%@@1 % File name : paribhasha.itx %-------------------------------------------- % Text title : Vedanta Paribhasha % Author : Dharmaraja Adhvarindra % Translation by : - % Language : Sanskrit % Subject : Vedanta Philosophy % Description/comments : % Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com % Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com % Latest update : March 8, 2004 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % http://sanskrit.bhaarat.com/ see the document project. %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Vedanta Paribhasha ..}## \itxtitle{.. vedaanta paribhaashhaa ..}##\endtitles ## ##by Dharmaraja Adhvarindra## 1 pratyakSha pramaaNam.h . 2 anumaanam.h . 3 upamaanam.h . 4 aagamaH . 5 arthaapattiH . 6 anupalabdhi . 7 praamaaNyam.h . 8 prayojanam.h . \medskip\hrule\medskip 1 pratyakSha pramaaNam.h . yadavidyaavilaasena bhuutabhautikasR^iShTayaH . ta.n naumi paramaatmaana.n sachchidaanandavigraham.h .. 1.. yadantevaasipa~nchaasyairnirastaa bhedivaaraNaaH . taM praNaumi nR^isi.nhaakhya.n yatiindraM parama.n gurum.h .. 2.. shriimadve~NkaTanaathaakhyaan.h velaa~NguDinivaasinaH . jagadguruunaha.n vande sarvatantrapravartakaan.h .. 3.. yena chintaamaNau Tiikaa dashaTiikaavibha~njinii . tarkachuuDaamaNirnaama kR^itaa vidvanmanoramaa .. 4.. Tiikaa shashadharasyaapi baalavyutpattidaayinii . padayojanayaa pa~nchapaadikaa vyaakR^itaa tathaa .. 5.. tena bodhaaya mandaanaa.n vedaantaarthaavalambinii . dharmaraajaadhvariindreNa paribhaaShaa vitanyate .. 6.. iha khalu dharmaarthakaamamokShaakhyeShu chaturvidhapuruShaartheShu mokSha eva paramapuruShaarthaH\, ##"##na sa punaraavartate##"## ityaadishrutyaa tasyaiva nityatvaavagamaat.h\, itareShaa.n trayaaNaaM pratyakSheNa\, ##"##tadyatheha karmajito lokaH kShiiyate\, evamevaamutra puNyajito lokaH kShiiyate##"## ityaadishrutyaa cha anityatvaavagamaachcha . sa cha brahmaaj~naanaaditi brahma tajj~naana.n tatpramaaNa~ncha saprapa~ncha.n niruupyate . tatra pramaakaraNaM pramaaNam.h . tatra smR^itivyaavR^ittaM pramaatvamanadhigataavaadhitaarthaviShayakaj~naanatvam.h . smR^itisaadhaaraNantu avaadhitaarthaviShayakaj~naanatvam.h . niiruupasyaapi kaalasyendriyavedyatvaabhyupagamena\, dhaaraavaahikabuddherapi puurvapuurvaj~naanaaviShaya\-tattatkShaNavisheShaviShayakatvena na tatraavyaaptiH . ki~ncha siddhaante dhaaraavaahikabuddhisthale na j~naanabhedaH\, kintu yaavadghaTasphuraNa.n taavadghaTaakaaraantaHkaraNavR^ittirekaiva\, na tu naanaa\, vR^itteH svavirodhivR^ityutpattiparyanta.n sthaayitvaabhyupagamaat.h\; tathaa cha tatpratiphalitachaitanyaruupa.n ghaTaadij~naanamapi tatra taavatkaaliinamekameva iti naavyaaptisha~Nkaapi . nanu siddhaante ghaTaadermithyaatvena baadhitatvaat.h katha.n tajj~naanaM pramaaNam.h \? uchyate . brahmasaakShaatkaaraanantara.n hi ghaTaadiinaaM baadhaH\, ##"##yatra tvasya sarvamaatmaivaabhuut.h tat.h kena kaM pashyet.h##"## iti shruteH . na tu sa.nsaaradashaayaaM baadhaH\, ##"##yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraM pashyati##"## iti shruteH . tathaa cha ##'##abaadhita##'## \- padena sa.nsaaradashaayaamabaadhitatva.n vivakShitam.h\, iti na ghaTaadipramaayamavyaaptiH . taduktam.h \- ##"##dehaatmapratyayo yadvat.h pramaaNatnena kalpitaH . laukika.n tadvadevedaM pramaaNaantvaa.a.atmanishchayaat.h ..##"## iti . ##'##aa aatmanishchayaat.h##'##\-brahmasaakShaatkaaraparyantamityarthaH. ##'##laukikam.h##'## iti ghaTaadij~naanamityarthaH . taani cha pramaaNaani ShaT.h \- pratyakShaanumaanaupamaanaagama\- arthaapattianupalabdhibhedaat.h . tatra pratyakShapramaayaaH karaNaM pratyakShapramaaNam.h . pratyakShapramaa chaatra chaitanyameva\, ##"##yat.h saakShaadaparokShaad brahma##"## iti shruteH . ##'##aparokShaadi##'##tyasya aparokShamityarthaH . nanu chaitanyamanaadi tat.h katha.n chakShuraadestatkaraNatvena pramaaNatvamiti . uchyate . chaitanyasyaanaaditve.api tadabhivya~njaka\- antaHkaraNavR^ittirindriyasannikarShaadinaa jaayate iti vR^ittivishiShTa.n chaitanyamaadimadityuchyate j~naanaavachchhedakatvaachcha vR^ittau j~naanatvopachaaraH . tadukta.n vivaraNe ##"##antaHkaraNavR^ittau j~naanatvopachaaraat.h##"##. nanu niravayavasyaantaHkaraNasya pariNaamaatmikaa vR^ittiH katham\? ittham.h . na taavadantaHkaraNam.h niravayavam.h\, saadidravyatvena saavayavatvaat.h . saaditva~ncha ##"##tanmano.asR^ijata##"## ityaadishruteH . vR^ittiruupaj~naanasya manodharmatve cha ##"##kaamaH sa~Nkalpo vichikitsaa shraddhaa.ashraddhaa dhR^itiradhR^itirhriirdhiirrbhiirityetat.h sarvaM mana eva ##"## iti shrutirmaanam.h \, ##'##dhii##'## \-shabdena vR^ittiruupaj~naanaabhidhaanaat.h . ata eva kaamaaderapi manodharmatvam.h .. nanu kaamaaderantaHkaraNadharmatve\, ##"##ahamichchhaami\, ahaM jaanaami, ahaM bibhemi##"##ityaadyanubhava aatmadharmatvamavagaahamaanaH kathamupapadyate \? uchyate . ayaHpiNDasya dagdhR^itvaabhaave.api dagdhR^itvaashrayavahnitaadaatmyaadhyaasaad.h yathaa ##"##ayo dahati##"## iti vyavahaaraH tathaa sukhaadyaakaarapariNaamyantaH\- karaNaikyaadhyaasaat.h ##"##ahaM sukhii, ahaM duHkhii##"## ityaadi vyavahaaraH . nanu antaHkaraNasyendriyatayaa.atiindriyatvaat.h kathaM pratyakShaviShayateti . uchyate . na taavadantaHkaraNamindriyamityatra maanamasti . ##"##manaHShaShThaaniindriyaaNi##"## iti bhagavadgiitaavachanaM pramaaNamiti chet.h na anindriyeNaapi manasaa ShaT{}tvasa.nkhyaapuuraNaavirodhaat.h . nahiindriyagatasa.nkhyaapuuraNamindriyenaiveti niyamaH ##"##yajamaanapa~nchamaa iDaaM bhakShayanti##"## ityatra R^itviggatapa~nchatvasa.nkhyaayaa anR^itvijaa.api yajamaanena ##"##vedaanadhyaapayaamaasa mahaabhaaratapa~nchamaan.h##"## ityaadau cha vedagatapa~nchatvasa.nkhyaayaa avedenaapi bhaaratena puuraNadarshanaat.h ##"##indriyebhyaH paraa hyarthaa arthebhyashcha paraM manaH##"## ityaadishrutyaa manaso.anindriyatvaavagamaachcha . na chaivaM manaso.anindriyatve sukhaadipratyakShasya saakShaattva.n na syaat.h indriyaajanyatvaaditi vaachyam.h . nahiindriyajanyatvena j~naanasya saakShaattvam.h anumityaaderapimanojanyatayaa saakShaattvaapatteH iishvaraj~naanasyaanindriyajanyasya saakShaattvaanaapatteshcha . siddhaante pratyakShatvaprayojaka.n kimiti chet ki.n j~naanagatasya pratyakShatvasya prayojakaM pR^ichchhasi ki.nvaa viShayagatasya . aadye pramaaNachaitanyasya viShayaavachchhinnachaitanyaabheda iti bruumaH . tathaahi trividha.n chaitanyam.h \- viShayachaitanyaM pramaaNachaitanyaM pramaatR^ichaitanyaM cheti . tatra ghaTaadyavachchhinna.n chaitanya.n viShayachaitanyam.h antaHkaraNavR^ittyavachchhinna.n chaitanya.n pramaaNachaitanyam.h antaHkaraNavachchhinna.n chaitanyaM pramaatR^ichaitanyam.h . tatra yathaa taDaagodaka.n chhidraannirgatya kulyaatmanaa kedaaraan.h pravishya tadvadeva chatuShkoNaadyaakaaraM bhavati tathaa taijasamantaHkaraNamapi chakShuraadidvaaraa nirgatya ghaTaadiviShayadesha.n gatvaa ghaTaadiviShayaakaareNa pariNamate . sa eva pariNaamo vR^ittirityuchyate . anumityaadisthale tu antaHkaraNasya na vahnyaadideshagamanam.h vahnyaadeshchakShuraadyasannikarShaat.h . tathaa cha ##"##aya.n ghaTaH##"## ityaadipratyakShasthale ghaTaadestadaakaaravR^itteshcha bahirekatra deshe samavadhaanaat.h tadubhayaavachchhinna.n chaitanyamekameva vibhaajakayorapyantaHkaraNavR^ittighaTaadiviShayayoH ekadeshasthatvena bhedaajanakatvaat.h . ata eva maThaantarvartighaTaavachchhinnaakaasho na maThaavachchhinnaakaashaadbhidyate . tathaa cha ##"##aya.n ghaTaH ##"## iti ghaTapratyakShasthale ghaTaakaaravR^itterghaTasa.nyogitayaa ghaTaavachchhinnachaitanyasya tadvR^ittyavachchhinnachaitanyasya chaabhinnatayaa tatra ghaTaj~naanasya ghaTaa.nshe pratyakShatvam.h . sukhaadyavachchhinnachaitanyasya tadvR^ittyavachchhinnachaitanyasya cha niyamenaikadeshasthitopaadhidvayaavachchhinnatvaat.h niyamena ##"##ahaM sukhii##"## ityaadij~naanasya pratyakShatvam.h . nanveva.n svavR^ittisukhaadismaraNasyaapi sukhaadya.nshe pratyakShatvaapattiriti chet na tatra smaryamaaNasukhasyaatiitatvena smR^itiruupaantaHkaraNavR^ittervartamaanatvena tatropaadhyorbhinnakaaliinatayaa tattadavachchhinnachaitanyayorbhedaat.h . upaadhyorekadeshasthatve sati ekakaaliinatvasyaivopaadheyaabhedaprayojakatvaat.h . yadi chaikadeshasthatvamaatramupadheyaabhedaprayojakam.h tadaa ##"##ahaM puurva.n sukhii##"## ityaadismR^itaavativyaaptivaaraNaaya vartamaatatva.n viShaya\-visheShaNa.n deyam.h . nanvevamapi svakiiyadharmaadharmau vartamaanau yadaa shabdaadinaa j~naayate tadaa taadR^ishashaabdaj~naanaadaavativyaaptiH tatra dharmaadyavachchhinna\-tadvR^ittyavachchhinnachaitanyayorekatvaaditi chet.h na . yogyatvasyaapi viShayavisheShaNatvaat.h . antaHkaraNadharmatvaavisheShe.api ki~nchidayogyamityatra phalavalakalpyaH svabhaava eva sharaNam.h . anyathaa nyaayamate.apyaatmadharmatvaavisheShaat.h sukhaadivat.h dharmaaderapi pratyakShatvaapattirdurvaaraa . na chaivamapi sukhasya vartamaanataadashaayaaM ##"##tvaM sukhii ##"## ityaadivaakyajanyaj~naanasya pratyakShataa syaaditi vaachyam.h iShTatvaat.h . ##"## dashamastvamasi ##"## ityaadau sannikR^iShTaviShaye shabdaadapyaparokShaj~naanaabhyupagamaat.h . ata eva ##"## parvato vahnimaan.h ##"##ityaadij~naanamapi bahva.nshe parokSham.h parvataa.nshe.aparokSham.h parvataadyavachchhinnachaitanyasya bahirniHsR^itaantaHkaraNavR^ittyavachchhinnachaitanyaabhedaat.h . vahnya.nshe tu antaHkaraNavR^ittinirgamanaabhaavena vahnyavachchhinna\- chaitanyasya pramaaNachaitanyasya cha parasparaM bhedaat.h . tathaachaanubhavaH ##"##parvataM pashyaami##"## ##"##vahnimanuminomi ##"## iti . nyaayamate tu ##"## parvatamanuminomi ##"## ityunuvyavasaayaapattiH . asannikR^iShTapakShakaanumitau tu sarvaa.nshe.api j~naanaM parokSham.h . ##"##surabhi chandanam.h##"## ityaadij~naanamapi chandanakhaNDaa.nshe.aparokSham.h saurabhaa.nshe cha parokSham.h saurabhasya chakShurindriyaayogyatayaa yogyatvaghaTitasya niruktalakShaNasyaabhaavaat.h . na chaivamekatra j~naane parokShatvaaparokShatvayorabhyupagame tayorjaatitva.n na syaaditi vaachyam.h iShTatvaat.h . jaatitvopaadhitvaparibhaaShaayaaH sakalapramaaNaagocharatayaa.apraamaaNikatvaat.h . ##"##ghaTo.ayam.h##"## ityaadipratyakSha.n hi ghaTatvaadisadbhaave maanam.h na tu tasya jaatitvepi jaatitvaruupasaadhyaprasiddhau tatsaadhakaanumaanasyaapyanavakaashaat.h . samavaayaasiddhayaa brahmabhinnanikhilaprapa~nchasyaanityatayaa cha nityatvasamavetatvaghaTitajaatitvasya ghaTatvaadaavasiddheshcha . evamevopaadhitva.n nirasaniiyam.h . ##"##parvato vahnimaan.h##"## ityaadau cha parvataa.nshe vahnya.nshe chaantaHkaraNavR^ittibhedaa~NgiikaareNa tattadvR^ittyavachchhedakabhedena parokShatvaaparokShatvayorekatra chaitanye vR^ittau na kashchit.h virodhaH . tathaa cha tattadindriyayogyavartamaanaviShayaavachchhinnachaitanyabhinnatva.n tattadaakaaravR^ittyavachchhinnaj~naanasya tattada.nshe pratyakShatvam.h . ghaTaaderviShayasya pratyakShatvantu pramaatrabhinnatvam.h . nanu katha.n ghaTaaderantaHkaraNaavachchhinnachaitanyabhedaH ##"##ahamidaM pashyaami##"## iti bhedaanubhavavirodhaaditi chet uchyate . pramaatrabhedo naama na taavadaikyam.h kintu pramaatR^isattaatiriktasattaakatvaabhaavaH . tathaa cha ghaTaadeH svaavachchhinnachaitanye.adhyastatayaa viShayachaitanyasattaiva ghaTaadisattaa adhiShThaanasattaatiriktayaa aaropitasattaayaana~Ngiikaaraat.h . viShayachaitanya.n cha puurvoktaprakaareNa pramaatR^ichaitanyameveti pramaatR^ichaitanyaisyaiva ghaTaadyadhiShThaanatayaa pramaatR^isattaiva ghaTaadisattaa naanyeti siddha.n ghaTaaderaparokShatvam.h anumityaadisthale tvantaHkaraNasya vahnyaadideshanirgamanaabhaavena vahnyavachchhinnachaitanyasya pramaatR^ichaitanyaatmakatayaa vahnyaadisattaa pramaatR^isattaato bhinnaa iti naativyaaptiH . nanvevamapi dharmaadharmaadigocharaanumityaadisthale dharmaadharmayoH pratyakShatvaapattiH dharmaadyavachchhinnachaitanyasya pramaatR^ichaitanyaabhinnatayaa dharmaadisattaayaaH pramaatR^isattaanatirekaaditi chet.h na yogyatvasyaapi visheShavisheShaNatvaat.h . nanvevamapi ##"##ruupii ghaTaH##"## iti pratyakShasthale ghaTagataparimaaNaadeH pratyakShatvaapattiH ruupaavachchhinnachaitanyasya parimaaNaadyavachchhinnachaitanyasya chaikatayaa ruupaavachchhinnachaitanyasya pramaatR^ichaitanyaabhede parimaaNaadyavachchhinnachaitanyasyaapi pramaatrabhinnatayaa parimaaNaadimattaayaaH pramaatR^isattaatirikttatvaabhaavaat.h iti chet.h na tattadaakaaravR^ittyupahitatvasyaapi pramaatR^ivisheShaNatvaat.h . ruupaakaaravR^ittidashaayaaM parimaaNaadyaakaaravR^ittyabhaavena ativyaaptyabhaavaat.h . nanveva.n vR^ittaavavyaaptiH anavasthaabhiyaa vR^ittigocharavR^ittyana~NgiikaareNa tatra svaakaaravR^ittyupahitatvaghaTitoktalakShaNaabhaavaat.h iti chet.h na . anavasthaabhiyaa vR^ittervR^ittyantaraaviShayatve.api svaviShayatvaabhyupagamena svaviShayavR^ittyupahitapramaatR^ichaitanyaabhinnasattaakatvasya tatraapi bhaavaat.h . evaa~nchaantaHkaraNataddharmaadiinaa.n kevalasaakShiviShayatve.api tattadaakaaravR^ittyabhyupagamena uktalakShaNasya tatraapi sattaannaavyaaptiH . na chaantaHkaraNataddharmaadiina.n vR^ittiviShayatvaabhyupagame kevalasaakShiviShayatvaabhyupagamavirodha iti vaachyam.h . na hi vR^itti.n vinaa saakShiviShayatva.n kevalasaakShivedyatvam.h kintvindriyaanumaanaadipramaaNavyaapaaramantareNa saakShiviShayatvam.h ata evaaha~NkaaraTiikaayaamaachaaryairahamaakaaraantaH\- karaNavR^ittira~NgiikR^itaa . ata eva cha praatibhaasikarajatasthale rajataakaaraavidyaavR^ittiH saampradaayikaira~NgiikR^itaa . tathaachaantaHkaraNataddharmaadiShu kevalasaakShivedyeShu vR^ittyupahitatvaghaTitalakShaNasya sattvaannaavyaaptiH . tadaya.n nirgalitaarthaH \- ##"##svaakaaravR^ittyupahita\- pramaatR^ichaitanyasattaatiriktasattaakatvashuunyatve sati yogyatva.n viShayasya pratyakShatvam.h .##"## tatra sa.nyoga\- sa.nyuktataadaatmyaadiinaa.n sannikaarShaaNaa.n chaitanyaabhivya~njakavR^ittijanane viniyogaH . saa cha vR^ittishchaturvidhaa \- sa.nshayo nishchayo garvaH smaraNamiti . eva.nvidhavR^ittibhedena evamapyantaHkaraNaM mana iti buddhiriti aha~Nkaara iti chittamiti chaakhyaayate . taduktam.h \- ##"##manobuddhiraha~Nkaarashchitta.n karaNamantaram.h . sa.nshayo nishchayo garvaH smaraNa.n viShayaa ime ..##"## tachcha pratyakSha.n dvividham.h savikalpakanirvikalpakabhedaat.h . tatra savikalpaka.n vaishiShTyaavagaahi j~naanam.h . yathaa ##"##ghaTamaha.n jaanaami##"## ityaadij~naanam.h . nirvikalpakantu sa.nsargaanavagaahi j~naanam.h . yathaa ##"##so.aya.n devadattaH##"## ##"##tattvamasi##"## ityaadivaakyajanya.n j~naanam.h . nanu shaabdamida.n j~naanam.h na pratyakSham.h indriyaajanyatvaat.h iti chet na . nahi indriyajanyatvaM pratyakShatve tantram.h duuShitatvaat.h kintu yogyavartamaanaviShayakatve sati pramaaNachaitanyasya viShayachaitanyaabhinnatvamityuktam.h . tathaacha ##"##so.aya.n devadattaH##"## iti vaakyajanyaj~naanasya sannikR^iShTaviShayatayaa bahirniHsR^itaantaHkaraNavR^ittya\- bhyupagamena devadattavachchhinnachaitanyasya vR^ittyavachchhinnachaitanyaabhinnatayaa ##"##so.aya.n devadattaH##"## iti vaakyajanyaj~naanasya pratyakShatvam.h . eva.n ##"##tattvamasi##"## ityaadivaakyajanyaj~naanasyaapi tatra pramaatureva viShayatayaa tadubhayaabhedasya sattvaat.h . nanu vaakyajanyaj~naanasya padaarthasa.nsargaavagaahitayaa katha.n nirvikalpakatvam.h \? uchyate . vaakyajanyaj~naanaviShayatve hi na padaarthasa.nsargatva.n tantram.h anabhimatasa.nsargasyaapi vaakyajanyaj~naanaviShayatvaapatteH kintu taatparyaviShayatvam.h . prakR^ite cha ##"##sadeva somyedamagra aasiit.h##"## ityupakramya ##"##tat satyam.h sa aatmaa tattvamasi shvetaketo##"## ityupasa.nhaareNa vishuddhebrahmaNi vedaantaanaa.n taatparyamavasitam.h iti katha.n taatparyaaviShaya.n sa.nsargamavabodhayet.h . idameva ##"##tattvamasi##"## ityaadivaakyaanaamakhaNDaarthatva.n yat.h sa.nsargaanavagaahiyathaarthaj~naanajanakatvamiti . taduktam.h . ##"##sa.nsargaasa~Ngisamyagdhiihetutaa yaa giraamiyam.h . uktaakhaNDaarthataa yadvaa tatpraatipadikaarthataa ..##"## praatipadikaarthamaatraparatva.n vaa.akhaNDaarthatvam.h iti chaturthapaadaarthaH . tachcha pratyakShaM punardvividham.h \- jiivasaakShi iishvarasaakShi cheti . tatra jiivo naama antaHkaraNaavachchhinna.n chaitanyam.h tatsaakShii tu antaHkaraNopahita.n chaitanyam.h . antaHkaraNasya visheShaNatvopaadhitvaabhyaamanayorbhedaH . visheShaNa~ncha kaaryaanvayi vartamaana.n vyaavartakam.h upaadhishcha kaaryaananvayii vyaavartako vartamaanashcha . ##"##ruupavishiShToghaTo.anityaH##"##ityatra ruupa.n visheShaNam.h ##"##karNashaShkulyavachchhinna.n nabhaH shrotram.h##"## ityatra karNashaShkulyupaadhiH . ayamevopaadhirnaiyaayikaiH parichaayaka ityuchyate . prakR^ite chaantaHkaraNasya jaDatayaa viShayabhaasakatvaayogena viShayabhaasakachaitanyopaadhitvam.h . aya~ncha jiivasaakShii pratyaatma.n naanaa ekatve chaitraavagate maitrasyaapyanusandhaanaprasa~NgaH . iishvarasaakShii tu maayopahita.n chaitanyam.h . tachchaikam.h tadupaadhibhuutamaayaayaa ekatvaat.h . ##"##indro maayaabhiH pururuupa iiyate##"## ityaadishrutau maayaabhiriti bahuvachanasya maayaagata\- shaktivisheShaabhipraayatayaa maayaagatasattvarajastamoruupaguNaabhi\- praayatayaa vopapattiH . ##"##maayaantu prakR^iti.n vidyaanmaayina.n tu maheshvaram.h .##"## ##"##taratyavidyaa.n vitataa.n hR^idi yasminniveshite . yogii maayaamameyaama tasmai vidyaatmane namaH ..##"## ##"##ajaamekaa.n lohitashuklakR^iShNaaM vahniiH prajaa sR^ijamaanaa.n saruupaaH . ajo hyeko juShamaano.anushete jahaatyenaaM bhuktabhogaamajo.anyaH .. ##"## ityaadi shrutismR^itiShu ekavachanena laaghavaanugR^ihiitena maayaayaa ekatva.n nishchiiyate . tatashcha tadupahita.n chaitanyam.h iishvarasaakShii . tachchaanaadi tadupaadhermaayaayaa anaaditvaat.h . maayaavachchhinna.n chaitanya.n cha parameshvaraH . maayaayaa visheShaNatve iishvaratvaM upaadhitve saakShitvaM itiishvaratvasaakShitvayorbhedaH na tu dharmiNoriishvaratatsaakShiNoH . sa cha parameshvara eko.api svopaadhibhuutamaayaaniShThasattvarajastamoguNabhedena brahmaaviShNumaheshvaraadishabdavaachyataaM bhajate . nanu iishvarasaakShiNo.anaaditve ##"##tadaikShata bahusyaaM prajaayeya##"## ityaadau sR^iShTipuurvasamaye parameshvarasyaagantukamiikShaNamuchyamaana.n kathamupapadyate uchyate . yathaa viShayendriyasannikarShaadikaaraNavashena jiivopaadhyantaHkaraNasya vR^ittibhedaa jaayante tathaa sR^ijyamaana\- praaNikarmavashena parameshvaropaadhibhuutamaayaayaa vR^ittivisheShaaH ##"##idamidaanii.n sraShTavyam.h##"## ##"##idamidaaniiM paalayitavyam.h##"## ##"## idamidaanii.n sa.nhartavyam.h ##"## ityaadyaakaaraa jaayante . taasaa.n cha vR^ittiinaa.n saaditvaattatpratibimbitachaitanyamapi saadiityuchyate . eva.n saakShidvaividhyena pratyakShaj~naanadvaividhyam.h . pratyakShatva.n cha j~neyagata.n jhaptigata.n cha niruupitam.h . tatra j~naptigatapratyakShatvasya saamaanyalakShaNa.n chittvameva ##"## parvato vahnimaan.h ##"## ityaadaavapi vahnyadyaakaaravR^ittyupahitachaitanyasya svaatmaa.nshe svaprakaashatayaa pratyakShatvaat.h . tattadviShayaashapratyakShatvantu puurvoktameva . tasya cha bhraantiruupapratyakShe naativyaapitH bhramapramaasaadhaaraNapratyakShatva\- saamaanyanirvachanena tasyaapi lakShyatvaat.h . yadaa tu pratyakShapramaayaa eva lakShaNa.n vaktavya.n tadaa puurvoktalakShaNe.abaadhitatva.n viShayavisheShaNa.n deyam.h . shuktiruupyaadibhramasya sa.nsaarakaaliinabaadhaviShayapraatibhaasika\- rajataadiviShayakatvenoktalakShaNaabhaavaat.h naativyaaptiH . nanu visa.nvaadipravR^ittyaa bhraantij~naatasiddhaavapi tasya praatibhaasikatatkaalotpannarajataadiviShayakatve na pramaaNam.h deshaantariiyarajatasya klR^iptasyaiva tadviShayatvasambhavaaditi chet.h na tasyaasannikR^iShTatayaa pratyakShaviShayatvaayogaat.h . na cha j~naana.n tatra pratyaasattiH j~naanasya pratyaasattitve tata eva vahnyaadeH pratyakShatvaapattau anumaanaadyuchchhedaapatteH . nanu rajatotpaadakaanaa.n rajataavayavaadiinaamabhaave shuktau katha.n tavaapi rajatamutpadyate iti chet.h uchyate . na hi lokasiddhasaamagrii praatibhaasikarajatotpaadikaa kintu vilakShaNaiva . tathaa hi kaachaadidiShaduuShitalochanasya purovarti\- dravyasa.nyogaadidamaakaaraa chaakachikyaakaaraa cha kaachidantaHkaraNa\- vR^ittirudeti . tasyaa.n cha vR^ittau idamavachchhinnachaitanyaM pratibimbate . tatra puurvokyariityaa vR^itternirgamanena idamavachchhinnachaitanyavR^ittavachchhinna\- chaitanyaM pramaatR^ichaitanya.n chaabhinnaM bhavati . tatashcha pramaatR^ichaitanyaa\- bhinnaviShayachaitanyaniShThaa shuktitva prakaarikaa.avidyaa chaakachikyaadi\- saadR^ishyasandarshanasamudbodhitarajatasa.nskaarasadhriichiinaa kaachaadidoSha\- samavahitaa rajataruupaarthaakaareNa rajataj~naanaabhaasaakaareNa cha pariNamate . pariNaamo naama upaadaanasamasattaakakaaryaapattiH . vivarto naama upaadaanaviShamasattaakakaaryaapattiH . praatibhaasikarajata~nchaavidyaapekShayaa pariNaama iti chaitanyaapekShayaavivarta iti chochyate . avidyaapariNaamaruupa~ncha tadrajatamavidyaadhiShThaane idamavachchhinnachaitanye vartate asmanmate sarvasyaapi kaaryasya svopaadaanaavidyaadhiShThaanaashritatvaniyamaat.h . nanu chaitanyaniShTharajatasya kathamida.n rajatamitipuravartinaa taadaatmyam.h . uchyate \- yathaa nyaayamate aatmaniShThasya sukhaadeH shariiraniShThatvenopalambhaH shariirasya sukhaadyadhikaraNataavachchhedakatvaat.h tathaa chaitanyamaatrasya rajataM pratyanadhiShThaanatayaa idamavachchhinnachaitanyasya tadadhiShThaanatvena idamo.avachchhedakatayaa rajatasya purovartisa.nsargapratyaya upapadyate . tasya cha viShayachaitanyasya tadantaHkaraNopahita chaitanyaabhinnatayaa viShayachaitanye.adhyastamapi rajata.n saakShiNyadhyasta.n kevalasaakShivedya.n sukhaadivadananyavedyamiti chochyate . nanu saakShiNyadhyastatve ##"## ahaM rajatam.h ##"## iti ##"## tadvaan.h ##"## iti vaa pratyayaH syaat.h ##"## ahaM sukhii ##"## itivat.h iti chet.h uchyate . na hi sukhaadiinaamantaHkaraNaavachchhinnachaitanyaniShThaa\- vidyaakaaryatvaprayuktam.h ##"## ahaM sukhii ##"## iti j~naanam.h sukhaadiinaa.n ghaTaadivachchhuddhachaitanya evaadhyaasaat.h . kintu yasya yadaakaaraa\- nubhavaahitasa.nskaarasahakR^itaavidyaakaaryatva.n tasya tadaakaaraa\- nubhavaviShayatvam.h ityevaanugata.n niyaamakam.h . tathaa cha idamaakaaraanubhavaahitasa.nskaarasahitaavidyaakaaryatvaad.h ghaTaade\- ridamaakaaraanubhavaviShayatvam.h ahamaakaaraanubhavaahitasa.nkaara\- sahakR^itaavidyaakaaryatvaadantaHkaraNaaderahamaakaaraanubhavaviShayatvam.h shariirendriyaaderubhayavidhaanubhavasa.nskaarasahitaavidyaakaaryatvaa\- dubhayavidhaanubhavaviShayatvam.h . tathaachobhayavidhaanubhavaH \- ida.n shariiram.h aha.n dehaH ahaM manuShyaH ahaM braahmaNaH ida.n chakShuH aha.n kaaNaH ida.n shrotram.h ahaM badhira iti . prakR^ite praatibhaasikarajatasya pramaatR^ichaitanyaabhinnedamavachchhinnachaitanya\- niShThaavidyaakaaryatve.api ida.n rajatamiti satyasthaliiyedamaakaaraa\- nubhavaahitasa.nskaarajanyatvaaddidamaakaaraanubhavaviShayataa na tu ##"## ahaM rajatam.h ##"## ityahamaakaaraanubhavaviShayataa ityanusandheyam.h . nanvevamapi mithyaarajatasya saakShaat.h saakShisambandhitayaa bhaanasambhave rajatagocharaj~naanaabhaasaruupaayaa avidyaavR^itterabhyupagamaH kimarthamiti chet.h uchyate . svagocharavR^ittyupahitapramaatR^ichaitanyabhinnasattaakatvaabhaavasya viShayaaparokShatvaruupatayaa rajatasyaaparokShasiddhaye tadabhyupagamaat.h . nanvida.nvR^itte rajataakaaravR^itteshcha pratyekamekaikaviShayatve gurumatavadvishiShTa\- j~naanaanapyupagame kuto bhramaj~naanaasiddhiriti chet.h na vR^ittidvaya\- pratibimbitachaitanyasyaikasya satyamithyaavastutaadaatmyaavagaahitvena bhramatvasviikaaraat.h . ata eva saakShij~naanasya satyaasatyaviShayatayaa praamaaNyaaniyamaadapraamaaNyoktiH saampradaayikaanaam.h . nanu siddhaante deshaantariiyarajatamapyavidyaakaaryamadhyasta~ncheti katha.n shuktiruupyasya tato vailakShaNyam.h iti chet.h na . tvanmate satyatvaavisheShe.api keShaa~nchit.h kShaNikatva.n keShaa~nchit.h sthaayitvam.h ityatra yadeva niyaamaka.n tadeva svabhaavavisheShaadikaM mamaapi . yadvaa ghaTaadyadhyaase avidyaiva doShatvena hetuH shuktiruupaadyadhyaase tu kaachaadayo.api doShaaH . tathaachaagantukadoShajanyatvaM praatibhaasikatve prayojakam.h . ata eva svapnopalabdharathaadiinaamaagantukanidraadoShajanyatvaat.h . praatibhaasikatvam.h . nanu svapnasthale puurvaanubhuutarathaadeH smaraNamaatreNaiva vyavahaaropattau na rathaadisR^iShTikalpanam.h gauravaat.h iti chet na rathaadeH smR^itimaatraabhyupagame ##"## rathaM pashyaami ##"## ##"## svapne ratha\- madraakShyam.h ##"## ityaadyanubhavavirodhaapatteH . ##"## atha rathaan.h rathayogaan.h pathaH sR^ijate ##"## iti rathaadisR^iShTipratipaadakashruti\- virodhaapatteshcha . tasmaat.h shuktiruupyavat.h svapnopalabdharathaadayo.api praatibhaasikaa yaavatpratibhaasamavatiShThante . nanu svapne rathaadyadhiShThaanatayopalabhyamaanadeshavisheShasyaapi tadaa.asannikR^iShTatayaa anirvachaniiyapraatibhaasikadesho.abhyupaganyavyaH tathaa cha rathaadyadhyaasaH kutra iti chet na chaitanyasya svayaMprakaashasya rathaadyadhiShThaanatvaat.h . pratiiyamaana.n rathaadyastiityeva pratiiyate iti sadruupena prakaashamaana.n chaitanyamevaadhiShThaanam.h . deshavisheSho.api chidadhyastaH praatibhaasikaH rathaadaavindriyagraahyatvamapi praatibhaasikam.h tadaa sarvendriyaaNaamuparamaat.h . ##"## ahaM rathaH ##"## ityaadipratiityaapaadanantu puurvavannirasaniiyam.h . svapnarathadayaH saakShaanmaayaapariNaamaa iti kechit.h . antaHkaraNadvaaraa tatpariNaamaa ityanye . nanu rathaadeH shuddhachaitanyaadhyastatve idaanii.n tatsaakShaa\- tkaaraabhaavenajaagaraNe.api svapnopalabdharathaadayo.anuvarteran.h . uchyate . kaaryavinaasho hi dvividhaH kashchidupaadaanena saha kashchittu vidyamaanaevopaadaane . aadyo baadhaH dvitiiyastu nivR^ittiH . aadyasya kaaraNamadhiShThaanatattvasaakShaatkaaraH tena vinopaadaanabhuutaayaa avidyaayaa anivR^itteH . dvitiiyasya kaaraNa.n virodhivR^ittyutpatti\- rdoShanivR^ittirvaa . tadiha brahmasaakShaatkaaraabhaavaat.h svapnaprapa~ncho maa baadhiShTha musalaprahaareNa ghaTaaderiva virodhipratyayaantarodayena svajanakiibhuutanidraadidoShanaashena vaa rathaadinivR^ittau ko virodhaH . eva.n cha shuktiruupyasya shuktyavachchhinnachaitanyaniShThatuulaavidyaa\- kaaryatvapakShe shuktiritij~naanena tadaj~naanena saha rajatasya baadhaH . muulaavidyaakaaryatvapakShe tu muulaavidyaayaa brahmasaakShaatkaaramaatra\- nivartyatayaa rajatasya tatra shuktij~naanaannivR^ittimaatram.h musala\- prahaareNa ghaTasyeva . nanu shuktau rajatasya pratibhaasasamaye praatibhaasikasattaabhyupagame ##"## neda.n rajatam.h ##"## iti traikaalikaniShedhaj~naana.n na syaat.h kintu ##"## idaaniimida.n na rajatam.h ##"## iti syaat.h ##"## idaanii.n ghaTaH shyaamo na ##"## itivat.h iti chet.h na nahi tatra rajatatvaavachchhinnapratiyogitaakaabhaavo niShedhadhiiviShayaH kintu laukikapaaramaarthikatvaavachchhinna\- praatibhaasikarajatapratiyogitaakaH vyadhikaraNadharmaavachchhinnaprtaiyogitaakaabhaavaabhyupagamaat.h . nanu praatibhaasike rajate paaramaarthikatvamavagata.n na vaa . anavagame pratiyogitaavachchhedakaavachchhinnarajatasttvaj~naanaabhaavaadabhaava\- pratyakShaanupapattiH . avagame.aparokShaavabhaasasya tatkaaliinaviShaya\- sattaaniyatatvaad.h rajate paaramaarthikatvamapyanirvachaniiya.n rajatadevotpannamiti tadavachchhinnarajatasattve tadavachchhinnaabhaavastatra katha.n vartata iti chet.h na paaramaarthikatvasyaadhiShThaananiShThasya rajate pratibhaasasambhavena rajataniShThapaaramaarthikatvotpattyanabhyupagamaat.h . yatraaropyamasannikR^iShTa.n tatraiva praatibhaasikavastuutpattera~Ngiikaaraat.h . ata eva indriyasannikR^iShTatayaa javaakusumagatalauhityasya sphaTike bhaanasambhavaat.h na sphaTike.anirvachaniiyalauhityotpattiH . nanveva.n yatra japaakusuma.n dravyaantaravyavadhaanaadasannikR^iShTa.n tatra lauhityapratiityaa praatibhaasika.n lauhitya.n sviikriyataamiti chet.h na iShTatvaat.h . evaM pratyakShabhramaantareShvapipratyakShasaamaanyalakShaNaanugamo yathaarthapratyakShalakShaNaasadbhaavashcha darshaniiyaH . uktaM pratyakShaM prakaaraantareNa dvividham.h \- indriyajanya.n tadajanya.n cheti . tatrendriyaajanya.n sukhaaditratyakSham.h manasa indriyatvaniraakaraNaat.h . indriyaaNi pa~ncha ghraaNarasanachakShuHshrotratvagaatmakaani . sarvaaNi chendriyaaNi svasvaviShayasa.nyuktaanyeva pratyakShaj~naana.n janayanti . tatra ghraaNarasanatvagindriyaaNi svasthaanasthitaanyeva gandharasa\- sparshopalambhaan.h janayanti chakShuHshrotre tu svata eva viShayadesha.n gatvaa svasvaviShaya.n gR^ihNiitaH shrotrasyaapi chakShuraadivat.h parichchhinnatayaabheryaadideshagamanasambhavaat.h . ata evaanubhavo ##"##bheriishabdo mayaa shrutaH ##"## iti . viichitara~Ngaadinyaayena karNashaShkuliipradeshe.anantashabdotpattikalpanaayaa.n gauravam.h ##"##bheriishabdo mayaa shrutaH##"## iti pratyakShasya bhramatvakalpanaayaa.n gaurava.n cha syaat.h . tadeva.n vyaakhyaata.n pratyakSham.h . iti vedaantaparibhaShaayaaM pratyakShaparichchhedaH . \medskip\hrule\medskip 2 || anumaanam.h || athaanumaana.n niruupyate . anumitikaraNamanumaanam.h . anumitishcha vyaaptij~naanatvena vyaaptij~naanajanyaa . vyaaptij~naanaanuvyavasaayaadestattvena tajjanyatvaabhaavaannaanumititvam.h . anumitikaraNa.n cha vyaaptij~naanam.h . tatsa.nskaaro.avaantaravyaapaaraH . na tu tR^itiiyali~Ngaparaamarsho.anumitau karaNam.h tasyaanumitihetutvaasiddhyaa tatkaraNatvasya duuranirastatvaat.h . na cha sa.nskaarajanyatvenaanumiteH smR^ititvaapattiH smR^itipraagabhaavajanyatvasya sa.nskaaramaatrajanyatvasya vaa smR^ititvaprayojakatayaa sa.nskaaradhva.nsasaadhaaraNasa.nskaarajanyatvasya tadaprayojakatvaat.h . na cha yatra vyaaptismaraNaadanumitistatra katha.n sa.nskaaroheturiti vaachyam.h vyaaptismR^itisthale.api tatsa.nskaarasyaivaanimitihetutvaat.h . nahi smR^iteH sa.nskaaranaashakatvaniyamaH smR^itidhaaraadarshanaat.h . na chaanubuddhasa.nskaaraadapyanumityaapattiH tadudbodhasyaapi sahakaaritvaat.h . eva.n cha ##"## aya.n dhuumavaan.h ##"## iti pakShadharmataaj~naane ##"## dhuumo vahnivyaapyaH ##"## ityanubhavaahitasa.nskaarodbodhe cha sati ##"## vahnimaan.h ##"## ityanumitirbhavati . na tu madhye vyaaptismaraNam.h tajjanya.n ##"## vahnivyaapyadhuumavaanayam.h ##"## ityaadi vishiShTaj~naana.n vaa hetutvena kalpaniiyam.h gauravaanmaanaabhaavaachcha . tachcha vyaaptij~naana.n vahniviShayakaj~naanaa.nsha eva karaNam.h na tu parvataviShayakaj~naanaa.nsha iti ##"## parvato vahnimaan.h ##"## iti j~naanasya vahnya.nsha eva anumititvam.h na parvataa.nshe tada.nshe pratyakShatvasyopapaaditatvaat.h . vyaaptishchaasheShasaadhanaashrayaashritasaadhyasaamaanaadhikaraNyaruupaa . saa cha vyabhichaaraadarshane sati sahachaaradarshanena gR^ihyate . tachcha sahachaaradarshanaM bhuuyodarshana.n sakR^iddarshana.n veti visheSho naadaraNiiyaH sahachaaradarshanasyaiva prayojakatvaat.h . tachchaanumaanamanvayiruupamekameva . na tu kevalaanvayi sarvasyaapi dharmasyaasmanmate brahmaniShThaatyantaabhaavapratiyogitvena atyantaabhaavaapratiyogisaadhyakatvaruupakevalaanvayitvasyaasiddheH . naapyanumaanasya vyatirekiruupatvam.h saadhyaabhaave saadhanaabhaava\- niruupitavyaaptij~naanasya saadhanena saadhyaanumitaavanupayogaat.h . katha.n tarhi dhuumaadaavanvayavyaaptimaviduSho.api vyatirekavyaapti\- j~naanaadanumitiH . arthaapattipramaaNaaditi vakShyaamaH . ata evaanumaanasya naanvayavyatirekiruupatvam.h vyatirekavyaaptiruupatvam.h vyatirekavyaaptij~naanasya anumityahetutvaat.h . tachchaanumaana.n svaarthaparaarthabhedena dvividham.h . tatra svaarthantuuktameva paraarthantu nyaayasaadhyam.h . nyaayo naamaavayavasamudaayaH . avayavashcha traya eva \- pratij~naahetuudaaharaNaruupaaH udaaharaNopanayanigamanaruupaa vaa . na tu pa~ncha avayavatrayeNaiva vyaaptipakShadharmatayorupadarshanasambhavenaadhikavayava\- dvayasya vyarthatvaat.h . evamanumaane niruupite tasmaad.h brahmabhinnanikhilaprapa~nchasya mithyaatvasiddhiH . tathaahi \- brahmabhinna.n sarvaM mithyaa brahmabhinnatvaat.h yadeva.n tadevam.h yathaa shuktiruupyam.h . na cha dR^iShTaantasiddhiH tasya saadhitatvaat.h . na chaaprayojakatvam.h shuktiruupyarajjusarpaadiinaaM mithyaatve brahmabhinnatvasyai laaghavena prayojakatvaat.h . mithyaatva.n cha svaashrayatvenaabhimata\-yaavanniShThaatyantaabhaavapratiyogitvam.h . ##'## abhimata ##'##\-pada.n vastutaH svaashrayaaprasiddhyaa.asambhavavaaraNaaya ##'## yaavat.h ##'## \- padamarthaantaravaaraNaaya . taduktam.h \- ##"## sarveShaamapi bhaavaanaa.h svaashrayatvena sammate . pratiyogitvamatyantaabhaavaM prati mR^iShaatmataa .. ##"## iti . yadvaa ayaM paTa etattantuniShThaatyantaabhaavapratiyogii paTatvaat.h paTaantaravat.h \- ityaadyanumaanaM mithyaatve pramaaNam.h . taduktam.h \- ##"## a.nshinaH svaa.nshagaatyantaabhaavasya pratiyoginaH . a.nshitvaaditaraa.nshiiva digeShaiva guNaadiShu .. ##"## iti . na cha ghaTaadermithyaatve ##"## san.h ghaTaH ##"## iti prtyakSheNa baadhaH adhiShThaanabrahmasattayaastatra viShayatayaa ghaTaadeH satyatvaasiddheH . na cha niiruupasya brahmaNaH katha.n chaakShShaadij~naanviShayateti vaachyam.h niiruupasyaapi ruupaadeH pratyakShaviShayatvaat.h . na cha niiruupasya dravyasya chakShuraadyayogyatvamiti niyamaH manmate brahmaNo dravyatyaasiddheH . guNaashrayatva.n samavaayikaaraNatva.n vaa dravyatvam.h iti te.abhimatam.h . na hi nirguNasya brahmaNo guNaashrayataa naapi samavaayikaaraNataa samavaayaasiddheH . astu vaa dravyatvaM brahmaNaH tathaapi niiruupasya kaalasyeva chaakShuShaadi \- j~naanaviShayatve na virodhaH . yadvaa trividha.n sattvam.h \- paaramaarthika.n vyaavahaarikaM praatibhaasika.n cheti . paaramaarthika.n sattvaM brahmaNaH vyaavahaarika.n sattvamaakaashaadeH praatibhaasika.n sattva.n shuktirajataadeH . tathaa cha ##"## ghaTaH san.h ##"## iti pratyakShasya vyaavahaarikasattvaviShayatvena praamaaNyam.h . asmin.h pakShe ghaTaaderbrahmaNi niShedho na svaruupeNa kintu paaramaarthikatvenaiveti na virodhaH . asmin.h pakShe cha mithyaatvalakShaNe paaramaarthikatvaavachchhinnapratiyogitaakatva \- matyantaabhaavavisheShaNa.n draShTavyam.h . tasmaadupapannaM mithyaatvaanumaanamiti . iti vedaantaparibhaaShaayaamanumaanaparichchhedaH . \medskip\hrule\medskip 3 upamaanam.h . athopamaana.n niruupyate . tatra saadR^ishyapramaakaraNamupamaanam.h . tathaa hi \- nagareShu dR^iShTagopiNDasya puruShasya vana.n gatasya gaveyendriyasannikarShe sati bhavati pratiitiH ##"##ayaM piNDo gosadR^ishaH ##"## iti . tadanantara.n cha bhavati nishchayaH ##"##anena sadR^ishii madiiyaa ##"## gauH ##"## iti . tatraanvayavyatirekaabhyaa.n gavayaniShThagosaadR^ishyaj~naana.n karaNam.h goniShThagavayasaadR^ishyaj~naanaM phalam.h . na chedaM pratyakSheNa sambhavati gopiNDasya tadendriyaasannikarShaat.h . naapyanumaanena gavayaniShThagosaadR^ishyasya atalli~Ngatvaat.h . naapi madiiyaa gauretadgavayasadR^ishii enanniShThasaadR^ishyapratiyogitvaat.h yo yadgatasaadR^ishyapratiyogii sa tatsadR^ishaH yathaa maitraniShThasaadR^ishyapratiyogii chatro maitrasadR^ishaH \- ityanumaanaat.h tatsambhavaiti vaachyam.h . eva.nvidhaanumaanaanavataare.api ##"## anena sadR^ishii madiiyaa gauH ##"## iti pratiiteranubhavasiddhatvaat.h ##"## upaminomi ##"## ityanuvyavasaayaachcha . tasmaadupamaanaM maanaantaram.h . iti vedaantaparibhaaShaayaamupamaanaparichchhedaH . \medskip\hrule\medskip 4 aagamaH . athaagamo niruupyate . yasya vaakyasya taatparya viShayiibhuutasa.nsargo maanaantareNa na baadhyate tadvaakyaM pramaaNam.h . vaakyajanyaj~naane cha aakaa.nkShaayogyataa.a.asattayastaatparyaj~naana.n cha iti chatvaari kaaraNaani . tatra padaarthaanaaM parasparajij~naasaaviShayatvayogyatvamaakaa.nkShaa . kriyaashravaNe kaarakasya kaarakashravaNe kriyaayaaH karaNashravaNe itikartavyataayaashcha jij~naasaaviShayatvaat.h .ajij~naasorapi vaakyaarthabodhaat.h ##'## yogyatva ##"## mupaattam.h . tadavachchhedaka.n cha kriyaatvakaarakatvaa\- dikamitinaativyaaptiH gaurashva ityaadau . abhedaanvaye cha samaanavibhaktikapada\- pratipaadyatva.n tadavachchhedakamiti ##"## tattvamasyaa ##"## divaakyeShu naavyaaptiH . etaadR^ishaakaa.nkShaabhipraayeNaiva balaabalaadhikaraNe ##"## saa vaishvadevyaamikShaa vaajibhyo vaajinam.h ##"## ityatra vaishvadeva \- yaagasyaamikShaanvitatvena na vaajinaakaa.nkShaa ityaadivyavahaaraH . nanu tatraapi vaajinasya jij~naasaa.aviShayatve.api tadyogyatvamastyeva pradeyadravyatvasya yaaganiruupitajij~naasaaviShayataavachchhedakatvaaditi chet.h na svasamaanajaatiiyapadaarthaavayabodhavirahasahakR^itapradeya \- dravyatyasyaiva tadavachchhedakatvena vaajinadravyasya svasamaana \- jaatiiyaamikShaadravyaanvayabodhasahakR^itatvena taadR^ishaavachchhedakatvaabhaavaat.h . aamikShaayaantu naivam.h vaajinaanvayasya tadaanupasthitvaat.h . udaaharaNaantareShvapi durbalatvaprayojaka aakaa.nkShaaviraha eva draShTavyaH . yogyataa taatparyaviShayasa.nsargaabaadhaH . ##"## vahninaa si~nchati ##"## ityaadau taadR^ishasa.nsargabaadhaanna yogyataa . ##"## sa prajaapatiraatmano vapaamudakhidat.h ##"## ityaadaavapi taatparyaviShayiibhuutapashupraashastyaabaadhaat.h yogyataa . ##"## tattvamasyaa ##"## \- divaakyeShvapi vaachyaabhedabaadhe.api lakShyasvaruupaabhede baadhaabhaavaat.h yogyataa . aasattishchaavyavadhaanena padajanyapadaarthopasthitiH . maanaantaropasthaapitapadaarthasyaanvayabodhaabhaavaat.h ##'## padajanyaa ##'## iti . ata evaashrutasthale tattatpadaadhyaahaaraH . ##'## dvaaram.h ##'## ityaadau ##'## pidhehi ##'## iti . ata eva ##'## iShe tvaa ##'## ityaadimantre ##'## chhinadmi ##'## iti padaadhyaahaaraH . ata eva vikR^itiShu ##"## suuryaaya juShTa.n nirvapaami ##"## iti padaprayogaH . padaarthashcha dvividhaH \- shakyo lakShyashcheti . tatra shaktirnaama padaanaamartheShu mukhyA vR^ittiH . yathaa ##'## ghaTa ##'## \- padasya pR^ithubudhnodaraadyaakR^itivishiShTe vastuvisheShe vR^ittiH . saa cha shaktiH padaarthaantaram.h siddhaante kaaraNeShu kaaryaanukuulashaktimaatrasya padaarthaantaratvaat.h . saa cha tattatpadajanyapadaarthaj~naanaruupakaaryaanumeyaa . taadR^ishashaktiviShayatva.n shakyatvam.h . tachcha jaatereva na vyakteH vyaktiinaamaanantyena gurutvaat.h . katha.n tarhi gavaadipadaadvyaktimaanamiti chet.h jaatervyakti \- samaanasa.nvitsa.nvedyatvaaditi bruumaH . yadvaa gavaadipadaanaa.n vyaktau shaktiH svaruupasatii na tu j~naataa hetuH jaatau tu saa j~naataa hetuH . na cha vyaktya.nshe shaktij~naanamapi kaaraNam.h guaravaat.h . jaatishaktimattvaj~naane sati vyaktishaktimattvaj~naana.n vinaa vyaktidhiivilambaabhaavaachcha . ata eva nyaayamate.apyanvaye shaktiH svaruupasatiiti siddhaantaH . j~naayamaanashaktiviShayatvameva vaachyatvamiti jaatireva vaachyaa . athavaa vyaktarlakShaNayaa.avagamaH . yathaa ##"## niilo ghaTaH ##"## ityatra ##'## niila ##'## \- shabdasya niilaguNavishiShTe lakShaNaa tathaa jaativaachakasya tadvishiShTe lakShaNaa . taduktam.h ##"## ananyalabhyaH shabdaarthaH ##"##iti . eva.n shakyo niruupitaH . atha ##'## lakShya ##'## \- padaartho niruupyate . tatra lakShaNaaviShayo lakShyaH . lakShaNaa cha dvividhaa \- kevalalakShaNaa lakShitalakShaNaa cheti . tatra shakyasaakShaatsambandhaH kevalakShaNaa . yathaa ##"## ga~Ngaayaa.n ghoShaH ##"## ityatra pravaahasaakShaatsambandhini tiire ##'## ga~Ngaa ##'## \- padasya kevalalakShaNaa . yatra shakyaparamparaa \- sambandhenaarthaantarapratiitistatra lakShitalakShaNaa yathaa ##'## dvirepha ##'## \- padasya rephadvaye shaktasya ##'## bhramara ##'## \- padaghaTita \- paramparaasambandhena madhukare vR^ittiH . gauNyapi lakShitalakShaNaiva . yathaa ##"## si.nho maanavakaH ##"## ityatra ##'## si.nha ##'## \- shabdavaachya sambandikrauryaadisambandhena maanavakasya pratiitiH . prakaaraantareNa lakShaNaa trividhaa \- jahallakShaNaa ajahallakShaNaa jahadajahallakShaNaa . tatra shakyamanantarbhaavya yatraarthaantara \- pratiitistatra jahallakShaNaa . yathaa ##"## viShaM bhu.nkShva ##"## ityatra swaartha.n vihaaya shatrugR^ihe bhojananivR^ittirlakShyate . yatra shakyaartha \- mantarbhaavyaivaarthaantarapratiitiH tatraajahallkShaNaa yathaa ##"## shuklo ghaTaH ##"## iti . atra hi ##'## shukla ##'## \- shabdaH svaartha.n shuklaguNamantarbhaavyaiva tadvati dravye lakShaNayaa vartate . yatra hi vishiShTavaachakaH shabda ekadesha.n vihaaya ekadeshe vartate tatra jahadajahallakShaNaa yayaa ##"## so.aya.m devadattaH ##"## iti . atra hi padadvayavaachyayorvishiShTayoraikyaa \- nupapatyaa padadvayasya visheShyamaatraparatvam.h . yathaa vaa ##"## tattvamasi ##"## ityaadau ##'## tat ##'## \- padvaachyasya sarvaj~natvaadivishiShTasya ##'## tvaM ##'## \- padavaachyenaantaHkaraNa \- vishiShTenaikyaayogaat.h aikyasiddhyartha.n svaruupe lakShaNeti saampradaayikaaH . vayantu bruumaH \- ##"## so.aya.n devadattaH ##,'## ##"## tattvamasi ##"## ityaadau vishiShTavaachakapadaanaamekadeshaparatve.api na lakShaNaa shaktyupasthitavishiShTayoH abhedaanvayaanupapattau visheShyayoH shaktyupasthitayoreva abhedaanvayaavirodhaat.h . yathaa ##"## ghaTo.anityaH ##"## ityatra ##'## ghaTa ##'## \- padavaachyaikadeshaghaTatvasya \- ayogyatve.api yogyaghaTavyaktyaa sahaanityatvaanvayaH . yatra padaarthaikadeshasya visheShaNatayopasthitiH tatraiva svaatantryeNaupasthitaye lakShaNabhyupagamaH . yathaa ##"## nityo ghaTaH ##"## ityatra ##'## ghaTa ##"## \- padaat.h ghaTatvasya shaktyaa svaatantryeNaanupasthityaa taadR^ishopasthityartha.n ##'## ghaTa\-padasya ghaTatve lakShaNaa . evameva ##"## tattvamasi ##"## ityaadivaakye.api na lakShaNaa shaktyaa svaatantryeNopasthitayoH ##'## tattvaM ##'## \- padaarthayorabhedaanvaye baadhakaabhaavaat.h . anyathaa ##"## gehe ghaTaH ##"## ##"## ghaTe ruupam.h ##"## ##"## ghaTamaanaya ##"## ityaadau ghaTatvagehatvaaderabhimataanvayabodhaayogyatayaa tatraapi ##'## ghaTaa ##'## \- dipadaanaa.n visheShyamaatraparatva.n lakShaNayaiva syaat.h . tasmaat.h ##"## tattvamasi ##"## ityaadivaakyeShu aachaaryaaNaa.n lakShaNoktirabhyupagamavaadena bodhyaa . jahadajahallakShaNodaaharaNantu ##"## kaakebhyo dadhi rakShyataam.h ##"## ityaadyeva tatra shakyakaakatvaparityaagena ashakyadadhyupadhaatakatva\- puraskaareNaakaake.api ##'## kaaka ##'## \- shabdapravR^itteH . lakShaNaabiijantu taatparyaanupapattireva na tu anvayaanupapattiH ##"## kaakebhyo dadhi rakShyataam.h ##"## ityatra anvayaanupapattyabhaavaat.h ##"## ga~Ngaayaa.n ghoShaH ##"## ityaadau taatparyaanupapatterapi sambhavaat.h . lakShaNaa cha na padamaatravR^ittiH kintu vaakyavR^ittirapi . yathaa ##"## gambhiiraayaa.n nadyaa.n ghoShaH ##"## ityatra ##"## gambhiiraayaa.n nadyaam.h ##"## iti padadvayasamudaayasya tiire lakShaNaa . nanu vaakyasyaashaktatayaa katha.n shakyasambandharuupaa lakShaNaa uchyate . shaktyaa yat.h padasambandhena j~naapyate tatsambandho lakShaNaa . shaktij~naapyashcha yathaa padaarthastathaa vaakyaartho.apiiti na kaachidanupapattiH . evamarthavaadavaakyaanaaM prasha.nsaaruupaaNaaM praashastye lakShaNaa ##"## so.arodiit.h ##"## ityaadinindaarthavaadavaakyaanaa.n ninditatve lakShaNaa . arthavaadagatapadaanaaM praashatyaadilakShaNaabhyupagame ekena padena lakShaNayaa tadupasthitisambhave padaantaravaiyathya syaat.h . eva.n cha vidhyapekShitapraashastyaruupapadaarthapratyaayakatayaa arthavaadapadasamudaayasya padasthaaniiyatayaa vidhivaakyenaikavaakyatvaM bhavati ityarthavaadavaakyaanaaM padaikavaakyataa . kva tarhi vaakyaikavaakyataa . yatra pratyekaM bhinnabhinnasa.nsargapratipaadakayorvaakyayoraakaa.nkShaavashena mahaavaakyaarthabodhakatvam.h . yathaa ##"## darshapuurNamaasaabhyaa.n svargakaamo yajeta ##"## ityaadivaakyaanaa.n ##"## samidho yajati ##"## ityaadivaakyaanaa.n cha parasparopekShitaa~Ngaa~Ngibhaavabodhakatayaa ekavaakyataa . taduktaM bhaTTapaadaiH \- ##"## svaarthabodhe samaaptaanaama~Ngaa~NgitvaadyapekShayaa . vaakyaanaamekavaakyatvaM punaH sa.nhatya jaayate .. ##"## iti . eva.n dvividho.api padaartho niruupitaH . tadupasthitishchaasattiH . saa cha shaabdabodhe hetuH tathaivaanvayavyatirekadarshanaat.h . evaM mahaavaakyaarthabodhe.avaantaravaakyaarthabodho hetuH tathaivaanvayaa \- dyavadhaaraNaat.h . kramapraapta.n taatparya.n niruupyate . tatra tatpratiitiichchhayochcharitatva.n na taatparyam.h arthaj~naanashuunyena puruuSheNochcharitaadvedaadarthapratyaayaa\- bhaavaprasa~Ngaat.h ##"## ayamadhyaapako.avyutpannaH ##"## iti visheShadarshanena taatparyabhramasyaapyabhaavaat.h . na cheshvariiyataatparyaj~naanaat.h tatra shaabdabodha iti vaachyam.h iishvaraana~NgiikartR^irapi tadvaakyaartha\- pratipattidarshanaat.h uchyate . tatpratiitijananayogyatva.n taatparyam.h . ##"## gehe ghaTaH ##"## iti vaakya.n gehe ghaTasa.nsargapratiitijananayogyam.h na tu paTasa.nsargapratiitijananayogyamiti tadvaakya.n ghaTasa.nsargaparam.h na tu paTasa.nsargaparamityuchyate . nanu ##"## saindhavamaanaya ##"## ityaadivaakya.n yadaa lavaNaanayana \- pratiitiichchhayaa prayukta.n tadaapi ashvasa.nsargapratiitijanane svaruupayogyataasattvaat.h lavaNaparatvaj~naanadashaayaamashvaadi \- sa.nsargaj~naanaapattiriti chet.h na taditaraparatiitiichchhayaa \- nuchcharitatvasyaapitaatparyaM prati visheShaNatvaat.h . tathaa cha yadvaakya.n yatpratiitijananasvaruupayogyatve sati yadanyapratiitiichchhayaa nochcharitam.h tadvaakya.n tatsa.nsarga \- paramityuchyate . shukaadivaakye avyutpannochcharitavedavaakyaado cha pratiitiichchhaayaa evaabhaavena tadanyapratiitiichchhayo \- chcharitatvaabhaavena lakShaNasattvaannaavyaaptiH . na chobhayapratiitiichchhayochcharite.avyaaptiH tadanyamaatra \- pratiitiichchhayaa.anuchcharitatvasya vivakShitatvaat.h . uktapratiitimaatrajananayogyataayaashchaavachchhedikaa shaktiH . asmaakaM mate sarvatra kaaraNataayaaH shakterevaavachchhedakatvaanna ko.api doShaH . eva.n taatparyasya tatprattitijanakatvaruupasya shaabdaj~naanajanakatve siddhe chaturthavarNake taatparyasya shaabdaj~naanahetutveniraakaraNavaakya.n tatpratiitiichchhayochcharitatvaruupataataatparyaniraakaraNaparam.h anyathaa taatparyanishchayaphalakavedaantavichaaravaiyarthyaprasa~Ngaat.h . kechittu \- shaabdaj~naatvaavachchhedena na taatparyaj~naana.n heturityevaMparam.h chaturthavarNakavaakyam.h taatparyasa.nshayaviparyayottarashaabdaj~naanavisheShe cha taatparyaj~naana.n hetureva ida.n vaakyametatparamutaanyaparamiti sa.nshaye tadviparyaye cha taduttaravaakyaarthavisheShanishchayasya taatparyanishchaya.n vinaa.anupapatterityaahuH . tachcha taatparya.n vede miimaa.nsaaparishodhitanyaayaadevaavadharyate loke tu prakaraNaadinaa . tatra laukikavaakyaanaaM maanaantaraa \- vagataarthatayaa.anuvaadakatvam.h vede tu vaakyaarthasyaapuurvatayaa naanuvaadakatvam.h . tatra loke vede cha kaaryaparaaNaamiva siddharthaanaamapi praamaaNyam.h ##"## putraste jaataH ##"## ityaadiShua siddhaarthe.api padaanaa.n saamarthyaavadhaaraNaat.h . ata eva vedaantavaakyaanaaM brahmaNi praamaaNyam.h . yatha chaitat.h tathaa viShayaparichchhede vakShyate . tatra vedaanaa.n nityasarvaj~naparameshvarapraNiitatvena praamaaNyamiti \- naiyaayikaaH . vedaanaa.n nityatvena nirastasamastapu.nduuShaNatayaa praamaaNyamithyadhvaramiimaa.nsakaaH . asmaaka.n tu mate vedo na nityaH utpattimattvaat.h . utpattimattva.n cha ##"## asya mahato bhuutasya niHshvasitametadyadR^igvedo yajurvedaH saamavedo.atharvavedaH ##"## ityaadishruteH . naapi vedaanaa.n trikShaNavasthaayitvam.h ##"## ya eva vedo devadattenaadhiitaH saH eva mayaami ##"## ityaadipratyabhij~naavirodhaat.h . ata eva gakaaraadivarNaanaamapi na kShaNikatvam.h ##"## so.aya.n gakaaraH ##"## ityaadipratyabhij~naavirodhaat.h . tathaa cha varNapadavaakyasamudaayasya vedasya viyadaadivat.h sR^iShTikaaliinotpattikatvaM pralayakaaliina \- dhva.nsapratiyogitva.n cha na tu madhye varNaanaamutpattivinaashau anantagakaaraadikalpanaayaa.n gauravaat.h . anuchchaaraNadashaayaa.n varNaanaamanabhivyaktistaduchchaaraNaruupavya~njakaabhaavaat.h na virudhyate andhakaarasthaghaTaanupalambhavat.h . ##"## utpanno gakaaraH ##"## ityaadipratyayastu ##"## so.aya.n gakaaraH ##"## ityaadipratyabhij~naavirodhaadapramaaNam.h . varNaabhivya~njaka \- dhvanigatotpattiniruupitaparamparaasambandhaviShayatvena pramaaNa.n vaa . tasmaanna vedaanaa.n kShaNikatvam.h . nanu kShaNikatvaabhaave.api viyadaadiprapa~nchavadutpattimatvena parameshvarakartR^ikatayaa pauruSheyatvaadapauruSheyatva.n vedaanaamiti tava siddhaanto bhajyeta iti chet.h na . na hi taavat.h puruSheNa uchchaaryamaaNatvaM pauruSheyatvam.h gurumate.apyadhyaapakaparamparayaa pauruSheyatvaapatteH . naapi puruShaadhiinotpattikatvaM pauruSheyatvam.h naiyaayikaabhimatapauruSheyatvaanumaane.asmadaadinaa siddhasaadhanaapatteH . kintu sajaatiiyochchaaraNaanapekShochchaaraNaviShayatvam.h . tathaa cha sargaadyakaale parameshvaraH puurvasargasiddhavedaanupuurviisamaanaanupuurviika.n veda.n virachitavaan.h na tu tadvijaatiiya.n vedamiti na sajaatiiyochchaaraNa \- anapekShochchaaraNaviShayatvaM pauruSheyatva.n vedasya . bhaarataadiinaantu sajaatiiyochchaaraNamanapekShyaivochchaaraNamiti teShaaM pauruSheyatvam.h . evaM pauruSheyaapauruSheyabhedena dvividha aagamo niruupitaH . iti vedaantaparibhaaShaayaamaagamaparichchhedaH . \medskip\hrule\medskip 5 arthaapattiH . idaaniimarthaapattirniruupyate . tatropapaadyaj~naanenopapaadakakalpana \- martharthaapttiH . tatropapaadyaj~naana.n karaNam.h upapaadakaj~naanaM phalam.h . yena vinaa yadanupapanna.n tat.h tatropapaadyam.h . yasyaabhaave yasyaanupapattiH tat.h tatropapaadakam.h . yathaa raatribhojanena vinaa divaa.abhu~njaanasya piinatvamanupapannam.h iti taadR^ishaM piinatvamupapaadyam.h yathaa vaa raatribhojanasyaabhaave taadR^isha \- piinatvasyaanupapattiH iti raatribhojanamupapaadakam.h . saa chaarthaapattirdvividhaa \- dR^iShTaarthaapattiH shrutaarthaapattishcheti . tatra dR^iShTaarthaapattiryathaa ##"## ida.n rajatam.h ##"## iti purovartini pratipannasya rajatasya ##"## neda.n rajatam.h ##"## iti tatraiva niShidhyamaanatva.n satyatva.anupapannam.h iti rajatasya sadbhinnatva.n satyatvaatyantaabhaavavattva.n vaa mithyaatva.n kalpayati . shrutaarthaapattiryathaa yatra shruuyamaaNavaakyasya svaarthaanupapattimukhena arthaantarakalpanam.h . yathaa ##"## tarati shokamaatmavit.h ##"## ityatra shrutasya shokashabdavaachyabandhajaatasya j~naananivartyatvasyaanyathaa \- nupapatyaa bandhasya mithyaatva.n kalpate . yathaa vaa ##"## jiivii devadatto ##"## gR^ihe na ##"## iti vaakyashravaNaanantara.n jiivino gR^ihaasattvaM bahiHsattva.n kalpayati . shrutaarthaapattishcha dvividhaa \- abhidhaanaanupapattiH abhihitaanupapattishcha . tatra yatra vaakyaikadeshashravaNe.anvayaabhidhaanaanupapattyaa anvayaabhidhaanopayogi padaantara.n kalpyate tatraabhidhaanaanupapattiH . yathaa ##'## dvaaram.h ##'## ityatra ##'## pidhehi ##'## iti padaadhyaahaaraH yathaa vaa ##"## vishvajitaa vijeta ##"## ityatra ##'## svargakaama ##'## \- padaadhyaahaaraH . nanu ##'## dvaaram.h ##'## ityaadaavanvayaabhidhaanaat.h puurvam.h idamanvayaabhidhaanaM pidhaanaapasthaapakapada.n vinaa.anupaapannamiti katha.n j~naanamiti chet.h na ##'## abhidhaana ##'## \- padena karaNavyutpatyaa taatparyasya vivakShitatvaat.h . tathaa cha dvaarakarmakapidhaanakriyaasa.nsargaparatvaM pidhaanopasthaapakapada.n vinaa.anupapannamiti j~naana.n tatraapi sambhaavyate . abhihitaanupapattistu yatra vaakyaavagato.artho.anupapannatvena j~naataH sannarthaantara.n kalpayati tatra draShTavyaa . tathaa ##"## svargakaamo jyotiShTomena yajeta ##"## ityatra svargasaadhanatvasya kShaNikayaagagatatayaa.avagatasyaa \- nupapattyaa madhyavartyapuurva.n kalpyate . na cheyamarthaapattiranumaane.antarbhavitumarhati anvayavyaptya \- j~naanenaanvayinyanantarbhaavaat.h . vyatirekiNashchaanumaanatvaM praageva nirastam.h . ata evaarthaapattisthale ##'## anuminomi ##'## iti naanuvyavasaayaH kintu ##"## anena ida.n kalpayaami ##"## iti . nanu arthaapattisthale ##"## idamanena vinaa.anupapannamiti j~naanakaraNam ##"## ityuktam.h tatra kimida.n ##"## tena vinaa.anupapannatvam.h ##"## . tadabhaavavyapakaabhaavapratiyogitvamiti bruumaH . evamarthaapattermaanaantaratvasiddhau vyatireki naanumaanaantaram.h ##"## pR^ithiviitarebhyo bhidyate ##"## iatyaadau gandhavattvamitarabheda.n vinaa.anupapannamityaadij~naanasya karaNatvaat.h . ata evaanuvyavasaayaH ##"## pR^ithivyaamitarabheda.n kalpayaami ##"## iti . iti vedaantaparibhaaShaayaamarthaapattiparichchhedaH . \medskip\hrule\medskip 6 anupalabdhi . idaanii.n ShaShThaM pramaaNa.n niruupyate . j~naanakaraNaajanyaabhaavaanubhavaa \- saadhaaraNakaaraNamanupalabdhiruupaM pramaaNam.h . anumaanaadijanyaa \- tiindriyaabhaavaanubhavahetaavanumaanaadaavativyaaptivaaraNaayaajanyaantaM padam.h . adR^iShTaadau saadhaaraNakaaraNe.ativyaaptivaaraNaayaasadhaaraNeti . abhaavasmR^ityasaadhaaraNahetusa.nskaare.ativyaaptivaaraNaayaanubhaveti visheShaNam.h . na chaatiindriyaabhaavaanumitisthale.apyanupalabdhyaivaabhaavo gR^ihyataam.h visheShaabhaavaaditi vaachyam.h . dharmaadharmaadyanupalabdhisattve.api tadabhaavaanishchayena yogyaanupalabdherevaabhaavaagraahakatvaat.h . nanu keya.n yogyaanupalabdhiH . ki.n yogyasya pratiyogino.anupalabdhiH . uta yogye.adhikaraNe pratiyogino.anupalabdhiH . naadyaH stambhe pishaachaadibhedasyaapratyakShatvaapatteH . naantyaH aatmani dharmaadya \- bhaavasyaapi pratyakShatvaapatteriti chet.h na ##"## yogyaa chaasaavanupa \- labdhishcheti ##"## karmadhaarayaashrayaNaat.h . anupalabdheryogyataa cha tarkitapratiyogisattvaprasa~njitapratiyogikatvam.h . yasyaabhaavo gR^ihyate tasya yaH pratiyogii tasya sattvenaadhikaraNe tarkitena prasa~njanayogyamaapaadanayogyaM pratiyogyupalabdhisvaruupa.n yasya anupalambhasya tattva.n tadanupalabdheryogyatvamityarthaH . tathaahi - sphiitaalokavati bhuutale yadi ghaTaH syaat.h tadaa ghaTopalambhaH syaadityaapaadanasambhavaat.h taadR^ishabhuutale ghaTaabhaavo.anupalabdhigamyaH . andhakaare tu taadR^ishaapaadanaasambhavaannaanupalabdhigamyataa . ata evastambhe taadaatmyena pishaachasattve stambhavat.h pratyakShatvaapattyaa tadabhaavo.anupalabdhigamyaH . aatmani dharmaadisattve.apyasyaatiindriyatayaa niruktopalambaapaadanaasambhavaat.h na dharmaadyabhaavasyaanupalabdhigamyatvam. nanuuktariityaa.adhikaraNendriyasannikarShasthale abhaavasyaaupalabdhigamyatva.n tvadanumatam.h . tatra klR^iptendriyamevaabhaavaakaaravR^ittaavapi karaNam.h indriyaanvayavyatirekaanuvidhaanaaditi chet.h na . tatpratiyogyanupalabdhe \- rapyabhaavagrahe hetutvena klR^iptatvena karaNatvamaatrasya kalpanaat.h . indriyasya chaabhaavena sama.n sannikarShaabhaavenaabhaavagrahaahetutvaat.h indriyaanvayavyatirekayoradhikaraNaj~naanaadyupakShiiNatvenaanyathaasiddheH . nanu ##"## bhuutale ghaTo na ##"## ityaadyabhaavaanubhavasthale bhuutalaa.nshe pratyakShatvamubhayasiddhamiti tatra vR^ittinirgamanasyaavashyakatvena bhuutalaavachchhinnachaitanyavat.h tanniShThaghaTaabhaavaavachchhinnachaitanyasyaapi pramaatrabhinnatayaa ghaTaabhaavasya pratyakShataiva siddhaante.api iti chet.h satyam.h abhaavapratiiteH pratyakShatve.api tatkaaraNasyaanupa \- labdhermaanaantaratvaat.h . na hi phaliibhuutaj~naanasya pratryakShatve tatkaraNasya pratyakShapramaaNataaniyatatvamasti . ##"## dashamastvamasi ##"## ityaadivaakyajanyaj~naanasya pratyakShatve.api tatkaraNasya vaakyasya pratyakShapramaaNabhinnapramaaNatvaabhyupagamaat.h . phalavaijaatya.n vinaa kathaM pramaaNabheda iti chet.h na vR^ittivaijaatyamaatreNa pramaaNavaijaatyopapatteH . thathaa cha ghaTaadyabhaavaakaaravR^ittirnendriyajanyaa indriyasya viShayeNaasannikarShaat.h kintu ghaTaadyanupalabdhiruupa \- maanaantarajanyeti bhavatyanupalabdhermaanaantaratvam.h . nanu anupalabdhiruupamaanaantarapakShe.abhaavapratiiteH pratyakShatve ghaTavati ghaTaabhaavabhramasyaapi pratyakShatvaapattau tatraapyanirvachaniiya \- ghaTaabhaavo.abhyupagamyeta . na cheShTaapattiH tasya maayopaadaanaka \- tve.abhaavatvaanupapatteH maayopaadaanakatvaabhaave maayaayaaH saphalakaaryopaadaanatvaanupapattiriti chet.h na . ghaTavati ghaTaabhaavabhramona tatkaalotpannaghaTaabhaavaviShayakaH kintu bhuutalaruupaadau vidyamaano laukiko ghaTaabhaavo bhuutale aaropyate ityanyathaakhyaatireva aaropyasannikarShasthale sarvatraanyathaakhyaatereva vyavasthaapanaat.h . astu vaa pratiyogimati tadabhaavabhramasthale tadabhaavasyaanirvachaniiyatvam.h tathaapi tadupaadaanaM maayaiva . nahyupaadaanopaadeyayoratyantasaajaatyam.h tantupaTayorapi tantutvapaTatvaadinaa vaijaatyaat.h yatki~nchitsaajaatyasya maayayaa anirvachaniiyaghaTaabhaavasya cha mithyaatvadharmasya vidyamaanatvaat.h . anyathaa vyaavahaarika.n ghaTaabhaavaM prati kathaM maayopaadaanamiti kuto naasha~NkathaaH . na cha vijaatiiyayorapyupaadaanopaadeyabhaave brahmaiva jagadupaadaana.n syaaditi vaachyam.h prapa~nchavibhramaadhiShThaanatvaruupasya tasyeShTatvaat.h pariNaamitvaruupasyopaadaanatvasya niravayave brahmaNyanupapatteH . tathaa cha prapa~nchasya pariNaamyupaadaanaM maayaa na brahma iti siddhaanta ityalamatiprasa~Ngena . sa chaabhaavashchaturvidhaH \- praagabhaavaH pradhva.nsaabhaavo.atyanta abhaavo.anyonyaabhaavashcheti . tatra mR^itpiNDaadau kaaraNe kaaryasya ghaTaaderutpatteH puurva.n yo.abhaavaH sa praagabhaavaH . sa cha bhaviShyatiiti pratiitiviShayaH . tatraiva ghaTasya mudgarapaataanantara.n yo.abhaavaH sa pradhva.nsaabhaavaH . dhva.nsasyaapi svaadhikaraNakapaalanaashe naasha eva . na cha ghaTonmajjanaapattiH ghaTadhva.nsadhva.nsasyaapi ghaTapratiyogika \- dhva.nsatvaat.h . anyathaa praagabhaavadhva.nsaatmakaghaTasya vinaashe praagabhaavonmajjanaapattiH . na chaivamapi yatra dhva.nsaadhikaraNa.n nitya.n tatra katha.n dhva.nsanaasha iti vaachyam.h . taadR^ishamadhikaraNa.n yadi chaitanyavyatirikta.n tadaa tasya nityatvamasiddham.h brahmavyatiriktasya sarvasya brahmaj~naananivartyataayaa vakShyamaaNatvaat.h . yadi cha dhva.nsaadhikaraNa.n chaitanya.n tadaa.asiddhiH aaropitapratiyogika \- dhva.nsasyaadhiShThaane pratiiyamaanasyaadhiShThaanamaatratvaat.h . taduktam.h \- ##"## adhiShThaanaavasheSho hi naashaH kalpitavastunaH ##"## iti eva.n shuktiruupyavinaasho.apiidamavachchhinnachaitanyameva . yatraadhikaraNe yasya kaalatraye.apyabhaavaH so.atyantaabhaavaH . yathaa vaayauruupaatyantaabhaavaH . so.api viyadaadivat.h dhva.nsapratiyogyeva . ##"## idamida.n na ##"## iti pratiitiviShayo.anyonyaabhaavaH . ayameva vibhaago bhedaH pR^ithaktva.n cheti vyavahriyate bhedaatiriktapR^ithaktvaadau pramaaNaabhaavaat.h . aya.n chaanyonyaabhaavo.adhikaraNasya saaditve saadiH yatha ghaTe paTabhedaH adhikaraNasyaanaaditve.anaadireva yathaa jiive brahmabhedaH brahmaNi vaa jiivabhedaH . dvividho.api bhedo dhva.nsapratiyogyeva avidyaanivR^ittau tatparatantraaNaa.n nivR^ittyavashyambhaavaat.h . punarapi bhedo dvividhaH \- sopaadhiko nirupaadhikashcheti . tatropaadhi \- sattaavyaapyasattaakatva.n sopaadhikatvam.h . tachchhuunyatva.n nirupaadhikatvam.h . tatraadyo tathaa ekasyaivaakaashasya ghaTaadyupaadhibhedena bhedaH . yathaa vaa ekasya suuryasya jalabhaajanabhedena bhedaH . tathaa cha brahmaNo.antaHkaraNa \- bhedaadbhedaH . nirupaadhikabhedo yathaa ghaTe paTabhedaH . na cha brahmaNyapi prapa~nchabhedaabhyupagame.advaitavirodhaH taattvika \- bhedaanabhyupagamena viyadaadivadadvaitaavyaaghaatakatvaat.h . prapa~nchasyaadvaite brahmaNi kalpitatvaa~Ngiikaaraat.h .tadukta.n sureshvaraachaaryaiH \- ##"## akShamaa bhavataH keya.n saadhakatvaprakalpane . ki.n na pashyasi sa.nsaara.n tatraivaaj~naanakalpitam.h .. ##"## iti . ata eva vivaraNe.avidyaanumaane praagabhaavavyatiriktatvavisheShaNam.h tattvapradiipikaayaamavidyaalakShaNe bhaavatva\-visheShaNa.n cha sa~Ngachchhate . eva.n chaturvidhaanaamabhaavaanaa.n yogyaanupalabdhyaa pratiitiH . tatraanupalabdhirmaanaantaram.h . evamuktaanaaM pramaaNaanaaM praamaaNya.n svata evotpadyate j~naayate cha . tathaa hi smR^ityanubhavasaadhaaraNa.n sa.nvaadipravR^ittyanukuula.n tadvati tatprakaarakaj~naanatvaM praamaaNyam.h . tachcha j~naanasaamaanyasaamagriiprayojyaM na tvadhika.n guNamapekShate pramaamaatre.anugataguNaabhaavaat.h . naapi pratyakShapramaayaaM bhuuyo.avayavendriyasannikarShaH ruupaadipratyakShe aatmapratyakShe cha tadabhaavaat.h satyapi tasmin.h ##"## piitaH sha~NkhaH ##"## iti pratyakShasya bhramatvaachcha . ata eva na salli~NgaparaamarShaadika \- mapyanumityaadipramaayaa.n guNaH asalli~NgaparaamarShaadisthale.api viShayaabaadhenaanumityaadeH pramaatvaat.h . na chaivamapramaapa pramaa syaat.h j~naasaamaanyasaamagryaa avisheShaaditi vaachyam.h . doShaabhaavasyaapi hetutvaa~Ngiikaaraat.h . na chaivaM paratastvam.h aagantukabhaakaaraNaapekShaayaameva paratastvaat.h . j~naayate cha praamaaNya.n svataH . svato graahyatva.n cha doShaabhaave sati yaavatsvaashrayagraahakasaamagriigraahyatvam.h . svaashrayo vR^ittij~naanam.h tadgraahaka.n saakShij~naanam.h . tenaapi vR^ittij~naane gR^ihyamaaNe tadgataM praamaaNyamapi gR^ihyate . na chaivaM praamaaNyasa.nshayaanupapattiH tatra sa.nshayaanurodhena doShasyaapi sattvena doShaabhaavaghaTita \- svaashrayagraahakaabhaavena tatra praamaaNyasyaivaagrahaat.h . yadvaa yaavatsvaashrayagraahakagraahyatvayogyatva.n svatastvam.h . sa.nshayasthale praamaaNyasyoktayogyataasattve.api doShavashenaagrahaat.h na sa.nshayaanupapattiH . apraamaaNyantu na j~naanasaamaanyasaamagriiprayojyam.h pramaayaa \- mapyapraamaaNyaapatteH kintu doShaprayojyam.h . naapyapraamaaNya.n yaavatsvaashrayagraahakagraahyam.h apraamaaNyaghaTakatadabhaavavattvaade \- rvR^ittij~naanaanupaniitatvena saakShiNaagrahiitumashakyatvaat.h . kintu visa.nvaadipravR^ittyaadiki~NgakaanumityaadiviShaya iti parata evaapraamaaNyamutpadyate j~naayate cha . iti vedaantaparibhaaShaayaamanupalabdhiparichchhedaH . \medskip\hrule\medskip 7 praamaaNyam.h . eva.n niruupitaanaaM pramaaNaanaaM praamaaNya.n dvividham.h \- vyaavahaarikatattvaavedakatvaM paaramaarthikatattvaavedakatva.n cheti . tatra brahmasvaruupaavagaahipramaaNavyatiriktaanaa.n sarvapramaaNaanaamaadyaM praamaaNyam.h tadviShayaaNaa.n vyavahaaradashaayaaM baadhaabhaavaat.h . dvitiiyantu jiivabrahmaikyaparaaNaa.n ##"## sadeva somyedamagra aasiit.h ##"## ityaadinaa.n ##"## tattvamasi ##"## ityantaanaam.h tadviShayasya jiivaparaikyasya kaalatrayaaMbaadhyatvaat.h . tachchaikya.n ##'## tattvaM ##'## \- padaarthaj~naanaadhiina\- j~naanamiti prathama.n ##'## tat.h ##'## \- padaartho lakShaNapramaaNaabhyaa.n niruupyate . tatra lakShaNa.n dvividham.h \- svaruupalakShaNa.n taTasthalakShaNa.n cheti . tatra svaruupameva lakShaNa.n svaruupalakShaNam.h . yathaa satyaadikaM brahmasvaruupalakShaNam.h ##"## satya.n j~naanamanantaM brahma ##,"## ##"## aanando brahmeti vyajaanaat.h ##"## ityaadishruteH . nanu svasya svavR^ittitvaabhaave katha.n lakShaNatvamiti chet.h na svasyaiva svaapekShayaa dharmidharma \- bhaavalpanayaa lakShyalakShaNatvasambhavaat.h . taduktam.h \- ##"## aanando viShayaanubhavao nityatva.n cheti santi dharmaaH apR^ithaktve.api chaitanyaat.h pR^ithagivaavabhaasante ##"## iti . taTasthalakShaNa.n naama yaavallakShyakaalamanavasthitatve sati yadvyaavartaka.n tadeva . yathaa gandhavatvaM pR^ithiviilakShaNam.h mahaapralaye paramaaNuShu utpattikaale ghaTaadiShu cha gandhaabhaavaat.h . prakR^ite cha jagajjanmaadikaaraNatvam.h . atra ##'## jagat.h ##'## \- padena kaaryajaata.n vivakShitam.h . kaaraNatva.n cha kartR^itvam.h ato.avidyaadau naativyaaptiH . kartR^itva.n cha tattadupaadaana \- gocharaaparokShaj~naanachikirShaakR^itimatvam.h . iishvarasya taavadupaadaanagocharaa \- parokShaj~naanasadbhaave \- ##"## yaH sarvaj~naH sarvavit.h yasya j~naanamaya.n tapaH . tasmaadetadbrahma naama ruupamanna.n cha jaayate . ##"## ityaadishrutirmaanam.h . taadR^ishachikiirShaasadbhaave cha ##"## so.akaamayata bahu syaaM prajaayeya ##"## ityaadishrutirmaanam.h . taadR^ishakR^itau cha ##"## tanmano.akuruta ##"## ityaadivaakyam.h . j~naanechchhaadyanyatamagarbha.n lakShaNatritaya.n vivakShitam.h anyathaa vyarthavisheShaNaapatteH . ata eva janmasthitidhva.nsaanaamanyatamasyaiva lakShaNe praveshaH . eva.n cha lakShaNaani nava sampadyante . brahmaNo jagajjanmaadikaraNatve cha ##'## yato vaa imaani bhuutaani jaayante yena jaataani jiivanti yat.h prayntyabhisa.nvishanti ##"## ityaadishrutirmaanam.h . yadvaa nikhilajagadupaadaanatvaM brahmaNo lakShaNam.h . upaadaanatva.n cha jagadadhyaasaadhiShThaanatvam.h jagadaakaareNa pariNamamaanamaayaadhiShThaanatva.n vaa . etaadR^ishamevopaadaanatvamabhipretya ##"## ida.n sarva.n yadayamaatmaa ##"## ##"## sachcha tyachchaabhavat.h ##"## ##"## bahu syaaM prajaayeya ##"## ityaadishrutiShu brahmaprapa~nchayostaadaatmyavyapadeshaH . ##"## ghaTaH san.h ##"## ##"## ghaTo bhaati ##"## ##"## ghata iShTaH ##"## ityaadilaukikavyapadesho.api sachchidaanandaruupa\- brahmaikyaadhyaasaat.h . nanvaanandaatmakachidadhyaasaadghaTaaderiShTatvavyavahaare duHkhasyaapi tatraadhyaasaat.h tasyaapiiShTatvavyavahaaraapattiriti chet.h na ##"## aarope sati nimittaanusaraNam.h na tu nimittamastiityaaropaH ##"## ityabhyupagamena duHkhaadau sachchida.nshaadhyaase.api aanandaa.nshaadhyaasaabhaavaat.h . jagati naamaruupaa.nshadvayavyavahaarastu avidyaapariNaamaatmakanaamaruupasambandhaat.h . taduktam.h \- ##"## asti bhaati priya.n ruupa.n naama chetya.nshapa~nchakam.h . aadya.n trayaM brahmaruupa.n jagadruupa.n tato dvayam.h .. ##"## iti .. atha jagato janmakramo niruupate . tatra sargaadyakaale parameshvaraH sR^ijyamaanaprapa~nchavaichitryahetupraaNikarmasahakR^ito.aparimitaaniruupita \- shaktivisheShavishiShTamaayaasahitaH san.h naamaruupaatmakanikhilaprapa~nchaM prathaM buddhaavaakalayya ##"## ida.n kariShyaami ##"## iti sa~Nkalpayati ##"## tadaikShata bahu syaaM prajaayeya ##"## ##"## so.akaamayata bahu syaaM prajaayeya ##"## ityaadi shruteH . tata aakaashaadiini pa~nchabhuutaanyapa~nchiikR^itaani tanmaatrapadapratipaadyaanyutpadyante . tatraakaashasya shabdo guNaH vaayostu shabdasparshau tejasastu shabdasparsharuupaaNi apaa.n tu shabdasparsharuuparasaaH pR^ithivyaastu shabdasparsharuuparasagandhaaH . na tu shabdasyaakaashamaatraguNatvaM vaayvaadaavapi tadupalambhaat.h . na chaasau bhramaH baadhakaabhaavaat.h . imaani bhuutaani triguNamaayaakaaryaaNi triguNaani . guNaaH sattvarajastamaa.nsi . etaishcha sattvaguNopetaiH pa~nchabhuutairvyastairyathaakrama.n shrotratvak.h{}chakShuu \- rasanaghraaNaani p~nchaj~naanendriyaaNi jaayante . etaireva sattvaguNopetaiH pa~ncha \- bhuutairmilitairmanobuddhyaaha~Nkaarachittani jaayante . shrotraadiinaaM pa~nchaanaa.n krameNa digvaataarkavaruNaashvinodhiShTaatR^idevataaH . mana aadiinaa.n chaturNaa krameNa chandrachaturmukhasha~Nkaraachyutaa adhiShThaatR^idevataaH . etaireva rajoguNopetaiH pa~nchabhuutairyathaakrama.n vaak.h{}paaNipaadapaayuupasthaakhyaani karmendriyaaNi jaayante . teShaa.n cha krameNa vahniindropendramR^ityuprajaapatayo.adhiShThaatR^i \- devataaH . rajoguNopetaiH pa~nchabhuutaireva militaiH pa~ncha vaayavaH praaNaapanavyaanodaana \- samaanaakhyaa jaayante . tatra praaggamanavaan.h vaayuH praaNo naasaadisthaanavartii . arvaaggamanavaanapaanaH paayvaadisthaanavartii . viShvagamanavaan.h vyaanaH akhilashariiravartii . uurdhvagamanavaanutkramaNavaayurudaanaH kaNThasthaanavartii . ashitapiitaannaadisamiikaraNakaraH samaanaH naabhisthaanavartii . taireva tamoguNopetairapa~nchiikR^itabhuutaiH pa~nchiikR^itabhuutaani jaayante . ##"## taasaa.n trivR^ita.n trivR^itamekaikaa.n karavaaNi ##"## iti shruteH pa~nchiikaraNopalakShaNarthatvaat.h . pa~nchiikaraNaprakaarashchettham.h \- aakaashamaadau dvidhaa vibhajya tayorekaM bhaagaM punashchaturdhaa vibhajya teShaa.n chaturNaama.nshaanaa.n vaayvaadiShu chaturShu bhuuteShu sa.nyojanam.h . eva.n vaayu.n dvidhaa vibhajya tayorekaM bhaaga.n punashchaturdhaa vibhajya teShaa.n chaturNaamaa.nshaanaamaakaashaadiShu sa.nyojanam.h . eva.n teja aadiinaamapi . tadevamekaikabhuutasyaardha.n svaa.nshaatmakam.h ardhaantara.n chaturvidhabhuutamayamiti pR^ithivyaadiShu svaa.nshaadhikyaat.h pR^ithivyaadivyavahaaraH . taduktam.h \- ##"## vaisheShyaattu tadvaadastadvaadaH ##"## iti . puurvoktairapa~nchiikR^itabhuutaitli~NgashariiraM paralokayaatraanirvaahakaM mokShaparyantasthaayi manobuddhibhyaamupeta.n j~naanendriyapa~nchaka \- karmendriyapa~nchaka \- praaNadipa~nchakasa.nyukta.n jaayate . taduktam.h \- ##"## pa~nchapraaNamanobuddhidashendriysamanvitam.h . apa~nchiikR^itabhuutottha.n suukShmaa~NgaM bhogasaadhanam.h .. ##"## iti . tachcha dvividham.h \- paramapara.n cha . para.n hiraNyagarbhali~Ngashariiram.h aparamasmadaadili~Ngashariiram.h . tatra hiraNyagarbhali~Ngashariiram mahattattvam.h asmadaadili~Ngashariira.n chaaha~Nkaara ityaakhyaayate . eva.n tamoguNayuktebhyaH pa~nchiikR^itabhuutebhyo bhuumyantarikShasvarmaha \- rjanatapaHsatyaatmakasyordhvalokasaptakasya atalavitalasutala\- talaatalarasaatalamahaatalapaataalaakhyasya adholokasaptakasya brahmaaNDasya jaraayujaaNDajasvedajodbhijjaakhyachaturvidhasthuulashariiraaNaa.n chotpattiH . tatra jaraayujaani jaraayubhyo jaataani manuShyapashvaadishariiraaNi . aNDajaanyaNDebhyojaataani pakShipannagaadishariiraaNi . svedajaani svedaajjaataani yuukamashakaadishariiraaNi . udbhijjaani bhuuminudbhidya jaataani vR^ikShaadiini . vR^ikShaadiinaamapi paapaphalabhogaayatanatvena shariiratvam.h . tatra parameshvarasya pa~nchatanmaatraadyutpattau saptadashaavayavopeta \- li~Ngashariirotpattau hiraNyagarbhasthuulashariirotpattau cha saakShaat.h kartR^itvam.h itaranikhilaprapa~nchotpattau cha hiraNyagarbhaadidvaaraa ##"## hantaahamimaastisrau devataa anena jiivenaatmanaanupravishya naamaruupe vyaakaravaaNi ##"## iti shruteH . hiraNyagarbho naama muurtitrayaadanyaH prathamo jiivaH . ##"## sa vai shariirii prathamaH sa vai puruSha uchyate . aadikartaa sa bhuutaanaaM brahmaagre samavartata .. ##"## ##"## hiraNyagarbhaH samavartataagre ##"## ityaadishruteH . evaM bhuutabhautikasR^iShTirniruupitaa . idaaniiM pralayo niruupyate . pralayo naama trailokyavinaashaH . sa cha chaturvidhaH \- nityaH praakR^ito naimittika aatyantikashcheti . tatra nityaH pralayaH suShuptiH tasyaaH sakalakaaryapralayaruupatvaat.h . dharmaadharma \- puurvasa.nskaaraaNaa.n cha tadaa kaaraNaatmanaa.avasthaanam.h . tena suptotthitasya na sukhaduHkhaadyanupapattiH na vaa smaraNaanupapattiH . na cha suShuptau antaHkaraNasya vinaashe tadadhiinapraaNaadikriyaanupapattiH vastutaH shvaasaadyabhaave.api tadupalabdheH puruShaantaravibhramamaatratvaat.h suptashariiropalambhavat.h . na cha eva.n suptasya paretaadavisheShaH suptasya hi li~Ngashariira.n sa.nskaaraatmanaa.atraiva vartate paretasya tu lokaantare iti vailakShaNyaat.h . yadvaa antaHkaraNasya dve shakti \- j~naanashaktiH kriyaashaktishcheti . tatra j~naanashaktivishiShTaantaHkaraNasya suShuptaU vinaashaH na tu kriyaashaktivishiShTasya iti praaNadyavasthaanamaviruddham.h . ##"## yadaa suptaH svapna.n na ka~ncana pashyati athaasmin.h praaNa evaikadhaa bhavati athaina.n vaak.h sarvairnaamabhiH sahaapyeti ##"## ##"## sataa somya tadaa sampanno bhavati svamapiito bhavati ##"## ityaadishrutiruktasuShuptau maanam.h . praakR^itapralayastu kaaryabrahmavinaashanimittakaH sakalakaaryavinaashaH . yadaa tu praagevotpannabrahmasaakShaatkaarasya kaarya brahmaNo brahmaaNDaadhikaara \- lakShaNapraarabdhakarmasamaaptau videhakaivalyaatmikaa paraa muktiH tadaa tallokavaasinaamapyutpannabrahmasaakShaatkaaraaNaaM brahmaNaa saha videhakaivalyam.h . ##"## brahmaNaa saha te sarve sampraapte pratisa~nchare . parasyaante kR^itaatmaanaH pravishanti paraM padam.h .. ##"## iti smR^iteH . eva.n svalokavaasibhiH saha kaaryabrahmaNi muchyamaane tadadhiShThitabrahmaaNDa tadantarvartinikhilaloka \ tadantarvartisthaavaraadiinaaM bhautikaanaaM bhuutaanaa.n cha prakR^itau maayaayaa.n layaH na tu brahmaNi baadharuupavinaashasyaiva brahmaniShThatvaat.h ataH praakR^ita ityuchyate . kaaryabrahmaNo divasaavasaananimittakaH trailokyamaatrapralayaH naimittikapralayaH . brahmadivasashchaturyugasahasraparimitakaalaH ##"## chaturyugasahasraaNi brahmaNo dinamuchyate ##"## ityaadivachanaat.h . pralayakaalo.api divasakaalaparimitaH raatrikaalasya divasakaalatulyatvaat.h . praakR^itapralaye naimittikapralaye cha puraaNavachanaani pramaaNaani . ##"## dviparaardhe tvatikraante brahmaNah parameShThinaH . tadaa prakR^itayaH sapta kalyante pralayaaya hi .. eSha praakR^itiko raajan.h pralayo yatra liiyate . ##"## iti vachanaM praakR^itapralaye maanam.h . ##"## eSha naimittikaH proktaH pralayo yatra vishvasR^ik.h . shete.anantaasane nityamaatmasaatkR^itya chaakhilam.h . ##"## iti vachana.n naimittikaH pralaye maanam.h . turiiyapralayastu brahmasaakShaatkaaranimittakaH sarvamokShaH . sa chaikajiivavaade yugapade naanaajiivavaade tu krameNa . ##"## sarva ekiibhavanti ##"## ityaadishruteH . tatraadyaastrayo.api layaaH karmoparamanimittaaH turiiyastu j~naanodyanimitto layo.aj~naanena sahaiveti visheShaH . eva.n chaturvidhapralayo niruupitaH . tasyadaanii.n kramo niruupyate . bhuutaanaaM bhautikaanaa.n cha na kaaraNalayakrameNa layaH kaaraNalayasamaye kaaryaaNaamaashrayamantareNaavasthaanaanupapatteH kintu sR^iShTikramavipariitakrameNa . tattatkaaryanaashe tattajjanakaadR^iShTanaashasyaiva prayojakatayaa upaadaananaashasyaaprayojakatvaat.h . anyathaa nyaayamate.api mahaapralaye pR^ithiviiparamaaNugataruuparasaaderavinaashaapatteH . tathaa cha pR^ithivyaa apsu apaa.n tejasi tejaso vaayau vaayoraakaashe aakaashasya jiivaaha~Nkaare tasya hiraNyagarbhaaha~Nkaare tasya chaavidyaayaam.h \- ityeva.nruupa eva pralayaH . tadukta.n viShNupuraaNe \- ##"## jagatpratiShThaa devarShe pR^ithivyapsu praliiyate . tejasyaapaH praliiyante tejo vaayau praliiyate .. vaayushcha liiyate vyomni tachchaavyakte praliiyate . avyaktaM puruShe brahmaniShkale sampraliiyate ##"## iti . eva.nvidhapralayakaaraNatva.m \' tat.h \' \- padaarthasya brahmaNastaTasthalakShaNam.h . nanu vedaantairbrahmaNi jagatkaaraNatvena pratipaadyamaane sati saprap~ncha.n syaat.h anyathaa sR^iShTivaakyaanaamapraamaaNyaapattiriti chet.h na . na hi sR^iShTivaakyaanaa.n sR^iShTau taatparyam.h kintu advaye brahmaNyeva . tatpratipattau katha.n sR^iShTerupayogaH . ittham.h \- yadi sR^iShTimanupanyasya prapa~nchasya vaayau pratiShiddhasya ruupasyeva brahmaNo.anyatraavasthaanasha~Nkaayaa.n na nirvichikitsamadvitiiyatvaM pratipaadita.n syaat.h . tataH sR^iShTivaakyaadbrahmopaadeyatvaj~naane sati upaadaana.n vinaa kaaryasyaanyatra sadbhaavasha~Nkaayaa.n nirastaayaa.n ##"## neti neti ##"## ityaadinaa brahmaNyapi tasyaasattvopapaadanena prapa~nchasya tuchchhatvaavagame nirastanikhiladvaitavibhramamakhaNDa.n sachchidaanandaikarasM brahma siddhatiiti paramparayaa sR^iShTivaakyaanaamapi advitiiye brahmaNyeva taatparyam.h . upaasanaaprakaraNapaThitasaguNabrahmavaakyaanaa.n cha upaasanaavidhyapekShitaguNaaropamaatraparatvam.h na guNaparatvam.h . nirguNaprakaraNapaThitaanaa.n saguNavaakyaanaantu niShedhavaakyaa \- pekShitaniShedhyasamarpakatvena viniyoga iti na ki~nchidapi vaakyamadvitiiyabrahmapratipaadanena virudhyate . tadeva.n svaruupataTasthalakShaNalakShita.n \' tat.h \' padavaachyamiishvarachaitanyaM maayaapratibimbaruupamiti kechit.h . teShaamayamaashayaH \- jiivaparameshvara \- saadhaaraNa.n chaitanyamaatraM bimbam.h tasyaiva bimbasyaavidyaatmikaayaaM maayaayaaM pratibimbamiishvarachaitanyam.h antaHkaraNeShu pratibimba.n jiivachaitanyam.h ##"## kaaryopaadhiraya.n jiivaH kaaraNopadiriishvaraH ##"## iti shruteH . etanmate jalaashayagatasharaavajalagatasuuryapratibimbayoriva jiivaparameshvarayorbhedaH . avidyaatmakopaadhervyaapakatayaa tadupaadhikeshvarasyaapi vyaapakatvam.h . antaHkaraNasya parichchhinnatayaa tadupaadhikajiivasyaapi parichchhinnatvam.h . etanmate.avidyaakR^itadoShaa jiiva iva parameshvare.api syuH upaadheH pratibimbapakShapaatitvaat.h ityasvarasaat.h bimbaatmakamiishvarachaitanyamityapare . teShaamayamaashayaH \- ekameva chaitanyaM bimbatvaakraantamiishvarachaitanyam.h pratibimbatvaakraanta.n jiivachaitanyam.h . bimbapratibimbakalpanopaadhishchaika \- jiivavaade avidyaa anekajiivavaade tu antaHkaraNaanyeva . avidyaantaH \- karaNaruupopaadhiprayukto jiivaparabhedaH . upaadhikR^itadoShaashcha pratibimbe jiiva eva vartante na tu bimbe parameshvare upaadheH pratibimbapakShapaatitvaat.h . etanmate cha gaganasuuryasya jalaadau bhaasamaanapratibimbasuuryasyeva jiivaparayorbhedaH . nanu griivasthamukhasya darpaNapradesha iva bimbachaitanyasya parameshvarasya jiivapradeshe.abhaavaat.h tasya sarvaantaryaamitva.n na syaaditi chet.h \, na . saabhranakShatra\- syaakaashasya jalaadau pratibimbitatve bimbabhuutamahaakaashasyaapi jalaadipradesha\- sambandhadarshanena parichchhinnaabimbasya pratibimbadeshaasambandhitve.apya\- parichchhinnabrahmabimbasya pratibimbadeshasambandhaavirodhaat.h . na cha ruupahiinasya brahmaNo na pratibimbasambhavaH\, ruupavata eva tathaatvadarshanaat.h\, iti vaachyam.h \; niiruupasyaapi ruupasya pratibimba\- darshanaat.h . na cha niiruupasya dravyasya pratibimbaabhaavaniyamaH\, aatmano dravyatvaabhaavasya uktatvaat.h . ##"## ekadhaa bahudhaa chaiva dR^ishyate jalachandravat.h .##"## ##"##yathaa hyaya.n jyotiraatmaa vivasvaanapo bhinnaa bahudhaiko.anugachchhan.h .##"## ityaadivaakyena brahmapratibimbaabhaavaanumaanasya baadhitatvaachcha . tadeva.n ##"##tat.h##"## \- padaartho niruupitaH . idaanii.n ##"##tvam.h##"##\-padaartho niruupyate . ekajiivavaade.avidyaapratibimbo jiivaH \, anekajiivavaade tu antaHkaraNapratibimbaH . sa cha jaagratsvapna\- suShuptiruupaavasthaatrayavaan.h . tatra jaagraddashaa naama indriyajanyaj~naanaavasthaa\, avasthaantare indriyaabhaavaat.h naativyaaptiH . indriyajanyaj~naana.n cha antaHkaraNavR^ittiH \, svaruupaj~naanasyaanaaditvaat.h . saa chaantaHkaraNavR^ittiraavaraNaabhibhavaarthaa ityekaM matam.h . tathaa hi\- avidyopahitachaitanyasya jiivatvapakShe ghaTaadyadhiShThaana\- chaitanyasya jiivaruupatayaa jiivasya sarvadaa ghaTaadibhaanaprasaktau ghaTaadyavachchhinnachaitanyaavarakamaj~naanaM muulaavidyaaparatantramavastha\- padavaachyamabhyupagantavyam.h . eva.n sati na sarvadaa ghaTaaderbhaanaprasa~NgaH\, anaavR^itachaitanyasambandhasyaiva bhaanaprayojakatvaat.h . tasya chaavaraNasya sadaatanatve kadaachidapi ghaTabhaana.n na syaaditi tadbha~Nge vaktavye\, tadbha~Ngajanaka.n na chaitanyamaatram.h \, tadbhaasakasya tadanivartakatvaat.h \, naapi vR^ittyupahita.n chaitanyam.h \, parokShasthale.api tannivR^ittyaapatteriti parokShavyaavR^ittavR^ittivisheShasya\, tadupahitachaitanyasya vaa\, aavaraNabha~njakatvam.h \, iti aavaraNaabhibhavaarthaa vR^ittiruchyate . sambandhaarthaa vR^ittirityaparaM matam.h . tatraavidyopaadhiko.aparichchhinno jiivaH . sa cha ghaTaadipradeshe vidyamaano.api ghaTaadyaakaaraaparokShavR^ittivirahadashaayaa.n na ghaTaadikamavabhaasayati\, ghaTaadiinaa sama.n sambandhaabhaavaat.h \, tattadaakaaravR^ittidashaayaa.n tu bhaasayati\, tadaa sambandhasattvaat.h . nanu avidyopaadhikasyaaparichchhinnasya jiivasya svata eva samastavastusambadhasya vR^ittivirahadashaayaa.n sambandhaabhaavaabhi\- dhaanamasa~Ngatam.h \, asa~NgatvadR^iShTyaa sambandhaabhaavaabhidhaane cha vR^ittyanantaramapi sambandho na syaat.h \, iti chet.h \, uchyate . na hi vR^ittivirahadashaayaa.n jiivasya ghaTaadinaa saha sambandhasaamaanya.n niShedhaamaH . kintarhi \? ghaTaadibhaanaprayojaka.n sambandhavisheSham.h . sa cha sambandhavisheSho viShayasya jiivachaitanyasya cha vya~Ngya\- vya~njakataalakShaNaH kaadaachitkastattadaakaaravR^ittinibandhanaH . tathaa hi \- taijasamantaHkaraNa.n svachchhadravyatvaat.h svata eva jiivachaitanyaabhivya~njanasamartham.h . ghaTaadikastu na tathaa\, asvachchha\- dravyatvaat.h . svaakaaravR^ittisa.nyogadashaayaantu vR^ittyabhibhuutajaaDya\- dharmakatayaa vR^ittyutpaaditachaitanyaabhivy~njanayogyatashrayatayaa cha vR^ittyudayaanantara.n chaitanyamabhivyanakti . tadukta.n vivaraNe \- ##"##antaHkaraNa.n hi svasminniva svasa.nsargiNyapi ghaTaadau chaitanyaabhivyaktiyogyataamaapaadayati ##"## iti . dR^iShTa.n caasvachchhadravyasyapi svachchhadravyasambandhadashaayaaM pratibimbagraahitvam.h . tathaa kuDyaaderjalaadisa.nyogadashaayaaM mukhaadi\- pratibimbagraahitaa . ghaTaaderabhivya~njaatva.n ca tatpratibimbagraahitvam.h \, chaitanyasyaabhivyaktatva.n cha tatra pratibimbitatvam.h . eva.nvidhaabhivya~njakatvasiddhyarthamevavR^itteraparokShasthale bahirnirgamanaa~Ngiikaara . parokShasthale tu vahnyaadervR^ittisa.nsargaabhaavena chaitanyaanabhivya~njakatayaa naaparokShatvam.h . etanmate cha viShayaaNaamaparokShatva.n chaitanyaabhivya~njakatvamiti draShTavyam.h . eva.n jiivasyaaparichchhinnatve.api vR^itteH sambandhaarthatva.n niruupitam.h . idaaniiM parichchhinnatvapakShe sambadhaarthatva.n niruupyate . tathaa hi \- antaHkaraNopaadhiko jiivaH . tasya na ghaTaadyupaadaanataa\, ghaTaadideshasambandhaat.h . kintu brahmaiva ghaTaadyupaadaanam.h \, tasya maayopahitasya sakalaghaTaadyanvayitvaat.h . ata eva brahmaNaH sarvaJ`nataa . tathaa cha jiivasya ghaTaadyadhiShThaanabrahmachaitanyaa\- bhedamantareNa ghaTaadyavabhaasaasambhave praapte \, tadavabhaasaaya ghaTaadyadhiShThaanabrahma\- chaitanyaabhedasiddhyartha.n ghaTaadyaakaaravR^ittiriShyate . nanu vR^ittyaapi kathaM pramaatR^ichaitanyaviShayachaitanyayorabhedaH sampaadyate, ghaTaanaHkaraNaruupopaadhibhedena tadavachchhinnachaitanyayo \- rabhedaasambhavaat.h \, iti chet.h \, ne . vR^itterbahirdeshanirgamanaa~NgiikaareNa vR^ittyantaHkaraNaviShayaaNaamekadeshasthatvena tadupadheyabhedaabhaavasya uktatvaat.h . evamaparokShastahale vR^ittermatabhedena viniyoga upapaaditaH . indriyaajanyaviShayagocharaaparokShaantaHkaraNavR^ittyavasthaa svapnaavasthaa . jaagradavasthaavyaavR^ittyartham.h ##"## indriyaajanye ##"## ti . avidyaavR^ittimatyaa.n suShuptaavativyaaptivaaraNaaya ##"## antaHkaraNe ##"## ti . suShuptirnaama avidyaa \- gocharaavidyaavR^ittyavasthaa . jaagratsvapnayoravidyaakaaravR^itterantaHkaraNavR^ittitvaanna tatraativyaaptiH . atra kechinmaraNabhuurchhayoravasthaantaratvamaahuH\, apare tu suShuptaaveva tayorantarbhaavamaahuH . tatra tayoravasthaatrayaantarbhaavabahirbhaavayoH ##"## tvaM ##"## \- padaarthaniruupaNe upayogaabhaavaat.h na tatra prayatyate . tasya maayopaadhyapekShayaa ekatvam.h \, antaHkaraNopaadhyapekShayaa cha naanaatva.n vyavahriyate . etena jiivasyaaNutvaM pratyuktam.h \, ##"## buddherguNena chaiva.n hyaaraagramaatro hyavaro.api dR^iShTaH . ##"## ityaadau jiivasya ##"## buddhi ##"## \- shabdavaachyaantaHkaraNapariNaamopaadhikasya paramaaNutvashravaNaat.h . sa cha jiivaH svayaMprakaashaH \, svapnaavasthaamadhikR^itya ##"## atraayaM puruShaH svaya.n jyotiH ##"## iti shruteH . anubhavaruupashcha \, ##"## praj~naanaghana eva ##"## ityaadishruteH . ##"## anubhavaami ##"## iti vyavahaarastu vR^itti pratibimbita\- chaitanyamaadaaya upapadyate . evaM ##"## tvaM ##"## \- padaartho niruupitaH . adhunaa ##'## tat.h \- tvam.h ##"## \- padaarthayoraikyaM mahaavaakyapratipaadya \- mabhidhiiyate . nanu ##"## naahamiishvaraH ##"## ityaadipratyakSheNa \, ki~nchijj~natvasarvaj~natvaadiviruddhadharmaashrayatvaadili~Ngena \, ##"## dvaa suparNaa ##"## ityaadishrutyaa \- ##"## dvaavimau puruShau loke kSharashchaakShara eva cha . kSharaH sarvaaNi bhuutaani kuuTastho.akShara uchyate .. ##"## ityaadismR^ityaa cha jiivaparabhedasyaavagatatvena ##"## tattvamasyaa ##"## \- divaakyam.h ##"## aadityo yuupaH \, ##"## ##"## yajamaanaH prastaraH ##"## ityaadivaakyavadupacharitaarthameva\, iti chet.h \, na . bhedapratyakShasya sambhaavitakaraNadoShasyaasambhaavitadoShavedajanyaj~naanena baadhyamaanatvaat.h . anyathaa chandragataadhikaparimaaNagraahijyotiH \- shaastrasya chandrapraadeshagraahipratyakSheNa baadhaapatteH . paakarakte ghaTe ##"## rakto.ayam.h \, na shyaamaH ##"## itivat.h ##"## savisheShaNe hi ##"## iti nyaayena jiivaparabhedagraahipratyakShasya visheShaNiibhuutadharma \- bhedaviShayatvaachcha . ata eva naanumaanamapi pramaaNam.h \, aagamavirodhaat.h \, merupaaShaaNamayatvaanumaanavat.h . naapyaagamaantaravirodhaH . tatparaatatparavaakyayostatparavaakyasya balavatvena lokasiddhabhedaanuvaadi \- ##"## dvaa suparNau ##"## tyaadi \- vaakyaapekShayaa upakramopasa.nhaaraadyavagataadvaitataatparyavishiShTasya ##"## tattvamasyaa ##"## divaakyasya prabalatvaat.h . na cha jiivaparaikye viruddhadharmaashrayatvaanupapattiH \, shiitasyaiva jalasyaupaadhikauShNyaashrayatvavat.h svabhaavato nirguNasyaiva jiivasyaantaHkaraNaadyupaadhika \- kartR^itvaadyaashrayatvapratibhaasopapatteH . yadi cha jalaadaavauShNyamaaropitam.h \, tadaa prakR^ite.api tulyam.h . na cha siddhaante kartR^itvasya kvachidapyabhaavaa \- daaropyapramaahitasa.nskaaraabhaave kathamaaropaH \, iti vaachyam.h \, laaghavenaaropyaviShayakasa.nkaaratvenaiva tasya hetutvaat.h . na cha praathamikaarope kaa gatiH \, kartR^itvaadyadhyaasapravaahasyaanaaditvaat.h . tatra ##'## tattvam.h ##'## \- padavaachyayorvishiShTayoraikyaayoge.api lakShyasvaruupayoraikyamupapaaditameva . ata eva tatpratipaadaka \- ##"## tattvamasyaa ##"## divaakyaanaamakhaNDaarthatvam.h , ##"## so.ayam.h ##"## ityaadivaakyavat.h . na cha kaaryaparaaNaameva praamaaNyam.h \, ##"## chaitra \, putraste jaataH ##"## ityaadau siddhe.api sa~Ngatigrahaat.h . eva.n sarvapramaaNaaviruddha.n shrutismR^itiitihaasapuraaNapratipaadya.n jiivaparaikya.n vedaantashaastrasya viShaya iti siddham.h . iti vedaantaparibhaaShaayaa.n viShayaparichchhedaH . \medskip\hrule\medskip 8 prayojanam.h . idaaniiM prayojana.n niruupyate . yadavagata.n sat.h svavR^ittitayaa iShyate tatprayojanam.h . tachcha dvividham.h \- mukhya.n gauNa.n cheti . tatra sukhaduHkhaabhaavau mukhye prayojane \, tadanyatarasaadhana.n gauNaM prayojanam.h . sukha.n cha dvividham.h \- saatishaya.n nitatishaya.n cha . tatra saatishaya.n sukha.n viShayaanuSha~NgajanitaantaHkaraNavR^ittitaaratamyakR^itaanandaleshaavirbhaavavisheShaH \, ##"## etasyaivaanandasyaanyaani bhuutaani maatraamupajiivanti ##"## ityaadi shruteH . niratishaya.n sukha.n cha brahmaiva \, ##"## aanando brahmeti vyajaanaat.h \, ##"## ##"## vij~naanamaanandaM brahma ##"## ityaadi shruteH . aanandaatmakabrahmaavaaptishcha mokShaH \, shokanivR^ittishcha \, ##"## brahma veda brahmaiva bhavati \, ##"## ##"## tarati shokamaatmavit.h ##"## ityaadi shruteH . na tu lokaantaraavaaptiH \, tajjanyavaiShayikaanando vaa mokShaH \, tasya kR^itakatvenaanityatve muktasya punaraavR^ittyaapatteH . nanu tvanmate.apyaanandaavaapteranarthanivR^itteshcha saaditve tulyo doShaH \, anaaditve mokShamuddishya shravaNaadau pravR^ittyanupapattiriti chet.h \, na \, siddhasyaiva brahmasvaruupasya mokShasyaasiddhatvabhrameNa tatsaadhane pravR^ittyupapatteH . anarthanivR^ittirapyadhiShThaanabhuutabrahma \- svaruupatayaa siddhaiva . loke.api praaptapraapti \- parihR^itaparihaarayoH prayojanatva.n dR^iShTameva . yathaa hastagatvismR^itasuvarNaadau ##"## tava haste suvarNam.h ##"## ityaaptopadeshaadapraaptamiva praapnoti . yathaa vaa valayitacharaNaayaa.n sraji sarpatvabhramavataH ##"## naaya.n sarpaH ##"## ityaaptavaakyaat.h parihR^itasyaiva sarpasya parihaaraH . evaM praaptasyaapyaanandasya praaptiH \, parihR^itasyaapyanarthasya nivR^ittirmokShaH prayojana.n cha . sa cha j~naanaikasaadhyaH \, ##"## tameva viditvaa.atimR^ityumeti \, naanyaH panthaa vidyate.ayanaaya ##"## iti shruteH \, aj~naannanivR^itteH j~naanaikasaadhyatva \- niyamaachcha . tachcha j~naanaM brahmaatmaikyagocharam.h \, ##"## abhaya.n vai janaka praapto.asi \, ##"## ##"## tadaatmaanamevaavet.h \- ahaM brahmaasmi ##"## ityaadi shruteH \, ##"## tattvamasyaadivaakyottha.n j~naanaM mokShasya saadhanam.h ##"## iti naaradiiyavachanaachcha . tachcha j~naanamaparokSharuupam.h \, parokShatve.aparokShabhramanivartaka \- tvaanupapatteH . tachchaaparokShaj~naana.n ##"## tattvamasyaa ##"## divaakyaaditi kechit.h \, manananididhyaasanasa.nskR^itaantaHkaraNaadevetyepare . tatra puurvaachaaryaaNaamaashayaH \- sa.nvidaaparokShya.n na karaNavisheShotpatti \- nibandhanam.h \, kintu prameyavisheShanibandhanam.h ityupaaditam.h . tathaa cha brahmaNaH pramaatR^ijiivaabhinnatayaa tadgochara.n shabdajanyamapi j~naanamaparokSham.h . ata eva pratardanaadhikaraNe pratardanaM prati ##"## praaNo.asmi praj~naatmaa \, taM maamaayuramR^itamupaasva ##"## iti indraproktavaakye ##'## praaNa ##'## \- shabdasya brahmaparatve nishchite sati ##"## maamupaasva ##"## ityashachchhaabdaanupapattimaasha~Nkya taduttaratvena pravR^itte ##"## shaastradR^iShTyaa tuupadesho vaamadevavat.h ##"## ityatra suutre shaastriiyaa dR^iShTiH shaastradR^iShTiH \, ##"## tattvamasyaa ##"## divaakyajanyam.h ##"## ahaM brahma ##"## iti j~naana.n ##'## shaastradR^iShTi ##'## \- shabdenoktamiti . anyeShaa.n tvevamaashayaH \- karaNavisheShanibandhanamevaj~naanaanaaM pratyakShatvam.h \, na viShayavisheShanibandhanam.h \, ekasminneva suukShmavastuni paTukaraNaapaTukaraNayoH pratyakShatvaapratyakShatvavyavahaaradarshanaat.h . tatha cha sa.nvitsaakShaatve indriyajanyatvasyaiva prayojakatayaa na shabdajanyaj~naanasyaaparokShatvam.h . brahmasaakShaatkaare.api manana \- nididhyaasanasa.nskR^itaM mana eva karaNam.h \, ##"## manasaivaanudraShTavyam.h ##"## ityaadishruteH . mano.agamyatvashrutishchaasa.nskR^itamanoviShayaa . na chaivaM brahmaNa aupaniShadatvaanupapattiH \, asmaduktamanaso vedajanyaj~naanaanantarameva pravR^ittatayaa vedopajiivitvaat.h \; vedaanupajiivimaanaantaragamyatvasyaiva virodhitvaat.h . ##'## shaastradR^iShTi ##'## \- suutramapi brahmaviShayakamaanasapratyakShasya shaastra[rayojyatvaadupapadyate . taduktam.h \- ##"## ' api sa.nraadhane ' suutraat.h shaastraartha dhyaanajaa pramaa . shaastradR^iShtirmataa \, taantu vetti vaachaspatiH param.h .. ##"## tachcha j~naanaM paapakShayaat.h \, sa cha karmaanuShThaanaaditi paramparayaa karmaNaa.n viniyogaH . ata eva ##"## tameta.n vedaanuvachanena braahmaNaa vividiShanti yaj~nena daanena tapasaa.anaashakena ##"## ityaadi shrutiH \, ##"## kaShaaye karmabhiH pakve tato j~naanaM pravartate ##"## ityaadi smR^itishcha sa~Ngachchhate . eva.n shravaNamanananididhyaasanaanyapi j~naanasaadhanaani \, maitreyiibraahmaNe ##"## aatmaa vaa are draShTavyaH ##"## iti darshanamanuudya tatsaadhanatvena ##"## shrotavyo mantavyo nididhyaasitavyaH ##"## iti shravaNamanananididhyaasanaanaa.n vidhaanaat.h . shravaNa.n naama vedaantaanaamadvitiiye brahmaNi ttatparyaavadhaaraNaanukuulaa maanasii kriyaa . manana.n naama shabdaavadhaarite.arthe maanaantaravirodhasha~Nkaayaa.n tanniraakaraNaanukuulatarkaatmakaj~naanajanako maanaso vyaapaaraH . nididhyaasana.n naama anaadidurvaasanayaa viShayeShvaakR^iShyamaaNasya chittasya viShayebhyo.apakR^iShya aatmaviShayakasthairyaanukuulo maanaso vyaapaaraH . tatra nididhyaasanaM brahmasaakShaatkaare saakShaat.h kaaraNam.h \, ##"## te dhyaanayogaanugataa apashyan.h \, devaatmashakti.n svaguNairniguuDhaam.h ##"## ityaadi shruteH . nididhyaasane cha manana.n hetuH \, akR^itamananasyaartha \- daarDhyaabhaavena tadviShayakanididhyaasanaayogaat.h . manane cha shravaNa.n hetuH \, shravaNaabhaave taatparyaanishchayena shaabdaj~naanaabhaavena shrutaarthaviShayakayuktatvaayuktatvanishchyaanukuulamananaayogaat.h . etaani triiNyapi j~naanotpattau kaaraNaaniiti kechidaachaaryaa uuchire . apare tu shravaNaM pradhaanam.h \, manananididhyaasanayostu shravaNaat.h paraachiinayorapi shravaNaphalabrahmadarshananirvartakatayaa aaraadupakaaraka \- tayaa.a~NgatvamityaahuH . tadapya~Ngatva.n na taartiiyasheShatvaruupam.h \, tasya shrutyaadyanyatamapramaaNagamyasya prakR^ite shrutyaadyabhaave.asambhavaat.h . tathaa hi ##"## briihibhiryajeta \, ##"## ##"## dadhnaa juhoti ##"## ityaadaaviva manananididhyaasanayora~Ngatve na kaachit.h tR^itiiyaa shrutirasti . naapi ##"## barhirdevasadana.n daami ##"## ityaadi mantraaNaaM barhiHkhaNDana \- prakaashanasaamarthyavat.h ki~nchlli~Ngamasti . naapi pradeshaantarapaThitasya pravrgasya ##"## agniShTome pravR^iNakti ##"## iti vaakyavat.h shravaNaanuvaadena manananididhyaasanaviniyojaka.n ki~nchidvaakyamasti . naapi ##"## darshapuurNamaasaabhyaa.n svargakaamo yajeta ##"## iti vaakyaavagataphala \- saadhanataakadarshapuurNamaasaprakaraNe prayaajaadiinaamiva phalasaadhanatve \- naavagatasya shravaNasya prakaraNe manananididhyaasanayoraamnaanam.h . nanu ##'## draShTavyaH ##'## iti darshanaanuvaadena shravaNe vihite sati phalavattayaa shravaNaprakaraNe tatsannidhaavaamnaatayormanananididhyaasanayoH prayaajanyaayena prakaraNaadevaa~Ngateti chet.h \, na \, ##"## te dhyaanayogaanugataa apashyan.h ##"## itaadi shrutyante dhyaanasya darshanasaadhanatvenaavagatasya a~Ngaakaa~NkShyaayaaM prayaajanyayena shravaNamananayorevaa~NgatvaapatteH . kramasamaakhye cha duuraniraste . ki~ncha prayaajaadiShva~NgatvavichaaraH saprayojanaH . puurvapakShe vikR^itiShu na prayaajaadyanuShThaanam.h \; siddhaante tu tatraapi tadanuShThaanamiti . prakR^ite tu shravaNa.n na kasyachit.h prakR^itiH \, yena manananididhyaasanayo \- statraapyanuShThaanama~NgatvavichaaraphalaM bhavet.h . tasmaanna taartiiyasheShatvaM manananididhyaasanayoH \, kintu tathaa ghaTaadikaarye mR^itpiNDaadiinaa.n sahakaarikaaraNateti praadhaanyaapraadhaanyavyapadeshaH \, tathaa shravaNa \- manananididhyaasanaanaamapiiti mantavyam.h . suuchita.n chaitadvivaraNaachaaryaiH \- ##"## shaktitaatparyavishiShtashabdaavadhaaraNaM prameyaavagamaM pratyavyavadhaanena kaaraNaM bhavati \, pramaaNasya prameyaavagamaM pratyavyavadhaanaat.h . manananididhyaasane tu chittasyapratyagaatmapravaNataa \- sa.nskaarapariniShpanna \- tadekaagravR^ittikaaryadvaareNa brahmaanubhavahetutaaM pratipadyete iti phalaM pratyavyavahitakaaraNasya shaktitaatparyavishiShTa \- shabdaavadhaaraNasya vyavahite manananididhyaasane tada~Nge a~Ngiikriyate . shravaNaadiShu cha mumukShuuNaamadhikaaraH \, kaamye karmaNi phalakaamasyaadhikaaritvaat.h . mumukShaayaa.n cha nityaanityavastuvivekasyehaamutraarthaphalabhogaviraagasya shamadamoparatititikShaasamaadhaanashraddhaanaa.n cha viniyogaH . antarindriyanigrahaH shamaH . bahirindriyanigraho damaH . vikShepaabhaava uparatiH . shiitoShNaadi \- dvandvashana.n titikShaa . chittaikaagra.n samaadhaanam.h . guruvedaantavaakyeShu vishvaasaH shraddhaa . atra ##'## uparama ##'## \- shabdena sa.nnyaaso.abhidhiiyate \; tathaa cha sa.nnyaasinaameva shravaNaadaavadhikaaraH \, iti kechit.h . apare tu ##'## uparama ##'## \- shabdasya sa.nnyaasavaachakatvaabhaavaat.h \, vikShepaabhaavamaatrasya gR^ihastheShvapi sambhavaat.h \, janakaaderapi brahmavichaarasya shruuyamaaNatvaat.h \, sarvaashramasaadhaaraNa.n shravaNaadividhaanamityaahuH . saguNopaasanamapi chittaikaagryadvaaraanirvisheShabrahmasaakShaatkaarahetuH . taduktam.h \- ##"## nirvisheShaM paraM brahma saakShaatkartumaniishvaraH . ye mandaaste.anukampyantesavisheShaniruupaNaiH .. vashiikR^ite manasyeShaa.n saguNabrahmashiilanaat.h . tadevaavirbhavet.h saakShaadapetopaadhikalpanam.h .. ##"## iti . saguNopaasakaanaa.n cha archiraadimaargeNa brahmalokagataanaa.n tatraiva shravaNaadyutpannatattvasaakShaatkaaraaNaaM brahmaNaa saha mokShaH . karmiNaantu dhuumaadimaargeNa pitR^iloka.n gataanaamupabhogena karmakShaye sati puurvakR^itasukR^itaduShkR^itaanusaareNa brahmaadisyhaavaraanteShu punarutpattiH . tathaa cha shrutiH \- ##"## ramaNiiyacharaNaa ramaNiiyaa.n yonimaapadyante \, kapuuyacharaNaaH kapuuyaa.n yonimaapadyante ##"## iti . pratiShiddhaanuShThaayinaa.n tu rauravaadinarakavisheSheShu tattatpaapochita \- tiivraduHkhamanubhuuya shvashuukaraaditiryagyoniShu sthaavaraadiShu chotpattiH \, ityalaM prasa~Ngaagataprapa~nchena . nirguNabrahmasaakShaatkaaravatastu na lokaantaragamanam.h \, ##"## na tasya praaNaa utkraamanti ##"## iti shruteH \, kintu yaavatpraarabdhakarmakShaya.n sukhaduHkhe anubhuuya pashchaadapavR^ijyate . nanu ##"## kShiiyante chaasya karmaaNi tasmin.h dR^iShTe paraavare ##"## ityaadi shrutyaa \, ##"## j~naanaagniH sarvakarmaaNi bhasmasaat.h kurute tathaa ##"## ityaadi smR^ityaa cha j~naanasya sakalakarmakShayahetutvanishchaye sati praarabdhakarmaavasthaanamanupapannamiti chet.h \, na . ##"## tasya taavadeva chira.n yaavanna vimokShye \, atha sampatsye ##"## ityaadi shrutyaa \, ##"## naabhukta.n kShiiyate karma ##"## ityaadi smR^ityaa chotpaaditakaaryakarma \- vyatiriktaanaa.n sa~nchitakarmaNaameva j~naanavinaashyatvaavagamaat.h . sa~nchita.n dvividham.h \- sukR^ita.n duShkR^ita.n cha . tathaa cha shrutiH \- ##"## tasya putraa daayamupayanti \, suhR^idaH saadhukR^ityaam.h \, dviShantaH paapakR^ityaam.h ##"## iti . nanu brahmaj~naanaanmuulaaj~naananivR^ittau tatkaaryapraarabdhakarmaNo.api nivR^itteH katha.n j~naaninaa.n dehadhaaraNamupapadyate iti chet.h \, na \, apratibaddhaj~naanasyaivaaj~naananivartakatayaa praarabdhakarmaruupa\- pratibandhakadashaayaamaj~naananivR^itterana~Ngiikaaraat.h . nanvevamapi tattvaj~naanaadaadekasya muktau sarvamuktiH syaat.h \, avidyaayaa ekatvena tannivR^ittau kvachidapi sa.nsaaraayogaaditi chet.h \, na \, iShTaapatterityeke . apare tu etaddoShaparihaaraayaiva ##"## indro maayaabhiH ##"## iti bahuvachanashrutyanugR^ihiitamavidyaayaanaanaatva \- ma~NgiikartavyamityaahuH . anye tu ekaivaavidyaa \, tasyaashchaavidyaayaa jiivabhedena brahmasvaruupaavaraNashaktayo naanaa \; tathaa cha yasya brahmaj~naana.n tasya brahmasvaruupaavaraNashaktivishiShTaavidyaanaashaH \, na tvanyaM prati \, ityupagamaat.h naikamuktau sarvamuktiH . ata eva ##"## yaavadadhikaaramavasthitiraadhikaarikaaNaam.h ##"## ityasminnadhikaraNe adhikaaripuruuShaaNaamutpannatattvaj~naanaanaamindraadiinaa.n dehadhaaraNaa \- nupapattimaasha~Nkya adhikaaraapaadakapraarabdhakarmasamaaptyanantara.n videhakaivalyamiti siddhaantitam.h . taduktamaachaaryavaachaspatimishraiH \- ##"## upasanaadisa.nsiddhitoShiteshvarachoditam.h . adhikaara.n samaapyaite pravishanti paraM padam.h .. ##"## iti . etachchaikamukto sarvamuktiriti pakShe nopapadyate . tasmaadekaavidyaapakShe.api pratijiivamaavaraNabhedopagamena vyavasthopapaadaniiyaa . tadevaM brahmaj~naanaanmokShaH . sa chaanarthanivR^ittirniratishaya \- brahmaanandaavaaptishcheti siddhaM prayojanam.h . iti vedaantaparibhaaShaayaaM prayojanaparichchhedaH . iti dharmaraaja adhvariindra virachitaa vedaanta paribhaaShaa samaaptaa .. ## \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}