA proktA sa.nsaktinAmikA .. 945.. bhUmikApaJNchikAbhyAsAtsvAtmArAmatayA bhR^isham . AbhyantarANAM bAhyAnAM padArthAnAmabhAvanAt .. 946.. paraprayuktena chiraprayatnenAvabodhanam . padArthabhAvanA nAma shhashhThI bhavati bhUmikA .. 947.. shhaDbhUmikAchirAbhyAsAdbhedasyAnupalambhanAt . yatsvabhAvaikanishhThatva.n sA j~neyA turyagA gatiH .. 948.. ##verses 949-978 The nature of knowledge## .. 48 .. j~nAnalakShaNam .. idaM mamevi sarveshhu dR^ishyabhAveshhvabhAvanA . jAgrajjAgraditi prAhurmahAnto brahmavittamAH .. 949.. viditvA sachchidAnande mayi dR^ishya paramparAm . nAmarUpaparityAgo jAgratsvapnaH samIryate .. 950.. paripUrNa chidAkAshe mayi bodhAtmatA.n vinA . na ki.nchidanyadastIti jAgratsuptiH samIryate .. 951.. mUlAj~nAnavinAshena kAraNAbhAsacheshhTitaiH . bandho na me.atisvalpo.api svapnajAgraditIryate .. 952.. kAraNAj~nAnanAshAdyaddrashhTR^idarshanadR^ishyatA . na kAryamasti tajj~nAna.n svapnasvapnaH samIryate .. 953.. atisUkShmavimarshena svadhIvR^ittirachaJNchalA . vilIyate yadA bodhe svapnasuptiritIryate .. 954.. chinmayAkAramatayo dhIvR^ittiprasarairgataH . AnandAnubhavo vidvan suptijAgraditIryate .. 955.. vR^ittau chirAnubhUtAntarAnandArubhavasthitau . samAtmatA.n yo yAtyeshha suptisvapna itIryate .. 956.. dR^ishyadhIvR^ittiretasya kevalIbhAvabhAvanA . paraM bodhaikatAvAptiH suptisuptiritIryate .. 957.. parabrahmavadAbhAti nirvikAraikarUpiNIH . sarvAvasthAsu dhAraikA turyAkhyA parikIrtitA .. 958.. ityavasthAsamullAsa.n vimR^ishanmuchyate sukhI . shubhechchhAditrayaM bhUmibhedAbhedayuta.n smR^itam .. 959.. yathAvadbhedabuddheda.n jagajjAgraditIryate . advaite sthairyamAyAte dvaite cha prashama.n gate .. 960.. shayanti svapnavalloka.n turyabhUmisuyogataH . paJNchamIM bhUmimAruhya sushhuptipadanAmikAm .. 961.. shAntAsheshhavisheshhA.nshastishhThedadvaitamAtrake . antarmukhatayA nitya.n shhashhThIM bhUmimupAshritaH .. 962.. parishrAntatayA gADhanidrA luriva lakShyate . kurvannabhyAsametasyAM bhUmyA.n samyagvivAsanaH .. 963.. turyAvasthA.n saptabhUmi.n kramAtprApnoti yogirAT . videhamuktirevAtra turyAtItadashochyate .. 964.. yatra nAsanna sachchApi nAha.n nApyanaha.nkR^itiH . kevala.n kShINamanana Aste.advaite.atinirbhayaH .. 965.. antaHshUnyo bahiHshUnyaH shUnyakumbha ivAmbare . antaHpUrNo bahiHpUrNaH pUrNakumbha ivArNave .. 966.. yathAsthitamida.n sarva.n vyavahAravato.api cha . asta.n gata.n sthita.n vyoma sa jIvanmukta uchyate .. 967.. nodeti nAstamAyAti sukhaduHkhe manaH prabhA . yadAprAptasthitiryasya sa jIvanmukta uchyate .. 968.. yo jAgarti sushhuptistho yasya jAgranna vidyate . yasya nirvAsano bodhaH sa jIvanmukta uchyate .. 969.. rAgadveshhabhayAdInAmanurUpa.n charannapi . yo.antarvyomavadatyachchhaH sa jIvanmukta uchyate .. 970.. yasya nAha.nkR^ito bhAvo buddhiryasya na lipyate . kurvato.akurvato vApi sa jIvanmukta uchyate .. 971.. yaH samastArthajAleshhu vyavahArthapi shItalaH . parArtheshhviva pUrNAtmA sa jIvanmukta uchyate .. 972.. dvaitavarjitachinmAtre pade paramapAvane . akShubdhachittavishrAntaH sa jIvanmukta uchyate .. 973.. ida.n jagadaya.n so.aya.n dR^ishyajAtamavAstavam . yasya chitte na sphurati sa jIvanmukta uchyate .. 974.. chidAtmAhaM parAtmAha.n nirguNo.ahaM parAtparaH . AtmamAtreNa yastishhThetsa jIvanmukta uchyate .. 975.. dehatrayAtirikto.aha.n shuddhachaitanyamasmyaham . brahmAhamiti yasyAntaH sa jIvanmukta uchyate .. 976.. yasya dehAdika.n nAsti yasya brahmeti nishchayaH . paramAnandapUrNo yaH sa jIvanmukta uchyate .. 977.. ahaM brahmAsmyahaM brahmAsmyahaM brahmeti nishchayaH . chidaha.n chidaha.n cheti sa jIvanmukta uchyate .. 978.. ##verses 978-1006 Videhamukti, incorporeal liberation## .. 49 .. videhamuktiH .. jIvanmuktipada.n tyaktvA svadehe kAlasAtkR^ite . vishtyadehamuktitvaM pavano.aspandatAmiva .. 979.. tatastatsaMbabhUvAsau yadgirAmapyagocharam . yachchhunyavAdinA.n shUnyaM brahma brahmavidA.n cha yat .. 980.. vij~nAna.n vij~nAnavidAM malAnA.n cha malAtmakam . purushhaH sA.nkhyadR^ishhTInAmIshvaroyogavAdinAm .. 981.. shivaH shivagamasthAnA.n kAlaH kAlaikavAdinAm . yatsarvashAstrasiddhAnta.n yatsarvahR^idayAnugam . yatsarva.n sarvaga.n vastu tattattva.ntadasau smitaH .. 982.. brahmaivAha.n chidevAhameva.n vApi na chintyate . chinmAtrameva yastishhThedvideho mukta eva saH .. 983.. yasya prapaJNchabhAna.n na brahmAkAramapIha na . atItAtItabhAvo yo videho mukta eva saH .. 984.. chittavR^ittiratIto yashchittavR^ittyAvabhAsakaH . chittavR^ittivihIno yo videho mukta eva saH .. 985.. jIvAtmeti parAtmeti sarvachintAvivarjitaH . sarvasa.nkalpahInAtmA videho mukta eva saH .. 986.. o.nkAravAchyahInAtmA sarvavAchyavivarjitaH . avasthAtrayahInAtmA videho mukta eva saH .. 987.. ahinilvayanIsarpanirmoko jIvavarjitaH . valmIke patitastishhThetta.n sarpo nAbhimanyate .. 988.. eva.n sthUla.n cha sUkShma.n cha sharIra.n nAbhimanyate . pratyagj~nAnashikhidhvaste mithyAj~nAne sahetuke .. 989.. neti netItyarUpatvAdasharIro bhavatyayam . vishvashcha taijasashchaiva prAj~nashcheti cha te trayam .. 990.. virAN^ hiraNyagarbhashcha Ishvarashcheti cha te trayam . brahmANDa.n chaiva piNDANDa.n lokA bhUrAdayaH kramAt .. 991.. svasvopAdhilayAdeva lIyante pratyagAtmani . tUshhNImeva tatastUshhNI.n tUshhNI.n satya.n na ki.nchana .. 992.. kAlabheda.n vastubheda.n deshabheda.n svabhedakam . ki.nchidbheda.n na tasyAsti ki.nchidvApi na vidyate .. 993.. jIveshvareti vAkye cha vedashAstreshhvaha.n tviti . ida.n chaitanyamevetyaha.n chaitanyamityapi .. 994.. iti nishchayashUnyo yo videho mukta eva saH . brahmaiva vidyate sAkShAdvastuto.avastuto.api cha .. 995.. tadvidyAvishhayaM brahma satyaj~nAnasukhAtmakam . shAnta.n cha tadatIta.n cha paraM brahma taduchyate .. 996.. siddhAnto.adhyAtmashAstrANA.n sarvApahnava eva hi . nAvidyAstIha no mAyA shAntaM brahmaiva tadvinA .. 997.. priyeshhu sveshhu sukR^itamapriyeshhu cha dushhkR^itam . visR^ijya dhyAnayogena brahmApyeti sanAtanam .. 998.. yAvadyavachcha sadbuddhe svaya.n sa.ntyajyate.akhilam . tAvattAvatparAnandaH paramAtmaiva shishhyate .. 999.. yatra yatra mR^ito j~nAnI paramAkSharavitsadA . pare brahmaNi lIyeta na tasyotkAntirishhyate .. 1000.. yadyatsvAmimata.n vastu tattyajanmokShamashnute . asa.nkalpena shastreNa chhinna.n chittamida.n yadA .. 1001.. sarva.n sarvagata.n shAntaM brahma saMpadyate tadA . iti shrutvA gurorvAkya.n shishhyastu chhinnasa.nshayaH .. 1002.. j~nAtaj~neyaH saMpraNamya sadguroshcharaNAMbujam . sa tena samanuj~nAto yayau nirmuktabandhanaH .. 1003.. gurureshha sadAnandasindhau nirmagnamAnasaH . pAvayansudhA.n sarva.n vichachAra niruttaraH .. 1004.. ityAchAryasya shishhyasya sa.nvAdenAtmalakShaNam . nirUpitaM mumukShUNA.n sukhabodhopapattaye .. 1005.. sarvavedAntasiddhAntasArasa.ngrahanAmakaH . grantho.aya.n hR^idayagranthivichchhittyai rachitaH satAm .. 1006.. iti shrImatparamaha.nsaparivrAjakAchAryasya shrIgovindabhagavatpUjyapAdashishhyasya shrImachchhaN^karabhagavataH kR^itau sarvavedAntasiddhAntasArasa.ngrahaH saMpUrNaH .. .. iti.. ## Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} {\rm http://sanskritdocuments.org} \end{document}