%@@1
% File name             : raghuvansha16.itx
%--------------------------------------------
% Text title            : raghuvansha16
% Author                : kalidasa
% Language              : Sanskrit
% Subject               : philosophy/hinduism/religion
% Description/comments  : 
% Transliterated by     : Arvind Kolhatkar akolhatkar at rogers.com
% Proofread by          : Arvind Kolhatkar akolhatkar at rogers.com
% Latest update         : November 01, 2005
% Send corrections to   : sanskrit@cheerful.com
%
% Special Instructions:
% i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty
% Transliteration scheme: ITRANS 5.2
% Site access  :         
% http://sanskrit.gde.to/
% http://www.alkhemy.com/sanskrit/
% http://sanskrit.bhaarat.com See the document project
%-----------------------------------------------------
% The text is to be used for personal studies and research only.
% Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' agreement.
% @@2
%
% Commands upto engtitle are 
% needed for devanaagarii output and formatting.
%--------------------------------------------------------

\documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article}
%\documentclass[11pt]{article}
%\usepackage{multicol}
#include=ijag.inc
#endwordvowel=.h
\portraitwide
\parindent=100pt                
\let\usedvng=\Largedvng      % for 1 column     
\pagenumbering{itrans} 
\def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}}
\def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule}
\def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines}
%%
\begin{document}

\engtitle{.. Raghuvansha 16 by Kalidas ..}## 
\itxtitle{.. kaalidaasakR^itam raghuva.nsham sarga 16 ..}##\endtitles ## 

athetare saptaraghupraviiraa jyeShTha.n purojanmatayaa guNaishca | 
cakruH kusha.n ratnavisheShabhaaja.n saubhraatrameShaa.n hi kulaanukaari|| 16\-1|| 
te setuvaartaagajabandhamukhairabhyucChritaaH karmabhirapyavandhyaiH | 
anyonyadeshapravibhaagasiimaa.n velaa.n samudraa iva na vyatiiyuH|| 16\-2|| 
caturbhujaa.nshaprabhavaH sa teShaa.n daanapravR^itteranupaarataanaam | 
suradvipaanaamiva saamayonirbhinno.aShTadhaa viprasasaara va.nshaH|| 16\-3|| 
athaardharaatre stimitapradiipe shayyaagR^ihe suptajane prabuddhaH | 
kushaH pravaasasthakalatraveShaamadR^iShTapuurvaa.n vanitaamapashyat|| 16\-4|| 
saa saadhusaadhaaraNapaarthivarddheH sthitvaa purastaatpurahuutabhaasaH | 
jetuH pareShaa.n jayashabdapuurva.n tasyaa~njali.n bandhumato babandha|| 16\-5|| 
athaanapoDhaargalamapyagaara.n Chaayaamivaadarshatala.n praviShTaam| 
savismayo daasharathestanuujaH provaaca puurvaardhavisR^iShTatalpaH|| 16\-6|| 
labdhaantaraa saavaraNe.api gehe yogaprabhaavo na ca lakShyate te | 
bibharShi caakaaramanirvR^itaanaa.n mR^iNaalinii haimamivoparaagam|| 16\-7|| 
kaa tva.n shubhe kasya parigraho vaa ki.n vaa madabhyaagamakaaraNa.n te | 
aacakShva matvaa vashinaa.n raghuuNaa.n manaH parastriivimukhapravR^ittiH|| 16\-8|| 
tamabraviitsaa guruNaanavadyaa yaa niitapauraa svapadonmukhena | 
tasyaaH puraH sa.nprati viitanaathaa.n jaaniihi raajannadhidevataa.n maam|| 16\-9|| 
vasvaukasaaraamabhibhuuya saaha.n sauraajyabaddhotsavayaa vibhuutyaa | 
samagrashaktau tvayi suuryava.nshye sati prapannaa karuNaamavasthaam|| 16\-10|| 
vishiirNatalpaaTTashato niveshaH paryastasaalaH prabhuNaa vinaa me | 
viDambayatyastanimagnasuurya.n dinaantamugraanilabhinnamegham|| 16\-11|| 
nishaasu bhaasvatkalanuupuraaNaa.n yaH sa.ncaro.abhuudabhisaarikaaNaam | 
nadanmukholkaavicitaamiShaabhiH sa vaahyate raajapathaH shivaabhiH|| 16\-12|| 
aasphaalita.n yatpramadaakaraagrairmR^ida~NgadhiiradhvanimanvagacChat | 
vanyairidaanii.n mahiShaistadambhaH shR^i~Ngaahata.n kroshati diirghikaaNaam|| 16\-13|| 
vR^ikSheshayaa yaShTinivaasabha~NgaanmR^ida~NgashabdaapagamaadalaasyaaH | 
praaptaa davolkaahatasheShabarhyaaH kriiDaamayuuraa vanabarhiNatvam|| 16\-14|| 
soopaanamaargeShu ca yeShu raamaa nikShiptavatyashcaraNaansaraagaan | 
sadyohatanya~Nkubhirasradigdha.n vyaaghraiH pada.n teShu nidhiiyate me|| 16\-15|| 
citradvipaaH padmavanaavatiirNaaH kareNubhirdattamR^iNaalabha~NgaaH | 
nakhaa~NkushaaghaatavibhinnakumbhaaH sa.nrabdhasi.nhaprahR^ita.n vahanti|| 16\-16|| 
stambheShu yoShitpratiyaatanaanaamutkraantavarNakramadhuusaraaNaam | 
stanottariiyaaNi bhavanti sa~NgaannirmokapaTTaaH phaNibhirvimuktaaH|| 16\-17|| 
kaalaantarashyaamasudheShu naktamitastato ruuDhatR^iNaa~NkureShu | 
ta eva muktaaguNashuddhayo.api harmyeShu muurcChanti na candrapaadaaH|| 16\-18|| 
aavarjya shaakhaa.n sadaya.n ca yaasaa.n puShpaaNyupaattaani vilaasiniibhiH | 
vanyaiH pulindairiva vaanaraistaaH klishyanta udyaanalataa madiiyaaH|| 16\-19|| 
raatraavanaaviShkR^itadiipabhaasaH kaantaamukhashriiviyutaa divaapi | 
tiraskriyante kR^imitantujaalairvicChannadhuumaprasaraa gavaakShaaH|| 16\-20|| 
balikriyaavarjitasaikataani snaaniiyasa.nsargamanaapnuvanti | 
upaantavaaniiragR^ihaaNi dR^iShTvaa shuunyaani duuye sarayuujalaani|| 16\-21|| 
tadarhasiimaa.n vasati.n visR^ijya maamabhyupetu.n kularaajadhaaniim | 
hitvaa tanu.n kaaraNamaanuShii.n taa.n yathaa guruste paramaatmamuurtim|| 16\-22|| 
tatheti tasyaaH praNaya.n pratiitaH pratyagrahiitpraagraharo raghuuNaam | 
puurapyabhivyaktamukhaprasaadaa shariirabandhena tirobabhuuva|| 16\-23|| 
tadadbhuta.n sa.nsadi raatrivR^itta.n praatardvijebhyo nR^ipatiH shasha.nsa | 
shrutvaa ta ena.n kularaajadhaanyaa saakShaatpatitve vR^itamabhyanandan|| 16\-24|| 
kushaavatii.n shrotriyasaatsa kR^itvaa yaatraanukuule.ahani saavarodhaH | 
anudruto vaayurivaabhravR^indaiH sainyairayodhyaabhimukhaH pratasthe|| 16\-25|| 
saa ketumaalopavanaa bR^ihadbhirvihaarashailaanugateva naagaiH | 
senaa rathodaaragR^ihaa prayaaNe tasyaabhavajja.ngamaraajadhaanii|| 16\-26|| 
tenaatapatraamalamaNDalena prasthaapitaH puurvanivaasabhuumim | 
babhau balaughaH shashinoditena velaamudanvaaniva niiyamaanaH|| 16\-27|| 
tasya prayaatasya varuuthiniinaa.n piiDaamaparyaaptavatiiva soDhum | 
vasu.ndharaa viShNupada.n dvitiiyamadhyaaruroheva rajashChalena|| 16\-28|| 
udyacChamaanaa gamanaaya pashcaatpuro niveshe pathi ca vrajantii | 
saa yatra senaa dadR^ishe nR^ipasya tatraiva saamagryamati.n cakaara|| 16\-29|| 
tasya dvipaanaa.n madavaarisekaatkhuraabhighaataacca tura.ngamaaNaam | 
reNuH prapede prathi pa~Nkabhaava.n pa~Nko.api reNutvamiyaaya netuH|| 16\-30|| 
maargaiShiNii saa kaTakaantareShu vaindhyeShu senaa bahudhaa vibhinnaa | 
cakaara reveva mahaaviraavaa baddhapratishrunti guhaamukhaani|| 16\-31|| 
sa dhaatubhedaaruNayaananemiH prabhuH prayaaNadhvanimishratuuryaH | 
vyala~Nghayadvindhyamupaayanaani pashyanpulindairupapaaditaani|| 16\-32|| 
tiirthe tadiiye gajasetubandhaatpratiipagaamuttaratosya ga~Ngaam | 
ayatnabaalavyajaniibabhuuvurha.nsaa nabhola~NghanalolapakShaaH|| 16\-33|| 
sa puurvajaanaa.n kapilena roShaadbhasmaavasheShiikR^itavigrahaaNaam | 
suraalayapraaptinimittamambhastraisrotasa.n naululita.n vavande|| 16\-34|| 
ityadhvanaH kecidahobhirante kuula.n samaasaadya kushaH sarayvaaH | 
vedipratiShThaanvitataadharaaNaa.n yuupaanapashyacChatasho raghuuNaam|| 16\-35|| 
aadhuuya shaakhaaH kusumadrumaaNaa.n spR^iShTvaa ca shiitaansarayuutara.ngaan | 
ta.n klaantasainya.n kularaajadhaanyaaH pratyujjagaamopavanaantavaayuH|| 16\-36|| 
athopashalye ripumagnashalyastasyaaH puraH paurasakhaa sa raajaa | 
kuladhvajastaani caladhvajaani niveshayaamaasa balii balaani|| 16\-37|| 
ta.n shilpisa.nghaaH prabhuNaa niyuktaastathaagataa.n sa.nbhR^itasaadhanatvaat | 
pura.n naviicakrurapaa.n visargaanmeghaa nidaaghaglapitaamivorviim|| 16\-38|| 
tataH saparyaa.n sapashuupahaaraa.n puraH paraarghyapratimaagR^ihaayaaH | 
upoShitairvaastuvidhaanavidbhirnirvartayaamaasa raghupraviiraH|| 16\-39|| 
tasyaaH sa raajopapada.n nishaanta.n kaamiiva kaantaahR^idaya.n pravishya | 
yathaarhamanyairanujiiviloka.n sa.nbhaavayaamaasa yathaapradhaanam|| 16\-40|| 
saa manduraasa.nshrayibhistura.ngaiH shaalaavidhistambhagataishca naagaiH | 
puuraababhaase vipaNisthapaNyaa sarvaa~NganaddhaabharaNeva naarii|| 16\-41|| 
vasansa tasyaa.n vasatau raghuuNaa.n puraaNashobhaamabhiropitaayaam | 
na maithileyaH spR^ihayaa.nbabhuuva bhartre divo naapyalakeshvaraaya|| 16\-42|| 
athaasya ratnagrathitottariiyamekaantapaaNDustanalambihaaram | 
niHshvaasahaaryaa.nshukamaajagaama gharmaH priyaaveshamivopadeShTum|| 16\-43|| 
agastyacihnaadayanaatsamiipa.n diguttaraa bhaasvati sa.nnivR^itte | 
aanandashiitaamiva baaShpavR^iShTi.n himasruti.n haimavatii.n sasarja|| 16\-44|| 
pravR^iddhataapo divaso.atimaatramatyarthameva kShaNadaa ca tanvii | 
ubhau virodhakriyayaa vibhinnau jaayaapatii saanushayaavivaastaam|| 16\-45|| 
dine dine shaivalavantyadhastaatsopaanaparvaaNi vimu~ncadambhaH | 
uddaNDapadma.n gR^ihadiirghikaaNaa.n naariinitambadvayasa.n babhuuva|| 16\-46|| 
vaneShu saaya.ntanamallikaanaa.n vijR^imbhaNodgandhiShu kuDmaleShu | 
pratyekanikShiptapadaH sashabda.n sa.nkhyaamivaiShaa.n bhramarashcakaara|| 16\-47|| 
svedaanuviddhaardhanakhakShataa~Nke bhuuyiShThasa.ndiShTashikha.n kapole | 
cyuta.n na karNaadapi kaaminiinaa.n shiriiShapuShpa.n sahasaa papaata|| 16\-48|| 
yantrapravaahaiH shishiraiH pariitaanrasena dhautaanmalayodbhavasya | 
shilaavisheShaanyadhishayya ninyurdhaaraagR^iheShvaatapamR^iddhivantaH|| 16\-49|| 
snaanaaardramukteShvanudhuupavaasa.n vinyastasaaya.ntanamallikeShu | 
kaamo vasantaatyayamandaviiryaH kesheShu lebhe balama~Nganaanaam|| 16\-50|| 
aapi~njaraa baddharajaHkaNatvaanma~njuryudaaraa shushubhe.arjunasya | 
dagdhvaapi deha.n girishena roShaatkhaNDiikR^itaa jyeva manobhavasya|| 16\-51|| 
manodnyagandha.n sahakaarabha~Nga.n puraaNashiidhu.n navapaaTala.n ca | 
sa.nbadhnataa kaamijaneShu doShaaH sarve nidaaghaavadhinaa pramR^iShTaaH|| 16\-52|| 
janasya tasminsamaye vigaaDhe babhuuvaturdvau savisheShakaantau | 
taapaapanodakShamapaadasevau sa codayasthau nR^ipatiH shashii ca|| 16\-53|| 
athormilolonmadaraajaha.nse rodholataapuShpavahe sarayvaaH | 
vihartumicChaa vanitaasakhasya tasyaambhasi griiShmasukhe babhuuva|| 16\-54|| 
sa tiirabhuumau vihitopakaaryaamaanaayibhistaamapakR^iShTanakraam | 
vigaahitu.n shriimahimaanuruupa.n pracakrame cakradharaprabhaavaH|| 16\-55|| 
saa tiirasopaanapathaavataaraadanyonyakeyuuravighaTTiniibhiH | 
sanuupurakShobhapadaabhiraasiidudvignaha.nsaa sarida~NganaabhiH|| 16\-56|| 
parasparaabhyukShaNatatparaaNaa.n taasaa.n nR^ipo majjanaraagadarshii | 
nausa.nshrayaH paarshvagataa.n kiraatiimupaattaabaalavyajanaa.n babhaaShe|| 16\-57|| 
pashyaavarodhaiH shatasho madiiyairvigaahyamaano galitaa~NgaraagaiH | 
sa.ndhyodayaH saabhra iveSha varNa.n puShyatyaneka.n sarayuupravaahaH|| 16\-58|| 
viluptamantaHpurasundariiNaa.n yada~njana.n naululitaabhiradbhiH | 
tadbadhnatiibhirmadaraagashobhaa.n vilocaneShu pratimuktamaasaam|| 16\-59|| 
etaa gurushroNipayodharatvaadaatmaanamudvoDhumashaknuvatyaH | 
gaaDhaa~Ngadairbaahubhirapsu baalaaH kleshottara.n raagavashaatplavante|| 16\-60|| 
amii shiriiShaprasavaavata.nsaaH prabhra.nshino vaarivihaariNiinaam | 
paariplavaaH srotasi nimnagaayaaH shaivaalalolaa.nshChalayanti miinaan|| 16\-61|| 
aasaa.n jalaasphaalanatatparaaNaa.n muktaaphalaspardhiShu shiikareShu | 
payodharotsarpiShu shiiryamaaNaH sa.nlakShyate na cChiduro.api haaraH|| 16\-62|| 
aavartashobhaa natanaabhikaanterbha~Ngo bhruvaa.n dvandvacaraaH stanaanaam | 
jaataani ruupaavayavopamaanaanyaduuravartiini vilaasiniinaam|| 16\-63|| 
tiirasthaliibarhibhirutkalaapaiH prasnigdhakekairabhinandyamaanam | 
shrotreShu sa.nmuurcChati raktamaasaa.n giitaanuga.n vaarimR^ida~Ngavaadyam|| 16\-64|| 
sa.ndaShTavastreShvabalaanitambeShvinduprakaashaantaritoDutulyaaH | 
amii jalaapuuritasuutramaargaa mauna.n bhajante rashanaakalaapaaH|| 16\-65|| 
etaaH karotpiiDitavaaridhaaraa darpaatsakhiibhirvadaneShu siktaaH | 
vakretaraagrairalakaistaruNyashcuurNaaruNaanvaarilavaanvamanti|| 16\-66|| 
udbandhakeshacyutapatralekho vishleShimuktaaphalapatraveShTaH | 
manodnya eva pramadaamukhaanaamambhovihaaraakulito.api veShaH|| 16\-67|| 
sa nauvimaanaadavatiirya reme vilolahaaraH saha taabhirapsu | 
skandhaavalagnoddhR^itapadminiikaH kareNubhirvanya iva dvipendraH|| 16\-68|| 
tato nR^ipeNaanugataaH striyastaa bhraajiShNunaa saatishaya.n virejuH | 
praageva muktaa nayanaabhiraamaaH praapyendraniila.n kimutonmayuukham|| 16\-69|| 
varNodakaiH kaa~ncanashR^i~NgamuktaistamaayataakShyaH praNayaadasi~ncan | 
tathaagataH so.atitaraa.n babhaase sadhaatuniShyanda ivaadriraajaH|| 16\-70|| 
tenaavarodhapramadaasakhena vigaahamaanena saridvaraa.n taam | 
aakaashaga~NgaaratirapsarobhirvR^ito marutvaananuyaataliilaH|| 16\-71|| 
yatkumbhayoneradhigamya raamaH kushaaya raajyena sama.n didesha | 
tadasya jaitraabharaNa.n viharturadnyaatapaata.n salile mamajja|| 16\-72|| 
snaatvaa yathaakaamamasau sadaarastiiropakaaryaa.n gatamaatra eva | 
divyena shuunya.n valayena baahumapoDhanepathyavidhirdadarsha|| 16\-73|| 
jayashriyaH sa.nvanana.n yatastadaamuktapuurva.n guruNaa ca yasmaat | 
sehe.asya na bhra.nshamato na lobhaatsa tulyapuShpaabharaNo hi dhiiraH|| 16\-74|| 
tataH samaadnyaapayadaashu sarvaanaanaayinastadvicaye nadiiShNaan | 
vandhyashramaaste sarayuu.n vigaahya tamuucuramlaanamukhaprasaadaaH|| 16\-75|| 
kR^itaH prayatno na ca deva labdha.n magna.n payasyaabharaNottama.n te | 
naagena laulyaatkumudena nuunamupaattamantarhradavaasinaa tat|| 16\-76|| 
tataH sa kR^itvaa dhanuraatatajya.n dhanurdharaH kopavilohitaakShaH | 
gaarutmata.n tiiragatastarasvii bhuja.nganaashaaya samaadade.astram|| 16\-77|| 
tasminhradaH sa.nhitamaatra eva kShobhaatsamaaviddhatara.ngahastaH | 
rodhaa.nsi nighnannavapaatamagnaH kariiva vanyaH paruSha.n raraasa|| 16\-78|| 
tasmaatsamudraadiva mathyamaanaadudvR^ittanakraatsahasonmamajja | 
lakShmyeva saardha.n suraraajavR^ikShaH kanyaa.n puraskR^itya bhuja.ngaraajaH|| 16\-79|| 
vibhuuShaNapratyupahaarahastamupasthita.n viikShya vishaa.npatistam | 
sauparNamastra.n pratisa.njahaara prahreShvanirbandharuSho hi santaH|| 16\-80|| 
trailokyanaathaprabhava.n prabhaavaatkusha.n dviShaama~Nkushamastravidvaan | 
maanonnatenaapyabhivandya muurdhnaa muurdhaabhiShikta.n kumudo babhaaShe|| 16\-81|| 
avaimi kaaryaantaramaanuShasya viShNoH sutaakhyaamaparaa.n tanu.n tvaam | 
so.aha.n katha.n naama tavaacareyamaaraadhaniiyasya dhR^itervighaatam|| 16\-82|| 
karaabhighaatotthitakandukeyamaalokya baalaatikutuuhalena | 
hradaatpatajjyotirivaantarikShaadaadatta jaitraabharaNa.n tvadiiyam|| 16\-83|| 
tadetadaajaanuvilambinaa te jyaaghaatarekhaakiNalaa~nChanena | 
bhujena rakShaaparigheNa bhuumerupaitu yoga.n punara.nsalena|| 16\-84|| 
imaa.n svasaara.n ca yaviiyasii.n me kumudvatii.n naarhasi naanumantum | 
aatmaaparaadha.n nudatii.n ciraaya shushruuShayaa paarthiva paadayoste|| 16\-85|| 
ityuucivaanupahR^itaabharaNaH kShitiisha.n 
shlaaghyoo bhavaansvajana ityanubhaaShitaaram | 
sa.nyojayaa.n vidhivadaasa sametabandhuH 
kanyaamayena kumudaH kulabhuuShaNena|| 16\-86|| 
tasyaaH spR^iShTe manujapatinaa saahacaryaaya haste 
maa~NgalyorNaavalayini puraH paavakasyocChikhasya | 
divyastuuryadhvanirudacaradvyashnuvaano digantaa \- 
ngandhodagra.n tadanu vavR^iShuH puShpamaashcaryameghaaH|| 16\-87|| 
ittha.n naagastribhuvanaguroraurasa.n maithileya.n 
labdhvaa bandhu.n tamapi ca kushaH pa~ncama.n takShakasya | 
ekaH sha~Nkaa.n pitR^ivadhariporatyajadvainateyaa \- 
cChaantavyaalaamavanimaparaH paurakaantaH shashaasa|| 16\-88|| 

iti shriiraghuva.nshe mahaakaavye kavishriikaalidaasakR^itau 
kumudvatiipariNayo naama ShoDashaH sargaH || 
## 
Encoded and Proofread by Arvind Kolhatkar akolhatkar at rogers.com \medskip\hrule\obeylines
\medskip
{\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com}
{\rm Last updated \today}
\end{document}