\documentstyle[multicol,itrans]{iarticle} \pagestyle{headings} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=0pt \let\usedvng=\normaldvng \pagenumbering{itrans} \def\twocol{\begin{multicols}{2}} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\hugedvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\twocol\obeyspaceslines} \raggedright %% \begin{document}\engtitle{.. vidura niiti ..}## \itxtitle{.. vidura niiti ..}##\endtitles Vidura Niti has been extracted from ##prajaagaraparva ##(##udyogaparva##) of ##mahaabhaarata##. #indian \zzz{adhyaayaH 33} vaishaMpaayana uvaacha . dvAHsthaM prAha mahAprAGYo dhR^itarAShTro mahIpatiH . vidura.n draShTumichchhAmi tamihAnaya mAchiram.h .. 1.. prahito dhR^itarAShTreNa dUtaH xattAramabravIt.h . IshvarastvAM mahArAjo mahAprAGYa didR^ixati .. 2.. evamuktastu viduraH prApya rAjaniveshanam.h . abravIddhR^itarAShTrAya dvAHstha mAM prativedaya .. 3.. dvaaHstha uvaacha . viduro.ayamanuprApto rAjendra tava shAsanAt.h . draShTumichchhati te pAdau ki.n karotu prashAdhi mAm.h .. 4.. dhR^itaraashhTra uvaacha . praveshaya mahAprAGYa.n vidura.n dIrghadarshinam.h . aha.n hi vidurasyAsya nAkAlyo jAtu darshane .. 5.. dvaaHstha uvaacha . pravishAntaH pura.n xattarmahArAjasya dhImataH . na hi te darshane.akAlyo jAtu rAjA bravIti mAm.h .. 6.. vaishaMpaayana uvaacha . tataH pravishya viduro dhR^itarAShTra niveshanam.h . abravItprA~njalirvAkya.n chintayAnaM narAdhipam.h .. 7.. viduro.ahaM mahAprAGYa samprAptastava shAsanAt.h . yadi ki.n chana kartavyamayamasmi prashAdhi mAm.h .. 8.. dhR^itarashhtra uvaacha . sa~njayo vidura prApto garhayitvA cha mA.n gataH . ajAtashatroH shvo vAkya.n sabhAmadhye sa vaxyati .. 9.. tasyAdya kuruvIrasya na viGYAta.n vacho mayA . tanme dahati gAtrANi tadakArShItprajAgaram.h .. 10.. jAgrato dahyamAnasya shreyo yadiha pashyasi . tadbrUhi tva.n hi nastAta dharmArthakushalo hyasi .. 11.. yataH prAptaH sa~njayaH pANDavebhyo na me yathAvanmanasaH prashAntiH . savendriyANyaprakR^iti.n gatAni ki.n vaxyatItyeva hi me.adya chintA .. 12.. tanme bruuhi vidura tva.n yathaavan.h maniishhita.n sarvamajaatashatroH . yathaa cha nastaata hitaM bhavechcha prajaashcha sarvaaH sukhitaa bhaveyuH ..\- .. vidura uvaacha . abhiyuktaM balavatA durbala.n hInasAdhanam.h . hR^itasva.n kAminaM choramAvishanti prajAgarAH .. 13.. kachchidetairmahAdoShairna spR^iShTo.asi narAdhipa . kachchinna paravitteShu gR^idhyanviparitapyase .. 14.. dhR^itaraashhTra uvaacha . shrotumichchhAmi te dharmyaM paraM naiHshreyasa.n vachaH . asminrAjarShivaMshe hi tvamekaH prAGYasaMmataH .. 15.. vidura uvaacha . rajaa laxaNasaMpannastrailokyasyaadhipo bhavet.h . preshhyaste preshhitashchaiva dhR^itaraashhTra yudhishhThiraH ..\- .. vipariitatarashcha tvaM bhaagadheye na saMmataH . archishhaaM praxayaachchaiva dharmaatmaa dharmakovidaH ..\- .. aanR^isha.nsyaadanukroshaaddharmaatsatyaatparaakramaat.h . gurutvaattvayi saMprexya bahuunkleshhaa.nstitixate ..\- .. duryodhane saubale cha karNe duHshaasane tathaa . eteshhvaishvaryamaadhaaya katha.n tvaM bhuutimichchhasi ..\- .. ekasmaatvR^ixaadyaGYapatraaNi raajan.h srukcha drauNii peThaniipiiDane cha . etasmaadraajanbruvato me nibodha ekasmaadvai jaayate.asachcha sachcha ..\- .. aatmaGYaana.n samaaraMbhastitixaa dharmanityataa . yamarthaannaapakarshhanti sa vai paNdita uchyate ..\- .. niShevate prashastAni ninditAni na sevate . anAstikaH shraddadhAna etatpaNDita laxaNam.h .. 16.. krodho harShashcha darpashcha hrIstambho mAnyamAnitA . yamarthAnnApakarShanti sa vai paNDita uchyate .. 17.. yasya kR^ityaM na jAnanti mantra.n vA mantritaM pare . kR^itamevAsya jAnanti sa vai paNDita uchyate .. 18.. yasya kR^ityaM na vighnanti shItamuShNaM bhaya.n ratiH . samR^iddhirasamR^iddhirvA sa vai paNDita uchyate .. 19.. yasya sa.nsAriNI praGYA dharmArthAvanuvartate . kAmAdartha.n vR^iNIte yaH sa vai paNDita uchyate .. 20.. yathAshakti chikIrShanti yathAshakti cha kurvate . na ki.n chidavamanyante paNDitA bharatarShabha .. 21.. xipra.n vijAnAti chiraM shR^iNoti viGYAya chArthaM bhajate na kAmAt.h . nAsampR^iShTo vyaupayu~Nkte parArthe tatpraGYAnaM prathamaM paNDitasya .. 22.. nAprApyamabhivA~nchhanti naShTaM nechchhanti shochitum.h . Apatsu cha na muhyanti narAH paNDita buddhayaH .. 23.. nishchitya yaH prakramate nAntarvasati karmaNaH . avandhya kAlo vashyAtmA sa vai paNDita uchyate .. 24.. Arya karmaNi rAjyante bhUtikarmANi kurvate . hita.n cha nAbhyasUyanti paNDitA bharatarShabha .. 25.. na hR^iShyatyAtmasaMmAne nAvamAnena tapyate . gA~Ngo hrada ivAxobhyo yaH sa paNDita uchyate .. 26.. tattvaGYaH sarvabhUtAnA.n yogaGYaH sarvakarmaNAm . upAyaGYo manuShyANAM naraH paNDita uchyate .. 27.. pravR^itta vAkchitrakatha UhavAnpratibhAnavAn.h . Ashu granthasya vaktA cha sa vai paNDita uchyate .. 28.. shrutaM praGYAnuga.n yasya praGYA chaiva shrutAnugA . asambhinnArya maryAdaH paNDitAkhyA.n labheta saH .. 29.. arthaM mahaantamaasadya vidyaamaishvaryameva cha . vicharatyasamunnaddho yasya paNDita uchyate ..\- .. ashrutashcha samunnaddho daridrashcha mahAmanAH . arthAMshchAkarmaNA prepsurmUDha ityuchyate budhaiH .. 30.. svamartha.n yaH parityajya parArthamanutiShThati . mithyA charati mitrArthe yashcha mUDhaH sa uchyate .. 31.. akaamaa.n kaamayati yaH kaamayaanaaM parityajet.h . balavanta.n cha yo dveshhTi tamaahurmuuDhachetasam.h ..\- .. akAmAnkAmayati yaH kAmayAnAnparidviShan.h . balavanta.n cha yo dveShTi tamAhurmUDhachetasam.h .. 32.. amitra.n kurute mitraM mitraM dveShTi hinasti cha . karma chArabhate duShTa.n tamAhurmUDhachetasam.h .. 33.. sa.nsArayati kR^ityAni sarvatra vichikitsate . chira.n karoti xiprArthe sa mUDho bharatarShabha .. 34.. shraaddhaM pitR^ibhyo na dadaati daivataani naarchati . suhR^inmitra.n na labhate tamaahurmuuDhachetasam.h ..\- .. anAhUtaH pravishati apR^iShTo bahu bhAShate . vishvasatyapramatteShu mUDha chetA narAdhamaH .. 35.. para.n xipati doSheNa vartamAnaH svayaM tathA . yashcha krudhyatyanIshaH sansa cha mUDhatamo naraH .. 36.. Atmano balamAGYAya dharmArthaparivarjitam.h . alabhyamichchhannaiShkarmyAnmUDha buddhirihochyate .. 37.. ashiShya.n shAsti yo rAjanyashcha shUnyamupAsate . kadaryaM bhajate yashcha tamAhurmUDhachetasam.h .. 38.. arthaM mahAntamAsAdya vidyAmaishvaryameva vA . vicharatyasamunnaddho yaH sa paNDita uchyate .. 39.. ekaH sampannamashnAti vaste vAsashcha shobhanam.h . yo.asa.nvibhajya bhR^ityebhyaH ko nR^isha.nsatarastataH .. 40.. ekaH pApAni kurute phalaM bhu~Nkte mahAjanaH . bhoktAro vipramuchyante kartA doSheNa lipyate .. 41.. eka.n hanyAnna vAhanyAdiShurmukto dhanuShmatA . buddhirbuddhimatotsR^iShTA hanyAdrAShTra.n sarAjakam.h .. 42.. ekayA dve vinishchitya trIMshchaturbhirvashe kuru . pa~ncha jitvA viditvA ShaTsapta hitvA sukhI bhava .. 43.. eka.n viSharaso hanti shastreNaikashcha vadhyate . sarAShTra.n sa prajaM hanti rAjAnaM mantravisravaH .. 44.. ekaH svAdu na bhu~njIta ekashchArthAnna chintayet.h . eko na gachchhedadhvAnaM naikaH supteShu jAgR^iyAt.h .. 45.. ekamevAdvitIya.n tadyadrAjannAvabudhyase . satya.n svargasya sopAnaM pArAvArasya nauriva .. 46.. ekaH xamAvatA.n doSho dvitIyo nopalabhyate . yadena.n xamayA yuktamashaktaM manyate janaH .. 47.. so.asya doshho na mantavyaH xamaa hi paramaM balam.h . xamaa guNo hyashaktaanaa.n shaktaanaaM bhuushhaNa.n tathaa ..\- .. xamaa vashiikR^itirloke xamayaa ki.n na saadhyate . shaantishaN^khaH kare yasya ki.n karishhyati durjanaH ..\- .. atR^iNe patito vahniH svayamevopashaamyati . axamaavaanpara.n doshhairaatmaan.n chaiva yojayet.h ..\- .. eko dharmaH para.n shreyaH xamaikA shAntiruttamA . vidyaikA paramA dR^iShTirahi.nsaikA sukhAvahA .. 48.. dvAvimau grasate bhUmiH sarpo bilashayAniva . rAjAna.n chAviroddhAraM brAhmaNaM chApravAsinam.h .. 49.. dve karmaNI naraH kurvannasmi.Nlloke virochate . abruvanparuSha.n kiM chidasato nArthaya.nstathA .. 50.. dvAvimau puruShavyAghra parapratyaya kAriNau . striyaH kAmita kAminyo lokaH pUjita pUjakaH .. 51.. dvAvimau kaNTakau tIxNau sharIraparishoShaNau . yashchAdhanaH kAmayate yashcha kupyatyanIshvaraH .. 52.. dvaaveva na viraajete vipariitena karmaNaa . gR^ihasthashcha niraaraMbhaH kaaryavaa.nshchaiva bhixukaH ..\- .. dvAvimau puruShau rAjansvargasya pari tiShThataH . prabhushcha xamayA yukto daridrashcha pradAnavAn.h .. 53.. nyAyAgatasya dravyasya boddhavyau dvAvatikramau . apAtre pratipattishcha pAtre chApratipAdanam.h .. 54.. dvaavaMbhasi niveshhTavyau gale baddhvaa dR^iDha.n shilaam.h . dhanavantamadaataara.n daridra.n chaatapasvinam.h ..\- .. dvaavimau purushhavyaaghra suryamaNDalabhedinau . parivraaDyogayuktashcha raNe chaabhimukho hataH ..\- .. trayo nyAyA manuShyANA.n shrUyante bharatarShabha . kanIyAnmadhyamaH shreShTha iti vedavido viduH .. 55.. trividhAH puruShA rAjannuttamAdhamamadhyamAH . niyojayedyathAvattA.nstrividheShveva karmasu .. 56.. traya evAdhanA rAjanbhAryA dAsastathA sutaH . yatte samadhigachchhanti yasya te tasya taddhanam.h .. 57.. haraNa.n cha parasvaanaa.n paradaaraabhimarshanam.h . suhR^idashcha parityaagastrayo doshhaa xayaavahaH ..\- .. trividha.n narakasyeda.n dvaara.n naashanamaatmanaH . kaamaH krodhastathaa lobhastasmaadetattraya.n tyajet.h ..\- .. varapradaana.n raajyaa.n cha putrajanma cha bhaarata . shatroshcha moxaNa.n kR^ichchhraattriiNi chaika.n cha tatsamam.h ..\- .. bhakta.n cha bajamaana.n cha tavaasmiiti vaadinam.h . triinetaan.h sharaNaM praaptaanvishhame.api na santyajet.h ..\- .. chatvAri rAGYA tu mahAbalena varjyAnyAhuH paNDitastAni vidyAt.h . alpapraGYaiH saha mantraM na kuryAn.h na dIrghasUtrairalasaishchAraNaishcha .. 58.. chatvAri te tAta gR^ihe vasantu shriyAbhijuShTasya gR^ihastha dharme . vR^iddho GYAtiravasannaH kulInaH sakhA daridro bhaginI chAnapatyA .. 59.. chatvAryAha mahArAja sadyaskAni bR^ihaspatiH . pR^ichchhate tridashendrAya tAnImAni nibodha me .. 60.. devatAnA.n cha sa~NkalpamanubhAvaM cha dhImatAm.h . vinaya.n kR^itavidyAnA.n vinAshaM pApakarmaNAm.h .. 61.. chatvaari karmaaNyabhayaN^karaaNi bhayaM prayachchhantyayathaakR^itaani . maanaagnihotra.n uta maanamaunaM maanenaadhiitamuta maanayaGYaH ..\- .. pa~nchAgnayo manuShyeNa paricharyAH prayatnataH . pitA mAtAgnirAtmA cha gurushcha bharatarShabha .. 62.. pa~nchaiva pUjaya.Nlloke yashaH prApnoti kevalam.h . devAnpitR^InmanuShyAMshcha bhixUnatithipa~nchamAn .. 63.. pa~ncha tvAnugamiShyanti yatra yatra gamiShyasi . mitrANyamitrA madhyasthA upajIvyopajIvinaH .. 64.. pa~nchendriyasya martyasya chhidra.n chedekamindriyam.h . tato.asya sravati praGYA dR^iteH pAdAdivodakam.h .. 65.. ShaDdoShAH puruSheNeha hAtavyA bhUtimichchhatA . nidrA tandrI bhaya.n krodha AlasyaM dIrghasUtratA .. 66.. ShaDimAnpuruSho jahyAdbhinnAM nAvamivArNave . apravaktAramAchAryamanadhIyAnamR^itvijam.h .. 67.. araxitAra.n rAjAnaM bhAryA.n chApriya vAdinIm.h . grAmakAra.n cha gopAla.n vanakAmaM cha nApitam.h .. 68.. ShaDeva tu guNAH pu.nsA na hAtavyAH kadAchana . satya.n dAnamanAlasyamanasUyA xamA dhR^itiH .. 69.. arthaagamo nityamarogitaa cha priyaa cha bhaaryaa priyavaadinii cha . vashyashcha putro.arthakarii cha vidyaa shhaT.h jiivalokasya sukhaani raajan.h ..\- .. ShaNNAmAtmani nityAnAmaishvarya.n yo.adhigachchhati . na sa pApaiH kuto.anarthairyujyate vijitendriyaH .. 70.. ShaDime ShaTsu jIvanti saptamo nopalabhyate . chorAH pramatte jIvanti vyAdhiteShu chikitsakAH .. 71.. pramadAH kAmayAneShu yajamAneShu yAjakAH . rAjA vivadamAneShu nityaM mUrkheShu paNDitAH .. 72.. shhaDimaani vinashyanti muhuurtamanavexaNaat.h . gaavaH sevaa kR^ishhirbhaaryaa vidyaa vR^ishhalasa.ngatiH ..\- .. shhaDete hyavamanyante nityaM puurvopakaariNam.h . aachaarya.n shixitaa shishhyaaH kR^itadaarashcha maataram.h ..\- .. naari.n vigatakaamastu kR^itaarthaashcha prayojakam.h . naava.n nistiirNakaantaaraa naaturaashcha chikitsakam.h ..\- .. aarogyamaanR^iNyamavipravaasaH sadbhirmanushhyaiH saha saMprayogaH . svapratyayaa vR^ittirabhiitavaasaH shhaT.h jiivalokasya sukhaani raajan.h ..\- .. iirshhurghR^iNii nasantushhTaH krodhano nityashaN^kitaH . parabhaagyopajiivii cha shhaDete nityaduHkhitaaH ..\- .. sapta doShAH sadA rAGYA hAtavyA vyasanodayAH . prAyasho yairvinashyanti kR^itamUlAshcha pArthivAH .. 73.. striyo.axA mR^igayA pAna.n vAkpAruShya.n cha pa~nchamam.h . mahachcha daNDapAruShyamarthadUShaNameva cha .. 74.. aShTau pUrvanimittAni narasya vinashiShyataH . brAhmaNAnprathama.n dveShTi brAhmaNaishcha virudhyate .. 75.. brAhmaNa svAni chAdatte brAhmaNAMshcha jighA.nsati . ramate nindayA chaiShAM prasha.nsAM nAbhinandati .. 76.. naitAnsmarati kR^ityeShu yAchitashchAbhyasUyati . etAndoShAnnaraH prAGYo buddhyA buddhvA vivarjayet.h .. 77.. aShTAvimAni harShasya nava nItAni bhArata . vartamAnAni dR^ishyante tAnyeva susukhAnyapi .. 78.. samAgamashcha sakhibhirmahAMshchaiva dhanAgamaH . putreNa cha pariShva~NgaH saMnipAtashcha maithune .. 79.. samaye cha priyAlApaH svayUtheShu cha saMnatiH . abhipretasya lAbhashcha pUjA cha janasa.nsadi .. 80.. ashhTau guNaaH purushha.n diipayanti praGYaa cha kaulya.n cha damaH shruta.n cha . paraakramashchaabahubhaashhitaa cha daana.n yathaashakti kR^itaGYataa cha ..\- .. navadvAramida.n veshma tristhUNaM pa~ncha sAxikam.h . xetraGYAdhiShThita.n vidvAnyo veda sa paraH kaviH .. 81.. dasha dharmaM na jAnanti dhR^itarAShTra nibodha tAn.h . mattaH pramatta unmattaH shrAntaH kruddho bubhuxitaH .. 82.. tvaramANashcha bhIrushcha lubdhaH kAmI cha te dasha . tasmAdeteShu bhAveShu na prasajjeta paNDitaH .. 83.. atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam.h . putrArthamasurendreNa gIta.n chaiva sudhanvanA .. 84.. yaH kAmamanyU prajahAti rAjA pAtre pratiShThApayate dhana.n cha . visheShavichchhrutavAnxiprakArI ta.n sarvalokaH kurute pramANam.h .. 85.. jAnAti vishvAsayituM manuShyAn.h viGYAta doSheShu dadhAti daNDam.h . jAnAti mAtrA.n cha tathA xamAM cha ta.n tAdR^isha.n shrIrjuShate samagrA .. 86.. sudurbalaM nAvajAnAti ka.nchid\- yukto ripu.n sevate buddhipUrvam.h . na vigraha.n rochayate balasthaiH kAle cha yo vikramate sa dhIraH .. 87.. prApyApadaM na vyathate kadA chid udyogamanvichchhati chApramattaH . duHkha.n cha kAle sahate jitAtmA dhurandharastasya jitAH sapatnAH .. 88.. anarthaka.n vipra vAsa.n gR^ihebhyaH pApaiH sandhiM paradArAbhimarsham . dambha.n stainyaM paishunaM madya pAnaM na sevate yaH sa sukhI sadaiva .. 89.. na sa.nrambheNArabhate.arthavargam.h AkAritaH sha.nsati tathyameva . na mAtrArthe rochayate vivAdaM nApUjitaH kupyati chApyamUDhaH .. 90.. na yo.abhyasUyatyanukampate cha na durbalaH prAtibhAvya.n karoti . nAtyAha ki.n chitxamate vivAdaM sarvatra tAdR^iglabhate prasha.nsAm.h .. 91.. yo noddhata.n kurute jAtu veShaM na pauruSheNApi vikatthate.anyAn.h . na mUrchchhitaH kaTukAnyAha ki.n chit.h priya.n sadA ta.n kurute jano.api .. 92.. na vairamuddIpayati prashAntaM na darmamArohati nAstameti . na durgato.asmIti karoti manyuM tamArya shIlaM paramAhuragryam.h .. 93.. na sve sukhe vai kurute praharShaM nAnyasya duHkhe bhavati pratItaH . dattvA na pashchAtkurute.anutApaM na katthate satpuruShArya shIlaH .. 94.. deshAchArAnsamayA~njAtidharmAn.h bubhUShate yastu parAvaraGYaH . sa tatra tatrAdhigataH sadaiva mahAjanasyAdhipatya.n karoti .. 95.. dambhaM mohaM matsaraM pApakR^ityaM rAjadviShTaM paishunaM pUgavairam.h . mattonmattairdurjanaishchApi vAdaM yaH praGYAvAnvarjayetsa pradhAnaH .. 96.. dama.n shaucha.n daivataM ma~NgalAni prAyashchitta.n vividhA.NllokavAdAn.h . etAni yaH kurute naityakAni tasyotthAna.n devatA rAdhayanti .. 97.. samairvivAha.n kurute na hInaiH samaiH sakhya.n vyavahAra.n kathAshcha . guNairvishiShTAMshcha puro dadhAti vipashchitastasya nayAH sunItAH .. 98.. mitaM bhu~Nkte sa.nvibhajyAshritebhyo mita.n svapityamita.n karmakR^itvA . dadAtyamitreShvapi yAchitaH sa.n\- stamAtmavantaM prajahAtyanarthAH .. 99.. chikIrShita.n viprakR^ita.n cha yasya nAnye janAH karma jAnanti ki.n chit.h . mantre gupte samyaganuShThite cha svalpo nAsya vyathate kashchidarthaH .. 100.. yaH sarvabhUtaprashame niviShTaH satyo mR^idurdAnakR^ichchhuddha bhAvaH . atIva sa~nj~nAyate GYAtimadhye mahAmaNirjAtya iva prasannaH .. 101.. ya AtmanApatrapate bhR^ishaM naraH sa sarvalokasya gururbhavatyuta . ananta tejAH sumanAH samAhitaH svatejasA sUrya ivAvabhAsate .. 102.. vane jAtAH shApadagdhasya rAGYaH pANDoH putrAH pa~ncha pa~nchendra kalpAH . tvayaiva bAlA vardhitAH shixitAshcha tavAdeshaM pAlayantyAmbikeya .. 103.. pradAyaiShAmuchita.n tAta rAjyaM sukhI putraiH sahito modamAnaH . na devAnAM nApi cha mAnuShANAM bhaviShyasi tva.n tarkaNIyo narendra .. 104.. .. iti shriimahaabhaarate udyogaparvaNi prajaagaraparvaNi viduraniitivaakye trayastra.nsho.adhyaayaH .. 33.. \zzz{adhyaayaH 34} dhR^itaraashhTra uvaacha . jAgrato dahyamAnasya yatkAryamanupashyasi . tadbrUhi tva.n hi nastAta dharmArthakushalaH shuchiH .. 1.. tvaM mA.n yathAvadvidura prashAdhi praGYA pUrva.n sarvamajAtashatroH . yanmanyase pathyamadInasattva shreyaH karaM brUhi tadvai kurUNAm.h .. 2.. pApAsha~NgI pApameva naupashyan.h pR^ichchhAmi tvA.n vyAkulenAtmanAham.h . kave tanme brUhi sarva.n yathAvan manIShita.n sarvamajAtashatroH .. 3.. vidura uvaacha . shubha.n vA yadi vA pApa.n dveShyaM vA yadi vA priyam.h . apR^iShTastasya tadbrUyAdyasya nechchhetparAbhavam.h .. 4.. tasmAdvaxyAmi te rAjanbhavamichchhankurUnprati . vachaH shreyaH kara.n dharmyaM bruvatastannibodha me .. 5.. mithyopetAni karmANi sidhyeyuryAni bhArata . anupAya prayuktAni mA sma teShu manaH kR^ithAH .. 6.. tathaiva yogavihitaM na sidhyetkarma yannR^ipa . upAyayuktaM medhAvI na tatra glapayenmanaH .. 7.. anubandhAnavexeta sAnubandheShu karmasu . sampradhArya cha kurvIta na vegena samAcharet.h .. 8.. anubandha.n cha samprexya vipAkAMshchaiva karmaNAm.h . utthAnamAtmanashchaiva dhIraH kurvIta vA na vA .. 9.. yaH pramANaM na jAnAti sthAne vR^iddhau tathA xaye . koshe janapade daNDe na sa rAjyAvatiShThate .. 10.. yastvetAni pramANAni yathoktAnyanupashyati . yukto dharmArthayorGYAne sa rAjyamadhigachchhati .. 11.. na rAjyaM prAptamityeva vartitavyamasAmpratam.h . shriya.n hyavinayo hanti jarA rUpamivottamam.h .. 12.. bhaxyottama pratichchhannaM matsyo baDishamAyasam.h . rUpAbhipAtI grasate nAnubandhamavexate .. 13.. yachchhakya.n grasituM grasyaM grastaM pariNamechcha yat.h . hita.n cha pariNAme yattadadyaM bhUtimichchhatA .. 14.. vanaspaterapakvAni phalAni prachinoti yaH . sa nApnoti rasa.n tebhyo bIjaM chAsya vinashyati .. 15.. yastu pakvamupAdatte kAle pariNataM phalam.h . phalAdrasa.n sa labhate bIjAchchaiva phalaM punaH .. 16.. yathA madhu samAdatte raxanpuShpANi ShaTpadaH . tadvadarthAnmanuShyebhya AdadyAdavihi.nsayA .. 17.. puShpaM puShpa.n vichinvIta mUlachchhedaM na kArayet.h . mAlAkAra ivArAme na yathA~NgArakArakaH .. 18.. kiM nu me syAdida.n kR^itvA kiM nu me syAdakurvataH . iti karmANi sa~ncintya kuryAdvA puruSho na vA .. 19.. anArabhyA bhavantyarthAH ke chinnitya.n tathAgatAH . kR^itaH puruShakAro.api bhavedyeShu nirarthakaH .. 20.. kAMshchidarthAnnaraH prAGYo labhu mUlAnmahAphalAn.h . xipramArabhate kartuM na vighnayati tAdR^ishAn.h .. 21.. R^iju pashyati yaH sarva.n chaxuShAnupibanniva . AsInamapi tUShNIkamanurajyanti taM prajAH .. 22.. chaxuShA manasA vAchA karmaNA cha chaturvidham . prasAdayati loka.n yastaM loko.anuprasIdati .. 23.. yasmAttrasyanti bhUtAni mR^igavyAdhAnmR^igA iva . sAgarAntAmapi mahI.n labdhvA sa parihIyate .. 24.. pitR^ipaitAmaha.n rAjyaM prAptavAnsvena tejasA . vAyurabhramivAsAdya bhraMshayatyanaye sthitaH .. 25.. dharmamAcharato rAGYaH sadbhishcharitamAditaH . vasudhA vasusampUrNA vardhate bhUtivardhanI .. 26.. atha santyajato dharmamadharma.n chAnutiShThataH . pratisa.nveShTate bhUmiragnau charmAhita.n yathA .. 27.. ya eva yatnaH kriyate prara rAShTrAvamardane . sa eva yatnaH kartavyaH svarAShTra paripAlane .. 28.. dharmeNa rAjya.n vindeta dharmeNa paripAlayet.h . dharmamUlA.n shriyaM prApya na jahAti na hIyate .. 29.. apyunmattAtpralapato bAlAchcha parisarpataH . sarvataH sAramAdadyAdashmabhya iva kA~nchanam.h .. 30.. suvyAhR^itAni sudhiyA.n sukR^itAni tatastataH . sa~ncinvandhIra AsIta shilA hArI shila.n yathA .. 31.. gandhena gAvaH pashyanti vedaiH pashyanti brAhmaNAH . chAraiH pashyanti rAjAnashchaxurbhyAmitare janAH .. 32.. bhUyA.nsa.n labhate kleshaM yA gaurbhavati durduhA . atha yA suduhA rAjannaiva tA.n vinayantyapi .. 33.. yadataptaM praNamati na tatsantApayantyapi . yachcha svayaM nata.n dAru na tatsaMnAmayantyapi .. 34.. etayopamayA dhIraH saMnameta balIyase . indrAya sa praNamate namate yo balIyase .. 35.. parjanyanAthAH pashavo rAjAno mitra bAndhavAH . patayo bAndhavAH strINAM brAhmaNA veda bAndhavAH .. 36.. satyena raxyate dharmo vidyA yogena raxyate . mR^ijayA raxyate rUpa.n kula.n vR^ittena raxyate .. 37.. mAnena raxyate dhAnyamashvAnraxyatyanukramaH . abhIxNadarshanAdgAvaH striyo raxyAH kuchelataH .. 38.. na kula.n vR^itti hInasya pramANamiti me matiH . antyeShvapi hi jAtAnA.n vR^ittameva vishiShyate .. 39.. ya IrShyuH paravitteShu rUpe vIrye kulAnvaye . sukhe saubhAgyasatkAre tasya vyAdhiranantakaH .. 40.. akArya karaNAdbhItaH kAryANA.n cha vivarjanAt.h . akAle mantrabhedAchcha yena mAdyenna tatpibet.h .. 41.. vidyAmado dhanamadastR^itIyo.abhijano madaH . ete madAvaliptAnAmeta eva satA.n damAH .. 42.. asanto.abhyarthitAH sadbhiH ki.n chitkAryaM kadA chana . manyante santamAtmAnamasantamapi vishrutam.h .. 43.. gatirAtmavatA.n santaH santa eva satA.n gatiH . asatA.n cha gatiH santo na tvasantaH satAM gatiH .. 44.. jitA sabhA vastravatA samAshA gomatA jitA . adhvA jito yAnavatA sarva.n shIlavatA jitam.h .. 45.. shIlaM pradhAnaM puruShe tadyasyeha praNashyati . na tasya jIvitenArtho na dhanena na bandhubhiH .. 46.. ADhyAnAM mA.nsaparamaM madhyAnA.n gorasottaram.h . lavaNottara.n daridrANAM bhojanaM bharatarShabha .. 47.. sampannataramevAnna.n daridrA bhu~njate sadA . xutsvAdutA.n janayati sA chADhyeShu sudurlabhA .. 48.. prAyeNa shrImatA.n loke bhoktuM shaktirna vidyate . daridrANA.n tu rAjendra api kAShTha.n hi jIryate .. 49.. avR^ittirbhayamantyAnAM madhyAnAM maraNAdbhayam.h . uttamAnA.n tu martyAnAmavamAnAtparaM bhayam.h .. 50.. aishvaryamadapApiShThA madAH pAnamadAdayaH . aishvaryamadamatto hi nApatitvA vibudhyate .. 51.. indriyaurindriyArtheShu vartamAnairanigrahaiH . tairaya.n tApyate loko naxatrANi grahairiva .. 52.. yo jitaH pa~nchavargeNa sahajenAtma karshinA . Apadastasya vardhante shuklapaxa ivoDurAD.h .. 53.. avijitya ya AtmAnamamAtyAnvijigIShate . amitrAnvAjitAmAtyaH so.avashaH parihIyate .. 54.. AtmAnameva prathama.n desharUpeNa yo jayet.h . tato.amAtyAnamitrAMshcha na mogha.n vijigIShate .. 55.. vashyendriya.n jitAmAtyaM dhR^itadaNDa.n vikAriShu . parIxya kAriNa.n dhIramatyanta.n shrIrniShevate .. 56.. rathaH sharIraM puruShasya rAjan.h nAtmA niyantendriyANyasya chAshvAH . tairapramattaH kushalaH sadashvair dAntaiH sukha.n yAti rathIva dhIraH .. 57.. etAnyanigR^ihItAni vyApAdayitumapyalam.h . avidheyA ivAdAntA hayAH pathi kusArathim.h .. 58.. anarthamarthataH pashyannarta.n chaivApyanarthataH . indriyaiH prasR^ito bAlaH suduHkhaM manyate sukham.h .. 59.. dharmArthau yaH parityajya syAdindriyavashAnugaH . shrIprANadhanadArebhya xipra.n sa parihIyate .. 60.. arthAnAmIshvaro yaH syAdindriyANAmanIshvaraH . indriyANAmanaishvaryAdaishvaryAdbhrashyate hi saH .. 61.. AtmanAtmAnamanvichchhenmano buddhIndriyairyataiH . Atmaiva hyAtmano bandhurAtmaiva ripurAtmanaH .. 62.. xudrAxeNeva jAlena jhaShAvapihitAvubhau . kAmashcha rAjankrodhashcha tau prAGYAna.n vilumpataH .. 63.. samavexyeha dharmArthau sambhArAnyo.adhigachchhati . sa vai sambhR^ita sambhAraH satata.n sukhamedhate .. 64.. yaH pa~nchAbhyantarA~nshatrUnavijitya matixayAn.h . jigIShati ripUnanyAnripavo.abhibhavanti tam.h .. 65.. dR^ishyante hi durAtmAno vadhyamAnAH svakarma bhiH . indriyANAmanIshatvAdrAjAno rAjyavibhramaiH .. 66.. asantyAgAtpApakR^itAmapApA.ns tulyo daNDaH spR^ishate mishrabhAvAt.h . shuShkeNArdra.n dahyate mishrabhAvAt.h tasmAtpApaiH saha sandhiM na kuryAt.h .. 67.. nijAnutpatataH shatrUnpa~ncha pa~ncha prayojanAn.h . yo mohAnna nighR^ihNAti tamApadgrasate naram.h .. 68.. anasUyArjava.n shauchaM santoShaH priyavAditA . damaH satyamanAyAso na bhavanti durAtmanAm.h .. 69.. AtmaGYAnamanAyAsastitixA dharmanityatA . vAkchaiva guptA dAna.n cha naitAnyantyeShu bhArata .. 70.. Akrosha parivAdAbhyA.n vihi.nsantyabudhA budhAn.h . vaktA pApamupAdatte xamamANo vimuchyate .. 71.. hi.nsA balamasAdhUnA.n rAGYA.n daNDavidhirbalam.h . shushrUShA tu bala.n strINA.n xamAguNavatAM balam.h .. 72.. vAksa.nyamo hi nR^ipate suduShkaratamo mataH . arthavachcha vichitra.n cha na shakyaM bahubhAShitum.h .. 73.. abhyAvahati kalyANa.n vividhA vAksubhAShitA . saiva durbhAShitA rAjannanarthAyopapadyate .. 74.. sa.nrohati sharairviddha.n vanaM parashunA hatam.h . vAchA duruktaM bIbhatsaM na sa.nrohati vAkxatam.h .. 75.. karNinAlIkanArAchA nirharanti sharIrataH . vAkshalyastu na nirhartu.n shakyo hR^idi shayo hi saH .. 76.. vAksAyakA vadanAnniShpatanti yairAhataH shochati ratryahAni . parasya nAmarmasu te patanti tAnpaNDito nAvasR^ijetpareShu .. 77.. yasmai devAH prayachchhanti puruShAya parAbhavam.h . buddhi.n tasyApakarShanti so.apAchInAni pashyati .. 78.. buddhau kaluSha bhUtAyA.n vinAshe pratyupasthite . anayo nayasa~NkAsho hR^idayAnnApasarpati .. 79.. seyaM buddhiH parItA te putrANA.n tava bhArata . pANDavAnA.n virodhena na chainAm avabudhyase .. 80.. rAjA laxaNasampannastrailokyasyApi yo bhavet.h . shiShyaste shAsitA so.astu dhR^itarAShTra yudhiShThiraH .. 81.. atIva sarvAnputrA.nste bhAgadheya puraskR^itaH . tejasA praGYayA chaiva yukto dharmArthatattvavit.h .. 82.. AnR^isha.nsyAdanukroshAdyo.asau dharmabhR^itA.n varaH . gauravAttava rAjendra bahUnkleshA.nstitixati .. 83.. .. iti shriimahaabhaarate udyogaparvaNi prajaagaraparvaNi viduraniitivaakye chatustri.nsho.adhyaayaH .. 34.. \zzz{adhyaayaH 35} dhR^itaraashhTra uvaacha . brUhi bhUyo mahAbuddhe dharmArthasahita.n vachaH . shR^iNvato nAsti me tR^iptirvichitrANIha bhAShase .. 1.. vidura uvaacha . sarvatIrtheShu vA snAna.n sarvabhUteShu chArjavam.h . ubhe ete same syAtAmArjava.n vA vishiShyate .. 2.. ArjavaM pratipadyasva putreShu satata.n vibho . iha kIrtiM parAM prApya pretya svargamavApsyasi .. 3.. yAvatkIrtirmanuShyasya puNyA lokeShu gIyate . tAvatsa puruShavyAghra svargaloke mahIyate .. 4.. atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam.h . virochanasya sa.nvAda.n keshinyarthe sudhanvanA .. 5.. keshinyuvaacha . kiM brAhmaNAH svichchhreyA.nso ditijAH svidvirochana . atha kena sma parya~Nka.n sudhanvA nAdhirohati .. 6.. virochana uvaacha . prAjApatyA hi vai shreShThA vaya.n keshini sattamAH . asmAka.n khalvime lokAH ke devAH ke dvijAtayaH .. 7.. keshinyuvaacha . ihaivAssva pratIxAva upasthAne virochana . sudhanvA prAtarAgantA pashyeya.n vAM samAgatau .. 8.. virochana uvaacha . tathA bhadre kariShyAmi yathA tvaM bhIru bhAShase . sudhanvAna.n cha mAM chaiva prAtardraShTAsi sa~Ngatau .. 9.. vidura uvaacha . anvAlabhe hiraNmayaM prAhrAde.aha.n tavAsanam.h . ekatvamupasampanno na tvAseya.n tvayA saha .. 10.. virochana uvaacha . anvAharantu phalaka.n kUrcha.n vApyatha vA bR^isIm.h . sudhanvanna tvamarho.asi mayA saha samAsanam.h .. 11.. sudhanvovaacha . pitApi te samAsInamupAsItaiva mAmadhaH . bAlaH sukhaidhito gehe na tva.n kiM chana budhyase .. 12.. virochana uvaacha . hiraNya.n cha gavAshvaM cha yadvittamasureShu naH . sudhanvanvipaNe tena prashnaM pR^ichchhAva ye viduH .. 13.. sudhanvovaacha . hiraNya.n cha gavAshvaM cha tavaivAstu virochana . prANayostu paNa.n kR^itvA prashnaM pR^ichchhAva ye viduH .. 14.. virochana uvaacha . AvA.n kutra gamiShyAvaH prANayorvipaNe kR^ite . na hi deveShvaha.n sthAtA na manuShyeShu karhi chit.h .. 15.. sudhanvovaacha . pitara.n te gamiShyAvaH prANayorvipaNe kR^ite . putrasyApi sa hetorhi prahrAdo nAnR^ita.n vadet.h .. 16.. prahlaada uvaacha . imau tau sampradR^ishyete yAbhyAM na charita.n saha . AshIviShAviva kruddhAvekamArgamihAgatau .. 17.. ki.n vai sahaiva charato na purA charataH saha . virochanaitatpR^ichchhAmi ki.n te sakhya.n sudhanvanA .. 18.. virochana uvaacha . na me sudhanvanA sakhyaM prANayorvipaNAvahe . prahrAda tattvAmR^ipchchhAmi mA prashnamanR^ita.n vadIH .. 19.. prahlaada uvaacha . udakaM madhuparka.n chApyAnayantu sudhanvane . brahmannabhyarchanIyo.asi shvetA gauH pIvarI kR^itA .. 20.. sudhanvovaacha . udakaM madhuparka.n cha patha evArpitaM mama . prahrAda tva.n tu nau prashnaM tathyaM prabrUhi pR^ichchhatoH .. 21.. prahlaada uvaacha . purto vAnyo bhavAnbrahmansAxye chaiva bhavetsthitaH . tayorvivadatoH prashna.n kathamasmadvibho vadet.h .. 22.. atha yo naiva prabrUyAtsatya.n vA yadi vAnR^itam.h . etatsudhanvanpR^ichchhAmi durvivaktA sma ki.n vaset.h .. 23.. sudhanvovaacha . yA.n rAtrimadhivinnA strI yA.n chaivAxa parAjitaH . yA.n cha bhArAbhitaptA~Ngo durvivaktA sma tA.n vaset.h .. 24.. nagare pratiruddhaH sanbahirdvAre bubhuxitaH . amitrAnbhUyasaH pashyandurvivaktA sma tA.n vaset .. 25.. pa~ncha pashvanR^ite hanti dasha hanti gavAnR^ite . shatamashvAnR^ite hanti sahasraM puruShAnR^ite .. 26.. hanti jAtAnajAtAMshcha hiraNyArtho.anR^ita.n vadan.h . sarvaM bhUmyanR^ite hanti mA sma bhUmyanR^ita.n vadIH .. 27.. prahlaada uvaacha . mattaH shreyAna~NgirA vai sudhanvA tvadvirochana . mAtAsya shreyasI mAtustasmAttva.n tena vai jitaH .. 28.. virochana sudhanvAyaM prANAnAmIshvarastava . sudhanvanpunarichchhAmi tvayA datta.n virochanam.h .. 29.. sudhanvovaacha . yaddharmamavR^iNIthAstvaM na kAmAdanR^ita.n vadIH . punardadAmi te tasmAtputraM prahrAda durlabham.h .. 30.. eSha prahrAda putraste mayA datto virochanaH . pAdapraxAlana.n kuryAtkumAryAH saMnidhau mama .. 31.. vidura uvaacha . tasmAdrAjendra bhUmyarthe nAnR^ita.n vaktumarhasi . mA gamaH sa sutAmAtyo.atyayaM putrAnanubhraman.h .. 32.. na devA yaShTimAdAya raxanti pashupAlavat.h . ya.n tu raxitumichchhanti buddhyA sa.nvibhajanti tam.h .. 33.. yathA yathA hi puruShaH kalyANe kurute manaH . tathA tathAsya sarvArthAH sidhyante nAtra saMshayaH .. 34.. na chhandA.nsi vR^ijinAttArayanti AyAvinaM mAyayA vartamAnam.h . nIDa.n shakuntA iva jAtapaxAsh chhandA.nsyenaM prajahatyantakAle .. 35.. mattApAna.n kalahaM pUgavairaM bhAryApatyorantara.n GYAtibhedam.h . rAjadviShTa.n strIpumA.nsorvivAdaM varjyAnyAhuryashcha panthAH praduShThaH .. 36.. sAmudrika.n vaNija.n chorapUrvaM shalAka dhUrta.n cha chikitsakaM cha . ari.n cha mitraM cha kushIlavaM cha naitAnsAkhyeShvadhikurvIta sapta .. 37.. mAnAgnihotramuta mAnamaunaM mAnenAdhItamuta mAnayaGYaH . etAni chatvAryabhaya~NkarANi bhayaM prayachchhantyayathA kR^itAni .. 38.. agAra dAhI garadaH kuNDAshI somavikrayI . parva kArashcha sUchI cha mitra dhrukpAradArikaH .. 39.. bhrUNahA guru talpI cha yashcha syAtpAnapo dvijaH . atitIxNashcha kAkashcha nAstiko veda nindakaH .. 40.. sruva pragrahaNo vrAtyaH kInAshashchArthavAnapi . raxetyuktashcha yo hi.nsyAtsarve brahmaNhaNaiH samAH .. 41.. tR^iNoklayA GYAyate jAtarUpaM yuge bhadro vyavahAreNa sAdhuH . shUro bhayeShvarthakR^ichchhreShu dhIraH kR^ichchhrAsvApatsu suhR^idashchArayash cha .. 42.. jarA rUpa.n harati hi dhairyamAshA mR^ityuH prANAndharmacharyAmasUyA . krodhaH shriya.n shIlamanArya sevA hriya.n kAmaH sarvamevAbhimAnaH .. 43.. shrIrma~NgalAtprabhavati prAgalbhyAtsampravardhate . dAxyAttu kurute mUla.n sa.nyamAtpratitiShThati .. 44.. aShTau guNAH puruSha.n dIpayanti praGYA cha kaulya.n cha damaH shrutaM cha . parAkramashchAbahu bhAShitA cha dAna.n yathAshakti kR^itaGYatA cha .. 45.. etAnguNA.nstAta mahAnubhAvAn.h eko guNaH saMshrayate prasahya . rAjA yadA satkurute manuShyaM sarvAnguNAneSha guNo.atibhAti .. 46.. aShTau nR^ipemAni manuShyaloke svargasya lokasya nidarshanAni . chatvAryeShAmanvavetAni sadbhish chatvAryeShAmanvavayanti santaH .. 47.. yaGYo dAnamadhyayana.n tapash cha chatvAryetAnyanvavetAni sadbhiH . damaH satyamArjavamAnR^isha.nsyaM chatvAryetAnyanvavayanti santaH .. 48.. na sA sabhA yatra na santi vR^iddhA na te vR^iddhA ye na vadanti dharmam.h . nAsau harmo yatana satyamasti na tatsatya.n yachchhalenAnuviddham.h .. 49.. satya.n rUpaM shrutaM vidyA kaulyaM shIlaM bala.n dhanam.h . shaurya.n cha chirabhAShyaM cha dashaH sa.nsargayonayaH .. 50.. pApa.n kurvanpApakIrtiH pApamevAshnute phalam.h . puNya.n kurvanpuNyakIrtiH puNyamevAshnute phalam.h .. 51.. pApaM praGYAM nAshayati kriyamANaM punaH punaH . naShTapraGYaH pApameva nityamArabhate naraH .. 52.. puNyaM praGYA.n vardhayati kriyamANaM punaH punaH . vR^iddhapraGYaH puNyameva nityamArabhate naraH .. 53.. asUyako danda shUko niShThuro vairakR^innaraH . sa kR^ichchhraM mahadApnoto nachirAtpApamAcharan.h .. 54.. anasUyaH kR^itapraGYTaH shobhanAnyAcharansadA . akR^ichchhrAtsukhamApnoti sarvatra cha virAjate .. 55.. praGYAmevAgamayati yaH prAGYebhyaH sa paNDitaH . prAGYo hyavApya dharmArthau shaknoti sukhamedhitum.h .. 56.. divasenaiva tatkuryAdyena rAtau sukha.n vaset.h . aShTa mAsena tatkuryAdyena varShAH sukha.n vaset.h .. 57.. pUrve vayasi tatkuryAdyena vR^iddhasukha.n vaset . yAvajjIvena tatkuryAdyena pretya sukha.n vaset.h .. 58.. jIrNamannaM prasha.nsanti bhArya.n cha gatayauvanAm.h . shUra.n vigatasa~NgrAma.n gatapAraM tapasvinam.h .. 59.. dhanenAdharmalabdhena yachchhidramapidhIyate . asa.nvR^ita.n tadbhavati tato.anyadavadIryate .. 60.. gururAtmavatA.n shAstA shAsA rAjA durAtmanAm.h . atha prachchhannapApAnA.n shAstA vaivasvato yamaH .. 61.. R^iShINA.n cha nadInAM cha kulAnAM cha mahAmanAm . prabhavo nAdhigantavyaH strINA.n dushcharitasya cha .. 62.. dvijAtipUjAbhirato dAtA GYAtiShu chArjavI . xatriyaH svargabhAgrAjaMshchiraM pAlayate mahIm.h .. 63.. suvarNapuShpAM pR^ithivI.n chinvanti puruShAstrayaH . shUrashcha kR^itavidyashcha yashcha jAnAti sevitum.h .. 64.. buddhishreShThAni karmANi bAhumadhyAni bhArata . tAni ja~NghA jaghanyAni bhArapratyavarANi cha .. 65.. duryodhane cha shakunau mUDhe duHshAsane tathA . karNe chaishvaryamAdhAya katha.n tvaM bhUtimichchhasi .. 66.. sarvairguNairupetAshcha pANDavA bharatarShabha . pitR^ivattvayi vartante teShu vartasva putravat.h .. 67.. .. iti shriimahaabhaarate udyogaparvaNi prajaagaraparvaNi vidurahitavaakye paJNchatri.nsho.adhyaayaH .. 35.. \zzz{adhyaayaH 36} vidura uvaacha . atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam.h . Atreyasya cha sa.nvAda.n sAdhyAnA.n cheti naH shrutam.h .. 1.. charanta.n ha.nsarUpeNa maharShiM saMshitavratam.h . sAdhyA devA mahAprAGYaM paryapR^ichchhanta vai purA .. 2.. saadhyaa uuchuH . sAdhyA devA vaymasmo maharShe dR^iShTvA bhavantaM na shaknumo.anumAtum.h . shrutena dhIro buddhimA.nstvaM mato naH kAvyA.n vAchaM vaktumarhasyudArAm .. 3.. ha.nsa uvaacha . etatkAryamamarAH saMshrutaM me dhR^itiH shamaH satyadharmAnuvR^ittiH . granthi.n vinIya hR^idayasya sarvaM priyApriye chAtmavashaM nayIta .. 4.. AkrushyamAno nAkroshenmanyureva titixitaH . AkroShTAraM nirdahati sukR^ita.n chAsya vindati .. 5.. nAkroshI syAnnAvamAnI parasya mitradrohI nota nIchopasevI . na chAtimAnI na cha hInavR^itto rUxA.n vAchaM rushatIM varjayIta .. 6.. marmANyasthIni hR^idaya.n tathAsUn.h ghorA vAcho nirdahantIha pu.nsAm.h . tasmAdvAcha.n rushatIM rUxarUpAM dharmArAmo nityasho varjayIta .. 7.. aru.n turaM paruSha.n rUxavAchaM vAkkaNTakairvitudantaM manuShyAn.h . vidyAdalaxmIkatama.n janAnAM mukhe nibaddhAM nirR^iti.n vahantam.h .. 8.. parashchedenamadhividhyeta bANair bhR^isha.n sutIxNairanalArka dIptaiH . virichyamAno.apyatirichyamAno vidyAtkaviH sukR^itaM me dadhAti .. 9.. yadi santa.n sevate yadyasantaM tapasvina.n yadi vA stenameva . vAso yathA ra~Nga vashaM prayAti tathA sa teShA.n vashamabhyupaiti .. 10.. vAda.n tu yo na pravadenna vAdayed.h yo nAhataH pratihanyAnna ghAtayet.h . yo hantukAmasya na pApamichchhet.h tasmai devAH spR^ihayantyAgatAya .. 11.. avyAhR^ita.n vyAhR^itAchchhreya AhuH satya.n vadedvyAhR^ita.n taddvitIyam.h . priya.nvadedvyAhR^ita.n tattR^itIyaM dharmya.n vadedvyAhR^ita.n tachchaturtham.h .. 12.. yAdR^ishaiH sa.nvivadate yAdR^ishAMsh chopasevate . yAdR^igichchhechcha bhavitu.n tAdR^igbhavati pUruShaH .. 13.. yato yato nivartate tatastato vimuchyate . nivartanAddhi sarvato na vetti duHkhamaNvapi .. 14.. na jIyate nota jigIShate.anyAn.h na vairakkR^ichchApratighAtakash cha . nindA prasha.nsAsu samasvabhAvo na shochate hR^iShyati naiva chAyam.h .. 15.. bhAvamichchhati sarvasya nAbhAve kurute matim.h . satyavAdI mR^idurdAnto yaH sa uttamapUruShaH .. 16.. nAnarthaka.n sAntvayati pratiGYAya dadAti cha . rAddhAparAddhe jAnAti yaH sa madhyamapUruShaH .. 17.. duHshAsanastUpahantA na shAstA nAvartate manyuvashAtkR^itaghnaH . na kasya chinmitramatho durAtmA kalAshchaitA adhamasyeha pu.nsaH .. 18.. na shraddadhAti kalyANaM parebhyo.apyAtmasha~NkitaH . nirAkaroti mitrANi yo vai so.adhama pUruShaH .. 19.. uttamAneva seveta prApte kAle tu madhyamAn.h . adhamA.nstu na seveta ya ichchhechchhreya AtmanaH .. 20.. prApnoti vai vittamasadbalena nityotthAnAtpraGYayA pauruSheNa . na tveva samyaglabhate prasha.nsAM na vR^ittamApnoti mahAkulAnAm.h .. 21.. dhR^itaraashhTra uvaacha . mahAkulAnA.n spR^ihayanti devA dharmArthavR^iddhAshcha bahushrutAsh cha . pR^ichchhAmi tvA.n vidura prashnametaM bhavanti vai kAni mahAkulAni .. 22.. vidura uvaacha . tamo damo brahmavittva.n vitAnAH puNyA vivAhAH satatAnna dAnam.h . yeShvevaite saptaguNA bhavanti samyagvR^ittAstAni mahAkulAni .. 23.. yeShAM na vR^itta.n vyathate na yonir vR^ittaprasAdena charanti dharmam.h . ye kIrtimichchhanti kule vishiShTAM tyaktAnR^itAstAni mahAkulAni .. 24.. anijyayAvivAhairshcha vedasyotsAdanena cha . kulAnyakulatA.n yAnti dharmasyAtikrameNa cha .. 25.. deva dravyavinAshena brahma svaharaNena cha . kulAnyakulatA.n yAnti brAhmaNAtikrameNa cha .. 26.. brAhmaNAnAM paribhavAtparivAdAchcha bhArata . kulAnyakulatA.n yAnti nyAsApaharaNena cha .. 27.. kulAni samupetAni gobhiH puruShato.ashvataH . kulasa~NkhyAM na gachchhanti yAni hInAni vR^ittataH .. 28.. vR^ittatastvavihInAni kulAnyalpadhanAnyapi . kulasa~NkhyA.n tu gachchhanti karShanti cha mayadyashaH .. 29.. mA naH kule vairakR^itkash chidastu rAjAmAtyo mA parasvApahArI . mitradrohI naikR^itiko.anR^itI vA pUrvAshI vA pitR^idevAtithibhyaH .. 30.. yashcha no brAhmaNa.n hanyAdyashcha no brAhmaNAndviShet.h . na naH sa samiti.n gachchhedyashcha no nirvapetkR^iShim.h .. 31.. tR^iNAni bhUmirudaka.n vAkchaturthI cha sUnR^itA . satAmetAni geheShu nochchhidyante kadA chana .. 32.. shraddhayA parayA rAjannupanItAni satkR^itim.h . pravR^ittAni mahAprAGYa dharmiNAM puNyakarmaNAm.h .. 33.. sUxmo.api bhAraM nR^ipate syandano vai shakto voDhuM na tathAnye mahIjAH . eva.n yuktA bhArasahA bhavanti mahAkulInA na tathAnye manuShyAH .. 34.. na tanmitra.n yasya kopAdbibheti yadvA mitra.n sha~Nkitenopacharyam.h . yasminmitre pitarIvAshvasIta tadvai mitra.n sa~NgatAnItarANi .. 35.. yadi chedapyasambandho mitrabhAvena vartate . sa eva bandhustanmitra.n sA gatistatparAyaNam.h .. 36.. chalachittasya vai pu.nso vR^iddhAnanupasevataH . pAriplavamaternityamadhruvo mitra sa~NgrahaH .. 37.. chalachittamanAtmAnamindriyANA.n vashAnugam.h . arthAH samativartante ha.nsAH shuShka.n saro yathA .. 38.. akasmAdeva kupyanti prasIdantyanimittataH . shIlametadasAdhUnAmabhraM pAriplava.n yathA .. 39.. satkR^itAshcha kR^itArthAshcha mitrANAM na bhavanti ye . tAnmR^itAnapi kravyAdAH kR^itaghnAnnopabhu~njate .. 40.. arthayedeva mitrANi sati vAsati vA dhane . nAnarthayanvijAnAti mitrANA.n sAraphalgutAm.h .. 41.. santApAdbhrashyate rUpa.n santApAdbhrashyate balam.h . santApAdbhrashyate GYAna.n santApAdvyAdhimR^ichchhati .. 42.. anavApya.n cha shokena sharIraM chopatapyate . amitrAshcha prahR^iShyanti mA sma shoke manaH kR^ithAH .. 43.. punarnaro mriyate jAyate cha punarnaro hIyate vardhate punaH . punarnaro yAchati yAchyate cha punarnaraH shochati shochyate punaH .. 44.. sukha.n cha duHkhaM cha bhavAbhavau cha lAbhAlAbhau maraNa.n jIvitaM cha . paryAyashaH sarvamiha spR^ishanti tasmAddhIro naiva hR^iShyenna shochet.h .. 45.. chalAni hImAni ShaDindriyANi teShA.n yadyadvartate yatra yatra . tatastataH sravate buddhirasya chhidroda kumbhAdiva nityamambhaH .. 46.. dhR^itaraashhTra uvaacha . tanuruchchhaH shikhI rAjA mithyopacharito mayA . mandAnAM mama putrANA.n yuddhenAnta.n kariShyati .. 47.. nityodvignamida.n sarvaM nityodvignamidaM manaH . yattatpadamanudvigna.n tanme vada mahAmate .. 48.. vidura uvaacha . nAnyatra vidyA tapasornAnyatrendriya nigrahAt.h . nAnyatra lobhasantyAgAchchhAntiM pashyAma te.anagha .. 49.. buddhyA bhayaM praNudati tapasA vindate mahat.h . gurushushrUShayA GYAna.n shAnti.n tyAgena vindati .. 50.. anAshritA dAnapuNya.n veda puNyamanAshritAH . rAgadveShavinirmuktA vicharantIha moxiNaH .. 51.. svadhItasya suyuddhasya sukR^itasya cha karmaNaH . tapasashcha sutaptasya tasyAnte sukhamedhate .. 52.. svAstIrNAni shayanAni prapannA na vai bhinnA jAtu nidrA.n labhante . na strIShu rAjanratimApnuvanti na mAgadhaiH stUyamAnA na sUtaiH .. 53.. na vai bhinnA jAtu charanti dharmaM na vai sukhaM prApnuvantIha bhinnAH . na vai bhinnA gauravaM mAnayanti na vai bhinnAH prashama.n rochayanti .. 54.. na vai teShA.n svadate pathyamuktaM yogaxema.n kalpate nota teShAm.h . bhinnAnA.n vai manujendra parAyaNaM na vidyate ki.n chidanyadvinAshAt.h .. 55.. sambhAvya.n goShu sampanna.n sambhAvyaM brAhmaNe tapaH . sambhAvya.n strIShu chApalyaM sambhAvyaM GYAtito bhayam.h .. 56.. tantavo.apyAyatA nitya.n tantavo bahulAH samAH . bahUnbahutvAdAyAsAnsahantItyupamA satAm.h .. 57.. dhUmAyante vyapetAni jvalanti sahitAni cha . dhR^itarAShTrolmukAnIva GYAtayo bharatarShabha .. 58.. brAhmaNeShu cha ye shUrAH strIShu GYAtiShu goShu cha . vR^intAdiva phalaM pakva.n dhR^itarAShTra patanti te .. 59.. mahAnapyekajo vR^ixo balavAnsupratiShThitaH . prasahya eva vAtena shAkhA skandha.n vimarditum.h .. 60.. atha ye sahitA vR^ixAH sa~NghashaH supratiShThitAH . te hi shIghratamAnvAtAnsahante.anyonyasaMshrayAt.h .. 61.. evaM manuShyamapyeka.n guNairapi samanvitam.h . shakya.n dviShanto manyante vAyurdrumamivaukajam.h .. 62.. anyonyasamupaShTambhAdanyonyApAshrayeNa cha . GYAtayaH sampravardhante sarasIvotpalAnyuta .. 63.. avadhyA brAhmaNA gAvo striyo bAlAshcha GYAtayaH . yeShA.n chAnnAni bhu~njIta ye cha syuH sharaNAgatAH .. 64.. na manuShye guNaH kashchidanyo dhanavatAm api . anAturatvAdbhadra.n te mR^itakalpA hi rogiNaH .. 65.. avyAdhija.n kaTuka.n shIrSha rogaM pApAnubandhaM paruSha.n tIxNamugram.h . satAM peya.n yanna pibantyasanto manyuM mahArAja piba prashAmya .. 66.. rogArditA na phalAnyAdriyante na vai labhante viShayeShu tattvam.h . duHkhopetA rogiNo nityameva na budhyante dhanabhogAnna saukhyam.h .. 67.. purA hyukto nAkarostva.n vacho me dyUte jitA.n draupadIM prexya rAjan.h . duryodhana.n vArayetyaxavatyAM kitavatvaM paNDitA varjayanti .. 68.. na tadbala.n yanmR^idunA virudhyate mishro dharmastarasA sevitavyaH . pradhva.nsinI krUrasamAhitA shrIr mR^iduprauDhA gachchhati putrapautrAn.h .. 69.. dhArtarAShTrAH pANDavAnpAlayantu pANDoH sutAstava putrAMshcha pAntu . ekArimitrAH kuravo hyekamantrA jIvantu rAjansukhinaH samR^iddhAH .. 70.. meDhIbhUtaH kauravANA.n tvamadya tvayyAdhIna.n kuru kulamAjamIDha . pArthAnbAlAnvanavAsa prataptAn.h gopAyasva sva.n yashastAta raxan.h .. 71.. sandhatsva tva.n kauravAnpANDuputrair mA te.antara.n ripavaH prArthayantu . satye sthitAste naradeva sarve duryodhana.n sthApaya tvaM narendra .. 72.. .. iti shriimahaabhaarate udyogaparvaNi prajaagaraparvaNi vidurahitavaakye shhaT.htri.nsho.adhyaayaH .. 36.. \zzz{adhyaayaH 37} vidura uvaacha . saptadashemAnrAjendra manuH svAyambhuvo.abravIt.h . vaichitravIrya puruShAnAkAshaM muShTibhirghnataH .. 1.. tAnevindrasya hi dhanuranAmyaM namato.abravIt.h . atho marIchinaH pAdAnanAmyAnnamatastathA .. 2.. yashchAshiShya.n shAsati yash cha kupyate yashchAtivelaM bhajate dviShantam.h . striyashcha yo.araxati bhadramastu te yashchAyAchya.n yAchati yash cha katthate .. 3.. yashchAbhijAtaH prakarotyakAryaM yashchAbalo balinA nityavairI . ashraddadhAnAya cha yo bravIti yashchAkAmya.n kAmayate narendra .. 4.. vadhvA hAsa.n shvashuro yash cha manyate vadhvA vasannuta yo mAnakAmaH . paraxetre nirvapati yashcha bIjaM striya.n cha yaH parivadate.ativelam.h .. 5.. yashchaiva labdhvA na smarAmItyuvAcha dattvA cha yaH katthati yAchyamAnaH . yashchAsataH sAntvamupAsatIha ete.anuyAntyanilaM pAshahastAH .. 6.. yasminyathA vartate yo manuShyas tasmi.nstathA vartitavya.n sa dharmaH . mAyAchAro mAyayA vartitavyaH sAdhvAchAraH sAdhunA pratyudeyaH .. 7.. dhR^itaraashhTra uvaacha . shatAyuruktaH puruShaH sarvavedeShu vai yadA . nApnotyatha cha tatsarvamAyuH keneha hetunA .. 8.. vidura uvaacha . ativAdo.atimAnashcha tathAtyAgo narAdhipaH . krodhashchAtivivitsA cha mitradrohashcha tAni ShaT.h .. 9.. eta evAsayastIxNAH kR^intantyAyUMShi dehinAm.h . etAni mAnavAnghnanti na mR^ityurbhadramastu te .. 10.. vishvastasyaiti yo dArAnyashchApi guru takpagaH . vR^iShalI patirdvijo yashcha pAnapashchaiva bhArata .. 11.. sharaNAgatahA chaiva sarve brahmahaNaiH samAH . etaiH sametya kartavyaM prAyashchittamiti shrutiH .. 12.. gR^ihI vadAnyo.anapaviddha vAkyaH sheShAnna bhokApyavihi.nsakash cha . nAnarthakR^ittyaktakaliH kR^itaGYaH satyo mR^iduH svargamupaiti vidvAn.h .. 13.. sulabhAH puruShA rAjansatataM priyavAdinaH . apriyasya tu pathyasya vaktA shrotA cha durlabhaH .. 14.. yo hi dharma.n vyapAshritya hitvA bhartuH priyApriye . apriyANyAha pathyAni tena rAjA sahAyavAn.h .. 15.. tyajetkulArthe puruSha.n grAmasyArthe kulaM tyajet.h . grAma.n janapadasyArthe AtmArthe pR^ithivIM tyajet.h .. 16.. Apadartha.n dhana.n raxeddArAnraxeddhanairapi . AtmAna.n satataM raxeddArairapi dhanairapi .. 17.. uktaM mayA dyUtakAle.api rAjan.h naiva.n yuktaM vachanaM prAtipIya . tadauShadhaM pathyamivAturasya na rochate tava vaichitra vIrya .. 18.. kAkairimAMshchitrabarhAnmayUrAn.h parAjaiShThAH pANDavAndhArtarAShTraiH . hitvA si.nhAnkroShTu kAngUhamAnaH prApte kAle shochitA tvaM narendra .. 19.. yastAta na krudhyati sarvakAlaM bhR^ityasya bhaktasya hite ratasya . tasminbhR^ityA bhartari vishvasanti na chainamApatsu parityajanti .. 20.. na bhR^ityAnA.n vR^itti sa.nrodhanena bAhya.n jana.n sa~njighR^ixedapUrvam.h . tyajanti hyenamuchitAvaruddhAH snigdhA hyamAtyAH parihInabhogAH .. 21.. kR^ityAni pUrvaM parisa~NkhyAya sarvANy AyavyayAvanurUpA.n cha vR^ittim.h . sa~NgR^ihNIyAdanurUpAnsahAyAn.h sahAyasAdhyAni hi duShkarANi .. 22.. abhiprAya.n yo viditvA tu bhartuH sarvANi kAryANi karotyatandrIH . vaktA hitAnAmanurakta AryaH shaktiGYa Atmeva hi so.anukampyaH .. 23.. vAkya.n tu yo nAdriyate.anushiShTaH pratyAha yashchApi niyujyamAnaH . praGYAbhimAnI pratikUlavAdI tyAjyaH sa tAdR^iktvarayaiva bhR^ityaH .. 24.. astabdhamaklIbamadIrghasUtraM sAnukrosha.n shlaxNamahAryamanyaiH . aroga jAtIyamudAravAkyaM dUta.n vadantyaShTa guNopapannam.h .. 25.. na vishvAsAjjAtu parasya gehaM gachchhennarashchetayAno vikAle . na chatvare nishi tiShThennigUDho na rAjanyA.n yoShitaM prArthayIta .. 26.. na nihnava.n satra gatasya gachchhet.h sa.nsR^iShTa mantrasya kusa~Ngatasya . na cha brUyAnnAshvasAmi tvayIti sa kAraNa.n vyapadesha.n tu kuryAt.h .. 27.. ghR^iNI rAjA puMshchalI rAjabhR^ityaH putro bhrAtA vidhavA bAla putrA . senA jIvI choddhR^ita bhakta eva vyavahAre vai varjanIyAH syurete .. 28.. guNA dasha snAnashIlaM bhajante bala.n rUpaM svaravarNaprashuddhiH . sparshashcha gandhashcha vishuddhatA cha shrIH saukumAryaM pravarAshcha nAryaH .. 29.. guNAshcha ShaNmitabhuktaM bhajante ArogyamAyushcha sukhaM bala.n cha . anAvila.n chAsya bhavedapatyaM na chainamAdyUna iti xipanti .. 30.. akarma shIla.n cha mahAshanaM cha lokadviShTaM bahu mAyaM nR^isha.nsam.h . adeshakAlaGYamaniShTa veSham.h etAngR^ihe na prativAsayIta .. 31.. kadaryamAkroshakamashruta.n cha varAka sambhUtamamAnya mAninam.h . niShThUriNa.n kR^itavairaM kR^itaghnam.h etAnbhR^itArto.api na jAtu yAchet .. 32.. sa~NkliShTakarmANamatipravAdaM nityAnR^ita.n chAdR^iDha bhaktikaM cha . vikR^iShTarAgaM bahumAnina.n chApy etAnna seveta narAdhamAnShaT.h .. 33.. sahAyabandhanA hyarthAH sahAyAshchArthabandhanAH . anyonyabandhanAvetau vinAnyonyaM na sidhyataH .. 34.. utpAdya putrAnanR^iNAMshcha kR^itvA vR^itti.n cha tebhyo.anuvidhAya kAM chit.h . sthAne kumArIH pratipAdya sarvA araNyasa.nstho munivadbubhUShet.h .. 35.. hita.n yatsarvabhUtAnAmAtmanashcha sukhAvaham.h . tatkuryAdIshvaro hyetanmUla.n dharmArthasiddhaye .. 36.. buddhiH prabhAvastejashcha sattvamutthAnameva cha . vyavasAyashcha yasya syAttasyAvR^itti bhaya.n kutaH .. 37.. pashya doShAnpANDavairvigrahe tvaM yatra vyatherannapi devAH sa shakrAH . putrairvairaM nityamudvignavAso yashaH praNAsho dviShatA.n cha harShaH .. 38.. bhIShmasya kopastava chendra kalpa droNasya rAGYashcha yudhiShThirasya . utsAdayellokamimaM pravR^iddhaH shveto grahastiryagivApatankhe .. 39.. tava putrashata.n chaiva karNaH pa~ncha cha pANDavAH . pR^ithivImanushAseyurakhilA.n sAgarAmbarAm.h .. 40.. dhArtarAShTrA vana.n rAjanvyAghrAH pANDusutA matAH . mA vana.n chhindhi sa vyAghraM mA vyAghrAnnInasho vanAt.h .. 41.. na syAdvanamR^ite vyAghrAnvyAghrA na syurR^ite vanam.h . vana.n hi raxyate vyAghrairvyAghrAnraxati kAnanam.h .. 42.. na tathechchhantyakalyANAH pareShA.n veditu.n guNAn . yathaiShA.n GYAtumichchhanti nairguNyaM pApachetasaH .. 43.. arthasiddhiM parAmichchhandharmamevAditash charet.h . na hi dharmAdapaityarthaH svargalokAdivAmR^itam.h .. 44.. yasyAtmA virataH pApAtkalyANe cha niveshitaH . tena sarvamidaM buddhaM prakR^itirvikR^itirshcha yA .. 45.. yo dharmamartha.n kAmaM cha yathAkAlaM niShevate . dharmArthakAmasa.nyoga.n yo.amutreha cha vindati .. 46.. saMniyachchhati yo vegamutthita.n krodhaharShayoH . sa shriyo bhAjana.n rAjanyashchApatsu na muhyati .. 47.. balaM pa~ncha vidhaM nityaM puruShANAM nibodha me . yattu bAhubalaM nAma kaniShThaM balamuchyate .. 48.. amAtyalAbho bhadra.n te dvitIyaM balamuchyate . dhanalAbhastR^itIya.n tu balamAhurjigIShavaH .. 49.. yattvasya sahaja.n rAjanpitR^ipaitAmahaM balam.h . abhijAta balaM nAma tachchaturthaM bala.n smR^itam .. 50.. yena tvetAni sarvANi sa~NgR^ihItAni bhArata . yadbalAnAM bala.n shreShTha.n tatpraGYA balamuchyate .. 51.. mahate yo.apakArAya narasya prabhavennaraH . tena vaira.n samAsajya dUrastho.asmIti nAshvaset.h .. 52.. strIShu rAjasu sarpeShu svAdhyAye shatruseviShu . bhoge chAyuShi vishvAsa.n kaH prAGYaH kartumarhati .. 53.. praGYA shareNAbhihatasya jantosh chikitsakAH santi na chauShadhAni . na homamantrA na cha ma~NgalAni nAtharvaNA nApyagadAH susiddhAH .. 54.. sarpashchAgnishcha si.nhashcha kulaputrashcha bhArata . nAvaGYeyA manuShyeNa sarve te hyatitejasaH .. 55.. agnistejo mahalloke gUDhastiShThati dAruShu . na chopayu~Nkte taddAru yAvanno dIpyate paraiH .. 56.. sa eva khalu dArubhyo yadA nirmathya dIpyate . tadA tachcha vana.n chAnyannirdahatyAshu tejasA .. 57.. evameva kule jAtAH pAvakopama tejasaH . xamAvanto nirAkArAH kAShThe.agniriva sherate .. 58.. latA dharmA tva.n saputraH shAlAH pANDusutA matAH . na latA vardhate jAtu mahAdrumamanAshritA .. 59.. vana.n rAja.nstvaM saputro.ambikeya si.nhAnvane pANDavA.nstAta viddhi . si.nhairvihIna.n hi vanaM vinashyet.h si.nhA vinashyeyurR^ite vanena .. 60.. .. iti shriimahaabhaarate udyogaparvaNi prajaagaraparvaNi viduravaakye saptatri.nsho.adhyaayaH .. 37.. \zzz{adhyaayaH 38} vidura uvaacha . UrdhvaM prANA hyutkrAmanti yUnaH sthavira Ayati . pratyutthAnAbhivAdAbhyAM punastAnpatipadyate .. 1.. pITha.n dattvA sAdhave.abhyAgatAya AnIyApaH parinirNijya pAdau . sukhaM pR^iShTvA prativedyAtma sa.nsthaM tato dadyAdannamavexya dhIraH .. 2.. yasyodakaM madhuparka.n cha gAM cha na mantravitpratigR^ihNAti gehe . lobhAdbhayAdarthakArpaNyato vA tasyAnartha.n jIvitamAhurAryAH .. 3.. chikitsakaH shakya kartAvakIrNI stenaH krUro madyapo bhrUNahA cha . senAjIvI shrutivikrAyakash cha bhR^ishaM priyo.apyatithirnodakArhaH .. 4.. avikreya.n lavaNaM pakvamanna.n dadhi xIraM madhu taila.n ghR^itaM cha . tilA mA.nsaM mUlaphalAni shAkaM rakta.n vAsaH sarvagandhA guDash cha .. 5.. aroShaNo yaH samaloShTa kA~nchanaH prahINa shoko gatasandhi vigrahaH . nindA prasha.nsoparataH priyApriye charannudAsInavadeSha bhixukaH .. 6.. nIvAra mUle~Nguda shAkavR^ittiH susa.nyatAtmAgnikAryeShvachodyaH . vane vasannatithiShvapramatto dhurandharaH puNyakR^ideSha tApasaH .. 7.. apakR^itvA buddhimato dUrastho.asmIti nAshvaset.h . dIrghau buddhimato bAhU yAbhyA.n hi.nsati hi.nsitaH .. 8.. na vishvasedavishvaste vishvaste nAtivishvaset.h . vishvAsAdbhayamutpannaM mUlAnyapi nikR^intati .. 9.. anIrShyurguptadAraH syAtsa.nvibhAgI priya.nvadaH . shlaxNo madhuravAkstrINAM na chAsA.n vashago bhavet.h .. 10.. pUjanIyA mahAbhAgAH puNyAshcha gR^ihadIptayaH . striyaH shriyo gR^ihasyoktAstasmAdraxyA visheShataH .. 11.. piturantaHpura.n dadyAnmAturdadyAnmahAnasam.h . goShu chAtmasama.n dadyAtsvayameva kR^iShi.n vrajet.h . bhR^ityairvaNijyAchAra.n cha putraiH seveta brAhmaNAn.h .. 12.. adbhyo.agnirbrahmataH xatramashmano lohamutthitam.h . teShA.n sarvatraga.n tejaH svAsu yoniShu shAmyati .. 13.. nitya.n santaH kule jAtAH pAvakopama tejasaH . xamAvanto nirAkArAH kAShThe.agniriva sherate .. 14.. yasya mantraM na jAnanti bAhyAshchAbhyantarAsh cha ye . sa rAjA sarvatashchaxushchiramaishvaryamashnute .. 15.. kariShyanna prabhASheta kR^itAnyeva cha darshayet.h . dharmakAmArtha kAryANi tathA mantro na bhidyate .. 16.. giripR^iShThamupAruhya prAsAda.n vA rahogataH . araNye niHshalAke vA tatra mantro vidhIyate .. 17.. nAsuhR^itparamaM mantraM bhAratArhati veditum.h . apaNDito vApi suhR^itpaNDito vApyanAtmavAn . amAtye hyarthalipsA cha mantraraxaNameva cha .. 18.. kR^itAni sarvakAryANi yasya vA pArShadA viduH . gUDhamantrasya nR^ipatestasya siddhirasaMshayam.h .. 19.. aprashastAni karmANi yo mohAdanutiShThati . sa teShA.n viparibhraMshe bhrashyate jIvitAdapi .. 20.. karmaNA.n tu prashastAnAmanuShThAna.n sukhAvaham.h . teShAmevAnanuShThAnaM pashchAttApakaraM mahat.h .. 21.. sthAnavR^iddha xayaGYasya ShADguNya viditAtmanaH . anavaGYAta shIlasya svAdhInA pR^ithivI nR^ipa .. 22.. amoghakrodhaharShasya svaya.n kR^ityAnvavexiNaH . Atmapratyaya koshasya vasudheya.n vasundharA .. 23.. nAmamAtreNa tuShyeta chhatreNa cha mahIpatiH . bhR^ityebhyo visR^ijedarthAnnaikaH sarvaharo bhavet.h .. 24.. brAhmaNo brAhmaNa.n veda bhartA veda striya.n tathA . amAtyaM nR^ipatirveda rAjA rAjAnameva cha .. 25.. na shatrura~NkamApanno moktavyo vadhyatA.n gataH . ahatAddhi bhaya.n tasmAjjAyate nachirAdiva .. 26.. daivateShu cha yatnena rAjasu brAhmaNeShu cha . niyantavyaH sadA krodho vR^iddhabAlAtureShu cha .. 27.. nirartha.n kalahaM prAGYo varjayenmUDha sevitam.h . kIrti.n cha labhate loke na chAnarthena yujyate .. 28.. prasAdo niShphalo yasya krodhashchApi nirarthakaH . na taM bhartAramichchhanti ShaNDhaM patimiva striyaH .. 29.. na buddhirdhanalAbhAya na jADyamasamR^iddhaye . lokaparyAya vR^ittAntaM prAGYo jAnAti netaraH .. 30.. vidyA shIlavayovR^iddhAnbuddhivR^iddhAMshcha bhArata . dhanAbhijana vR^iddhAMshcha nityaM mUDho.avamanyate .. 31.. anArya vR^ittamaprAGYamasUyakamadhArmikam.h . anarthAH xipramAyAnti vAgduShTa.n krodhanaM tathA .. 32.. avisa.nvAdana.n dAna.n samayasyAvyatikramaH . Avartayanti bhUtAni samyakpraNihitA cha vAk.h .. 33.. avisa.nvAdako daxaH kR^itaGYo matimAnR^ijuH . api sa~NxINa kosho.api labhate parivAraNam.h .. 34.. dhR^itiH shamo damaH shaucha.n kAruNya.n vAganiShThurA . mitrANA.n chAnabhidrohaH sataitAH samidhaH shriyaH .. 35.. asa.nvibhAgI duShTAtmA kR^itaghno nirapatrapaH . tAdR^i~NnarAdhamo loke varjanIyo narAdhipa .. 36.. na sa rAtrau sukha.n shete sa sarpa iva veshmani . yaH kopayati nirdoSha.n sa doSho.abhyantara.n janam.h .. 37.. yeShu duShTeShu doShaH syAdyogaxemasya bhArata . sadA prasAdana.n teShAM devatAnAmivAcharet.h .. 38.. ye.arthAH strIShu samAsaktAH prathamotpatiteShu cha . ye chAnArya samAsaktAH sarve te saMshaya.n gatAH .. 39.. yatra strI yatra kitavo yatra bAlo.anushAsti cha . majjanti te.avashA deshA nadyAmashmaplavA iva .. 40.. prayojaneShu ye saktA na visheSheShu bhArata . tAnahaM paNDitAnmanye visheShA hi prasa~NginaH .. 41.. yaM prasha.nsanti kitavA yaM prasha.nsanti chAraNAH . yaM prasha.nsanti bandhakyo na sa jIvati mAnavaH .. 42.. hitvA tAnparameShvAsAnpANDavAnamitaujasaH . AhitaM bhArataishvarya.n tvayA duryodhane mahat.h .. 43.. ta.n draxyasi paribhraShTaM tasmAttvaM nachirAdiva . aishvaryamadasaMmUDhaM bali.n lokatrayAdiva .. 44.. .. iti shriimahaabhaarate udyogaparvaNi prajaagaraparvaNi viduravaakye ashhTatri.nsho.adhyaayaH .. 38.. \zzz{adhyaayaH 39} dhR^itaraashhTra uvaacha . anIshvaro.ayaM puruSho bhavAbhave sUtraprotA dArumayIva yoShA . dhAtrA hi diShTasya vashe kilAyaM tasmAdvada tva.n shravaNe ghR^ito.aham.h .. 1.. vidura uvaacha . aprAptakAla.n vachanaM bR^ihaspatirapi bruvan.h . labhate buddhyavaGYAnamavamAna.n cha bhArata .. 2.. priyo bhavati dAnena priyavAdena chAparaH . mantraM mUlabalenAnyo yaH priyaH priya eva saH .. 3.. dveShyo na sAdhurbhavati na medhAvI na paNDitaH . priye shubhAni karmANi dveShye pApAni bhArata .. 4.. na sa xayo mahArAja yaH xayo vR^iddhimAvahet.h . xayaH sa tviha mantavyo ya.n labdhvA bahu nAshayet.h .. 5.. samR^iddhA guNataH ke chidbhavanti dhanato.apare . dhanavR^iddhAnguNairhInAndhR^itarAShTra vivarjayet.h .. 6.. dhR^itaraashhTra uvaacha . sarva.n tvamAyatI yuktaM bhAShase prAGYasaMmatam.h . na chotsahe suta.n tyaktu.n yato dharmastato jayaH .. 7.. vidura uvaacha . svabhAvaguNasampanno na jAtu vinayAnvitaH . susUxmamapi bhUtAnAmupamardaM prayoxyate .. 8.. parApavAda niratAH paraduHkhodayeShu cha . parasparavirodhe cha yatante satatothitAH .. 9.. sa doSha.n darshana.n yeShAM sa.nvAse sumahadbhayam.h . arthAdAne mahAndoShaH pradAne cha mahadbhayam.h .. 10.. ye pApA iti vikhyAtAH sa.nvAse parigarhitAH . yuktAshchAnyairmahAdoShairye narAstAnvivarjayet.h .. 11.. nivartamAne sauhArde prItirnIche praNashyati . yA chaiva phalanirvR^ittiH sauhR^ide chaiva yatsukham.h .. 12.. yatate chApavAdAya yatnamArabhate xaye . alpe.apyapakR^ite mohAnna shAntimupagachchhati .. 13.. tAdR^ishaiH sa~NgataM nIchairnR^isha.nsairakR^itAtmabhiH . nishAmya nipuNaM buddhyA vidvAndUrAdvivarjayet.h .. 14.. yo GYAtimanugR^ihNAti daridra.n dInamAturam.h . saputrapashubhirvR^iddhi.n yashashchAvyayamashnute .. 15.. GYAtayo vardhanIyAstairya ichchhantyAtmanaH shubham.h . kulavR^iddhi.n cha rAjendra tasmAtsAdhu samAchara .. 16.. shreyasA yoxyase rAjankurvANo GYAtisatkriyAm.h . viguNA hyapi sa.nraxyA GYAtayo bharatarShabha .. 17.. kiM punarguNavantaste tvatprasAdAbhikA~NxiNaH . prasAda.n kuru dInAnAM pANDavAnA.n vishAM pate .. 18.. dIyantA.n grAmakAH ke chitteShA.n vR^ittyarthamIshvara . eva.n loke yashaHprApto bhaviShyatsi narAdhipa .. 19.. vR^iddhena hi tvayA kAryaM putrANA.n tAta raxaNam.h . mayA chApi hita.n vAchyaM viddhi mA.n tvaddhitaiShiNam.h .. 20.. GYAtibhirvigrahastAta na kartavyo bhavArthinA . sukhAni saha bhojyAni GYAtibhirbharatarShabha .. 21.. sambhojana.n sa~NkathanaM samprItish cha parasparam.h . GYAtibhiH saha kAryANi na virodhaH katha.n chana .. 22.. GYAtayastArayantIha GYAtayo majjayanti cha . suvR^ittAstArayantIha durvR^ittA majjayanti cha .. 23.. suvR^itto bhava rAjendra pANDavAnprati mAnada . adharShaNIyaH shatrUNA.n tairvR^itastvaM bhaviShyasi .. 24.. shrImanta.n GYAtimAsAdya yo GYAtiravasIdati . digdhahastaM mR^iga iva sa enastasya vindati .. 25.. pashchAdapi narashreShTha tava tApo bhaviShyati . tAnvA hatAnsutAnvApi shrutvA tadanuchintaya .. 26.. yena khaTvA.n samArUDhaH paritapyeta karmaNA . AdAveva na tatkuryAdadhruve jIvite sati .. 27.. na kashchinnApanayate pumAnanyatra bhArgavAt.h . sheShasampratipattistu buddhimatsveva tiShThati .. 28.. duryodhanena yadyetatpApa.n teShu purA kR^itam . tvayA tatkulavR^iddhena pratyAneyaM nareshvara .. 29.. tA.nstvaM pade pratiShThApya loke vigatakalmaShaH . bhaviShyasi narashreShTha pUjanIyo manIShiNAm.h .. 30.. suvyAhR^itAni dhIrANAM phalataH pravichintya yaH . adhyavasyati kAryeShu chira.n yashasi tiShThati .. 31.. avR^itti.n vinayo hanti hantyanarthaM parAkramaH . hanti nitya.n xamA krodhamAchAro hantyalaxaNam.h .. 32.. parichchhadena xatreNa veshmanA paricharyayA . parIxeta kula.n rAjanbhojanAchchhAdanena cha .. 33.. yayoshchittena vA chittaM naibhR^itaM naibhR^itena vA . sameti praGYayA praGYA tayormaitrI na jIryate .. 34.. durbuddhimakR^itapraGYa.n chhannaM kUpaM tR^iNairiva . vivarjayIta medhAvI tasminmaitrI praNashyati .. 35.. avalipteShu mUrkheShu raudrasAhasikeShu cha . tathaivApeta dharmeShu na maitrImAcharedbudhaH .. 36.. kR^itaGYa.n dhArmika.n satyamaxudraM dR^iDhabhaktikam.h . jitendriya.n sthitaM sthityAM mitramatyAgi cheShyate .. 37.. indriyANAmanutsargo mR^ityunA na vishiShyate . atyarthaM punarutsargaH sAdayeddaivatAnyapi .. 38.. mArdava.n sarvabhUtAnAmanasUyA xamA dhR^itiH . AyuShyANi budhAH prAhurmitrANA.n chAvimAnanA .. 39.. apanIta.n sunItena yo.arthaM pratyAninIShate . matimAsthAya sudR^iDhA.n tadakApuruSha vratam.h .. 40.. AyatyAM pratikAraGYastadAtve dR^iDhanishchayaH . atIte kAryasheShaGYo naro.arthairna prahIyate .. 41.. karmaNA manasA vAchA yadabhIxNaM niShevate . tadevApaharatyena.n tasmAtkalyANamAcharet.h .. 42.. ma~NgalAlambhana.n yogaH shrutamutthAnamArjavam.h . bhUtimetAni kurvanti satA.n chAbhIxNa darshanam.h .. 43.. anirvedaH shriyo mUla.n duHkhanAshe sukhasya cha . mahAnbhavatyanirviNNaH sukha.n chAtyantamashnute .. 44.. nAtaH shrImattara.n kiM chidanyatpathyatamaM tathA . prabha viShNoryathA tAta xamA sarvatra sarvadA .. 45.. xamedashaktaH sarvasya shaktimAndharmakAraNAt.h . arthAnarthau samau yasya tasya nitya.n xamA hitA .. 46.. yatsukha.n sevamAno.api dharmArthAbhyAM na hIyate . kAma.n tadupaseveta na mUDha vratamAcharet.h .. 47.. duHkhArteShu pramatteShu nAstikeShvalaseShu cha . na shrIrvasatyadAnteShu ye chotsAha vivarjitAH .. 48.. Arjavena nara.n yuktamArjavAtsavyapatrapam.h . ashaktimantaM manyanto dharShayanti kubuddhayaH .. 49.. atyAryamatidAtAramatishUramativratam.h . praGYAbhimAnina.n chaiva shrIrbhayAnnopasarpati .. 50.. agnihotraphalA vedAH shIlavR^ittaphala.n shrutam.h . ratiputra phalA dArA dattabhukta phala.n dhanam.h .. 51.. adharmopArjitairarthairyaH karotyaurdhva dehikam.h . na sa tasya phalaM pretya bhu~Nkte.arthasya durAgamAt.h .. 52.. kAnAra vanadurgeShu kR^ichchhrAsvApatsu sambhrame . udyateShu cha shastreShu nAsti sheShavatAM bhayam.h .. 53.. utthAna.n sa.nyamo dAxyamapramAdo dhR^itiH smR^itiH . samIxya cha samArambho viddhi mUlaM bhavasya tat.h .. 54.. tapobala.n tApasAnAM brahma brahmavidAM balam.h . hi.nsA balamasAdhUnA.n xamAguNavatAM balam.h .. 55.. aShTau tAnyavrataghnAni Apo mUlaM phalaM payaH . havirbrAhmaNa kAmyA cha gurorvachanamauShadham.h .. 56.. na tatparasya sandadhyAtpratikUla.n yadAtmanaH . sa~NgraheNaiSha dharmaH syAtkAmAdanyaH pravartate .. 57.. akrodhena jayetkrodhamasAdhu.n sAdhunA jayet.h . jayetkadarya.n dAnena jayetsatyena chAnR^itam.h .. 58.. strI dhUrtake.alase bhIrau chaNDe puruShamAnini . chaure kR^itaghne vishvAso na kAryo na cha nAstike .. 59.. abhivAdanashIlasya nitya.n vR^iddhopasevinaH . chatvAri sampravardhante kIrtirAyuryashobalam.h .. 60.. atikleshena ye.arthAH syurdharmasyAtikrameNa cha . arervA praNipAtena mA sma teShu manaH kR^ithAH .. 61.. avidyaH puruShaH shochyaH shochyaM mithunamaprajam.h . nirAhArAH prajAH shochyAH shochya.n rAShTramarAjakam.h .. 62.. adhvA jarA dehavatAM parvatAnA.n jalaM jarA . asambhogo jarA strINA.n vAkshalyaM manaso jarA .. 63.. anAmnAya malA vedA brAhmaNasyAvrataM malam.h . kautUhalamalA sAdhvI vipravAsa malAH striyaH .. 64.. suvarNasya mala.n rUpyaM rUpyasyApi mala.n trapu . GYeya.n trapu mala.n sIsaM sIsasyApi malaM malam.h .. 65.. na svapnena jayennidrAM na kAmena striya.n jayet.h . nendhanena jayedagniM na pAnena surA.n jayet.h .. 66.. yasya dAnajitaM mitramamitrA yudhi nirjitAH . annapAnajitA dArAH saphala.n tasya jIvitam.h .. 67.. sahasriNo.api jIvanti jIvanti shatinastathA . dhR^itarAShTra.n vimu~nchechchhAM na katha.n chinna jIvyate .. 68.. yatpR^ithivyA.n vrIhi yavaM hiraNyaM pashavaH striyaH . nAlamekasya tatsarvamiti pashyanna muhyati .. 69.. rAjanbhUyo bravImi tvAM putreShu samamAchara . samatA yadi te rAjansveShu pANDusuteShu cha .. 70.. .. iti shriimahaabhaarate udyogaparvaNi prajaagaraparvaNi viduravaakye ekonachatvaari.nsho.adhyaayaH .. 39.. \zzz{adhyaayaH 40} vidura uvaacha . yo.abhyarthitaH sadbhirasajjamAnaH karotyartha.n shaktimahApayitvA . xipra.n yashastaM samupaiti santamalaM prasannA hi sukhAya santaH .. 1.. mahAntamapyarthamadharmayuktaM yaH santyajatyanupAkruShTa eva . sukha.n sa duHkhAnyavamuchya shete jIrNA.n tvacha.n sarpa ivAvamuchya .. 2.. anR^ita.n cha samutkarShe rAjagAmi cha paishunam . guroshchAlIka nirbandhaH samAni brahmahatyayA .. 3.. asUyaika padaM mR^ityurativAdaH shriyo vadhaH . ashushrUShA tvarA shlAghA vidyAyAH shatravastrayaH .. 4.. sukhArthinaH kuto vidyA nAsti vidyArthinaH sukham . sukhArthI vA tyajedvidyA.n vidyArthI vA sukha.n tyajet .. 5.. nAgnistR^ipyati kAShThAnAM nApagAnAM mahodadhiH . nAntakaH sarvabhUtAnAM na pu.nsA.n vAmalochanA .. 6.. AshA dhR^iti.n hanti samR^iddhimantakaH krodhaH shriya.n hanti yashaH kadaryatA . apAlana.n hanti pashUMshcha rAjann ekaH kruddho brAhmaNo hanti rAShTram .. 7.. ajashcha kA.nsya.n cha rathashcha nityaM madhvAkarShaH shakuniH shrotriyash cha . vR^iddho GYAtiravasanno vayasya etAni te santu gR^ihe sadaiva .. 8.. ajoxA chandana.n vINA Adarsho madhusarpiShI . viShamaudumbara.n sha~NkhaH svarNaM nAbhishcha rochanA .. 9.. gR^ihe sthApayitavyAni dhanyAni manurabravIt . deva brAhmaNa pUjArthamatithInA.n cha bhArata .. 10.. ida.n cha tvA.n sarvaparaM bravImi puNyaM pada.n tAta mahAvishiShTam . na jAtu kAmAnna bhayAnna lobhAd dharma.n tyajejjIvitasyApi hetoH .. 11.. nityo dharmaH sukhaduHkhe tvanitye nityo jIvo dhAturasya tvanityaH . tyaktvAnityaM pratitiShThasva nitye santuShya tva.n toSha paro hi lAbhaH .. 12.. mahAbalAnpashya manAnubhAvAn prashAsya bhUmi.n dhanadhAnya pUrNAm . rAjyAni hitvA vipulAMshcha bhogAn gatAnnarendrAnvashamantakasya .. 13.. mR^itaM putra.n duHkhapuShTaM manuShyA utxipya rAjansvagR^ihAnnirharanti . taM muktakeshAH karuNa.n rudantash chitAmadhye kAShThamiva xipanti .. 14.. anyo dhanaM pretagatasya bhu~Nkte vayA.nsi chAgnishcha sharIradhAtUn . dvAbhyAmaya.n saha gachchhatyamutra puNyena pApena cha veShTyamAnaH .. 15.. utsR^ijya vinivartante GYAtayaH suhR^idaH sutAH . agnau prAsta.n tu puruShaM karmAnveti svayaM kR^itam .. 16.. asmAllokAdUrdhvamamuShya chAdho mahattamastiShThati hyandhakAram . tadvai mahAmohanamindriyANAM budhyasva mA tvAM pralabheta rAjan .. 17.. ida.n vachaH shaxyasi chedyathAvan nishamya sarvaM pratipattumevam . yashaH paraM prApsyasi jIvaloke bhayaM na chAmutra na cheha te.asti .. 18.. AtmA nadI bhArata puNyatIrthA satyodakA dhR^itikUlA damormiH . tasyA.n snAtaH pUyate puNyakarmA puNyo hyAtmA nityamambho.ambha eva .. 19.. kAmakrodhagrAhavatIM pa~nchendriya jalAM nadIm . kR^itvA dhR^itimayIM nAva.n janma durgANi santara .. 20.. praGYA vR^iddha.n dharmavR^iddha.n svabandhuM vidyA vR^iddha.n vayasA chApi vR^iddham . kAryAkArye pUjayitvA prasAdya yaH sampR^ichchhenna sa muhyetkadA chit .. 21.. dhR^ityA shishnodara.n raxetpANipAda.n cha chaxuShA . chaxuH shrotre cha manasA mano vAcha.n cha karmaNA .. 22.. nityodakI nityayaGYopavItI nityasvAdhyAyI patitAnna varjI . R^itaM bruvangurave karma kurvan na brAhmaNashchyavate brahmalokAt .. 23.. adhItya vedAnparisa.nstIrya chAgnIn iShTvA yaGYaiH pAlayitvA prajAsh cha . gobrAhmaNArthe shastrapUtAntarAtmA hataH sa~NgrAme xatriyaH svargameti .. 24.. vaishyo.adhItya brAhmaNAnxatriyAMsh cha dhanaiH kAle sa.nvibhajyAshritAMsh cha . tretA pUta.n dhUmamAghrAya puNyaM pretya svarge deva sukhAni bhu~Nkte .. 25.. brahmaxatra.n vaishya varNa.n cha shUdraH krameNaitAnnyAyataH pUjayAnaH . tuShTeShveteShvavyatho dagdhapApas tyaktvA deha.n svargasukhAni bhu~Nkte .. 26.. chAturvarNyasyaiSha dharmastavokto hetu.n chAtra bruvato me nibodha . xAtrAddharmAddhIyate pANDuputras ta.n tva.n rAjanrAjadharme niyu~Nxva .. 27.. dhR^itaraashhTra uvaacha . evametadyathA mA.n tvamanushAsati nityadA . mamApi cha matiH saumya bhavatyeva.n yathAttha mAm .. 28.. sA tu buddiH kR^itApyevaM pANDavAnrapti me sadA . duryodhana.n samAsAdya punarviparivartate .. 29.. na diShTamabhyatikrAntu.n shakyaM martyena kena chit . diShTameva kR^itaM manye pauruSha.n tu nirarthakam .. 30.. .. iti shriimaahaabhaarate udyogaparvaNi prajaagaraparvaNi viduravaakye chatvaari.nsho.adhyaayaH .. 40.. iti vidura niiti samaaptaa .. ## Please send corrections to Sunder Hattangadi at sunderh@hotmail.com \end{multicols}\medskip\hrule\obeylines {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}