%@@1 % File name : panchatantra1.itx %-------------------------------------------- % Text title : panchatantra tantra 1 mitrabhed % Author : viShNusharman % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : % Transliterated by : Jan Brzezinski of Gaudiya Grantha Mandira, Arvind Kolhatkar akolhatkar at rogers.com % Proofread by : Arvind Kolhatkar akolhatkar at rogers.com % Latest update : March 29, 2007 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskritdocuments.org % http://sanskrit.gde.to/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' agreement. % @@2 % % Commands upto engtitle are % needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=50pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Panchatantra 1 Mitrabheda Tantra by Vishnusharman ..}## \itxtitle{.. shriiviShNusharmaviracite pa~ncatantre mitrabhedo naama prathama.n tantram ..}##\endtitles ## kathaamukham | AUM namaH shriishaaradaagaNapatigurubhyaH | mahaakavibhyo namaH | brahmaa rudraH kumaaro harivaruNayamaa vahnirindraH kubera\- shcandraadityau sarasvatyudadhiyuganagaa vaayururvii bhuja~NgaaH | siddhaa nadyo.ashvinau shriirditiraditisutaa maatarashcaNDikaadyaaH | vedaastiirthaani yakShaa gaNavasumunayaH paantu nitya.n grahaashca || manave vaacaspataye shukraaya paraasharaaya sa sutaaya | caaNakyaaya ca viduShe namo.astu nayashaastrakartR^ibhyaH || 1|| sakalaarthashaastrasaara.n jagati samaalokya viShNusharmedam | tantraiH pa~ncabhiretaishcakaara sumanohara.n shaastram || 2|| tadyathaanushruuyate | asti daakShiNaatye janapade mahilaaropya.n naama nagaram | tatra sakalaarthisaarthakalpadrumaH pravaranR^ipamukuTamaNi\- mariicicayacarcitacaraNayugalaH sakalakalaapaara.ngato.amarashakti\- rnaama raajaa babhuuva | tasya trayaH putraaH paramadurmedhaso vasushaktirugrashaktiranekashaktishceti naamaano babhuuvuH | atha raajaa taan shaastravimukhaanaalokya sacivaanaahuuya provaaca \- bhoH dnyaatametadbhavadbhiryanmamaite trayo.api putraaH shaastravimukhaa vivekahiinaashca | tadetaanpashyato me mahadapi raajya.n na saukhyamaavahati | athavaa saadhvidamucyate \- ajaatamR^itamuurkhebhyo mR^itaajaatau sutau varam | yatastau svalpaduHkhaaya yaavajjiiva.n jaDo dahet || 3|| vara.n garbhasraavo varamR^ituShu naivaabhigamanam | vara.n jaataH preto varamapi ca kanyaiva janitaa | vara.n vandhyaa bhaaryaa varamapi ca garbheShu vasati\- rna caavidagdhaan ruupadraviNaguNayukto.api tanayaH || 4|| ki.n tayaa kriyate dhenvaa yaa na suute na dugdhadaa | ko.arthaH putreNa jaatena yo na vidvaanna bhaktimaan || 5|| tadeteShaa.n yathaa buddhiprabodhana.n bhavati tathaa ko.apyupaa\- yo.anuShThiiyataam | atra ca maddattaa.n vR^itti.n bhu~njaanaanaa.n paNDitaanaa.n pa~ncashatii tiShThati | tato yathaa mama manorathaaH siddhi.n yaanti tathaanuShThiiyataamiti | tatraikaH provaaca \- deva dvaadashabhirvarShairvyaakaraNa.n shruuyate | tato dharmashaastraaNi manvaadiinyarthashaastraaNi caaNakyaadiini kaamashaastraaNi vaatsyaayanaadiini | eva.n ca tato dharmaarthakaamashaastraaNi dnyaayante | tataH pratibodhana.n bhavati | atha tanmadhyataH sumatirnaama sacivaH praaha \- ashaashvato.aya.n jiivaviShayaH | prabhuutakaaladnyeyaani shabdashaastraaNi | tatsa~NkShepamaatra.n shaastra.n ki~ncideteShaa.n prabodhanaartha.n cintyataamiti | ukta~nca yataH \- anantapaara.n kila shabda shaastra.n svalpa.n tathaayurbahavashca vighnaaH | saara.n tato graahyamapaasya phalgu ha.nsairyathaa kShiiramivaambumadhyaat || 6|| tadatraasti viShNusharmaa naama braahmaNaH sakalashaastrapaara.n\- gamashcaatra sa.nsadi labdhakiirtiH | tasmai samarpayatvetaan | sa nuuna.n draak prabuddhaan kariShyatiiti |sa raajaa tadaakarNya viShNusharmaaNamaahuuya provaaca\- bho bhagavan madanugra\- haarthametaanarthashaastra.n prati draagyathaananyasadR^ishaan vidadhaasi tathaa kuru | tadaha.n tvaa.n shaasanashatena yojayiShyaami | atha viShNusharmaa ta.n raajaanamaaha \- deva shruuyataa.n me tathyavacanam | naaha.n vidyaavikraya.n shaasanashatenaapi karomi | punaretaa{\m+}stava putraanmaasaShaTkena yadi niitishaastradnyaanna karomi tataH svanaamatyaaga.n karomi |athaasau raajaa taa.n braahmaNa\- syaasa.nbhaavyaa.n pratidnyaa.n shrutvaa sasacivaH prahR^iShTo vismayaanvitastasmai saadara.n taan kumaaraan samarpya paraa.n nirvR^itimaajagaama | viShNusharmaNaapi taanaadaaya tadartha.n mitrabhedamitrapraaptikaakoluukiiyalabdhapraNaashaapariikShitakaarakaaNi ceti pa~nca tantraaNi racayitvaa paaThitaaste raajaputraaH | te.api taanyadhiitya maasaShaTkena yathoktaaH sa.nvR^ittaaH | tataH prabhR^ityetat pa~ncatantraka.n naama niitishaastra.n baalaavabodhanaartha.n bhuutale pravR^ittam | ki.n bahunaa \- adhiite ya ida.n nitya.n niitishaastra.n shR^iNoti ca | na paraabhavamaapnoti shakraadapi kadaacana || 7|| iti kathaamukham | \medskip\hrule\medskip mitrabhedaH | vardhamaanavR^ittaantaH | athaataH praarabhyate mitrabhedo naama prathama.n tantram | yasyaayamaadimaH shlokaH \- vardhamaano mahaan snehaH si.nhagovR^iShayorvane | pishunenaatilubdhena jambukena vinaashitaH || 1|| tadyathaanushruuyate | asti dakShiNaatye janapade mahilaaropya.n naama nagaram | tatra dharmopaarjitabhuurivibhavo vardhamaanako naama vaNikputro babhuuva | tasya kadaacidraatrau shayyaaruuDhasya cintaa samutpannaa | yatprabhuute.api vitte.arthopaayaashcintaniiyaaH kartavyaashceti | yata ukta~nca \- na hi tadvidyate ki.ncidyadarthena na sidhyati | yatnena matimaa.nstasmaadarthameka.n prasaadhayet || 2|| yasyaarthaastasya mitraaNi yasyaarthaastasya baandhavaaH | yasyaarthaaH sa pumaa{\m+}lloke yasyaarthaaH sa ca paNDitaH || 3|| na saa vidyaa na taddaana.n na tacChilpa.n na saa kalaa | na tatsthairya.n hi dhaninaa.n yaacakairyanna giiyate || 4|| iha loke hi dhaninaa.n paro.api svajanaayate | svajano.api daridraaNaa.n sarvadaa durjanaayate || 5|| arthebhyo.api hi vR^iddhebhyaH sa.nvR^ittebhyastastataH | pravartante kriyaaH sarvaaH parvatebhya ivaapagaaH || 6|| puujyate yadapuujyo.api yadagamyo.api gamyate | vandyate yadavandyo.api sa prabhaavo dhanasya ca || 7|| ashanaadindriyaaNiiva syuH kaaryaaNyakhilaanyapi | etasmaatkaaraNaadvitta.n sarvasaadhanamucyate || 8|| arthaarthii jiivaloko.aya.n shmashaanamapi sevate | tyaktvaa janayitaara.n sva.n niHsva.n gacChati duurataH || 9|| gatavayasaamapi pu.nsaa.n yeShaamarthaa bhavanti te taruNaaH | arthena tu ye vihiinaa vR^iddhaaste yauvane.api syuH || 10|| sa caarthaH puruShaaNaa.n ShaDbhirupaayairbhavati bhikShayaa nR^ipasevayaa kR^iShikarmaNaa vidyopaarjanena vyavahaareNa vaNikkarmaNaa vaa | sarveShaamapi teShaa.n vaaNijyenaatiraskR^ito\- .arthalaabhaH syaat | ukta~nca yataH \- kR^itaa bhikShaanekairvitarati nR^ipo nocitamaho kR^iShiH kliShTaa vidyaa guruvinayavR^ittyaativiShamaa | kusiidaaddaaridrya.n parakaragatagranthishamanaa\- nna manye vaaNijyaatkimapi parama.n vartanamiha || 11|| upaayaanaa.n ca sarveShaamupaayaH paNyasa.ngrahaH | dhanaartha.n shasyate hyekastadanyaaH sa.nshayaatmakaaH || 12|| tacca vaaNijya.n saptavidhamarthaagamaaya syaat | tadyathaa gaandhika\- vyavahaaro nikShepapravesho goShThikakarma paricitagraahakaagamo mithyaakrayakathana.n, kuuTatulaamaana.n deshaantaraadbhaaNDaa\- nayana.n ceti | ukta~nca \- paNyaanaa.n gaandhika.n paNya.n kimanyaiH kaa~ncanaadibhiH | yatraikena ca yatkriita.n tacChatena pradiiyate || 13|| nikShepe patite harmye shreShThii stauti svadevataam | nikShepii mriyate tubhya.n pradaasyaamyupayaacitam || 14|| goShThikakarmaniyuktaH shreShThii cintayati cetasaa hR^iShTaH | vasudhaa vasusa.npuurNaa mayaadya labdhaa kimanyena || 15|| paricitamaagacChanta.n graahakamutkaNThayaa vilokyaasau | hR^iShyati taddhanalabdho yadvatputreNa jaatena || 16|| anyacca \- puurNaapuurNe maane paricitajanava~ncana.n tathaa nityam | mithyaakrayasya kathana.n prakR^itiriya.n syaatkiraataanaam || 17|| dviguNa.n triguNa.n vitta.n bhaaNDakrayavicakShaNaaH | praapnuvantyudyamaallokaa duuradeshaantara.n gataaH || 18|| ityeva.n sa.npradhaarya mathuraagaamiini bhaaNDaanyaadaaya shubhaayaa.n tithau gurujanaanuj~naataH surathaadhiruuDhaH prasthitaH | tasya ca ma~NgalavR^iShabhau sa.njiivakanandakanaamaanau gR^ihotpannau dhuurvoDhaarau sthitau | tayorekaH sa.njiivakaabhidhaano yamunaakacCha\- mavatiirNaH san pa~Nkapuuramaasaadya kalitacaraNo yugabha~Nga.n vidhaaya niShasaada | atha ta.n tadavasthamaalokya vardhamaanaH para.n viShaadamagamat | tadartha.n ca snehaardrahR^idayastriraatra.n prayaaNabha~Ngamakarot | atha ta.n viShaNNamaalokya saarthikairabhihitam \- bhoH shreShThin ! kimeva.n vR^iShabhasya kR^ite si.nhavyaaghrasamaakule bahvapaaye.asmin vane samastasaarthastvayaa sandehe niyojitaH | ukta~nca \- na svalpasya kR^ite bhuuri naashayenmatimaannaraH | etadevaatra paaNDitya.n yatsvalpaadbhuuri rakShaNam || 19|| athaasau tadavadhaarya sa.njiivakasya rakShaapuruShaanniruupyaa\- sheShasaartha.n niitvaa prasthitaH | atha rakShaapuruShaa api bahvapaaya.n tadvana.n viditvaa sa.njiivaka.n parityajya pR^iShThato gatvaa.anyedyusta.n saarthavaaha.n mithyaa.ahuH \- svaamin mR^ito.asau sa.njiivakaH | asmaabhistu saarthavaahasyaabhiiShTa iti matvaa vahninaa sa.nskR^ita iti | tacChrutvaa saarthavaahaH kR^itaj~natayaa snehaardrahR^idayastasyaurdhva\- dehikakriyaa vR^iShotsargaadikaaH sarvaashcakaara | sa.njiivako.apyaayuH\- sheShatayaa yamunaasalilamishraiH shishirataravaatairaapyaayitashariiraH katha.ncidapyutthaaya yamunaataTamupapede | tatra marakatasadR^ishaani baalatR^iNaagraaNi bhakShayankatipayairahobhirharavR^iShabha iva piinaH kakudmaanbalavaa.nshca sa.nvR^ittaH | pratyaha.n valmiikashikharaagraaNi shR^i~Ngaabhyaa.n vidaarayangarjamaana aaste | saadhu cedamucyate \- arakShita.n tiShThati devarakShita.n surakShita.n devahata.n vinashyati | jiivatyanaatho.api vane visarjitaH kR^itaprayatno.api gR^ihe vinashyati || 20|| atha kadaacitpi~Ngalako naama si.nhaH sarvamR^igaparivR^itaH pipaasaakula udakapaanaartha.n yamunaataTamavatiirNaH sa.njiivakasya gambhiiratararaava.n duuraadevaashR^iNot | tacChrutvaa.atiiva vyaakula\- hR^idayaH sasaadhvasamaakaara.n pracChaadya vaTatale caturmaNDalaavasthaanenaavasthitaH | caturmaNDalaavasthaana.n tvida.n si.nhaH si.nhaanuyaayinaH kaakakaravaaH ki.nvR^ittaa iti | atha tasya karaTakadamanakanaamaanau dvau shR^igaalau mantriputrau bhraShTaadhikaarau sadaanuyaayinaavaastaam | tau ca paraspara.n mantrayataH | tatra damanako.abraviit \- bhadra karaTaka aya.n taavadasmatsvaamii pi~Ngalaka udakagrahaNaartha.n yamunaakacCha\- mavatiirya sthitaH | sa ki.nnimitta.n pipaasaakulo.api nivR^ittya vyuuharacanaa.n vidhaaya daurmanasyenaabhibhuuto.atra vaTatale sthitaH | karaTaka aaha \- bhadra kimaavayoranena vyaapaareNa | ukta~nca yataH \- avyaapaareShu vyaapaara.n yo naraH kartumicChati | sa eva nidhana.n yaati kiilotpaaTiiva vaanaraH || 21|| \medskip\hrule\medskip kathaa 1 kiilotpaaTivaanarakathaa | kasmi.nshcinnagaraabhyaase kenaapi vaNikputreNa tarukhaNDamadhye devataayatana.n kartumaarabdham | tatra ca ye karmakaraaH sthaapanaadayaste madhyaahnavelaayaamaahaaraartha.n nagaramadhye gacChanti | atha kadaacit tatraanuSha~Ngika.n vaanarayuuthamitashce\- tashca paribhramadaagatam | tatraikasya kasyacicChilpino.ardhasphaaTito\- .a~njanavR^ikShadaarumayaH stambhaH khadirakiilakena madhyanihitena tiShThati | etasminnantare te vaanaraastarushikharapraasaadashR^i~Nga\- daaruparyanteShu yathecChayaa kriiDitumaarabdhaaH | ekashca teShaa.n pratyaasannamR^ityushcaapalyaattasminnardhasphoTitastambha upavishya paaNibhyaa.n kiilaka.n sa.ngR^ihya yaavadutpaadayitumaarebhe taavattasya stambhamadhyagatavR^iShaNasya svasthaanaaccalitakiilakena yadvR^itta.n tatpraageva niveditam | ato.aha.n braviimi \- avyaapaareShu iti | aavayorbhakShitasheSha aahaaro.astyeva | tat kimanena vyaapaareNa | damanaka aaha tat ki.n bhavaanaahaaraarthii kevalameva | tanna yuktam | ukta~nca \- suhR^idaamupakaarakaaraNaaddviShataamapyapakaarakaaraNaat | nR^ipasa.nshraya iShyate budhairjaThara.n ko na bibharti kevalam || 22|| ki~nca \- yasmin jiivanti jiivanti bahavaH so.atra jiivati | vayaa.nsi ki.n na kurvanti ca~ncvaa svodarapuuraNam || 23|| tathaa ca \- yajjiivyate kShaNamapi prathita.n manuShyai\- rvij~naanashauryavibhavaaryaguNaiH sametam | tannaama jiivitamiha pravadanti tajdnyaaH kaako.api jiivati ciraaya bali.n ca bhu~Nkte || 24|| yo naatmanaa na ca pareNa ca bandhuvarge diine dayaa.n na kurute na ca martyavarge | ki.n tasya jiivitaphala.n hi manuShyaloke kaako.api jiivati ciraaya bali.n ca bhu~Nkte || 25|| supuuraa syaatkunadikaa supuuro muuShikaa~njaliH | susa.ntuShTaH kaapuruShaH svalpakenaapi tuShyati || 26|| ki~nca \- ki.n tena jaatu jaatena maaturyauvanahaariNaa | aarohati na yaH svasya va.nshasyaagre dhvajo yathaa || 27|| parivartini sa.nsaare mR^itaH ko vaa na jaayate | jaatastu gaNyate so.atra yaH sphurecca shriyaadhikaH || 28|| ki~nca \- jaatasya nadiitiire tasyaapi tR^iNasya janmasaaphalyam | yatsalilamajjanaakulajanahastaalambana.n bhavati || 29|| tathaa ca \- stimitonnatasa~ncaaraa janasantaapahaariNaH | jaayante viralaa loke jaladaa iva sajjanaaH || 30|| niratishaya.n garimaaNa.n tena jananyaaH smaranti vidvaa.nsaH | yatkamapi vahati garbha.n mahataamapi yo gururbhavati || 31|| aprakaTiikR^itashaktiH shakto.api janastiraskriyaa.n labhate | nivasannantardaaruNi la~Nghyo vahnirna tu jvalitaH || 32|| karaTaka aaha \- aavaa.n taavadapradhaanau tatkimaavayoranena vyaapareNa | ukta~nca \- apR^iShTo.atraapradhaano yo bruute raadnyaH puraH kudhiiH | na kevalamasa.nmaana.n labhate ca viDambanam || 33|| tathaa ca \- vacastatra prayoktavya.n yatrokta.n labhate phalam | sthaayii bhavati caatyanta.n raagaH shuklapaTe yathaa || 34|| damanaka aaha \- maa maiva.n vada | apradhaanaH pradhaanaH syaatsevate yadi paarthivam | pradhaano.apyapradhaanaH syaadyadi sevaavivarjitaH || 35|| yata ukta~nca \- aasannameva nR^ipatirbhajate manuShya.n vidyaavihiinamakuliinamasa.nskR^ita.n vaa | praayeNa bhuumipatayaH pramadaa lataashca yatpaarshvato bhavati tatpariveShTayanti || 36|| tathaa ca \- kopaprasaadavastuuni ye vicinvanti sevakaaH | aarohanti shanaiH pashcaaddhunvantamapi paarthivam || 37|| vidyaavataa.n mahecChaanaa.n shilpavikramashaalinaam | sevaavR^ittividaa.n caiva naashrayaH paarthiva.n vinaa || 38|| ye jaatyaadimahotsaahaannarendraannopayaanti ca | teShaamaamaraNa.n bhikShaa praayashcitta.n vinirmitam || 39|| ye ca praahurduraatmaano duraaraadhyaa mahiibhujaH | pramaadaalasyajaaDyaani khyaapitaani nijaani taiH || 40|| sarpaanvyaaghraangajaansi.nhaan dR^iShTopaayairvashiikR^itaan | raajeti kiyatii maatraa dhiimataamapramaadinaam || 41|| raajaanameva sa.nshritya vidvaanyaati paraa.n gatim | vinaa malayamanyatra candana.n na prarohati || 42|| dhavalaanyaatapatraaNi vaajinashca manoramaaH | sadaa mattaashca maata~NgaaH prasanne sati bhuupatau || 43|| karaTaka aaha \- atha bhavaanki.n kartumanaaH | so.abraviit \- adyaasmatsvaamii pi~Ngalako bhiito bhiitaparivaarashca vartate | tadena.n gatvaa bhayakaaraNa.n vij~naaya sandhivigrahayaanaaasanasa.nshrayadvaidhiibhaavaa\- naamekatamena sa.nvidhaasye | karaTaka aaha \- katha.n vetti bhavaanyadbhayaaviShTo.aya.n svaamii | so.abraviit \- dnyeya.n kimatra | yata ukta~nca \- udiirito.arthaH pashunaapi gR^ihyate hayaashca naagaashca vahanti coditaaH | anuktamapyuuhati paNDito janaH pare~Ngitadnyaanaphalaa hi buddhayaH || 44|| tathaa ca manuH (8.26) \- aakaarairi~Ngitairgatyaa ceShTayaa bhaaShaNena ca | netravaktravikaaraishca lakShyate.antargata.n manaH || 45|| tadadyaina.n bhayaakula.n praapya svabuddhiprabhaavena nirbhaya.n kR^itvaa vashiikR^itya ca nijaa.n saacivyapadavii.n samaasaadayiShyaami | karaTaka aaha \- anabhij~no bhavaan sevaadharmasya | tatkathamena.n vashiikariShyasi | so.abraviit \- kathamaha.n sevaanabhidnyaH | mayaa hi taatotsa~Nge kriiDataa\- .abhyaagatasaadhuunaa.n niitishaastra.n paThataa.n yacChruta.n sevaadharmasya saara.n tad hR^idi sthaapitam | shruuyataa.n taccedam \- suvarNapuShpitaa.n pR^ithvii.n vicinvanti naraastrayaH | shuurashca kR^itavidyashca yashca jaanaati sevitum || 46|| saa sevaa yaa prabhuhitaa graahyaa vaakyavisheShataH | aashrayetpaarthiva.n vidvaa.nstaddvaareNaiva naanyathaa || 47|| yo na vetti guNaanyasya na ta.n seveta paNDitaH | na hi tasmaatphala.n ki~ncitsukR^iShTaaduuSharaadiva || 48|| dravyaprakR^itihiino.api sevyaH sevyaguNaanvitaH | bhavatyaajiivana.n tasmaatphala.n kaalaantaraadapi || 49|| api sthaaNuvadaasiinaH shuShyanparigataH kShudhaa | na tvevaanaatmasampannaadvR^ittimiiheta paNDitaH || 50|| sevakaH svaamina.n dveShTi kR^ipaNa.n paruShaakSharam | aatmaana.n ki.n sa na dveShTi sevyaasevya.n na vetti yaH || 51|| yamaashritya na vishraama.n kShudhaartaa yaanti sevakaaH | so.arkavannR^ipatistyaajyaH sadaa puShpaphalo.api san || 52|| raajamaatari devyaa.n ca kumaare mukhyamantriNi | purohite pratiihaare sadaa varteta raajavat || 53|| jiiveti prabruvanproktaH kR^ityaakR^ityavicakShaNaH | karoti nirvikalpa.n yaH sa bhavedraajavallabhaH || 54|| prabhuprasaadaja.n vitta.n supraapta.n yo nivedayet | vastraadya.n ca dadhatya~Nge sa bhavedraajavallabhaH || 55|| antaHpuracaraiH saardha.n yo na mantra.n samaacaret | na kalatrairnarendrasya sa bhavedraajavallabhaH || 56|| dyuuta.n yo yamaduutaabha.n haalaa.n haalaahalopamaam | pashyeddaaraanvR^ithaakaaraansa bhavedraajavallabhaH || 57|| yuddhakaale.agraNiiryaH syaatsadaa pR^iShThaanugaH pure | prabhordvaaraashrito harmye sa bhavedraajavallabhaH || 58|| sammato.aha.n vibhornityamiti matvaa vyatikramet | kR^icChreShvapi na maryaadaa.n sa bhavedraajavallabhaH || 59|| dveShidveShaparo nityamiShTaanaamiShTakarmakR^it | yo naro naranaathasya sa bhavedraajavallabhaH || 60|| proktaH pratyuttara.n naaha viruddha.n prabhuNaa ca yaH | na samiipe hasatyuccaiH sa bhavedraajavallabhaH || 61|| yo raNa.n sharaNa.n tadvanmanyate bhayavarjitaH | pravaasa.n svapuraavaasa.n sa bhavedraajavallabhaH || 62|| na kuryaannaranaathasya yoShidbhiH saha sa.ngatim | na nindaa.n na vivaada.n ca sa bhavedraajavallabhaH || 63|| karaTaka aaha \- atha bhavaa.nstatra gatvaa ki.n taavatprathama.n vakShyati tattaavaducyataam | damanaka aaha \- uttaraaduttara.n vaakya.n vadataa.n sa.nprajaayate | suvR^iShTiguNasampannaadbiijaadbiijamivaaparam || 64|| apaayasa.ndarshanajaa.n vipattimupaayasa.ndarshanajaa.n ca siddhim | medhaavino niitiguNaprayuktaa.n puraH sphurantiimiva varNayanti || 65|| ekeShaa.n vaaci shukavadanyeShaa.n hR^idi muukavat | hR^idi vaaci tathaanyeShaa.n valgu valganti suuktayaH || 66|| na caahamapraaptakaala.n vakShye | aakarNita.n mayaa niitisaara.n pituH puurvamutsa~Nga.n hi niShevataa | apraaptakaala.n vacana.n bR^ihaspatirapi bruvan | labhate bahvavadnyaanamapamaana.n ca puShkalam || 67|| karaTaka aaha \- duraaraadhyaa hi raajaanaH parvataa iva sarvadaa | vyaalaakiirNaaH suviShamaaH kaThinaa duShTasevitaaH || 68|| tathaa ca \- bhoginaH ka~ncukaaviShTaaH kuTilaaH kruuraceShTitaaH | suduShTaa mantrasaadhyaashca raajaanaH pannagaa iva || 69|| dvijihvaaH kruurakarmaaNo.aniShTaashChidraanusaariNaH | duurato.api hi pashyanti raajaano bhujagaa iva || 70|| svalpamapyapakurvanti ye.abhiiShTaa hi mahiipateH | te vahnaaviva dahyante pata~NgaaH paapacetasaH || 71|| duraaroha.n pada.n raadnyaa.n sarvalokanamaskR^itam | svalpenaapyapakaareNa braahmaNyamiva duShyati || 72|| duraaraadhyaaH shriyo raaj~naa.n duraapaa duShparigrahaaH | tiShThantyaapa ivaadhaare ciramaatmani sa.nsthitaaH || 73|| damanaka aaha \- satyametatparam | ki.n tu \- yasya yasya hi yo bhaavastena tena samaacaret | anupravishya medhaavii kShipramaatmavasha.n nayet || 74|| bhartushcittaanuvartitva.n suvR^itta.n caanujiivinaam | raakShasaashcaapi gR^ihyante nitya.n ChandaanuvartibhiH || 75|| saruShi nR^ipe stutivacana.n tadabhimate prema taddviShi dveShaH | taddaanasya ca sha.nsaa amantratantra.n vashiikaraNam || 76|| karaTaka aaha \- yadyevamabhimata.n tarhi shivaaste panthaanaH santu | yathaabhilaShitamanuShThiiyataam | so.api praNamya pi~Ngalakaabhimukha.n pratasthe | athaagacChanta.n damanaka\- maalokya pi~Ngalako dvaaHsthamabraviit \- apasaaryataa.n vetralataa | ayamasmaaka.n cirantano mantriputro damanako.avyaa\- hatapraveshaH | tatpraveshyataa.n dvitiiyamaNDalabhaagii | iti | sa aaha \- yathaavaadiidbhagavaaniti | athopasR^itya damanako nirdiShTaasane pi~Ngalaka.n praNamya praaptaanudnya upaviShTaH | sa tu tasya nakhakulishaala~NkR^ita.n dakShiNapaaNimupari dattvaa maanapuraHsaramuvaaca \- api shiva.n bhavataH | kasmaacciraad dR^iShTo.asi |damanaka aaha\- na ki.ncid devapaadaanaamasmaabhiH prayojanam | para.n bhavataa.n praaptakaala.n vaktavya.n yata uttamamadhyamaadhamaiH sarvairapi raadnyaa.n prayojanam | ukta~nca \- dantasya niShkoShaNakena nitya.n karNasya kaNDuuyanakena vaapi | tR^iNena kaarya.n bhavatiishvaraaNaa.n kima~Ngavaagghastavataa nareNa || 77|| tathaa vaya.n devapaadaanaamanvayaagataa bhR^ityaa aapatsvapi pR^iShThagaamino yadyapi svamadhikaara.n na labhaamahe tathaapi devapaadaanaametadyukta.n na bhavati | ukta~nca \- sthaaneShveva niyoktavyaa bhR^ityaa aabharaNaani ca | na hi cuuDaamaNiH paade prabhavaamiiti badhyate || 78|| yataH \- anabhij~no guNaanaa.n yo na bhR^ityairanugamyate | dhanaaDhyo.api kuliino.api kramaayaato.api bhuupatiH || 79|| ukta~nca \- asamaiH samiiyamaanaH samaishca parihiiyamaaNasatkaaraH | dhuri yo na yujyamaanastribhirarthapati.n tyajati bhR^ityaH || 80|| yaccaavivekitayaa raajaa bhR^ityaanuttamapadayogyaanhiinaadhamasthaane niyojayati na te tatraiva tiShThanti sa bhuupaterdoSho na teShaam | ukta~nca \- kanakabhuuShaNasa~NgrahaNocito yadi maNistrapuNi pratibadhyate | na sa virauti na caapi sa shobhate bhavati yojayiturvacaniiyataa || 81|| yacca svaamyeva.n vadati ciraaddR^ishyate | tadapi shruuyataam \- savyadakShiNayoryatra visheSho naasti hastayoH | kastatra kShaNamapyaaryo vidyamaanagatirbhavet || 82|| kaace maNirmaNau kaaco yeShaa.n buddhirvikalpate | na teShaa.n sannidhau bhR^ityo naamamaatro.api tiShThati || 83|| pariikShakaa yatra na santi deshe naarghanti ratnaani samudrajaani | aabhiiradeshe kila candrakaanta.n tribhirvaraaTairvipaNanti gopaaH || 84|| lohitaakhyasya ca maNeH padmaraagasya caantaram | yatra naasti katha.n tatra kriyate ratnavikrayaH || 85|| nirvisheSha.n yadaa svaamii sama.n bhR^ityeShu vartate | tatrodyamasamarthaanaamutsaahaH parihiiyate || 86|| na vinaa paarthivo bhR^ityairna bhR^ityaaH paarthiva.n vinaa | teShaa.n ca vyavahaaro.aya.n parasparanibandhanaH || 87|| bhR^ityairvinaa svaya.n raajaa lokaanugrahakaaribhiH | mayuukhairiva diiptaa.nshustejasvyapi na shobhate || 88|| araiH sandhaaryate naabhirnaabhau caaraaH pratiShThitaaH | svaamisevakayoreva.n vR^itticakra.n pravartate || 89|| shirasaa vidhR^itaa nitya.n snehena paripaalitaaH | keshaa api virajyante niHsnehaaH ki.n na sevakaaH || 90|| raajaa tuShTo hi bhR^ityaanaamarthamaatra.n prayacChati | te tu sa.nmaanamaatreNa praaNairapyupakurvate || 91|| eva.n dnyaatvaa narendreNa bhR^ityaaH kaaryaa vicakShaNaaH | kuliinaaH shauryasa.nyuktaaH shaktaa bhaktaaH kramaagataaH || 92|| yaH kR^itvaa sukR^ita.n raadnyo duShkara.n hitamuttamam | lajjayaa vakti no ki~ncittena raajaa sahaayavaan || 93|| yasminkR^itya.n samaaveshya nirvisha~Nkena cetasaa | aasyate sevakaH sa syaatkalatramiva caaparam || 94|| yo.anaahuutaH samabhyeti dvaari tiShThati sarvadaa | pR^iShTaH satya.n mita.n bruute sa bhR^ityo.arho mahiibhujaam || 95|| anaadiShTo.api bhuupasya dR^iShTvaa haanikara.n ca yaH | yatate tasya naashaaya sa bhR^ityo.arho mahiibhujaam || 96|| taaDito.api durukto.api daNDito.api mahiibhujaa | yo na cintayate paapa.n sa bhR^ityo.arho mahiibhujaam || 97|| na garva.n kurute maane naapamaane ca tapyate | svaakaara.n rakShayedyastu sa bhR^ityo.arho mahiibhujaam || 98|| na kShudhaa piiDyate yastu nidrayaa na kadaacana | na ca shiitaatapaadyaishca sa bhR^ityo.arho mahiibhujaam || 99|| shrutvaa saa.ngraamikii.n vaartaa.n bhaviShyaa.n svaamina.n prati | prasannaasyo bhavedyastu sa bhR^ityo.arho mahiibhujaam || 100|| siimaa vR^iddhi.n samaayaati shuklapakSha ivoDuraaT | niyogasa.nsthite yasminsa bhR^ityo.arho mahiibhujaam || 101|| siimaa sa.nkocamaayaati vahnau carma ivaahitam | sthite yasminsa tu tyaajyo bhR^ityo raajya.n samiihataa || 102|| tathaa shR^igaalo.ayamiti manyamaanena mamopari svaaminaa yadyavadnyaa kriyate tadapyayuktam | ukta~nca yataH \- kausheya.n kR^imija.n suvarNamupalaadduurvaapi goromataH pa~Nkaattaamarasa.n shashaa~Nka udadherindiivara.n gomayaat | kaaShThaadagniraheH phaNaadapi maNirgopittato rocanaa praakaashya.n svaguNodayena guNino gacChanti ki.n janmanaa || 103|| muuShikaa gR^ihajaataapi hantavyaa svaapakaariNii | bhakShyapradaanairmaarjaaro hitakR^itpraapyate janaiH || 104|| eraNDabhiNDaarkanalaiH prabhuutairapi sa~ncitaiH | daarukR^itya.n yathaa naasti tathaivaadnyaiH prayojanam || 105|| ki.n bhaktenaasamarthena ki.n shaktenaapakaariNaa | bhakta.n shakta.n ca maa.n raajannaavadnyaatu.n tvamarhasi || 106|| pi~Ngalaka aaha \- bhavatveva.n taavat | asamarthaH samartho vaa cirantanastvamasmaaka.n mantriputraH | tadvishrabdha.n bruuhi yatki~ncidvaktukaamaH | damanaka aaha \- deva vidnyaapya.n ki~ncidasti | pi~Ngalaka aaha \- tannivedayaabhipretam | so.abraviit \- api svalpatara.n kaarya.n yadbhavetpR^ithiviipateH | tanna vaacya.n sabhaamadhye provaaceda.n bR^ihaspatiH || 107|| tadaikaantike madvidnyaapyamaakarNayantu devapaadaaH | yataH \- ShaTkarNo bhidyate mantrashcatuShkarNaH sthiro bhavet | tasmaat sarvaprayatnena ShaTkarNa.n varjayetsudhiiH || 108|| atha pi~Ngalakaabhipraayadnyaa vyaaghradviipivR^ikapuraHsaraa sarve.api tadvacaH samaakarNya sa.nsadi tatkShaNaadeva duuriibhuutaaH | tatashca damanaka aaha \- udakagrahaNaartha.n pravR^ittasya svaaminaH kimiha nivR^ittyaavasthaanam | pi~Ngalaka aaha savilakShasmitam\- na ki~ncidapi | so.abraviit \- deva yadyanaakhyeya.n tattiShThatu | ukta~nca \- daareShu ki~ncitsvajaneShu ki~ncidgopya.n vayasyeShu suteShu ki~ncit | yukta.n na vaa yuktamida.n vicintya vadedvipashcinmahato.anurodhaat || 109 || tacChrutvaa pi~Ngalakashcintayaamaasa\- yogyo.aya.n dR^ishyate | tatkathayaamyetasyaagra aatmano.abhipraayam | ukta~nca \- svaamini guNaantaradnye guNavati bhR^itye.anuvartini kalatre | suhR^idi nirantaracitte nivedya duHkha.n sukhii bhavati || 110 || bho damanaka shR^iNoShi shabda.n duuraanmahaantam | so.abraviit\- svaamin shR^iNomi | tatkim | pi~Ngalaka aaha \- bhadra ahamasmaadvanaadgantumicChaami | damanaka aaha \- kasmaat |pi~Ngalaka aaha \- yato.adyaasmadvane kimapyapuurva.n sattva.n praviShTa.n yasyaaya.n mahaashabdaH shruuyate | tasya ca shabdaanuruupeNa paraakrameNa bhavitavyamiti | damanaka aaha \- yacChabdamaatraadapi bhayamupagataH svaamii tadapyayuktam | ukta~nca \- ambhasaa bhidyate setustathaa mantro.apyarakShitaH | paishunyaadbhidyate sneho bhidyate vaagbhiraaturaH || 111|| tanna yukta.n svaaminaH puurvopaarjita.n vana.n tyaktu.n yato bheriiveNu\- viinaamR^ida~NgataalapaTahasha~Nkhakaahalaadibhedena shabdaa anekavidhaa bhavanti | tanna kevalaacChabdamaatraadapi bhetavyam | ukta~nca \- atyutkaTe ca raudre ca shatrau praapte na hiiyate | dhairya.n yasya mahiinaatho na sa yaati paraabhavam || 112|| darshitabhaye.api dhaatari dhairyadhva.nso bhavenna dhiiraaNaam | shoShitasarasi nidaaghe nitaraamevoddhataH sindhuH || 113|| tathaa ca \- yasya na vipadi viShaadaH sa.npadi harSho raNe na bhiirutvam | ta.n bhuvanatrayatilaka.n janayati jananii suta.n viralam || 114|| tathaa ca \- shaktivaikalyanamrasya niHsaaratvaallaghiiyasaH | janmino maanahiinasya tR^iNasya ca samaa gatiH || 115|| api ca \- anyaprataapamaasaadya yo dR^iDhatva.n na gacChati | jatujaabharaNasyeva ruupeNaapi hi tasya kim || 116|| tadeva.n dnyaatvaa svaaminaa dhairyaavaShTambhaH kaaryaH | na shabda\- maatraadbhetavyam | api ca \- puurvameva mayaa dnyaata.n puurNametaddhi medasaa | anupravishya vidnyaata.n yaavaccarma ca daaru ca || 117|| pi~Ngalaka aaha \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 2 shR^igaaladundubhikathaa | kashcidgomaayurnaama shR^igaalaH kShutkShaamakaNTha itastataH paribhramanvane sainyadvayasa.ngraamabhuumimapashyat | tasyaa.n ca dundubheH patitasya vaayuvashaadvalliishaakhaagrairhanyamaanasya shabdamashR^iNot | atha kShubhitahR^idayashcintayaamaasa aho vinaShTo.asmi | tadyaavannaasya proccaaritashabdasya dR^iShTigocare gacChaami taavadanyato vrajaami | athavaa naitadyujyate sahasaiva | bhaye vaa yadi vaa harShe sa.npraapte yo vimarshayet | kR^itya.n na kurute vegaanna sa santaapamaapnuyaat || 118|| tattaavajjaanaami kasyaaya.n shabdaH | dhairyamaalambya vimarshayan\- yaavanmanda.n manda.n gacChati taavaddundubhimapashyat | sa ca ta.n paridnyaaya samiipa.n gatvaa svayameva kautukaadataaDayat | bhuuyashca harShaadacintayat \- aho ciraadetadasmaaka.n mahadbhojanamaapatitam | tannuuna.n maa.nsamedo.asR^igbhiH paripuurita.n bhaviShyati | tataH paruShacarmaavaguNThita.n tatkathamapi vidaaryaikadeshe Chidra.n kR^itvaa sa.nhR^iShTamanaa madhye praviShTaH | para.n carmavidaaraNato da.nShTraabha~NgaH samajani | atha niraashiibhuutastaddaarusheSha\- mavalokya shlokamenamapaThat puurvameva mayaa dnyaatam iti | ato na shabdamaatraadbhetavyam | pi~Ngalaka aaha\- bhoH pashyaaya.n mama sarvo.api parigraho bhayavyaakulitamanaaH palaayitumicChati | tatkathamaha.n dhairyaadavaShTambha.n karomi | so.abraviit\- svaaminnaiShaameSha doShaH | yataH svaamisadR^ishaa eva bhavanti bhR^ityaaH | ukta~nca \- ashvaH shastra.n shaastra.n viiNaa vaaNii narashca naarii ca | puruShavisheSha.n praaptaa bhavantyayogyaashca yogyaashca || 119 || tatpauruShaavaShTambha.n kR^itvaa tva.n taavadatraiva pratipaalaya yaavadahametacChabdasvaruupa.n dnyaatvaa aagacChaami | tataHpashcaad yathocita.n kaaryamiti | pi~Ngalaka aaha \- ki.n tatra bhavaan gantumutsahate | sa aaha\- ki.n svaamyaadeshaatsadbhR^ityasya kR^ityaakR^ityamasti | ukta~nca \- svaamyaadeshaatsubhR^ityasya na bhiiH sa~njaayate kvacit | pravishenmukhamaaheya.n dustara.n vaa mahaarNavam || 120|| tathaa ca \- svaamyaadiShTastu yo bhR^ityaH sama.n viShamameva ca | manyate na sa sandhaaryo bhuubhujaa bhuutimicChataa || 121|| pi~Ngalaka aaha \- bhadra.n yadyeva.n tadgacCha | shivaaste panthaanaH santviti | damanako.api ta.n praNamya sa.njiivakashabdaanusaarii pratasthe | atha damanake gate bhayavyaakulamanaaH pi~Ngalakashcintayaamaasa \- aho na shobhana.n kR^ita.n mayaa | yattasya vishvaasa.n gatvaatmaabhipraayo niveditaH | kadaacid damanako.ayamubhayavetano bhuutvaa mamopari duShTabuddhiH syaadbhraShTaadhikaaratvaat | ukta~nca \- ye bhavanti mahiipasya sammaanitavimaanitaaH | yatante tasya naashaaya kuliinaa api sarvadaa || 122|| tattaavadasya cikiirShita.n vettumanyatsthaanaantara.n gatvaa pratipaalayaami | kadaaciddamanakastamaadaaya maa.n vyaapaadayitumicChati | ukta~nca \- na badhyante hyavishvastaa balibhirdurbalaa api | vishvastaastveva badhyante balavanto.api durbalaiH || 123|| bR^ihaspaterapi praadnyo na vishvaasa.n vrajennaraH | ya icChedaatmano vR^iddhimaayuShya.n ca sukhaani ca || 124|| shapathaiH sandhitasyaapi na vishvaase vrajedripoH | raajyalobhaadyato vR^itraH shakreNa shapathairhataH || 125|| na vishvaasa.n vinaa shatrurdevaanaamapi sidhyati | vishvaasaattridashendreNa ditergarbho vidaaritaH || 126|| eva.n sa.npradhaarya sthaanaantara.n gatvaa damanakamaargamavaloka\- yannekaakii tasthau | damanako.api sa.njiivakasakaasha.n gatvaa vR^iShabho.ayamiti paridnyaaya hR^iShTamanaa vyacintayat \- aho shobhanamaapatitam | anenaitasya sandhivigrahadvaareNa mama pi~Ngalako vashyo bhaviShyatiiti | ukta~nca \- na kauliinaanna sauhaardaannR^ipo vaakye pravartate | mantriNaa.n yaavadabhyeti vyasana.n shokameva ca || 127|| sadaivaapadgato raajaa bhogyo bhavati mantriNaam | ata eva hi vaa~nChanti mantriNaH saapada.n nR^ipam || 128|| yathaa necChati niirogaH kadaacitsucikitsakam | tathaapadrahito raajaa saciva.n naabhivaa~nChati || 129|| eva.n vicintayanpi~NgalakaabhimukhaH pratasthe | pi~Ngalako.api tamaayaanta.n prekShya svaakaara.n rakShanyathaapuurvasthitaH | damanako.api pi~Ngalakasakaasha.n gatvaa praNamyopaviShTaH | pi~Ngalaka aaha\- ki.n dR^iShTa.n bhavataa tatsattvam |damanaka aaha\- dR^iShTa.n svaamiprasaadaat | pi~Ngalaka aaha\- api satyam | damanaka aaha\- ki.n svaamipaadaanaamagre.asatya.n vidnyaapyate | ukta~nca \- api svalpamasatya.n yaH puro vadati bhuubhujaam | devaanaa.n ca vinashyeta sa druta.n sumahaanapi || 130|| tathaa ca \- sarvadevamayo raajaa manunaa sa.nprakiirtitaH | tasmaatta.n devavatpashyenna vyaliikena karhicit || 131|| sarvadevamayasyaapi visheSho nR^ipaterayam | shubhaashubhaphala.n sadyo nR^ipaaddevaadbhavaantare || 132|| pi~Ngalaka aaha \- satya.n dR^iShTa.n bhaviShyati bhavataa | na diinopari mahaantaH kupyantiiti na tva.n tena nipaatitaH | yataH \- tR^iNaani nonmuulayati prabha~njano mR^iduuni niicaiH praNataani sarvataH | svabhaava evonnatacetasaamaya.n mahaanmahatsveva karoti vikramam || 133|| api ca \- gaNDasthaleShu madavaariShu baddharaaga\- mattabhramadbhramarapaadatalaahato.api | kopa.n na gacChati nitaantabalo.api naaga\- stulye bale tu balavaanparikopameti || 134|| damanaka aaha \- astveva.n sa mahaatmaa vaya.n kR^ipaNaaH | tathaapi svaamii yadi kathayati tato bhR^ityatve niyojayaami | pi~Ngalaka aaha socChvaasam \- ki.n bhavaa~nChaknotyeva.n kartum | damanaka aaha \- kimasaadhya.n buddherasti | ukta~nca \- na tacChastrairna naagendrairna hayairna padaatibhiH | kaarya.n sa.nsiddhimabhyeti yathaa buddhyaa prasaadhitam || 135|| pi~Ngalaka aaha \- yadyeva.n tarhyamaatyapade.adhyaaropitastvam | adyaprabhR^iti prasaadanigrahaadika.n tvayaiva kaaryamiti nishcayaH |atha damanakaH satvara.n gatvaa saakShepa.n tamidamaaha \- ehyehiito duShTavR^iShabha | svaamii pi~Ngalakastvaamaakaarayati | ki.n niHsha~Nko bhuutvaa muhurmuhurnadasi vR^ithaa iti| tacChrutvaa sa.njiivako.abraviit \- bhadra ko.aya.n pi~NgalakaH | damanaka aaha \- ki.n svaamina.n pi~Ngalakamapi na jaanaasi | tatkShaNa.n pratipaalaya | phalenaiva dnyaasyasi | nanvaya.n sarvamR^igaparivR^ito vaTatale svaamii pi~Ngalakanaamaa si.nhastiShThati | tacChrutvaa gataayuShamivaatmaana.n manyamaanaH sa.njiivakaH para.n viShaadamagamat | aaha ca \- bhadra bhavaansaadhusamaacaaro vacanapaTushca dR^ishyate | tadyadi maamavashya.n tatra nayasi tadabhayapradaanena svaaminaH sakaashaat prasaadaH kaarayitavyaH | damanaka aaha \- bhoH satyamabhihita.n bhavataa | niitireShaa yataH \- paryanto labhyate bhuumeH samudrasya girerapi | na katha~ncinmahiipasya cittaantaH kenacitkvacit || 136|| tattvamatraiva tiShTha yaavadaha.n ta.n samaye dR^iShTvaa tataH pashcaattvaamanayaami iti | tathaanuShThite damanakaH pi~Ngalaka\- sakaasha.n gatvedamaaha \- svaamin na tatpraakR^ita.n sattvam| sa hi bhagavato maheshvarasya vaahanabhuuto vR^iShabha iti | mayaa pR^iShTa idamuuce | maheshvareNa parituShTena kaalindiiparisare shaShpaagraaNi bhakShayitu.n samaadiShTaH | ki.n bahunaa mama pradatta.n bhagavataa kriiDaartha.n vanamidam | pi~Ngalaka aaha sabhayam \- satya.n dnyaata.n mayaadhunaa | na devataaprasaada.n vinaa shaShpabhojino vyaalaakiirNa eva.nvidhe vane niHsha~Nka.n nandanto bhramanti | tatastvayaa kimabhihitam | damanaka aaha\-svaamin etadabhihita.n mayaa yadetadvana.n caNDikaavaahanabhuutasya pi~Ngalakasya viShayiibhuutam | tadbhavaan abhyaagataH priyo.atithiH | tattasya sakaasha.n gatvaa bhraatR^isnehenaikatra bhakShaNapaanaviharaNakriyaabhirekasthaanaashrayeNa kaalo neyaH iti | tatastenaapi sarvametatpratipannam | ukta~nca saharSha.n svaaminaH sakaashaadabhayadakShiNaa daapayitavyaa iti | tadatra svaamii pramaaNam| tacChrutvaa pi~Ngalaka aaha \- saadhu sumate saadhu | mantrishrotriya saadhu | mama hR^idayena saha sa.nmantrya bhavatedamabhihitam | taddattaa mayaa tasyaabhayadakShiNaa | para.n so.api madarthe\- .abhayadakShiNaa.n yaacayitvaa drutataramaaniiyataamiti | atha saadhu cedamucyate \- antaHsaarairakuTilairacChidraiH supariikShitaiH | mantribhirdhaaryate raajya.n sustambhairiva mandiram || 137|| tathaa ca \- mantriNaa.n bhinnasandhaane bhiShajaa.n saannipaatike | karmaNi vyajyate pradnyaa svasthe ko vaa na paNDitaH || 138|| damanako.api ta.n praNamya sa.njiivakasakaasha prasthitaH saharSha\- macintayat \- aho prasaadasa.nmukho naH svaamii vacanavashagashca sa.nvR^ittaH | tannaasti dhanyataro mama | ukta~nca \- amR^ita.n shishire vahniramR^ita.n priyadarshanam | amR^ita.n raajasa.nmaanamamR^ita.n kShiirabhojanam || 139|| atha sa.njiivakasakaashamaasaadya saprashrayamuvaaca \- bho mitra praarthito.asau mayaa bhavadarthe svaamyabhayapradaanam | tadvishrabdha.n gamyataam iti | para.n tvayaa raajaprasaadamaasaadya mayaa saha samayadharmeNa vartitavyam | na garvamaasaadya svaprabhutayaa vicaraNiiyam | ahamapi tava sa~Nketena sarvaa.n raajyadhuramamaatyapadaviimaashrityoddhariShyaami | eva.n kR^ite dvayorapyaavayo raajalakShmiirbhogyaa bhaviShyati | yataH \- aakheTakasya dharmeNa vibhavaaH syurvashe nR^iNaam | nR^iprajaaH prerayatyeko hantyanyo.atra mR^igaaniva || 140 || tathaa ca \- yo na puujayate garvaaduttamaadhamamadhyamaan | nR^ipaasannaatsa maanyo.api bhrashyate dantilo yathaa || 141 || sa.njiivaka aaha \- katham etat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 3 dantilagorambhakathaa | astyatra dharaatale vardhamaana.n naama nagaram | tatra dantilo naama naanaabhaaNDapatiH sakalapuranaayakaH prativasati sma | tena purakaarya.n nR^ipakaarya.n ca kurvataa tuShTi.n niitaastatpuravaasino lokaa nR^ipatishca | ki.n bahunaa na ko.api taadR^ikkenaapi caturo dR^iShTo shruto vaa | athavaa satyametaduktam \- narapatihitakartaa dveShyataa.n yaati loke janapadahitakartaa tyajyate paarthivendraiH | iti mahati virodhe vartamaane samaane nR^ipatijanapadaanaa.n durlabhaH kaaryakartaa || 142|| athaiva.n gacChati kaale dantilasya kadaacidvivaahaH sa.npravR^ittaH | tatra tena sarve puranivaasino raajasa.nnidhilokaashca sammaanapuraH\- saramaamantrya bhojitaa vastraadibhiH satkR^itaashca | tato vivaahaanantara.n raajaa saantaHpuraH svagR^ihamaaniiyaabhyarcitaH | atha tasya nR^ipatergR^ihasammaarjanakartaa gorambho naama raajasevako gR^ihaayaato.api tenaanucitasthaana upaviShTo.avadnyayaardhacandra.n dattvaa niHsaaritaH | so.api tataH prabhR^iti nishvasannapamaanaanna raatraavapyadhishete | katha.n mayaa tasya bhaaNDapate raajaprasaadahaaniH kartavyaa iti cintayannaaste | athavaa kimanena vR^ithaa shariirashoShaNena | na ki.ncinmayaa tasyaapakartu.n shakyamiti | athavaa saadhvidamucyate \- yo hyapakartumashaktaH kupyati kimasau naro.atra nirlajjaH | utpatito.api hi caNakaH shaktaH ki.n bhraaShTraka.n bha~Nktum || 143|| atha kadaacitpratyuuShe yoganidraa.n gatasya raadnyaH shayyaante maarjana.n kurvannidamaaha \- aho dantilasya mahaddR^iptatva.n yadraajamahiShiimaali~Ngati | tacChrutvaa raajaa sasambhramamutthaaya tamuvaaca \- bho bho gorambha | satyametadyattvayaa jalpitam | ki.n dantilena samaali~Ngitaa iti | gorambhaH praaha \- deva raatrijaagaraNena dyuutaasaktasya me balaannidraa samaayaataa | tanna vedmi ki.n mayaabhihitam | raajaa serShya.n svagatameSha taavadasmadgR^ihe\- .apratihatagatistathaa dantilo.api | tatkadaacidanena devii samaali~Ngyamaanaa dR^iShTaa bhaviShyati | tenedamabhihitam | ukta~nca \- yadvaa~nChati divaa martyo viikShate vaa karoti vaa | tat svapne.api tadabhyaasaadbruute vaatha karoti vaa || 144|| tathaa ca \- shubha.n vaa yadi va paapa.n yannR^iNaa.n hR^idi sa.nsthitam | suguuDhamapi tajdnyeya.n svapnavaakyaattathaa madaat || 145|| athavaa striiNaa.n viShaye ko.atra sandehaH | jalpanti saardhamanyena pashyantyanya.n savibhramaaH | hR^idgata.n cintayantyanya.n priyaH ko naama yoShitaam || 146|| anyacca \- ekena smitapaaTalaadhararuco jalpantyanalpaakSharam | viikShante.anyamitaH sphuTatkumudiniiphullollasallocanaaH | duurodaaracaritracitravibhava.n dhyaayanti caanya.n dhiyaa | kenettha.n paramaarthato.arthavadiva premaasti vaamabhruvaam || 147|| tathaa ca \- naagnistR^ipyati kaaShThaanaa.n naapagaanaa.n mahodadhiH | naantakaH sarvabhuutaanaa.n na pu.nsaa.n vaamalocanaa || 148|| raho naasti kShaNo naasti naasti praarthayitaa naraH | tena naarada naariiNaa.n satiitvamupajaayate || 149|| yo mohaanmanyate muuDho rakteya.n mama kaaminii | sa tasyaa vashago nitya.n bhavetkriiDaashakuntavat || 150|| taasaa.n vaakyaani kR^ityaani svalpaani suguruuNyapi | karoti sa kR^itairloke laghutva.n yaati sarvataH || 151|| striya.n ca yaH praarthayate sannikarSha.n ca gacChati | iiShacca kurute sevaa.n tamevecChanti yoShitaH || 152|| anarthitvaanmanuShyaaNaa.n bhayaatparijanasya ca | maryaadaayaamamaryaadaaH striyastiShThanti sarvadaa || 153|| naasaa.n kashcidagamyo.asti naasaa.n ca vayasi sthitiH | viruupa.n ruupavanta.n vaa pumaanityeva bhujyate || 154|| rakto hi jaayate bhogyo naariiNaa.n shaaTikaa yathaa | ghR^iShyante yo dashaalambii nitambe viniveshitaH || 155|| alaktako yathaa rakto niShpiiDya puruShastathaa | abalaabhirbalaadraktaH paadamuule nipaatyate || 156|| eva.n sa raajaa bahuvidha.n vilapya tataH prabhR^iti dantilasya prasaada\- paraa~NmukhaH sa.njaataH | ki.n bahunaa raajadvaarapravesho.api tasya nivaaritaH | dantilo.apyakasmaadeva prasaadaparaa~Nmukhamavanipati\- mavalokya cintayaamaasa \- aho saadhu cedamucyate \- ko.arthaanpraapya na garvito viShayiNaH kasyaapado.asta.n gataaH | striibhiH kasya na khaNDita.n bhuvi manaH ko naamaa raadnyaa.n priyaH | kaH kaalasya na gocaraantaragataH ko.arthii gato gauravam | ko vaa durjanavaaguraasu patitaH kShemeNa yaataH pumaan || 157|| tathaa ca \- kaake shauca.n dyuutakaareShu satya.n sarpe kShaantiH striiShu kaamopashaantiH | kliibe dhairya.n madyape tattvacintaa raajaa mitra.n kena dR^iShTa.n shruta.n vaa || 158|| apara.n mayaasya bhuupaterathavaanyasyaapi kasyacidraajasambandhinaH svapne.api naaniShTa.n kR^itam | tatkimetatparaa~Nmukho maa.n prati bhuupatiriti | eva.n ta.n dantila.n kadaacidraajadvaare viShkambhita.n vilokya sa.nmaarjanakartaa gorambho vihasya dvaarapaalaanidamuuce \- bho bho dvaarapaalaaH raajaprasaadaadhiShThito.aya.n dantilaH svaya.n nigrahaanugrahakartaa ca | tadanena nivaaritena yathaaha.n tathaa yuuyamapyardhacandrabhaajino bhaviShyatha | tacChrutvaa dantilashcintayaamaasa \- nuunamidamasya gorambhasya ceShTitam | athavaa saadhvidamucyate \- akuliino.api muurkho.api bhuupaala.n yo.atra sevate | api sa.nmaanahiino.api sa sarvatra prapuujyate || 159|| api kaapuruSho bhiiruH syaaccennR^ipatisevakaH | tathaapi na paraabhuuti.n janaadaapnoti maanavaH || 160|| eva.n sa bahuvidha.n vilapya vilakShamanaaH sodvego gataprabhaavaH svagR^iha.n nishaamukhe gorambhamaahuuya vastrayugalena sa.nmaanyedamuvaaca \- bhadra mayaa na tadaa tva.n raagavashaanniH\- saaritaH | yatastva.n braahmaNaanaamagrato.anucitasthaane samupaviShTo dR^iShTa ityapamaanitaH | tatkShamyataam | so.api svargaraajyopama.n tadvastrayugalamaasaadya para.n paritoSha.n gatvaa tamuvaaca \- bhoH shreShThin kShaanta.n mayaa te tat | tadasya sa.nmaanasya kR^ite pashya me buddhiprabhaava.n raajaprasaada.n ca | evamuktvaa saparitoSha.n niShkraantaH | saadhu cedamucyate \- stokenonnatimaayaati stokenaayaatyadhogatim | aho sasadR^ishaa ceShTaa tulaayaShTeH khalasya ca || 161|| tatashcaanyedyuH sa gorambho raajakula.n gatvaa yoganidraa.n gatasya bhuupateH sa.nmaarjanakriyaa.n kurvannidamaaha \- aho aviveko.asmad\- bhuupateH | yat puriiShotsargamaacara.nshcarbhaTiibhakShaNa.n karoti | tacChrutvaa raajaa savismaya.n tamuvaaca \- re re gorambha kimaprastuta.n lapasi | gR^ihakarmakara.n matvaa tvaa.n na vyaapaadayaami | ki.n tvayaa kadaacidahameva.nvidha.n karma samaacarandR^iShTaH | so.abraviit \- dyuutaasaktasya raatrijaagaraNena sa.nmaarjana.n kurvaaNasya mama balaannidraa samaayaataa | tayaadhiShThitena mayaa ki.ncijjalpitam | tanna vedmi | tatprasaada.n karotu svaamii nidraaparavashasya iti | eva.n shrutvaa raajaa cintitavaan \- yanmayaa janmaantare puriiShotsarga.n kurvataa kadaapi cirbhaTikaa na bhakShitaa | tadyathaaya.n vyatikaro.asambhaavyo mamaanena muuDhena vyaahR^itaHstathaa dantilasyaapiiti nishcayaH | tanmayaa na yukta.n kR^ita.n yatsa varaakaH sa.nmaanena viyojitaH | na taadR^ikpuruShaaNaameva.nvidha.n ceShTita.n sambhaavyate | tadabhaavena raajakR^ityaani paurakR^ityaani sarvaaNi shithilataa.n vrajanti | evamanekadhaa vimR^ishya dantila.n samaahuuya nijaa~NgavastraabharaNaadibhiH sa.nyojya svaadhikaare niyojayaamaasa | ato.aha.n braviimi yo na puujayate garvaaditi | sa.njiivaka aaha \- bhadra evamevaitat | yadbhavataabhihita.n tadeva mayaa kartavyamiti | evamabhihite damanakastamaadaaya pi~Ngalakasakaasha\- magamat | aaha ca \- deva eSha mayaaniitaH sa sa.njiivakaH | adhunaa devaH pramaaNam | sa.njiivako.api ta.n saadara.n praNamyaagrataH savinaya.n sthitaH | pi~Ngalako.api tasya piinaayatakakudmato nakhakulishaala.nkR^ita.n dakShiNapaaNimupari dattvaa maanapuraHsaramuvaaca api shiva.n bhavataH | kutastvamasminvane vijane samaayaato.asi |tenaapyaatmavR^ittaantaH kathitaH | yathaa vardhamaanena saha viyogaH sa.njaatastathaa sarva.n niveditam | tacChrutvaa pi~NgalakaH saadaratara.n tamuvaaca \- vayasya na bhetavyam | madbhujapa~njaraparirakShitena yathecCha.n tvayaadhunaa vartitavyam | anyacca nitya.n matsamiipavartinaa bhaavyam | yataH kaaraNaadbahvapaaya.n raudrasattvaniShevita.n vana.n guruuNaamapi sattvaanaamasevya.n kutaH shaShpabhojinaam | evamuktvaa sakalamR^igaparivR^ito yamunaakacCha\- mavatiiryodakagrahaNa.n kR^itvaa svecChayaa tadeva vana.n praviShTaH | tatashca karakaTadamanakanikShiptaraajyabhaaraH sa.njiivikena saha subhaaShitagoShThiimanubhavannaaste | athavaa saadhvidamucyate \- yadR^icChayaapyupanata.n sakR^itsajjanasa~Ngatam | bhavatyajaramatyanta.n naabhyaasakramamiikShate || 162|| sa.njiivakenaapyanekashaastraavagaahanaadutpannabuddhipraagalbhyena stokairevaahobhirmuuDhamatiH pi~Ngalako dhiimaa.nstathaa kR^ito yathaa\- .araNyadharmaadviyojya graamyadharmeShu niyojitaH | ki.n bahunaa pratyaha.n pi~Ngalakasa.njiivakaaveva kevala.n rahasi mantrayataH | sheShaH sarvo.api mR^igajano duuriibhuutastiShThati | karaTakadamanakaavapi pravesha.n na labhete | anyacca si.nhaparaakramaabhaavaatsarvo.api mR^igajanastau ca shR^igaalau kShudhaavyaadhibaadhitaa ekaa.n dishamaashritya sthitaaH | ukta~nca \- phalahiina.n nR^ipa.n bhR^ityaaH kuliinamapi connatam | santyajyaanyatra gacChanti shuShka.n vR^ikShamivaaNDajaaH || 163|| tathaa ca \- api sa.nmaanasa.nyuktaaH kuliinaa bhaktitatparaaH | vR^ittibha~Ngaanmahiipaala.n tyajantyeva hi sevakaaH || 164|| anyacca \- kaalaatikramaNa.n vR^itteryo na kurviita bhuupatiH | kadaacitta.n na mu~ncanti bhartsitaa api sevakaaH || 165|| tathaa ca kevala.n sevakaa ittha.nbhuutaa yaavatsamastamapyetajjagat\- paraspara.n bhakShaNaartha.n saamaadibhirupaayaistiShThati | tadyathaa \- deshaanaamupari kShmaabhR^idaaturaaNaa.n cikitsakaaH | vaNijo graahakaaNaa.n ca muurkhaaNaamapi paNDitaaH || 166|| pramaadinaa.n tathaa cauraa bhikShukaa gR^ihamedhinaam | gaNikaaH kaaminaa.n caiva sarvalokasya shilpinaH || 167|| saamaadisajjitaiH paashaiH pratiikShante divaanisham | upajiivanti shaktyaa hi jalajaa jaladaaniva || 168|| athavaa saadhvidamucyate \- sarpaaNaa.n ca khalaanaa.n ca paradravyaapahaariNaam | abhipraayaa na sidhyanti teneda.n vartate jagat || 169|| attu.n vaa~nChati shaambhavo gaNapateraakhu.n kShudhaartaH phaNii | ta.n ca krau~ncaripoH shikhii girisutaasi.nho.api naagaashanam | ittha.n yatra parigrahasya ghaTanaa shambhorapi syaadgR^ihe | tatraanyasya katha.n na bhaavi jagato yasmaatsvaruupa.n hi tat || 170|| tataH svaamiprasaadarahitau kShutkShaamakaNThau paraspara.n karaTaka\- damanakau mantrayete | tatra damanako bruute \- aarya karaTaka | aavaa.n taavadapradhaanataa.n gatau | eSha pi~NgalakaH sa.njiivakaa\- nuraktaH svavyaapaaraparaa~NmukhaH sa.njaataH | sarvo.api parijano gataH | tatki.n kriyate | karaTaka aaha \- yadyapi tvadiiyavacana.n na karoti tathaapi svaamii svadoShanaashaaya vaacyaH | ukta~nca \- ashR^iNvannapi boddhavyo mantribhiH pR^ithiviipatiH | yathaa svadoShanaashaaya vidureNaambikaasutaH || 171|| tathaa ca \- madonmattasya bhuupasya ku~njarasya ca gacChataH | unmaarga.n vaacyataa.n yaanti mahaamaatraaH samiipagaaH || 172|| tat tvayaiSha shaShpabhojii svaaminaH sakaashamaaniitaH | tatsvahastenaa~NgaaraaH karShitaaH | damanaka aaha \- satyametat | mamaaya.n doSho na svaaminaH | ukta~nca \- jambuuko huDuyuddhena vaya.n caaShaaDhabhuutinaa | duutikaa parakaaryeNa trayo doShaaH svaya.n kR^itaaH || 173|| karaTaka aaha \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 4 devasharmaparivraajakakathaa | asti kasmi.nshcidviviktapradeshe maThaayatanam | tatra devasharmaa naama parivraajakaH prativasati sma | tasyaanekasaadhujanadattasuukShmavastra\- vikrayavashaatkaalena mahatii vittamaatraa sa~njaataa | tataH sa na kasyacidvishvasiti | nakta.n dina.n kakShaantaraattaa.n maatraa.n na mu~ncati | athavaa saadhu cedamucyate \- arthaanaamarjane duHkhamarjitaanaa.n ca rakShaNe | naashe duHkha.n vyaye duHkha.n dhigarthaaH kaShTasa.nshrayaaH || 174|| athaa.aShaaDhabhuutirnaama paravittaapahaarii dhuurtastaamarthamaatraa.n tasya kakShaantaragataa.n lakShayitvaa vyacintayat \- katha.n mayaasyeyamarthamaatraa hartavyaa iti | tadatra maThe taavaddR^iDhashilaa\- sa~ncayavashaadbhittibhedo na bhavati | uccaistaratvaacca dvaare pravesho na syaat | tadena.n maayaavacanairvishvaasyaaha.n Chaatrataa.n vrajaami yena sa vishvastaH kadaacidvishvaasameti | ukta~nca \- nispR^iho naadhikaarii syaannaakaamii maNDanapriyaH | naavidagdhaH priya.n bruuyaatsphuTavaktaa na va~ncakaH || 175|| eva.n nishcitya tasyaantikamupagamya AUM namaH shivaayeti proccaarya saaShTaa~Nga.n praNamya ca saprashrayamuvaaca \- bhagavannasaaraH sa.nsaaro.ayam | girinadiivegopama.n yauvanam | tR^iNaagnisama.n jiivitam | sharadabhracChaayaasadR^ishaa bhogaaH | svapnasadR^isho mitraputra\- kalatrabhR^ityavargasambandhaH | eva.n mayaa samyakparidnyaatam | tatki.n kurvato me sa.nsaarasamudrottaraNa.n bhaviShyati | tacChrutvaa devasharmaa saadaramaaha \- vatsa dhanyo.asi yatprathame vayasyeva.n viraktiibhaavaH | ukta~nca \- puurve vayasi yaH shaantaH sa shaanta iti me matiH | dhaatuShu kShiiyamaaNeShu shamaH kasya na jaayate || 176|| aadau citte tataH kaaye sataa.n sa.njaayate jaraa | asataa.n ca punaH kaaye naiva citte kadaacana || 177|| yacca maa.n sa.nsaarasaagarottaraNopaaya.n pR^icChasi | tacChruuyataam \- shuudro vaa yadi vaanyo.api caNDaalo.api jaTaadharaH | diikShitaH shivamantreNa sa bhasmaa~Ngii shivo bhavet || 178|| ShaDakShareNa mantreNa puShpamekamapi svayam | li~Ngasya muurdhni yo dadyaanna sa bhuuyo.abhijaayate || 179|| tacChrutvaa.aShaaDhabhuutistatpaadau gR^ihiitvaa saprashrayamidamaaha\- bhagavan tarhi diikShayaa me.anugraha.n kuru | devasharmaa aaha \- vatsa anugraha.n te kariShyaami | parantu raatrau tvayaa maThamadhye na praveShTavyam | yatkaaraNa.n niHsa~Ngataa yatiinaa.n prashasyate tava ca mamaapi ca | ukta~nca \- durmantraannR^ipatirvinashyati yatiH sa~Ngaatsuto laalanaat | vipro.anadhyayanaatkula.n kutanayaacChiila.n khalopaasanaat | maitrii caapraNayaatsamR^iddhiranayaatsnehaH pravaasaashrayaat | strii garvaadanavekShaNaadapi kR^iShistyaagaatpramaadaaddhanam || 180|| tattvayaa vratagrahaNaanantara.n maThadvaare tR^iNakuTiirake shayitavyamiti | sa aaha \- bhagavan bhavadaadeshaH pramaaNam | paratra hi tena me prayojanam | atha kR^itashayanasamaya.n devasharmanigraha.n kR^itvaa shaastroktavidhinaa shiShyataamanayat | so.api hastapaadaavamardanaadi\- paricaryayaa ta.n paritoShamanayat | punastathaapi muniH kakShaantaraanmaatraa.n na mu~ncati | athaiva.n gacChati kaala aaShaaDhabhuutishcintayaamaasa \- aho na katha.ncideSha me vishvaasamaagacChati | tatki.n divaapi shastreNa maarayaami ki.n vaa viSha.n prayacChaami | ki.n vaa pashudharmeNa vyaapaadayaamiiti | eva.n cintayatastasya devasharmaNo.api shiShyaputraH kashcidgraamaad\- aamantraNaartha.n samaayaataH| praaha ca \- bhagavan pavitraaropaNa\- kR^ite mama gR^ihamaagamyataamiti | tacChrutvaa devasharmaa. aShaaDhabhuutinaa saha prahR^iShTamanaaH prasthitaH | athaiva.n tasya gacChato.agre kaacinnadii samaayaataa | taa.n dR^iShTvaa maatraa.n kakShaantaraadavataarya kanthaamadhye suguptaa.n nidhaaya snaatvaa devaarcana.n vidhaaya tadanantaramaaShaaDhabhuutimidamaaha \- bho aaShaaDhabhuute yaavadaha.n puriiShotsarga.n kR^itvaa samaagacChaami taavadeShaa kanthaa yogeshvarasya saavadhaanatayaa rakShaNiiyaa | ityuktvaa gataH | aaShaaDhabhuutirapi tasminnadarshaniibhuute maatraamaadaaya satvara.n prasthitaH | devasharmaa.api ChaatraguNaanu\- ra~njitamanaaH suvishvasto yaavadupaviShTastiShThati taavatsuvarNaroma\- dehayuuthamadhye huDuyuddhamapashyat | atha roShavashaaddhuDu\- yugalasya duuramapasaraNa.n kR^itvaa bhuuyo.api samupetya lalaaTapaTTaabhyaa.n praharato bhuuri rudhira.n patati | tacca jambuuko jihvaalaulyena ra~Ngabhuumi.n praveshyaasvaadayati | devasharmaa.api tadaalokya vyacintayat \- aho mandamatiraya.n jambuukaH | yadi kathamapyanayoH sa~NghaTTe patiShyati tannuuna.n mR^ityumavaapsyatiiti vitarkayaami | kShaNaantare ca tathaiva raktaasvaadanalaulyaanmadhye pravisha.nstayoH shiraHsampaate patito mR^itashca shR^igaalaH | devasharmaa.api ta.n shocamaano maatraamuddishya shanaiH shanaiH prasthito yaavadaaShaaDhabhuuti.n na pashyati tatashcautsukyena shauca.n vidhaaya yaavatkanthaamaalokayati taavanmaatraa.n na pashyati | tatashca haa haa muShito.asmiiti jalpanpR^ithiviitale muurcChayaa nipapaata | tataH kShaNaaccetanaa.n labdhvaa bhuuyo.api samutthaaya phuutkartumaarabdhaH \- bho aaShaaDhabhuute kva maa.n va~ncayitvaa gato.asi | taddehi me prativacanam | eva.n bahu vilapya tasya padapaddhati\- manveShayanshanaiH shanaiH prasthitaH | athaiva gacChansaayantanasamaye ka~ncidgraamamaasasaada | atha tasmaadgraamaatkashcitkaulikaH sabhaaryo madyapaanakR^ite samiipavartini nagare prasthitaH | devasharmaa.api tamaalokya provaaca \- bho bhadra vaya.n suuryoDhaa atithayastavaantika.n praaptaaH | na kamapyatra graame jaaniimaH | tadgR^ihyataamatithidharmaH | ukta~nca \- sampraapto yo.atithiH saaya.n suuryoDhe gR^ihamedhinaam | puujayaa tasya devatva.n prayaanti gR^ihamedhinaH || 181|| tathaa ca \- tR^iNaani bhuumirudaka.n vaakcaturthii ca suunR^itaa | sataametaani harmyeShu nocChidyante kadaacana || 182|| svaagatenaagnayastR^iptaa aasanena shatakratuH | paadashaucena pitaro.arghaacChambhustathaatitheH || 183|| kauliko.api tacChrutvaa bhaaryaamaaha \- priye gacCha tvamatithimaadaaya gR^iha.n prati paadashaucabhojanashayanaadibhiH satkR^itya tva.n tatraiva tiShTha | aha.n tava kR^ite prabhuutamadyamaaneShyaami | evamuktvaa prasthitaH | saa.api bhaaryaa pu.nshcalii tamaadaaya prahasitavadanaa devadatta.n manasi dhyaayantii gR^iha.n prati pratasthe | athavaa saadhu cedamucyate \- durdivase ghanatimire duHsa.ncaaraasu nagaraviithiiShu | patyurvideshagamane paramasukha.n jaghanacapalaayaaH || 184|| tathaa ca \- parya~NkeShvaastaraNa.n patimanukuula.n manohara.n shayanam | tR^iNamiva laghu manyante kaaminyashcauryaratalubdhaaH || 185|| tathaa ca \- keli.n pradahati lajjaa shR^i~Ngaaro.asthiini caaTavaH kaTavaH | vandhatrayaaH paritoSho na ki.ncidiShTa.n bhavetpatyau || 186|| kulapatana.n janagarhaa.n bandhanamapi jiivitavyasandeham | a~Ngiikaroti kulaTaa satata.n parapuruShasa.nsaktaa || 187|| atha kaulikabhaaryaa gR^iha.n gatvaa devasharmaNe gataastaraNa.n bhagnaa.n ca khaTvaa.n samarpyedamaaha \- bho bhagavan yaavadaha.n svasakhii.n graamaadabhyaagataa.n sambhaavya drutamaagacChaami taavattvayaa madgR^ihe.apramattena bhaavyam | evamabhidhaaya shR^i~Ngaaravidhi.n vidhaaya yaavaddevadattamuddishya vrajati taavattadbhartaa sa.nmukho madavihvalaa~Ngo muktakeshaH pade pade praskhalangR^ihiitamadyabhaaNDaH samabhyeti | ta.n ca dR^iShTvaa saa drutatara.n vyaaghuTya svagR^iha.n pravishya muktashR^i~Ngaaraveshaa yathaapuurvamabhavat | kauliko.api taa.n palaayamaanaa.n kR^itaadbhutashR^i~Ngaaraa.n vilokya praageva karNaparamparayaa tasyaaH shrutaavapavaadakShubhitahR^idayaH svaakaara.n niguuhamaanaH sadaivaaste | tatashca tathaavidha.n ceShTitamavalokya dR^iShTapratyayaH krodhavashago gR^iha.n pravishya taamuvaaca \- aaH paape pu.nshcali kva prasthitaasi |saa provaaca \- aha.n tvatsakaashaadaagataa na kutracidapi nirgataa | tatkatha.n madyapaana\- vashaadaprastuta.n vadasi | athavaa saadhvidamucyate \- vaikalya.n dharaNiipaatamayathocitajalpanam | sa.nnipaatasya cihnaani madya.n sarvaaNi darshayet || 188|| karaspando.ambaratyaagastejohaaniH saraagataa | vaaruNiisa~Ngajaavasthaa bhaanunaapyanubhuuyate || 189|| so.api tacChrutvaa pratikuulavacana.n veshaviparyaya.n caavalokya tamaaha \- pu.nshcali cirakaala.n shruto mayaa tavaapavaadaH | tadadya svaya.n sa~njaatapratyayastava yathocita.n nigraha.n karomi | ityabhidhaaya laguDaprahaaraistaa.n jarjaritadehaa.n vidhaaya sthuuNayaa saha dR^iDhabandhanena baddhvaa so.api madavihvalo nidraavashamagamat | etasminnantare tasyaaH sakhii naapitii kaulika.n nidraavasha.n vidnyaaya taa.n gatvedamaaha \- sakhi sa devadattastasminsthaane tvaa.n pratiikShate | tacChiighramaagamyataamiti | saa caaha \- pashya mamaavasthaam | tatkatha.n gacChaami | tadgatvaa bruuhi ta.n kaamina.n yadasyaa.n raatrau na tvayaa saha samaagamaH | naapitii praaha \- sakhi, maa maiva.n vada | naaya.n kulaTaadharmaH | ukta~nca \- viShamasthasvaaduphalagrahaNavyavasaayanishcayo yeShaam | uShTraaNaamiva teShaa.n manye.aha.n sha.nsita.n janma || 190|| tathaa ca \- sandigdhe paraloke janaapavaade ca jagati bahucitre | svaadhiine pararamaNe dhanyaastaaruNyaphalabhaajaH || 191|| anyacca \- yadi bhavati daivayogaatpumaanviruupo.api bandhako rahasi | na tu kR^icChraadapi bhadra.n nijakaanta.n saa bhajatyeva || 192|| saa.abraviit \- yadyeva.n tarhi kathaya katha.n dR^iDhabandhanabaddhaa satii tatra gacChaami | sannihitashcaaya.n paapaatmaa matpatiH | naapityaaha \- sakhi madavihvalo.aya.n suuryakaraspR^iShTaH prabodha.n yaasyati | tadaha.n tvamunmocayaami | maamaatmasthaane baddhvaa drutatara.n devadatta.n sambhaavyaagacCha | saa.abraviidevamastviti | tadanu saa naapitii taa.n svasakhii.n bandhanaadvimocya tasyaaH sthaane yathaapuurvamaatmaana.n baddhvaa taa.n devadattasakaashe sa~Nketasthaana.n preShitavatii | tathaanuShThite kaulikaH kasmi.nshcitkShaNe samutthaaya ki.ncidgatakopo vimadastaamaaha \- he paruShavaadini yadadyaprabhR^iti gR^ihaanni\- ShkramaNa.n na karoShi na ca paruSha.n vadasi tatastvaamunmocayaami | naapityapi svarabhedabhayaadyaavanna ki.nciduuce taavatso.api bhuuyo bhuuyastaa.n tadevaaha | atha saa yaavatpratyuttara.n kimapi na dadau taavatsa prakupitastiikShNashastramaadaaya naasikaamacChinat | aaha ca \- re pu.nshcali tiShThedaaniim | tvaa.n bhuuyastoShayiShyaami | iti jalpan punarapi nidraavashamagaat | devasharmaa.api vittanaashaatkShutkShaama\- kaNTho naShTanidrastatsarva.n striicaritramapashyat | saa.api kaulikabhaaryaa yathecChayaa devadattena saha suratasukhamanubhuuya kasmi.nshcitkShaNe svagR^ihamaagataya taa.n naapitiimidamaaha \- ayi shiva.n bhavatyaaH | naaya.n paapaatmaa mama gataayaa utthitaH | naapityaaha \- shiva.n naasikayaa vinaa sheShasya shariirasya | taddruta.n mocaya bandhanaadyaavannaaya.n maa.n pashyati yena svagR^iha.n gacChaami | tathaanuShThite bhuuyo.api kaulika utthaaya taamaaha \- pu.nshcali kimadyaapi na vadasi ? ki.n bhuuyo.apyato duShTatara.n nigraha.n karNacChedena karomi | atha saa sakopa.n saadhikShepa\- midamaaha \- dhi~NmahaamuuDha ko maa.n mahaasatii.n dharShayitu.n vya~Ngayitu.n vaa samarthaH | tacChR^iNvantu sarve.api lokapaalaaH | aadityacandraharisha.nkaravaasavaadyaaH shaktaa na jetumatiduHkhakaraaNi yaani | taaniindriyaaNi balavanti sudurjayaani ye nirjayanti bhuvane balinasta eke || 193|| tadyadi mama satiitvamasti manasaa.api parapuruSho naabhilaShitaH tato devaa bhuuyo.api me naasikaa.n taadR^igruupaakShataa.n kurvantu | athavaa yadi mama citte parapuruShasya bhraantirapi bhavati, maa.n bhasmasaannayantu | evamuktvaa bhuuyo.api tamaaha \- bho duraatman pashya me satiitvaprabhaaveNa taadR^ishyeva naasikaa sa.nvR^ittaa | athaasaavulmukamaadaaya yaavatpashyati taavattadruupaa.n naasikaa.n ca bhuutale raktapravaaha.n ca mahaantamapashyat | atha sa vismita\- manaastaa.n bandhanaadvimucya shayyaayaamaaropya ca caaTushataiH paryatoShayat | devasharmaa.a pi ta.n sarvavR^ittaantamaalokya vismitamanaa idamaaha \- shambarasya ca yaa maayaa yaa maayaa namucerapi | baleH kumbhiinasashcaiva sarvaastaa yoShito viduH || 194|| hasanta.n prahasantyetaa rudanta.n prarudantyapi | apriya.n priyavaakyaishca gR^ihNanti kaalayogataH || 195|| ushanaa veda yacChaastra.n yacca veda bR^ihaspatiH | striibuddhyaa na vishiShyete taaH sma rakShyaaH katha.n naraiH || 196|| anR^ita.n satyamityaahuH satya.n caapi tathaanR^itam | iti yaastaaH katha.n viira sa.nrakShyaaH puruShairiha || 197|| anyatraapyuktam \- naatiprasa~NgaH pramadaasu kaaryo necChedbala.n striiShu vivardhamaanam | atiprasaktaiH puruShairyatastaaH kriiDanti kaakairiva luunapakShaiH || 198|| sumukhena vadanti valgunaa praharantyeva shitena cetasaa | madhu tiShThati vaaci yoShitaa.n hR^idi haalahala.n mahadviSham || 199|| ata eva nipiiyate.adharo hR^idaya.n muShTibhireva taaDyate | puruShaiH sukhaleshava~ncitai\- rmadhulubdhaiH kamala.n yathaa.alibhiH || 200|| api ca \- aavartaH sa.nshayaanaamavinayabhavana.n pattana.n saahasaanaam | doShaaNaa.n sa.nnidhaana.n kapaTashatamaya.n kShetramapratyayaanaam | svargadvaarasya vighna.n narakapuramukha.n sarvamaayaakaraNDam | striiyantra.n kena sR^iShTa.n viShamamR^itamaya.n praaNilokasya paashaH || 201|| kaarkashya.n stanayordR^ishostaralataa.aliika.n mukhe shlaaghyate | kauTilya.n kacasa.ncaye ca vacane maandya.n trike sthuulataa | bhiirutva.n hR^idaye sadaiva kathita.n maayaaprayogaH priye | yaasaa.n doShagaNo guNo mR^igadR^ishaa.n taaH syurnaraaNaa.n priyaaH || 202|| etaa hasanti ca rudanti ca kaaryaheto\- rvishvaasayanti ca para.n na ca vishvasanti | tasmaannareNa kulashiilasamanvitena naaryaH shmashaanaghaTikaa iva varjaniiyaaH || 203|| vyaakiirNakesarakaraalamukhaa mR^igendraa naagaashca bhuurimadaraajiviraajamaanaaH | medhaavinashca puruShaaH samareShu shuuraaH striisannidhau paramakaapuruShaa bhavanti || 204 || kurvanti taavatprathama.n priyaaNi yaavanna jaananti nara.n prasaktam | dnyaatvaa ca ta.n manmathapaashabaddha.n grastaamiSha.n miinamivoddharanti || 205|| samudraviiciiva calasvabhaavaaH sandhyaabhrarekheva muhuurtaraagaaH | striyaH kR^itaarthaaH puruSha.n nirartha.n niShpiiDitaalaktakavattyajanti || 206|| anR^ita.n saahasa.n maayaa muurkhatvamatilubdhataa | ashauca.n nirdayatva.n ca striiNaa.n doShaaH svabhaavajaaH || 207|| sammohayanti madayanti viDambayanti nirbhartsayanti ramayanti viShaadayanti | etaaH pravishya sarala.n hR^idaya.n naraaNaa.n ki.n vaa na vaamanayanaa na samaacaranti || 208|| antarviShamayaa hyetaa bahishcaiva manoramaaH | gu~njaaphalasamaakaaraa yoShitaH kena nirmitaaH || 209|| eva.n cintayatastasya parivraajakasya saa nishaa mahataa kR^icChreNaaticakraama | saa ca duutikaa Chinnanaasikaa svagR^iha.n gatvaa cintayaamaasa \- kimidaanii.n kartavyam | kathameta\- nmahacChidra.n sthagayitavyam | atha tasyaa eva.n vicintayantyaa bhartaa kaaryavashaadraajakule paryuShitaH pratyuuShe ca svagR^iha\- mabhyupetya dvaaradeshastho vividhapaurakR^ityotsukatayaa taamaaha \- bhadre shiighramaaniiyataa.n kShurabhaaNDa.n yena kShaurakarmakaraNaaya gacChaami | saapi Chinnanaasikaa gR^ihamadhyasthitaiva kaaryakaraNaa\- pekShayaa kShurabhaaNDaatkShurameka.n samaakR^iShya tasyaabhimukha.n preShayaamaasa | naapito.apyutsukatayaa tameka.n kShuramavalokya kopaaviShTaH san tadabhimukhameva ta.n kShura.n praahiNot | etasminnantare saa duShTordhvabaahuu vidhaaya phutakartumanaa gR^ihaannishcakraama | aho pashyata paapenaanena mama sadaacaaravartinyaaH naasikaacChedo vihitaH | tatparitraayataa.n paritraayataam | atraantare raajapuruShaaH samabhyetya ta.n naapita.n laguDaprahaarairjarjariikR^itya dR^iDhabandhanai\- rbaddhvaa tayaa Chinnanaasikayaa saha dharmaadhikaraNasthaana.n niitvaa sabhyaanuucuH \- shR^iNvantu bhavantaH sabhaasadaH | anena naapitenaaparaadha.n vinaa striiratnametadvya~Ngitam | tadasya yadyujyate tatkriyataam | ityabhihite sabhyaa uucuH \- re naapita kimartha.n tvayaa bhaaryaa vya~Ngitaa | kimanayaa parapuruSho.abhilaShitaH | utasvitpraaNa\- drohaH kR^itaH ki.n vaa cauryakarmaacaritam | tatkathyataamasyaa\- .aparaadhaH | naapito.api prahaarapiiDitatanurvaktu.n na shashaaka | atha ta.n tuuShNii.nbhuuta.n dR^iShTvaa punaruucuH \- aho satyametadraaja\- puruShaaNaa.n vacaH | paapaatmaa.ayam | aneneya.n nirdoShaa varaakii duuShitaa | ukta~nca \- bhinnasvaramukhavarNaH sha~NkitadR^iShTiH samutpatitatejaaH | bhavati hi paapa.n kR^itvaa svakarmasantraasitaH puruShaH || 210|| tathaa ca \- aayaati skhalitaiH paadairmukhavaivarNyasa.nyutaH | lalaaTasvedabhaagbhuurigadgada.n bhaaShate vacaH || 211|| adhodR^iShTirvadetkR^itvaa paapa.n praaptaH sabhaa.n naraH | tasmaadyatnaatparidnyeyaashcihnairetairvicakShaNaiH || 212|| anyacca \- prasannavadano dR^iShTaH spaShTavaakyaH saroShadR^ik | sabhaayaa.n vakti saamarSha.n saavaShTambho naraH shuciH || 213|| tadeSha duShTacaritralakShaNo dR^ishyate | striidharShaNaadvadhya iti | tacChuuliiyaamaaropyataamiti | atha vadhyasthaane niiyamaana.n tamavalokya devasharmaa taandharmaadhikR^itaangatvaa provaaca \- bho bho anyaanyenaiSha varaako vadhyate naapitaH | saadhusamaacaara eShaH | tacChruuyataa.n me vaakya.n jambuuko huDuyuddhena iti |atha te sabhyaa uucuH \- bho bhagavankathametat |tato devasharmaa teShaa.n trayaaNaamapi vR^ittaanta.n vistareNaakathayat | tadaakarNya suvismitamanasaste naapita.n vimocya mithaH procuH \- aho avadhyaa braahmaNaa gaavo striyo baalaashca dnyaatayaH | yeShaa.n caannaani bhu~njiita ye ca syuH sharaNaagataaH || 214|| tadasyaa naasikaacChedaH svakarmaNaa hi sa.nvR^ittaH | tato raajanigrahastu karNacChedaH kaaryaH | tathaanuShThite devasharmaa.api vittanaasha\- samudbhuutashokarahitaH punarapi svakiiya.n maThaayatana.n jagaama | ato.aha.n braviimi \- jambuuko huDuyuddheneti | karaTaka aaha \- eva.nvidhe vyatikare ki.n kartavyamaavayoH | damanako.abraviit \- eva.nvidhe.api samaye mama buddhisphuraNa.n bhaviShyati yena sa~njiivaka.n prabhorvishleShayiShyaami | ukta~nca, yataH \- eka.n hanyaanna vaa hanyaadiShuH kShipto dhanuShmataa | praadnyena tu matiH kShiptaa hanyaadgarbhagataanapi || 215|| tadaha.n maayaaprapa~ncena guptamaashritya ta.n sphoTayiShyaami | karaTaka aaha \- bhadra yadi kathamapi tava maayaapravesha.n pi~Ngalako dnyaasyati sa~njiivako vaa tadaa nuuna.n vighaata eva | so.abraviit \- taata maiva.n vada | guuDhabuddhibhiraapatkaale vidhure.api daive buddhiH prayoktavyaa | nodyamastyaajyaH | kadaaci ghuNaakSharanyaayena buddheH saamraajya.n bhavati | ukta~nca \- tyaajya.n na dhairya.n vidhure.api daive dhairyaatkadaacitsthitimaapnuyaatsaH | yaate samudre.api hi potabha~Nge saa.nyaatriko vaa~nChati karma eva || 216|| tathaa ca \- udyogina.n satatamatra sameti lakShmii\- rdaiva.n hi daivamiti kaapuruShaa vadanti | daiva.n nihatya kuru pauruShamaatmashaktyaa yatne kR^ite yadi na sidhyati ko.atra doShaH || 217|| tadeva.n dnyaatvaa suguuDhabuddhiprabhaaveNa yathaa tau dvaavapi na dnyaasyataH tathaa mitho viyojayiShyaami | ukta~nca \- suprayuktasya dambhasya brahmaa.apyanta.n na gacChati | kauliko viShNuruupeNa raajakanyaa.n niShevate || 218|| karaTaka aaha \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 5 kaulikarathakaarakathaa | kasmi.nshcidadhiShThaane kaulikarathakaarau mitre prativasataH sma | tatra ca baalyaatprabhR^iti sahacaariNau parasparamatiiva snehaparau sadaika\- sthaanavihaariNau kaala.n nayataH | atha kadaacit tatraadhiShThaane kasmi.nshcid devaayatane yaatraamahotsavaH sa.nvR^ittaH | tatra ca naTanartakacaaraNasa~Nkule naanaadeshaagatajanaavR^ite tau sahacarau bhramantau kaa~ncidraajakanyaa.n kareNukaaruuDhaa.n sarvalakShaNa\- sanaathaa.n ka~ncukivarShadharaparivaaritaa.n devataadarshanaartha.n samaayaataa.n dR^iShTavantau | athaasau kaulikastaa.n dR^iShTvaa viShaardita iva duShTagrahagR^ihiita iva kaamasharairhanyamaanaH sahasaa bhuutale nipapaata | atha ta.n tadavasthamavalokya rathakaarastad\- duHkhaduHkhita aaptapuruShaista.n samutkShipya svagR^ihamaanayat | tatra ca vividhaiH shiitopacaaraishcikitsakopadiShTairmantravaadibhi\- rupacaryamaaNaishciraatkatha.ncitsacetano babhuuva |tato rathakaareNa pR^iShTaH \- bho mitra kimeva.n tvamakasmaadvicetanaH sa~njaataH | tatkathyataamaatmasvaruupam | sa aaha \- vayasya yadyeva.n tacChR^iNu me rahasya.n yena sarvaamaatmavedanaa.n te vadaami | yadi tva.n maa.n suhR^ida.n manyase tataH kaaShThapradaanena prasaadaH kriyataam | kShamyataa.n yadvaa ki~ncitpraNayaatirekaadayukta.n tava mayaanuShThitam | so.api tadaakarNya baaShpapihitanayanaH sagadgada\- muvaaca \- vayasya yatki.ncidduHkhakaaraNa.n tadvada yena pratiikaaraH kriyate yadi shakyate kartum | ukta~nca \- auShadhaarthasumantraaNaa.n buddheshcaiva mahaatmanaam | asaadhya.n naasti loke.atra yadbrahmaaNDasya madhyagam || 219|| tadeShaa.n caturNaa.n yadi saadhya.n bhaviShyati tadaaha.n saadhayiShyaami | kaulika aaha \- vayasya eteShaamanyeShaamapi sahasraaNaamupaayaanaamasaadhya.n tanme duHkham | tasmaanmama maraNe maa kaalakShepa.n kuru | rathakaara aaha \- bho mitra yadyapyasaadhya.n tathaapi nivedaya yenaahamapi tadasaadhya.n matvaa tvayaa sama.n vahnau pravishaami | na kShaNamapi tvadviyoga.n sahiShye | eSha me nishcayaH| kaulika aaha \- vayasya yaa.asau raajakanyaa kareNumaaruuDhaa tatrotsave dR^iShTaa tasyaa darshanaanantara.n makaradhvajena mameyamavasthaa vihitaa | tanna shaknomi tadvedanaa.n soDhum | tathaa coktam \- mattebhakumbhapariNaahini ku~Nkumaardre tasyaaH payodharayuge ratikhedakhinnaH | vakSho nidhaaya bhujapa~njaramadhyavartii svapsye kadaa kShaNamavaapya tadiiyasa~Ngam || 220|| tathaa ca \- raagii bimbaadharo.asau stanakalashayuga.n yauvanaaruuDhagarvam | niicaa naabhiH prakR^ityaa kuTilakamalaka.n svalpaka.n caapi madhyam | kurvantvetaani naama prasabhamiha manashcintitaanyaashu khedam | yanmaa.n tasyaaH kapolau dahata iti muhuH svacChakau tanna yuktam || 221|| rathakaaro.apyeva.n sakaama.n tadvacanamaakarNya sasmitamidamaaha \- vayasya yadyeva.n tarhi diShTyaa siddha.n naH prayojanam | tadadyaiva tayaa saha samaagamaH kriyataamiti |kaulika aaha \- vayasya yatra kanyaantaHpure vaayu.n muktvaa naanyasya pravesho.asti tatra rakShaa\- puruShaadhiShThite katha.n mama tasyaa saha samaagamaH | tatki.n maamasatyavacanena viDambayasi | rathakaara aaha \- mitra pashya me buddhibalam | evamabhidhaaya tatkShaNaatkiilasa~ncaariNa.n vainateya.n baahuyugala.n vaayujavR^ikShadaaruNaa sha~Nkhacakragadaapadmaanvita.n sakiriiTakaustubhamaghaTayan | tatastasminkaulika.n samaaropya viShNucihnita.n kR^itvaa kiilasa~ncaraNavidnyaana.n ca darshayitvaa provaaca \- vayasya, anena viShNuruupeNa gatvaa kanyaantaHpure nishiithe taa.n raajakanyaamekaakinii.n saptabhuumikapraasaadapraantagataa.n mugdhasvabhaavaa.n tvaa.n vaasudeva.n manyamaanaa.n svakiiyamithyaa\- vakroktibhii ra~njayitvaa vaatsyaayanoktavidhinaa bhaja | kauliko.api tadaakarNya tathaaruupastatra gatvaa taamaaha \- raajaputri suptaa ki.n vaa jaagarShi | aha.n tava kR^ite samudraatsaanuraago lakShmii.n vihaayaivaagataH | tatkriyataa.n mayaa saha samaagama iti |saa.api garuDaaruuDha.n caturbhuja.n saayudha.n kaustubhopetamavalokya savismayaa shayanaadutthaaya provaaca \- bhagavan aha.n maanuShii kiiTikaashuciH | bhagavaa{\m+}strailokyapaavano vandaniiyashca | tatkathametadyujyate | kaulika aaha \- subhage satyamabhihita.n bhavatyaa | para.n ki.n tu raadhaa naama me bhaaryaa gopakulaprasuutaa prathamaa.asiit | saa tvamatraavatiirNaa | tenaahamatraayaataH | ityuktaa saa praaha \- bhagavan yadyeva.n tanme taata.n praarthaya | so.apyavikalpa.n maa.n tubhya.n prayacChati | kaulika aaha \- subhage naaha.n darshanapatha.n maanuShaaNaa.n gacChaami | ki.n punaraalaapakaraNam | tva.n gaandharveNa vivaahenaatmaana.n prayacCha | no cecChaapa.n dattvaa saanvaya.n te pitara.n bhasmasaatkariShyaamiiti | evamabhidhaaya garuDaadavatiirya savye paaNau gR^ihiitvaa taa.n sabhayaa.n salajjaa.n vepamaanaa.n shayyaayaamaanayat | tatashca raatrisheSha.n yaavadvaatsyaayanoktavidhinaa niShevya pratyuuShe svagR^ihamalakShito jagaama | eva.n tasya taa.n nitya.n sevamaanasya kaalo yaati | atha kadaacitka~ncukinastasyaaadharoShThapravaalakhaNDana.n dR^iShTvaa mithaH procuH \- aho pashyataasyaa raajakanyaayaaH puruShopabhuktaayaiva shariiraavayavaa vibhaavyante | tatkathamaya.n surakShite.apyasmingR^iha eva.nvidho vyavahaaraH | tadraadnye nivedayaamaH | eva.n nishcitya sarve sametya raajaana.n procuH \- deva vaya.n na vidmaH | para.n surakShite.api kanyaantaHpure kashcitpravishati | taddevaH pramaaNamiti | tacChrutvaa raajaa.atiiva vyaakulitacitto vyacintayat \- putriiti jaataa mahatiiha cintaa kasmai pradeyeti mahaanvitarkaH | dattvaa sukha.n praapsyati vaa na veti kanyaapitR^itva.n khalu naama kaShTam || 222|| nadyashca naaryashca sadR^ikprabhaavaa\- stulyaani kuulaani kulaani taasaam | toyaishca doShaishca nipaatayanti nadyo hi kuulaani kulaani naaryaH || 223|| jananiimano harati jaatavatii parivardhate saha shucaa suhR^idaam | parasaatkR^itaapi kurute malina.n duritakramaa duhitaro vipadaH || 224|| eva.n bahuvidha.n vicintya devii.n rahaHsthaa.n provaaca \- devi dnyaayataa.n kimete ka~ncukino vadanti | tasya kR^itaantaH kupito yenaitadeva.n kriyate | devyapi tadaakarNya vyaakuliibhuutaa satvara.n kanyaantaHpure gatvaa taa.n khaNDitaadharaa.n nakhavilikhitashariiraavayavaa.n duhitaramapashyat | aaha ca \- aaH paape kulakala~NkakaariNi kimeva shiilakhaNDana.n kR^itam | ko.aya.n kR^itaantaavalokitastvatsakaashamabhyeti | tatkathyataa.n mamaagre satyam | iti kopaaTopavisa~NkaTa.n vadatyaa.n maatari raajaputrii bhayalajjaanataanana.n provaaca \- amba saakShaannaaraayaNaH pratyaha.n garuDaaruuDho nishi samaayaati | cedasatya.n mama vaakya.n tatsvacakShuShaa vilokayatu niguuDhataraa nishiithe bhagavanta.n ramaakaantam | tacChrutvaa saapi prahasitavadanaa pulakaa~Nkitasarvaa~Ngii satvara.n raajaanamuuce \- deva diShTyaa vardhase | nityameva nishiithe bhagavaannaaraayaNaH kanyakaapaarshve.abhyeti | tena gaandharvavivaahena saa vivaahitaa | tadadya tvayaa mayaa ca raatrau vaataayanagataabhyaa.n nishiithe draShTavyaH | yato na sa maanuShaiH sahaalaapa.n karoti | tacChrutvaa harShitasya raadnyastaddina.n varShashatapraayamiva katha~ncijjagaama | tatastu raatrau nibhR^ito bhuutvaa raadnyiisahito raajaa vaataayanastho gaganaasaktadR^iShTiryaavattiShThati taavattasminsamaye garuDaaruuDha.n ta.n sha~Nkacakragadaapadmahasta.n yathoktacihnaa~Nkita.n vyomno.avataranta.n naaraayaNamapashyat | tataH sudhaapuuraplaavita\- mivaatmaana.n manyamaanastaamuvaaca \- priye naastyanyo dhanyataro loke mattastvattashca | tatprasuuti.n naaraayaNo bhajate | tatsiddhaaH sarve.asmaaka.n manorathaaH | adhunaa jaamaatR^iprabhaaveNa sakalaamapi vasumatii.n vashyaa.n kariShyaami | eva.n nishcitya sarvaiH siimaadhipaiH saha maryaadaavyatikramamakarot | te ca ta.n maryaadaavyatikrameNa vartamaanamaalokya sarve sametya tena saha vigraha.n cakruH | atraantare sa raajaa deviimukhena taa.n duhitaramuvaaca \- putri tvayi duhitari vartamaanaayaa.n naaraayaNe bhagavati jaamaatari sthite tatkimeva.n yujyate yatsarve paarthivaa mayaa saha vigraha.n kurvanti | tatsa.nbodhyo.adya tvayaa nijabhartaa yathaa mama shatruunvyaapaadayati | tatastayaa sa kauliko raatrau savinayamabhihitaH \- bhagavan tvayi jaamaatari sthite mama taato yacChatrubhiH paribhuuyate tanna yuktam | tatprasaada.n kR^itvaa sarvaa.nstaanshatruunvyaapaadaya| kaulika aaha \- subhage kiyanmaatraastvete tava pituH shatravaH | tadvishvastaa bhava | kShaNenaapi sudarshanacakreNa sarvaa.nstilashaH khaNDayiShyaami | atha gacChataa kaalena sarvadesha.n shatrubhirudvaasya sa raajaa praakaarasheShaH kR^itaH | tathaapi vaasudevaruupadhara.n kaulikamajaananraajaa nityameva visheShataH karpuuraagurukastuurikaadiparimalavisheShaannaanaaprakaaravastrapuShpa\- bhakShyapeyaa.nshca preShayanduhitR^imukhena tamuuce \- bhagavan prabhaate nuuna.n sthaanabha~Ngo bhaviShyati | yato yavasendhanakShayaH sa.njaatastathaa sarvo.api janaH prahaarairjarjaritadehaH sa.nvR^itto yoddhumakShamaH pracuro mR^itashca | tadeva.n dnyaatvaa.atra kaale yaducita.n bhavati tadvidheyamiti | tacChrutvaa kauliko.apyacintayat \- sthaanabha~Nge jaate mamaanayaa saha viyogo bhaviShyati | tasmaadgaruDamaaruhya saayudhamaatmaanamaakaashe darshayaami | kadaacinmaa.n vaasudeva.n manyamaanaaste saasha~Nkaa raadnyo yoddhR^ibhirhanyate | ukta~nca \- nirviSheNaapi sarpeNa kartavyaa mahatii phaNaa | viSha.n bhavatu vaa maabhuutphaNaaTopo bhaya~NkaraH || 225|| atha yadi mama sthaanaarthamudyatasya mR^ityurbhaviShyati tadapi sundarataram | ukta~nca \- gavaamarthe braahmaNaarthe svaamyarthe sviikR^ite.athavaa | sthaanaarthe yastyajet praaNaa.nstasya lokaaH sanaatanaaH || 226|| candre maNDalasa.nsthe vigR^ihyate raahuNaa dinaadhiishaH | sharaNaagatena saardha.n vipadapi tejasvinaa.n shlaaghyaa || 227|| eva.n nishcitya pratyuuShe dantadhaavana.n kR^itvaa taa.n provaaca \- subhage samastaiH shatrubhirhatairanna.n paana.n caasvaadayiShyaami | ki.n bahunaa tvayaapi saha sa~Ngama.n tataH kariShyaami | para.n vaacyastvayaa.atmapitaa yatprabhaate prabhuutena sainyena saha nagaraanniShkramya yoddhavyam | aha.n caakaashasthita eva sarvaa.nstaannistejasaH kariShyaami | pashcaatsukhena bhavataa hantavyaaH | yadi punaraha.n taansvayameva suudayaami tatteShaa.n paapaatmanaa.n vaikuNThiiyaa gatiH syaat | tasmaatte tathaa kartavyaa yathaa palaayanto hanyamaanaaH svarga.n na gacChanti | saapi tadaakarNya pituH samiipa.n gatvaa sarva.n vR^ittaanta.n nyavedayat | raajaapi tasyaa vaakya.n shraddadhaanaH pratyuuShe samutthaaya samunnaddhasainyo yuddhaartha.n nishcakraama | kauliko.api maraNe kR^itanishcayashcaapa\- paaNirgaganagatirgaruDaaruuDho yuddhaaya prasthitaH | atraantare bhagavataa naaraayaNenaatiitaanaagatavartamaanavedinaa smR^itamaatro vainateyaH sa.npraapto vihasya proktaH \- bho garutman jaanaasi tva.n yanmama ruupeNa kauliko daarumayagaruDe samaaruuDho raajakanyaa.n kaamayate | so.abraviit \- deva sarva.n dnyaayate tacceShTitam | tat ki.n kurmaH saampratam | shriibhagavaanaaha \- adya kauliko maraNe kR^itanishcayo vihitaniyamo yuddhaarthe vinirgataH sa nuuna.n pradhaana\- kShatriyairmilitvaa vaasudevo garuDashca nipaatitaH | tataH para.n loko.ayamaavayoH puujaa.n na kariShyati | tatastva.n drutatara.n tatra daarumayagaruDe sa~NkramaNa.n kuru | ahamapi kaulikashariire pravesha.n kariShyaami | yena sa shatruunvyaapaadayati | tatashca shatruvadhaadaavayormaahaatmyavR^iddhiH syaat | atha garuDe tatheti pratipanne shriibhagavannaaraayaNastacChariire sa~NkramaNamakarot | tato bhagavanmaahaatmyena gaganasthaH sa kaulikaH sha~Nkhacakra\- gadaacaapacihnitaH kShaNaadeva liilayaiva samastaanapi pradhaana\- kShatriyaannistejasashcakaara | tatastena raadnyaa svasainyaparivR^itena sa~Ngraame jitaa nihataashca te sarve.api shatravaH | jaatashca lokamadhye pravaado yathaa.anena viShNujaamaatR^iprabhaaveNa sarve shatravo nihataa iti | kauliko.api taanhataan dR^iShTvaa pramuditamanaa gaganaadavatiirNaH san yaavad raajaamaatyapauralokaasta.n nagaravaastavya.n kaulika.n pashyanti tataH pR^iShTaH kimetaditi | tataH so.api muulaadaarabhya sarva.n praagvR^ittaanta.n nyavedayat | tatashca kaulikasaahasaanura~njitamanasaa shatruvadhaadavaaptatejasaa raadnyaa saa raajakanyaa sakalajanapratyakSha.n vivaahavidhinaa tasmai samarpitaa deshashca pradattaH | kauliko.api tayaa saardha.n pa~ncaprakaara.n jiivalokasaara.n viShayasukhamanubhavankaala.n ninaaya | atastuucyate suprayuktasya dambhasyeti | tacChrutvaa karaTaka aaha \- bhadra astvevam | para.n tathaapi mahanme bhayam | yato buddhimaansa.njiivako raudrashca si.nhaH | yadyapi te buddhipraagalbhya.n tathaapi tva.n pi~Ngalakaatta.n viyojayitumasamartha eva | damanaka aaha \- bhraataH asamartho.api samartha eva | ukta~nca \- upaayena hi yacChakya.n na tacChakya.n paraakramaiH | kaakii kanakasuutreNa kR^iShNasarpamaghaatayat || 228|| karaTaka aaha \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 6 vaayasadampatikathaa | asti kasmi.nshcitpradeshe mahaannyagrodhapaadapaH | tatra vaayasa\- dampatii prativasataH sma | atha tayoH prasavakaale vR^ikShavivaraanni\- Shkramya kR^iShNasarpaH sadaiva tadapatyaani bhakShayati | tatastau nirvedaadanyavR^ikShamuulanivaasina.n priyasuhR^ida.n shR^igaala.n gatvocatuH \- bhadra kimeva.nvidhe sa~njaata aavayoH kartavya.n bhavati | eva.n taavadduShTaatmaa kR^iShNasarpo vR^ikShavivaraannirgatyaavayo\- rbaalakaanbhakShayati | tatkathyataa.n tadrakShaartha.n kashcidupaayaH | yasya kShetra.n nadiitiire bhaaryaa ca parasa~Ngataa | sasarpe ca gR^ihe vaasaH katha.n syaattasya nirvR^itiH || 229|| anyacca \- sarpayukte gR^ihe vaaso mR^ityureva na sa.nshayaH | yadgraamaante vasetsarpastasya syaatpraaNasa.nshayaH || 230|| asmaakamapi tatrasthitaanaa.n pratidina.n praaNasa.nshayaH | sa aaha \- naatra viShaye svalpo.api viShaadaH kaaryaH | nuuna.n sa lubdho nopaayamantareNa vadhyaH syaat | upaayena jayo yaadR^igripostaadR^i~N na hetibhiH | upaayadnyo.alpakaayo.api na shuuraiH paribhuuyate || 231|| tathaa ca \- bhakShayitvaa bahuunmatsyaanuttamaadhamamadhyamaan | atilaulyaadbakaH kashcinmR^itaH karkaTakagrahaat || 232|| taavuucatuH \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 7 bakakuliirakakathaa | asti kasmi.nshcidvanapradeshe naanaajalacarasanaatha.n mahatsaraH | tatra ca kR^itaashrayo baka eko vR^iddhabhaavamupaagato matsyaanvyaapaada\- yitumasamarthaH | tatashca kShutkShaamakaNThaH sarastiira upaviShTo muktaaphalaprakarasadR^ishairashrupravaahairdharaatalamabhiShi~ncan ruroda | ekaH kuliirako naanaajalacarasametaH sametya tasya duHkhena duHkhitaH saadaramidamuuce \- maama kimadya tvayaa naahaaravR^itti\- ranuShThiiyate | kevalamashrupuurNanetraabhyaa.n saniHshvaasena sthiiyate | sa aaha \- vatsa satyamupalakShita.n bhavataa | mayaa hi matsyaadana.n prati paramavairaagyatayaa saamprata.n praayopaveshana.n kR^itam | tenaaha.n samiipaagataanapi matsyaanna bhakShayaami | kuliirakastacChrutvaa praaha \- maama ki.n tadvairaagyakaaraNam | sa praaha \- vatsa ahamasminsarasi jaato vR^iddhi.n gatashca | tanmayaitacChruta.n yaddvaadashavarShikyanaavR^iShTiH sampadyate lagnaa | kuliiraka aaha \- kasmaattacChrutam | baka aaha \- daivadnyamukhaat | eSha shanaishcaro hi rohiNiishakaTa.n bhittvaa bhauma.n shakra.n ca prayaasyati | ukta~nca varaahamihireNa \- yadi bhinte suuryasuto rohiNyaaH shakaTamiha loke | dvaadashavarShaaNi tadaa na hi varShati vaasavo bhuumau || 233|| tathaa ca \- praajaapatye shakaTe bhinne kR^itvaiva paataka.n vasudhaa | bhasmaasthishakalaakiirNaa kaapaalikamiva vrata.n dhatte || 234|| tathaa ca \- rohiNiishakaTamarkanandanashcedbhinnatti rudhiro.athavaa shashii | ki.n vadaami tadaniShTasaagare sarvalokamupayaati sa~NkShayaH || 235|| rohiNiishakaTamadhyasa.nsthite candramasya sharaNiikR^itaa janaaH | kvaapi yaanti shishupaacitaashanaaH suuryataptabhiduraambupaayinaH || 236|| tadetatsaraH svalpatoya.n vartate | shiighra.n shoSha.n yaasyati | asmin shuShke yaiH sahaaha.n vR^iddhi.n gataH sadaiva kriiDitashca te sarve toyaabhaavaannaasha.n yaasyanti | tatteShaa.n viyoga.n draShTumahama\- samarthaH | tenaitatpraayopaveshana.n kR^itam | saamprata.n sarveShaa.n svalpajalaashayaanaa.n jalacaraa gurujalaashayeShu svasvajanairniiyante | kecicca makarashishumaarajalahastiprabhR^itayaH svayameva gacChanti | atra punaH sarasi ye jalacaraaste nishcintaaH santi tenaaha.n visheShaadrodimi yadbiijasheShamaatramapyatra noddhariShyati | tataH sa tadaakarNyaanyeShaamapi jalacaraaNaa.n tattasya vacana.n nivedayaamaasa | atha te sarve bhayatrastamanaso matsyakacChapa\- prabhR^itayastamabhyupetya papracChuH \- maama asti kashcidupaayo yenaasmaaka.n rakShaa bhavati | baka aaha \- astyasya jalaashayasya naatiduure prabhuutajalasanaatha.n saraH padminiikhaNDamaNDita.n yaccaturvi.nshatyapi varShaaNaamavR^iShTyaa na shoShameShyati | tadyadi mama pR^iShTha.n kashcidaarohati tadaha.n ta.n tatra nayaami | atha te tatra vishvaasamaapannaaH taata maatula bhraataH iti bruvaaNaa aha.n puurvamaha.n puurvamiti samantaatparitasthuH | so.api duShTaashayaH krameNa taanpR^iShTha aaropya jalaashayasya naatiduure shilaa.n samaasaadya tasyaamaakShipya svecChayaa bhakShayitvaa bhuuyo.api jalaashaya.n samaasaadya jalacaraaNaa.n mithyaavaartaasandeshakai\- rmanaa.nsi ra~njayannityamevaahaaravR^ittimakarot | anyasmindine ca kuliirakeNoktaH \- maama mayaa saha te prathamaH snehasambhaaShaH sa~njaataH | tatki.n maa.n parityajyaanyaannayasi | tasmaadadya me praaNatraaNa.n kuru | tadaakarNya so.api duShTaashayashcintitavaan \- nirviNNo.aha.n matsyamaa.nsaadanena tadadyaina.n kuliiraka.n vya~njanasthaane karomi | iti vicintya ta.n pR^iShThe samaaropya taa.n vadhyashilaamuddishya prasthitaH | kuliirako.api duuraadevaasthiparvata.n shilaashrayamavalokya mastyaasthiini paridnyaaya tamapR^icChat \- maama kiyadduure sa jalaashayaH | madiiyabhaareNaatishraantastvam | tat kathaya | so.api mandadhiirjalacaro.ayamiti matvaa sthale na prabhavatiiti sasmitamidamaaha \- kuliiraka kuto.anyo jalaashayaH | mama praaNayaatreyam | tasmaatsmaryataamaatmano.abhiiShTadevataa | tvaamapyanyaa.n shilaayaa.n nikShipya bhakShayiShyaami | ityuktavati tasminsvavadanada.nshadvayena mR^iNaalanaaladhavalaayaa.n mR^idugriivaayaa.n gR^ihiito mR^itashca | atha sa taa.n bakagriivaa.n samaadaaya shanaiH shanaistajjalaashayamaasasaada | tataH sarvaireva jalacaraiH pR^iShTaH \- bhoH kuliiraka ki.n nivR^ittastvam | sa maatulo.api naayaataH | tat ki.n cirayati| vaya.n sarve sotsukaaH kR^itakShaNaastiShThaamaH | eva.n tairabhihite kuliirako.api vihasyovaaca \- muurkhaaH sarve jalacaraastena mithyaavaadinaa va~ncayitvaa naatiduure shilaatale prakShipya bhakShitaaH | tan mamaayuHsheShatayaa tasya vishvaasaghaatakasyaabhipraaya.n dnyaatvaa griiveyam aaniitaa | tad ala.n sambhrameNa | adhunaa sarvajalacaraaNaa.n kShema.n bhaviShyati | ato.aha.n braviimi \- bhakShayitvaa bahuunmatsyaaniti | vaayasa aaha \- bhadra tatkathaya katha.n sa duShTasarpo vadhamupaiShyati | shR^igaala aaha \- gacChatu bhavaan ka~ncinnagara.n raajaadhiShThaanam | tatra kasyaapi dhanino raajaamaatyaadeH pramaadinaH kanakasuutra.n haara.n vaa gR^ihiitvaa tatkoTare prakShipa yena sarpastadgrahaNena vadhyate | tatkShaNaatkaakaH kaakii ca tadaakarNyaatmecChayotpatitau | tatashca kaakii ki~ncitsaraH praapya yaavatpashyati taavattanmadhye kasyacidraadnyo\- .antaHpura.n jalaasanna.n nyastakanakasuutra.n muktamuktaahaara\- vastraabharaNa.n jalakriiDaa.n kurute | atha saa vaayasii kanakasuutra\- mekamaadaaya svagR^ihaabhimukha.n pratasthe | tatashca ka~ncukino varShavaraashca tanniiyamaanamupalakShya gR^ihiitalaguDaaH satvaramanuyayuH | kaakyapi sarpakoTare tatkanakasuutra.n prakShipya suduuramavasthitaa | atha yaavadraajapuruShaasta.n vR^ikShamaaruhya tatkoTaramavalokayanti taavatkR^iShNasarpaH prasaaritabhogastiShThati | tatasta.n laguDaprahaareNa hatvaa kanakasuutramaadaaya yathaabhilaShita.n sthaana.n gataaH | vaayasadampatyapi tataH para.n sukhena vasataH | ato.aha.n braviimi upaayena hi yatkuryaaditi | tanna ki.ncidiha buddhimataamasaadhyamasti | ukta~nca \- yasya buddhirbala.n tasya nirbuddhestu kuto balam | vane si.nho madonmattaH shashakena nipaatitaH || 237|| karaTaka aaha \- kathametat| sa aaha \- \medskip\hrule\medskip kathaa 8 bhaasurakaakhyasi.nhakathaa | kasmi.nshcidvane bhaasurako naama si.nhaH prativasati sma | athaasau viiryaatirekaannityamevaanekaanmR^igashashakaadiinvyaapaadaya\- nnopararaama | athaanyedyustadvanajaaH sarve saara~NgavaraahamahiSha\- shashakaadayo militvaa tamabhyupetya procuH \- svaaminkimanena sakalamR^igavadhena nityameva yatastavaikenaapi mR^igeNa tR^iptirbhavati tatkriyataamasmaabhiH saha samayadharmaH | adyaprabhR^iti tavaatropaviShTasya jaatikrameNa pratidinameko mR^igo bhakShaNaartha.n sameShyati | eva.n kR^ite tava taavatpraaNayaatraa klesha.n vinaa.api bhaviShyati | asmaaka.n ca punaH sarvocChedana.n na syaat | tadeSha raajadharmo.anuShThiiyataam | ukta~nca \- shanaiH shanaishca yo raajyamupabhu~Nkte yathaabalam | rasaayanamiva praadnyaH sa puShTi.n paramaa.n vrajet || 238|| vidhinaa mantrayuktena ruukShaapi mathitaapi ca | prayacChati phala.n bhuumiraraNiiva hutaashanam || 239|| prajaanaa.n paalana.n shasya.n svargakoshasya vardhanam | piiDana.n dharmanaashaaya paapaayaayashase sthitam || 240|| gopaalena prajaadhenorvittadugdha.n shanaiH shanaiH | paalanaatpoShaNaadgraahya.n nyaayyaa.n vR^itti.n samaacaret || 241|| ajaamiva prajaa.n mohaadyo hanyaat pR^ithiviipatiH | tasyaikaa jaayate tR^iptirna dvitiiyaa katha~ncana || 242|| phalaarthii nR^ipatirlokaanpaalayedyatnamaasthitaH | daanamaanaaditoyena maalaakaaro.a~Nkuraaniva || 243|| nR^ipadiipo dhanasneha.n prajaabhyaH sa.nharannapi | aantarasthairguNaiH shubhrairlakShyate naiva kenacit || 244|| yathaa gaurduhyate kaale paalyate ca tathaa prajaa | sicyate ciiyate caiva lataa puShpaphalapradaa || 245|| yathaa biijaa~NkuraH suukShmaH prayatnenaabhirakShitaH | phalaprado bhavetkaale tadvallokaH surakShitaH || 246|| hiraNyadhaanyaratnaani yaanaani vividhaani ca | tathaanyadapi yatki~ncitprajaabhyaH syaanmahiipateH || 247|| lokaanugrahakartaaraH pravardhante nareshvaraaH | lokaanaa.n sa.nkShayaaccaiva kShaya.n yaanti na sa.nshayaH || 248|| atha teShaa.n tadvacanamaakarNya bhaasuraka aaha \- aho satyamabhihita.n bhavadbhiH | para.n yadi mamopaviShTasyaatra nityameva naikaH shvaapadaH samaagamiShyati | tannuuna.n sarvaanapi bhakShayiShyaami | atha te tathaiva pratidnyaaya nirvR^itibhaajastatraiva vane nirbhayaaH paryaTanti | ekashca pratidina.n krameNa yaati | vR^iddho vaa vairaagyayukto vaa shokagrasto vaa putrakalatranaashabhiito vaa teShaa.n madhyaattasya bhojanaartha.n madhyaahnasamaya upatiShThate | atha kadaacijjaatikramaacChashaka\- syaavasaraH samaayaataH | sa samastamR^igaiH prerito.anicChannapi manda.n manda.n gatvaa tasya vadhopaaya.n cintayanvelaatikrama.n kR^itvaa vyaakulitahR^idayo yaavadgacChati taavanmaarge gacChataa kuupaH sa.ndR^iShTaH | yaavatkuupopari yaati taavatkuupamadhya aatmanaH pratibimba.n dadarsha | dR^iShTvaa ca tena hR^idaye cintitam \- yadbhavya upaayo.asti| aha.n bhaasuraka.n prakopya svabuddhyaa.asminkuupe paatayiShyaami | athaasau dinasheShe bhaasurakasamiipa.n praaptaH | si.nho.api velaatikrameNa kShutkShaamakaNThaH kopaaviShTaH sR^ikkaNii parilelihanvyacintayat \- aho praataraahaaraaya niHsattva.n vana.n mayaa kartavyam | eva.n cintayatastasya shashako manda.n manda.n gatvaa praNamya tasyaagre sthitaH | atha ta.n prajvalitaatmaa bhaasurako bhartsayannaaha \- re shashakaadhama ekastaavattva.n laghuH praapto.aparato velaatikrameNa | tadasmaadaparaadhaattvaa.n nipaatya praataH sakalaanyapi mR^igakulaanyucChedayiShyaami |atha shashakaH savinaya.n provaaca \- svaaminnaaparaadho mama | na ca sattvaanaam | tacChruuyataa.n kaaraNam | si.nha aaha \- satvara.n nivedaya yaavanmama da.nShTraantargato na bhavaanbhaviShyatiiti | shashaka aaha \- svaaminsamastamR^igairadya jaatikrameNa mama laghutarasya prastaava.n vidnyaaya tato.aha.n pa~ncashashakaiH sama.n preShitaH | tatashcaaha\- maagacChannantaraale mahataa kenacidapareNa si.nhena vivaraannirga\- tyaabhihitaH \- abhiiShTadevataa.n smarata | tato mayaabhihitam \- vaya.n svaamino bhaasurakasi.nhasya sakaashamaahaaraartha.n samayadharmeNa gacChaamaH | tatastenaabhihitam \- yadyeva.n tarhi madiiyametadvanam | mayaa saha samayadharmeNa samastairapi shvaapadairvartitavyam | cauraruupii sa bhaasurakaH | atha yadi so.atra raajaa vishvaasasthaane caturaH shashakaanatra dhR^itvaa tamaahuuya drutataramaagacCha | yena yaH kashcidaavayormadhyaatparaakrameNa raajaa bhaviShyati sa sarvaanetaanbhakShayiShyatiiti | tato.aha.n tenaadiShTaH svaamisakaashamabhyaagataH | etadvelaavyatikramakaaraNam | tadatra svaamii pramaaNam | tacChrutvaa bhaasuraka aaha \- bhadra yadyeva.n tatsatvara.n darshaya me ta.n caurasi.nha.n yenaaha.n mR^igakopa.n tasyopari kShiptvaa svastho bhavaami | ukta~nca \- bhuumirmitra.n hiraNya.n ca vigrahasya phalatrayam | naastyekamapi yadyeShaa.n na ta.n kuryaatkatha~ncana || 249|| yatra na syaatphala.n bhuuri yatra ca syaatparaabhavaH | na tatra matimaanyuddha.n samutpaadya samaacaret || 250|| shashaka aaha \- svaamin satyamidam | svabhuumihetoH paribhavaacca yudhyante kShatriyaaH | para.n sa durgaashrayaH | durgaanniShkramya vaya.n tena viShkambhitaaH | tato durgastho duHsadhyo bhavati ripuH | ukta~nca \- na gajaanaa.n sahasreNa na ca lakSheNa vaajinaam | yatkR^itya.n saadhyate raadnyaa.n durgeNaikena vigrahe || 251|| shatameko.api sa.ndhatte praakaarastho dhanurdharaH | tasmaaddurga.n prasha.nsanti niitishaastravicakShaNaaH || 252|| puraa guroH samaadeshaaddhiraNyakashiporbhayaat | shakreNa vihita.n durga.n prabhaavaadvishvakarmaNaH || 253|| tenaapi ca varo datto yasya durga.n sa bhuupatiH | vijayii syaattato bhuumau durgaaNi syuH sahasrashaH || 254|| da.nShTraavirahito naago madahiino yathaa gajaH | sarveShaa.n jaayate vashyo durgahiinastathaa nR^ipaH || 255|| tacChrutvaa bhaasuraka aaha | bhadra durgasthamapi darshaya ta.n caurasi.nha.n yena vyaapaadayaami | ukta~nca \- jaatamaatra.n na yaH shatru.n roga.n ca prashama.n nayet | mahaabalo.api tenaiva vR^iddhi.n praapya sa hanyate || 256|| tathaa ca \- uttiShThamaanastu paro nopekShyaH pathyamicChataa | samau hi shiShTairaamnaatau vartsyantaavaamayaH sa ca || 257|| api ca \- upekShitaH kShiiNabalo.api shatruH pramaadadoShaatpuruShairmadaandhaiH | saadhyo.api bhuutvaa prathama.n tato.asaa\- vasaadhyataa.n vyaadhiriva prayaati || 258|| tathaa ca \- aatmanaH shaktimudviikShya maanotsaaha~nca yo vrajet | bahuunhanti sa eko.api kShatriyaanbhaargavo yathaa || 259|| shashaka aaha \- astyetat | tathaapi balavaansa mayaa dR^iShTaH | tanna yujyate svaaminastasya saamarthyamaviditvaa gantum | ukta~nca \- aviditvaa.atmanaH shakti.n parasya ca samutsukaH | gacChannabhimukho vahnau naasha.n yaati pata~Ngavat || 260|| yo balaatpronnata.n yaati nihantu.n sabalo.apyarim | vimadaH sa nivarteta shiirNadanto gajo yathaa || 261|| bhaasuraka aaha \- bhoH ki.n tavaanena vyaapaareNa | darshaya me ta.n durgasthamapi | atha shashaka aaha \- yadyeva.n tarhyaagacChatu svaamii | evamuktvaa.agre vyavasthitaH | tatashca tenaagacChataa yaH kuupo dR^iShTo.abhuuttameva kuupamaasaadya bhaasurakamaaha \- svaaminkaste prataapa.n soDhu.n samarthaH | tvaa.n dR^iShTvaa duurato.api caurasi.nhaH praviShTaH sva.n durgam | tadaagacCha yathaa darshayaamiiti | bhaasuraka aaha \- darshaya me durgam | tadanu darshitastena kuupaH | tataH so.api muurkhaH si.nhaH kuupamadhya aatmapratibimba.n jalamadhyagata.n dR^iShTvaa si.nhanaada.n mumoca | tataH pratishabdena kuupamadhyaa\- ddviguNataro naadaH samutthitaH | atha tena ta.n shatru.n matvaa.a.atmaana.n tasyopari prakShipya praaNaaH parityaktaaH | shashako.api hR^iShTamanaaH sarvamR^igaanaanandya taiH saha prashasyamaano yathaasukha.n tatra vane nivasati sma | ato.aha.n braviimi \- yasya buddhirbala.n tasyeti | tadyadi bhavaankathayati tattatraiva gatvaa tayoH svabuddhiprabhaaveNa maitriibheda.n karomi | karaTaka aaha \- bhadra yadyeva.n tarhi gacCha | shivaaste panthaanaH santu | yathaabhipretamanuShThiiyataam | atha damanakaH sa~njiivakaviyukta.n pi~Ngalakamavalokya tatraantare praNamyaagre samupaviShTaH | pi~Ngalako.api tamaaha \- bhadra ki.n ciraaddR^iShTaH | damanaka aaha \- na ki~nciddevapaadaanaamasmaabhiH prayojanam | tenaaha.n naagacChaami | tathaapi raajaprayojanavinaashamavalokya sa.ndahyamaanahR^idayo vyaakulatayaa svayamevaabhyaagato vaktum | ukta~nca \- priya.n vaa yadi vaa dveShya.n shubha.n vaa yadi vaa.ashubham | apR^iShTo.api hita.n vakShyedyasya necChetparaabhavam || 262|| atha tasya saabhipraaya.n vacanamaakarNya pi~Ngalaka aaha \- ki.n vaktumanaa bhavaan | tatkathyataa.n yatkathaniiyamasti | sa praaha \- deva sa~njiivako yuShmatpaadaanaamupari drohabuddhiriti | vishvaasagatasya mama vijana idamaaha \- bho damanaka dR^iShTaa mayaasya pi~Ngalakasya saaraasaarataa | tadahamena.n hatvaa sakalamR^igaadhipatya.n tvatsaacivya\- padaviisamanvita.n kariShyaami | pi~Ngalako.api tadvajrasaaraprahaarasadR^isha.n daaruNa.n vacaH samaakarNya mohamupagato na ki~ncidapyuktavaan | damanako.api tasya tamaakaaramaalokya cintitavaan \- aya.n taavatsa~njiivaka\- nibaddharaagaH | tannuunamanena mantriNaa raajaa vinaashamavaapsyatiiti | ukta~nca \- eka.n bhuumipatiH karoti saciva.n raajye pramaaNa.n yadaa | ta.n mohaacChrayate madaH sa ca madaaddaasyena nirvidyate | nirviNNasya pada.n karoti hR^idaye tasya svatantraspR^ihaa | svaatantryaspR^ihayaa tataH sa nR^ipateH praaNaanabhidruhyati || 263|| tatkimatra yuktamiti | pi~Ngalako.api cetanaa.n samaasaadya kathamapi tamaaha \- sa~njiivakastaavatpraaNasamo bhR^ityaH | sa katha.n mamopari drohabuddhi.n karoti | damanaka aaha \- deva bhR^ityo.abhR^itya ityanekaantikametat | ukta~nca \- na so.asti puruSho raadnyaa.n yo na kaamayate shriyam | ashaktaa eva sarvatra narendra.n paryupaasate || 264|| pi~Ngalaka aaha \- bhadra tathaapi mama tasyopari cittavR^ittirna vikR^iti.n yaati | athavaa saadhvidamucyate \- anekadoShaduShTasya kaayaH kasya na vallabhaH | kurvannapi vyaliikaani yaH priyaH priya eva saH || 265|| damanaka aaha \- ata evaaya.n doShaH | ukta~nca \- yasminnevaadhika.n cakShuraaropayati paarthivaH | akuliinaH kuliino vaa sa shriyaa bhaajana.n naraH || 266|| apara.n kena guNavisheSheNa svaamii sa~njiivaka.n nirguNakamapi nikaTe dhaarayati | atha deva yadyeva.n cintayasi mahaakaayo.ayam | anena ripuunvyaapaadayiShyaami | tadasmaanna sidhyati yato.aya.n shaShpabhojii | devapaadaanaa.n punaH shatravo maa.nsaashinaH | tadripusaadhanamasya saahaayyena na bhavati | tasmaadena.n duuShayitvaa hanyataamiti | pi~Ngalaka aaha \- ukto bhavati yaH puurva.n guNavaan iti sa.nsadi | tasya doSho na vaktavyaH pratidnyaabha~NgabhiiruNaa || 267|| anyacca | mayaa.asya tava vacanenaabhayapradaana.n dattam | tatkatha.n svayameva vyaapaadayaami | sarvathaa sa~njiivako.aya.n suhR^idasmaakam | na ta.n prati kashcinmanyuriti | ukta~nca \- itaH sa daityaH praaptashriirneta evaarhati kShayam | viShavR^ikSho.api sa.nvardhya svaya.n Chettumasaampratam || 268|| aadau na vaa praNayinaa.n praNayo vidheyo datto.athavaa pratidina.n paripoShaNiiyaH | utkShipya yatkShipati tatprakaroti lajjaa.n bhuumau sthitasya patanaadbhayameva naasti || 269|| upakaariShu yaH saadhuH saadhutve tasya ko guNaH | apakaariShu yaH saadhuH sa saadhuH sadbhirucyate || 270|| taddrohabuddherapi mayaa.asya na viruddhamaacaraNiiyam | damanaka aaha \- svaamin | naiSha raajadharmo yaddrohabuddhirapi kShamyate | ukta~nca \- tulyaartha.n tulyasaamarthya.n marmadnya.n vyavasaayinam | ardharaajyahara.n bhR^itya.n yo na hanyaatsa hanyate || 271|| apara.n tvayaasya sakhitvaatsarvo.api raajadharmaH parityaktaH | raajadharmaabhaavaatsarvo.api parijano virakti.n gataH | yaH sa~njiivakaH shaShpabhojii | bhavaan maa.nsaadaH | tava prakR^itayashca | yattavaavadhyavyasaayabaahya.n kutastaasaa.n maa.nsaashanam | yadrahitaastvaa.n tyaktvaa yaasyanti | tato.api tva.n vinaShTa eva | asya sa~Ngatyaa punaste na kadaacidaakheTake matirbhaviShyati | ukta~nca \- yaadR^ishaiH sevyate bhR^ityairyaadR^ishaa.nshcopasevate | kadaacinnaatra sandehastaadR^igbhavati puuruShaH || 272|| tathaa ca \- santaptaayasi sa.nsthitasya payaso naamaapi na dnyaayate | muktakaaratayaa tadeva naliniipatrasthita.n raajate | svaatau saagarashuktikukShipatita.n tajjaayate mauktikam | praayeNaadhamamadhyamottamaguNaH sa.nvaasato jaayate || 273|| tathaa ca \- asataa.n sa~NgadoSheNa satii yaati matirbhramam | ekaraatripravaasena kaaShTha.n mu~nje pralambitam || 274|| ata eva santo niicasa~Nga.n varjayanti | ukta~nca \- na hyavidnyaatashiilasya pradaatavyaH pratishrayaH | matkuNasya ca doSheNa hataa mandavisarpiNii || 275|| pi~Ngalaka aaha \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 9 mandavisarpiNiinaamayuukaakathaa | asti kasyacinmahiipatermanorama.n shayanasthaanam | tatra shvetatarapaTayugalamadhyasa.nsthitaa mandavisarpiNii yuukaa prativasati sma | saa ca tasya mahiipate raktamaasvaadayantii sukhena kaala.n nayamaanaa tiShThati | anyedyushca tatra shayane kvacidbhraamyannagnimukho naama matkuNaH samaayaataH | atha ta.n dR^iShTvaa saa viShaNNavadanaa provaaca | bho.agnimukha kutastvamatraanucitasthaane samaayaataH | tadyaavanna kashcidvetti taavacChiighra.n gamyataamiti | sa aaha \- bhagavati gR^ihaagatasyaasaadhorapi naitadyujyate vaktum | ukta~nca \- ehyaagacCha samaavishaasanamida.n kasmaacciraaddR^ishyase | kaa vaarteti sudurbalo.asi kushala.n priito.asmi te darshanaat | eva.n ye samupaagataanpraNayinaH pratyaalapantyaadaraat | teShaa.n yuktamasha~Nkitena manasaa harmyaaNi gantu.n sadaa || 276|| apara.n mayaanekamaanuShaaNaamanekavidhaani rudhiraaNyaasvaa\- ditaanyaahaaradoShaatkaTutiktakaShaayaamlarasaasvaadaani na ca kadaacinmadhurarakta.n samaasvaaditam | tadyadi tva.n prasaada.n karoShi tadasya nR^ipatervividhavya~njanaannapaanacoShyalehyasvaadvaahaara\- vashaadasya shariire yanmiShTa.n rakta.n sa.n jaata.n tadaasvaadanena saukhya.n sampaadayaami jihvaayaa iti | ukta~nca \- ra~Nkasya nR^ipatervaapi jihvaasaukhya.n sama.n smR^itam | tanmaatra.n ca smR^ita.n saara.n tadartha.n yatate janaH || 277|| yadyeva na bhavelloke karma jihvaapratuShTidam | tanna bhR^ityo bhavetkashcitkasyacidvashago.atha vaa || 278|| yadasatya.n vadenmartyo yadvaasevya.n ca sevate | yadgacChati videsha.n ca tatsarvamudaraarthataH || 279|| tanmayaa gR^ihaagatena bubhukShayaa piiDyamaanenaapi tvatsakaashaadbhojanamarthaniiyam | tanna tvayaikaakinyaasya bhuupate raktabhojana.n kartu.n yujyate | tacChrutvaa mandavisarpiNyaaha \- bho matkuNa | asya nR^ipaternidraavasha.n gatasya raktamaasvaadayaami | punastvamagnimukhashcapalashca | tadyadi mayaa saha raktapaana.n karoShi tattiShTha | abhiiShTatararaktamaasvaadaya | so.abraviit \- bhagavati eva.n kariShyaami | yaavattva.n naasvaadayasi prathama.n nR^iparakta.n taavanmama devagurukR^itaH shapathaH syaadyadi tadaasvaadayaami | eva.n tayoH paraspara.n vadatoH sa raajaa tacChayanamaasaadya prasuptaH | athaasau matkuNo jihvaalaulyotkR^iShTautsukyaajjaagratamapi ta.n mahiipatimadashat | athavaa saadhvidamucyate | svabhaavo nopadeshena shakyate kartumanyathaa | sutaptamapi paaniiya.n punargacChati shiitataam || 280|| yadi syaacChiitalo vahniH shiitaa.nshurdahanaatmakaH | na svabhaavo.atra martyaanaa.n shakyate kartumanyathaa || 281|| athaasau mahiipatiH suucyagraviddha iva tacChayana.n tyaktvaa tatkShaNaadevotthitaH | aho dnyaayataamatra pracChaadanapaTe matkuNo yuukaa vaa nuuna.n tiShThati yenaaha.n daShTa iti | atha ye ka~ncukinastatra sthitaaste satvara.n pracChaadanapaTa.n gR^ihiitvaa suukShmadR^iShTyaa viikShaa.ncakruH | atraantare sa matkuNashcaapalyaatkhaTvaanta.n praviShTaH saa mandavisarpiNyapi vastrasandhyantargataa tairdR^iShTaa vyaapaaditaa ca | ato.aha.n braviimi \- na hyavidnyaatashiilasya iti | eva.n dnyaatvaa tvayaiSha vadhyaH | no cettvaa.n vyaapaadayiShyatiiti | ukta~nca \- tyaktaashcaabhyantaraa yena baahyaashcaabhyantariikR^itaaH | sa eva mR^ityumaapnoti yathaa raajaa kakuddrumaH || 282|| pi~Ngalaka aaha \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 10 caNDaravanaamashR^igaalakathaa | asti kasmi.nshcidvanoddeshe caNDaravo naama shR^igaalaH prativasati sma | sa kadaacitkShudhaaviShTo jihvaalaulyaannagaramadhye praviShTaH | atha ta.n nagaravaasinaH saarameyaa avalokya sarvataH shabdaayamaanaaH paridhaavya tiikShNada.nShTraagrairbhakShitumaarabdhaaH | so.api tairbhakShyamaaNaH praaNabhayaatpratyaasannarajakagR^iha.n praviShTaH | tatra niiliirasaparipuurNa.n mahaabhaaNDa.n sajjiikR^itamaasiit | tatra saarameyairaakraanto bhaaNDamadhye patitaH | atha yaavanniShkraanta\- staavanniiliivarNaH sa~njaataH | tatraapare saarameyaasta.n shR^igaalamajaananto yathaabhiiShTadisha.n jagmuH | caNDaravo.api duuratara.n pradeshamaasaadya kaananaabhimukha.n pratasthe | na ca niilavarNena kadaacinnijara~Ngastyajyate | ukta~nca \- vajralepasya muurkhasya naariiNaa.n karkaTasya ca | eko grahastu miinaanaa.n niiliimadyapayoryathaa || 283|| atha ta.n haragalagaralatamaalasamaprabhamapuurva.n sattvamavalokya sarve si.nhavyaaghradviipivR^ikaprabhR^itayo.araNyanivaasino bhayavyaakulitacittaaH samantaatpalaayanakriyaa.n kurvanti | kathayanti ca \- na dnyaayate.asya kiidR^igviceShTita.n pauruSha.n ca | tadduuratara.n gacChaamaH | ukta~nca \- na yasya ceShTita.n vidyaanna kula.n na paraakramam | na tasya vishvasetpraadnyo yadiicChecChriyamaatmanaH || 284|| caNDaravo.api bhayavyaakulitaanvidnyaayedamaaha \- bho bhoH shvaapadaaH | ki.n yuuya.n maa.n dR^iShTvaiva sa.ntrastaa vrajatha | tanna bhetavyam | aha.n brahmaNaadya svayameva sR^iShTvaabhihitaH \- yacChvaapadaanaa.n kashcidraajaa naasti | tattva.n mayaadya sarvashvaapadaprabhutve.abhiShiktaH kakuddrumaabhidhaH | tato gatvaa kShititale taansarvaanparipaalayeti | tato.ahamatraagataH | tanmama ChatracChaayaayaa.n sarvairapi shvaapadairvartitavyam | aha.n kakuddrumo naama raajaa trailokye.api sa.njaataH | tacChrutvaa si.nhavyaaghrapuraHsaraaH shvaapadaaH svaaminprabho samaadisheti vadantasta.n parivavruH | atha tena si.nhasyaamaatyapadavii pradattaa | vyaaghrasya shayyaapaalakatvam | dviipinastaambuulaadhikaaraH | vR^ikasya dvaarapaalakatvam | ye caatmiiyaaH shR^igaalaastaiH sahaalaapamaatramapi na karoti | shR^igaalaaH sarve.apyadharmacandra.n dattvaa niHsaaritaaH | eva.n tasya raajyakriyayaa.n vartamaanasya te si.nhaadayo mR^igaanvyaapaadya tatpurataH prakShipanti | so.api prabhudharmeNa sarveShaa.n taanpravibhajya prayacChati | eva.n gacChati kaale kadaacittena samaagatena duuradeshe shabdaayamaanasya shR^igaalavR^indasya kolaahalo.ashraavi | ta.n shabda.n shrutvaa pulakitatanuraanandaashrupuurNanayana utthaaya taarasvareNa virotumaarabdhavaan | atha te si.nhaadayasta.n taarasvaramaakarNya shR^igaalo.ayamiti matvaa lajjayaa.adhomukhaaH kShaNa.n sthitvaa procuH \- bhoH | vaahitaa vayamanena kShudrashR^igaalena | tadvadhyataamiti | so.api tadaakarNya palaayitumicCha{\m+}statra sthaana eva si.nhaadibhiH khaNDashaH kR^ito mR^itashca |ato.aha.n braviimi \- tyaktaashcaabhyantaraa yeneti | tadaakarNya pi~Ngalaka aaha \- bho damanaka | kaH pratyayo.atra viShaye yatsa mamopari duShTabuddhiH |sa aaha \- yadadya mamaagre tena nishcayaH kR^ito yatprabhaate pi~Ngalaka.n vadhiShyaami | tadatraiva pratyayaH | prabhaate.avasaravelaayaamaaraktamukhanayanaH sphuritaadharo disho.avalokayannanucitasthaanopaviShTastvaa.n kruuradR^iShTyaa vilokayiShyati | eva.n dnyaatvaa yaducita.n tatkartavyam | iti kathayitvaa sa.njiivakasakaasha.n gatasta.n praNamyopaviShTaH | sa.njiivako.api sodvegaakaara.n mandagatyaa samaayaanta.n tamudviikShya saadarataramuvaaca \- bho mitra | svaagatam | ciraaddR^iShTo.asi | api shiva.n bhavataH | tatkathaya yenaadeyamapi tubhya.n gR^ihaagataaya prayacChaami | ukta~nca \- te dhanyaaste vivekadnyaaste sabhyaa iha bhuutale | aagacChanti gR^ihe yeShaa.n kaaryaartha.n suhR^ido janaaH || 285|| damanaka aaha \- bhoH | katha.n shiva.n sevakajanasya | sampattayaH paraayattaaH sadaa cittamanirvR^itam | svajiivite.apyavishvaasasteShaa.n ye raajasevakaaH || 286|| tathaa ca \- sevayaa dhanamicChadbhiH sevakaiH pashya yatkR^itam | svaatantrya.n yacChariirasya muuDhaistadapi haaritam || 287|| taavajjanmaatiduHkhaaya tato durgatataa sadaa | tatraapi sevayaa vR^ittiraho duHkhaparamparaa || 288|| jiivanto.api mR^itaaH pa~nca shruuyante kila bhaarate | daridro vyaadhito muurkhaH pravaasii nityasevakaH || 289|| naashnaati svacChayotsukyaadvinidro na prabudhyate | na niHsha~Nka.n vaco bruute sevako.apyatra jiivati || 290|| sevaa shvavR^ittiraakhyaataa yaistairmithyaa prajalpitam | svacChanda.n carati shvaa.atra sevakaH parashaasanaat || 291|| bhuushayyaa brahmacarya.n ca kR^ishatva.n laghubhojanam | sevakasya yateryadvadvisheShaH paapadharmajaH || 292|| shiitaatapaadikaShTaani sahate yaani sevakaH | dhanaaya taani caalpaani yadi dharmaanna mucyate || 293|| mR^idunaapi suvR^ittena sushliShTenaapi haariNaa | modakenaapi ki.n tena niShpattiryasya sevayaa || 294|| sa.njiivaka aaha \- atha bhavaanki.n vaktumanaaH | so.abraviit \- mitra sacivaanaa.n mantrabheda.n kartu.n na yujyate | ukta~nca \- yo mantra.n svaamino bhidyaatsaacivye sanniyojitaH | sa hatvaa nR^ipakaarya.n tatsvaya.n ca naraka.n vrajet || 295|| yena yasya kR^ito bhedaH sacivena mahiipateH | tenaashastravadhastasya kR^ita ityaaha naaradaH || 296|| tathaapi mayaa tava snehapaashabaddhena mantrabhedaH kR^itaH | yatastva.n mama vacanenaatra raajakule vishvastaH praviShTashca | ukta~nca \- vishrambhaadyasya yo mR^ityumavaapnoti katha~ncana | tasya hatyaa tadutthaa saa praaheda.n vacana.n manuH || 297|| tattavopari pi~Ngalako.aya.n duShTabuddhiH kathita.n caadyaanena matpuratashcatuShkarNatayaa \- yatprabhaate sa.njiivaka.n hatvaa samastamR^igaparivaara.n ciraattR^ipti.n neShyaami | tataH sa mayoktaH \- svaamin | na yuktamida.n yanmitradroheNa jiivana.n kriyate | ukta~nca \- api brahmavadha.n kR^itvaa praayashcittena shudhyati | tadarthena viciirNena na katha~ncitsuhR^iddruhaH || 298|| tatastenaaha.n saamarSheNoktaH \- bho duShTabuddhe sa.njiivakastaavacChaShpabhojii vaya.n maa.nsaashinaH | tadasmaaka.n svaabhaavika.n vairamiti katha.n ripurupekShyate | tasmaatsaamaadibhiru\- paayairhanyate | na ca hate tasmindoShaH syaat | ukta~nca \- dattvaapi kanyakaa.n vairii nihantavyo vipashcitaa | anyopaayairashakyo yo hate doSho na vidyate || 299|| kR^ityaakR^itya.n na manyeta kShatriyo yudhi sa~NgataH | prasupto droNaputreNa dhR^iShTadyumnaH puraa hataH || 300|| tadaha.n tasya nishcaya.n dnyaatvaa tvatsakaashamihaagataH | saamprata.n me naasti vishvaasaghaatakadoShaH | mayaa suguptamantrastava niveditaH | atha yatte pratibhaati tatkuruShva iti | atha sa.njiivakastasya tadvajrapaatadaaruNa.n vacana.n shrutvaa mohamupagataH | atha cetanaa.n labdhvaa savairaagyamidamaaha \- bhoH saadhvidamucyate \- durjanagamyaa naaryaH praayeNaasnehavaanbhavati raajaa | kR^ipaNaanusaari ca dhana.n megho giridurgavarShii ca || 301|| aha.n hi sa.nmato raadnyo ya eva.n manyate kudhiiH | baliivardaH sa vidnyeyo viShaaNaparivarjitaH || 302|| vara.n vana.n vara.n bhaikSha.n vara.n bhaaropajiivanam | vara.n vyaadhirmanuShyaaNaa.n naadhikaareNa sampadaH || 303|| tadayukta.n mayaa kR^ita.n yadanena saha maitrii vihitaa | ukta~nca \- yayoreva sama.n vitta.n yayoreva sama.n kulam | tayormaitrii vivaahashca na tu puShTavipuShTayoH || 304|| tathaa ca \- mR^igaa mR^igaiH sa~Ngamanuvrajanti gaavashca gobhisturagaasturagaiH | muurkhaashca muurkhaiH sudhiyaH sudhiibhiH samaanashiilavyasanena sakhyam || 305|| tadyadi gatvaa ta.n prasaadayaami tathaapi na prasaada.n yaasyati | ukta~nca \- nimittamuddishya hi yaH prakupyati dhruva.n sa tasyaapagame prashaamyati | akaaraNadveShaparo hi yo bhavet katha.n narasta.n paritoShayiShyati || 306|| aho saadhu cedamucyate \- bhaktaanaamupakaariNaa.n parahitavyaapaarayuktaatmanaam | sevaasa.nvyavahaaratattvaviduShaa.n drohacyutaanaamapi | vyaapattiH skhalitaantareShu niyataa siddhirbhavedvaa na vaa | tasmaadambupaterivaavanipateH sevaa sadaa sha~Nkinii || 307|| tathaa ca \- bhaavasnigdhairupakR^itamapi dveShyataa.n yaati loke | saakShaadanyairapakR^itamapi priitaye copayaati | durgraahyatvaannR^ipatimanasaa.n naikabhaavaashrayaaNaam | sevaadharmaH paramagahano yoginaamapyagamyaH || 308|| tatparidnyaata.n mayaa matprasaadamasahamaanaiH samiipavartibhireSha pi~NgalakaH prakopitaH | tenaaya.n mamaadoShasyaapyeva.n vadati | ukta~nca \- prabhoH prasaadamanyasya na sahantiiha sevakaaH | sapatnya iva sa.nkruddhaaH sapatnyaaH sukR^itairapi || 309|| bhavati caiva.n yadguNavatsu samiipavartiShu guNahiinaanaa.n na prasaado bhavati | ukta~nca \- guNavattarapaatreNa cChaadyante guNinaa.n guNaaH | raatrau diipashikhaakaantirna bhaanaavudite sati || 310|| damanaka aaha \- bho mitra | yadyeva.n tannaasti te bhayam | prakopito.api sa durjanaistava vacanaracanayaa prasaada.n yaasyati | sa aaha \- bhoH | na yuktamukta.n bhavataa | laghuunaamapi durjanaanaa.n madhye vastu.n na shakyate | upaayaantara.n vidhaaya te nuuna.n ghnanti | ukta~nca \- bahavaH paNDitaaH kShudraaH sarve maayopajiivinaH | kuryuH kR^ityamakR^itya.n vaa uShTre kaakaadayo yathaa || 311|| damanaka aaha \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 11 madotkaTasi.nhakathaa | asti kasmi.nshcidvanoddeshe madotkaTo naama si.nhaH prativasati sma | tasya caanucaraa anye dviipivaayasagomaayavaH santi | atha kadaacittairitastato bhramadbhiH saarthaadbhraShTaH krathanako naamoShTro dR^iShTaH | atha si.nha aaha \- aho apuurvamida.n sattvam | tajdnyaayataa.n kimetadaaraNyaka.n graamya.n veti | tacChrutvaa vaayasa aaha \- bhoH svaamin | graamyo.ayamuShTranaamaa jiivavisheShastava bhojyaH | tadvyaapaadyataam | si.nha aaha \- naaha.n gR^ihamaagata.n hanmi | ukta~nca \- gR^iha.n shatrumapi praapta.n vishvastamakutobhayam | yo hanyaattasya paapa.n syaacChatabraahmaNaghaatajam || 312|| tadabhayapradaana.n dattvaa matsakaashamaaniiyataa.n yenaasyaagama\- kaaraNa.n pR^icChaami | athaasau sarvairapi vishvaasyaabhayapradaana.n dattvaa madotkaTasakaashamaaniitaH praNamyopaviShTashca | tatastasya pR^icChatastenaatmavR^ittaantaH saarthabhra.nshasamudbhavo niveditaH | tataH si.nhenoktam \- bhoH krathanaka | maa tva.n graama.n gatvaa bhuuyo.api bhaarodvahanakaShTabhaagii bhuuyaaH | tadatraivaaraNye nirvisha~Nko marakatasadR^ishaani shaShpaagraaNi bhakShayanmayaa saha sadaiva vasa | so.api tathetyuktvaa teShaa.n madhye vicaranna kuto.api bhayamiti sukhenaaste | tathaanyedyurmadotkaTasya mahaagajenaa\- raNyacaariNaa saha yuddhamabhavat | tatastasya dantamusalaprahaarairvyathaa sa~njaataa | vyathitaH kathamapi praaNairna viyuktaH | atha shariiraasaamarthyaanna kutracitpadamapi calitu.n shaknoti | te sarve kaakaadayo.apyaprabhutvena kShudhaaviShTaaH para.n duHkha.n bhejuH | atha taansi.nhaH praaha \- bhoH | anviShyataa.n kutracitki.ncitsattva.n yenaahametaamapi dashaa.n praaptastaddhatvaa yuShmadbhojana.n sampaadayaami | atha te catvaaro.api bhramitumaarabdhaa yaavanna ki.ncitsattva.n pashyanti taavadvaayasashR^igaalau paraspara.n mantrayataH | shR^igaala aaha \- bho vaayasa | ki.n prabhuutabhraantena | ayamasmaaka.n prabhoH krathanako vishvastastiShThati | tadena.n hatvaa praaNayaatraa.n kurmaH | vaayasa aaha \- yuktamukta.n bhavataa | para.n svaaminaa tasyaabhayapradaana.n dattamaaste na vadhyo.ayamiti | shR^igaala aaha \- bho vaayasa | aha.n svaamina.n vidnyaapya tathaa kariShye yathaa svaamii vadha.n kariShyati | tattiShThantu bhavanto.atraiva yaavadaha.n gR^iha.n gatvaa prabhoraadnyaa.n gR^ihiitvaa caagacChaami | evamabhidhaaya satvara.n si.nhamuddishya prasthitaH | atha si.nhamaasaadyedamaaha \- svaamin | samasta.n vana.n bhraantvaa vayamaagataaH | na ki.ncitsattvamaasaaditam | tatki.n kurmo vayam | samprati vaya.n bubhukShayaa padamekamapi pracalitu.n na shaknumaH | devo.api pathyaashii vartate | tadyadi devaadesho bhavati tatkrathanakapishitenaadya pathyakriyaa kriyate | atha si.nhastasya taddaaruNa.n vacanamaakarNya sakopamidamaaha \- dhikpaapaadhama | yadyeva.n bhuuyo.api vadasi tatastvaa.n tatkShaNameva vadhiShyaami | tato mayaa tasyaabhaya.n pradattam | tatkatha.n vyaapaadayaami | ukta~nca \- na gopradaana.n na mahiipradaana.n na caannadaana.n hi tathaa pradhaanam | yathaa vadantiiha budhaaH pradhaana.n sarvapradaaneShvabhayapradaanam || 313|| tacChrutvaa shR^igaala aaha \- svaamin yadyabhayapradaana.n dattvaa vadhaH kriyate tadeSha doSho bhavati | punaryadi devapaadaanaa.n bhaktyaa sa aatmano jiivitavya.n prayacChati tanna doShaH | tato yadi sa svayamevaatmaana.n vadhaaya niyojayati tadvadhyo.anyathaasmaaka.n madhyaadekatamo vadhya iti | yato devapaadaaH pathyaashinaH kShunnirodhaadantyaa.n dashaa.n yaasyanti | tatkimetaiH praaNairasmaaka.n ye svaamyarthe na yaasyanti | apara.n pashcaadapyasmaabhirvahnipraveshaH kaaryo yadi svaamipaadaanaa.n ki.ncidaniShTa.n bhaviShyati | ukta~nca \- yasminkule yaH puruShaH pradhaanaH sa sarvayatnaiH parirakShaNiiyaH | tasminvinaShTe svakula.n vinaShTa.n na naabhibha~Nge hyarakaa vahanti || 314|| tadaakarNya madotkaTa aaha \- yadyeva.n tatkuruShva yadrocate | tacChrutvaa sa satvara.n gatvaa taanaaha \- bhoH | svaamino mahatyavasthaa vartate | tatki.n paryaTitena | tena vinaa ko.atraasmaanrakShayiShyati | tadgatvaa tasya kShudrogaatparaloka.n prasthitasyaatmashariiradaana.n kurmo yena svaamiprasaadasyaanR^iNataa.n gacChaamaH | ukta~nca \- aapada.n praapnuyaatsvaamii yasya bhR^ityasya pashyataH | praaNeShu vidyamaaneShu sa bhR^ityo naraka.n vrajet || 315|| tadanantara.n te sarve baaShpapuuritadR^isho madotkaTa.n praNamyopaviShTaaH | taandR^iShTvaa madotkaTa aaha \- bhoH | praapta.n dR^iShTa.n vaa ki~ncitsattvam | atha teShaa.n madhyaatkaakaH provaaca \- svaamin | vaya.n taavatsarvatra paryaTitaaH para.n na ki~ncitsattvamaasaadita.n dR^iShTa.n vaa | tadadya maa.n bhakShayitvaa praaNaandhaarayatu svaamii yena devasyaashvaasana.n bhavati mama punaH svargapraaptiriti | ukta~nca \- svaamyarthe yastyajetpraaNaanbhR^ityo bhaktisamanvitaH | sa para.n padamaapnoti jaraamaraNavarjitam || 316|| tacChrutvaa shR^igaala aaha \- bhoH svalpakaayo bhavaan | tava bhakShaNaatsvaaminastaavatpraaNayaatraa na bhavati | aparo doShashca taavatsamutpadyate | ukta~nca \- kaakamaa.nsa.n tathocChiShTa.n stoka.n tadapi durbalam | bhakShitenaapi ki.n tena yena tR^iptirna jaayate || 317|| taddarShitaa svaamibhaktirbhavataa gata.n caa.anR^iNya.n bhartR^ipiNDasya praaptashcobhayaloke saadhuvaadaH | tadapasaraagrataH | aha.n svaamina.n vidnyaapayaami | tathaanuShThite shR^igaalaH saadara.n praNamyopaviShTaH praaha \- svaamin | maa.n bhakShayitvaadya praaNayaatraa.n vidhaaya mamobhayalokapraapti.n kuru | ukta~nca \- svaamyaayattaaH sadaa praaNaa bhR^ityaanaamarjitaa dhanaiH | yatastato na doSho.asti teShaa.n grahaNasambhavaH || 318|| atha tacChrutvaa dviipyaaha \- bhoH saadhuukta.n bhavataa punarbhavaanapi svalpakaayaH svajaatishca nakhaayudhatvaadabhakShya eva | ukta~nca \- naabhakShya.n bhakShayetpraadnyaH praaNaiH kaNThagatairapi | visheShaattadapi stoka.n lokadvayavinaashakam || 319|| taddarshita.n tvayaatmanaH kauliinyam | athavaa saadhu cedamucyate \- etadartha.n kuliinaanaa.n nR^ipaaH kurvanti sa~Ngraham | aadimadhyaavasaaneShu na te gacChanti vikriyaam || 320|| tadapasaraagrataH yenaaha.n svaamina.n vidnyaapayaami | tathaanuShThite dviipii praNamya madotkaTamaaha \- svaamin | kriyataamadya mama praaNaiH praaNayaatraa | diiyataamakShayo vaasaH svarge | mama vistaaryataa.n kShititale prabhuuta.n yashaH | tannaatra vismayaH kaaryaH | ukta~nca \- mR^itaanaa.n svaaminaH kaarye bhR^ityaanaamanuvartinaam | bhavetsvarge.akShayo vaasaH kiirtishca dharaNiitale || 321|| tacChrutvaa krathanakashcintayaamaasa \- etaistaavatsarvairapi shobhaavaakyaanyuktaani na caiko.api svaaminaa vinaashitaH | tadahamapi praaptakaala.n vakShyaami yena madvacanamete trayo.api samarthayanti | iti nishcitya provaaca \- bhoH satyamukta.n bhavataa para.n bhavaanapi nakhaayudhaH | tatkatha.n bhavanta.n svaamii bhakShayati | ukta~nca \- manasaa.api svajaatyaanaa.n yo.aniShTaani pracintayet | bhavanti tasya taanyeva iha loke paratra ca || 322|| tadapasaraagrataH yenaaha.n svaamina.n vidnyaapayaami | tathaanuShThite krathanako.agre sthitvaa praNamyovaaca \- svaamin | ete.abhakShyaastava tanmama praaNaiH praaNayaatraa vidhiiyataa.n yena mamobhayalokapraaptirbhavati | ukta~nca \- na yajvaano.api gacChanti taa.n gati.n naiva yoginaH | yaa.n yaanti projjhitapraaNaaH svaamyarthe sevakottamaaH || 323|| evamabhihite taabhyaa.n shR^igaalacitrakaabhyaa.n vidaaritobhayakukShiH krathanakaH praaNaanatyaakShiit | tatashca taiH kShudrapaNDitaiH sarvairbhakShitaH | ato.aha.n braviimi \- bahavaH paNDitaaH kShudraa iti | tadbhadra kShudraparivaaro.aya.n te raajaa mayaa samyagdnyaataH | sataamasevyashca | ukta~nca \- ashuddhaprakR^itau raadnyi janataa naanurajyate | yathaa gR^idhrasamaasannaH kalaha.nsaH samaacaret || 324|| tathaa ca \- gR^idhraakaaro.api sevyaH syaaddha.nsaakaaraiH sabhaasadaiH | ha.nsaakaaro.api santyaajyo gR^idhraakaaraiH sa tairnR^ipaH || 325|| tannuuna.n mamopari kenaciddurjanenaaya.n prakopitaH tenaiva.n vadati | athavaa bhavatyetat | ukta~nca \- mR^idunaa salilena khanyamaanaa\- nyavaghR^iShyanti girerapi sthalaani | upajaapavidaa.n ca karNajaapaiH kimu cetaa.nsi mR^iduuni maanavaanaam || 326|| karNaviSheNa ca bhagnaH ki.n ki.n na karoti baalisho lokaH | kShapaNakataamapi dhatte pibati suraa.n narakapaalena || 327|| athavaa saadhvidamucyate \- paadaahato.api dR^iDhadaNDasamaahato.api ya.n da.nShTrayaa spR^ishati ta.n kila hanti sarpaH | ko.apyeSha eva pishunogramanuShyadharmaH karNe para.n spR^ishati hanti para.n samuulam || 328|| tathaa ca \- aho khalabhuja~Ngasya vipariito vadhakramaH | karNe lagati caanyasya praaNairanyo viyujyate || 329|| tadeva.n gate.api ki.n kartavyamityaha.n tvaa.n suhR^idbhaavaatpR^icChaami | damanaka aaha \- taddeshaantaragamana.n yujyate | naiva.nvidhasya kusvaaminaH sevaa.n vidhaatum | ukta~nca \- gurorapyavaliptasya kaaryaakaaryamajaanataH | utpathapratipannasya parityaago vidhiiyate || 330|| sa.njiivaka aaha \- asmaakamupari svaamini kupite gantu.n na shakyate na caanyatra gataanaamapi nirvR^itirbhavati | ukta~nca \- mahataa.n yo.aparaadhyeta duurastho.asmiiti naashvaset | diirghau buddhimato baahuu taabhyaa.n hi.nsati hi.nsakam || 331|| tadyuddha.n muktvaa me naanyadasti shreyaskaram | ukta~nca \- na taanhi tiirthaistapasaa ca lokaan\- svargaiShiNo daanashataiH suvR^ittaiH | kShaNena yaanyaanti raNeShu dhiiraaH praaNaansamujjhanti hi ye sushiilaaH || 332|| mR^itaiH sampraapyate svargo jiivadbhiH kiirtiruttamaa | tadubhaavapi shuuraaNaa.n guNaavetau sudurlabhau || 333|| lalaaTadeshe rudhira.n sravattu shuurasya yasya pravishecca vaktre | tatsomapaanena sama.n bhavecca sa~Ngraamayadnye vidhivatpradiShTam || 334|| tathaa ca \- homaarthairvidhivatpradaanavidhinaa sadvipravR^indaarcanai \- ryadnyairbhuurisudakShiNaiH suvihitaiH sampraapyate yatphalam | sattiirthaashramavaasahomaniyamaishcaandraayaNaadyaiH kR^itaiH pu.nbhistatphalamaahave vinihitaiH sampraapyate tatkShaNaat || 335|| tadaakarNya damanakashcintayaamaasa \- yuddhaaya kR^itanishcayo.aya.n dR^ishyate duraatmaa | tadyadi kadaacittiikShNashR^i~Ngaabhyaa.n svaamina.n prahariShyati tanmahaananarthaH sampatsyate | tadena.n bhuuyo.api svabuddhyaa prabodhya tathaa karomi yathaa deshaantaragamana.n karoti | aaha ca \- bho mitra | samyagabhihita.n bhavataa | para.n kaH svaamibhR^ityayoH sa~NgraamaH | ukta~nca \- balavanta.n ripu.n dR^iShTvaa kilaatmaana.n pragopayet | balavadbhishca kartavyaa sharaccandraprakaashataa || 336|| anyacca \- shatrorvikramamadnyaatvaa vairamaarabhate hi yaH | sa paraabhavamaapnoti samudraShTiTTibhaadyathaa || 337|| sa.njiivaka aaha \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 12 TiTTibhadampatiikathaa | kasmi.nshcitsamudraikadeshe TiTTibhadampatii prativasataH sma | tato gacChati kaala R^itusamayamaasaadya TiTTibhii garbhamaadhatta | aasannaprasavaa satii saa TiTTibhamuuce \- bhoH kaanta | mama prasavasamayo vartate | tadvicintyataa.n kimapi nirupadrava.n sthaana.n yena tatraahamaNDakamokShaNa.n karomi |TiTTibhaH praaha \- bhadre ramyo.aya.n samudrapradeshaH | tadatraiva prasavaH kaaryaH | saa praaha \- atra puurNimaadine samudravelaa carati | saa mattagajendraanapi samaakarShati | tadduuramanyatra ki~ncitsthaanamanviShyataam | tacChrutvaa vihasya TiTTibha aaha \- bhadre na yuktamukta.n bhavatyaa | kaa maatraa samudrasya yo mama duuShayiShyati prasuutim | ki.n na shruta.n bhavatyaa \- baddhvaambaracaramaarga.n vyapagatadhuuma.n sadaa mahadbhayadam | mandamatiH kaH pravishati hutaashana.n svecChayaa manujaH || 338|| mattebhakumbhavidalanakR^itashrama.n suptamantakapratimam | yamalokadarshanecChuH si.nha.n bodhayati ko naama || 339|| ko gatvaa yamasadana.n svayamantakamaadishatyajaatabhayaH | praaNaanapahara matto yadi shaktiH kaacidasti tava || 340|| praaleyaleshamishre maruti praabhaatike ca vaati jaDe | guNadoShadnyaH puruSho jalena kaH shiitamapanayati || 341|| tasmaadvishrabdhaa.atraiva garbha.n mu~nca | ukta~nca \- yaH paraabhavasantrastaH svasthaana.n santyajennaraH | tena cetputriNii maataa tadvandhyaa kena kathyate || 342|| tacChrutvaa samudrashcintayaamaasa \- aho garvaH pakShikiiTasyaasya | athavaa saadhvidamucyate \- utkShipya TiTTibhaH paadaavaaste bha~NgabhayaaddivaH | svacittakalpito garvaH kasya naatraapi vidyate || 343|| tanmayaasya pramaaNa.n kutuuhalaadapi draShTavyam | ki.n mamaiSho.aNDaapahaare kR^ite kariShyati | iti cintayitvaa sthitaH | atha prasavaanantara.n praaNayaatraartha.n gataayaaShTiTTibhyaaH samudro velaavyaajenaaNDaanyapajahaara | athaayaataa saa TiTTibhii prasavasthaana.n shuunyamavalokya pralapantii TiTTibhamuuce \- bho muurkha | kathitamaasiinmayaa te yatsamudravelayaa.aNDaanaa.n vinaasho bhaviShyati tadduuratara.n vrajaavaH para.n muuDhatayaa.aha.nkaara\- maashritya mama vacana.n na karoShi | athavaa saadhvidamucyate | suhR^idaa.n hitakaamaanaa.n na karotiiha yo vacaH | sa kuurma iva durbuddhiH kaaShThaadbhraShTo vinashyati || 344|| TiTTibha aaha \- kathametat | saabraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 13 kambugriivaakhyakuurmakathaa | asti kasmi.nshcijjalaashaye kambugriivo naama kacChapaH | tasya ca sa~NkaTavikaTanaamnii mitre ha.nsajaatiiye paramasnehakoTimaashrite nityameva sarastiiramaasaadya tena sahaanekadevarShimaharShiiNaa.n kathaaH kR^itvaa.astamayavelaayaa.n svaniiDaasa.nshraya.n kurutaH | atha gacChataa kaalenaavR^iShTivashaat saraH shanaiH shanaiH shoShamagamat | tatastadduHkhaduHkhitau taavuucatuH \- bho mitra | jambaalasheShametatsaraH sa~njaatam | tatkatha.n bhavaanbhaviShyatiiti vyaakulatva.n no hR^idi vartate | tacChrutvaa kambugriiva aaha \- bhoH saamprata.n naastyasmaaka.n jiivitavya.n jalaabhaavaat | tathaapyupaayashcintyataamiti | ukta~nca \- tyaajya.n na dhairya.n vidhure.api kaale dhairyaatkadaacidgatimaapnuyaatsaH | yathaa samudre.api ca potabha~Nge saa.nyaatriko vaa~nChati tartumeva || 345|| apara~nca \- mitraarthe baandhavaarthe ca buddhimaanyatate sadaa | jaataasvaapatsu yatnena jagaadeda.n vaco manuH || 346|| tadaaniiyataa.n kaaciddR^iDharajjurlaghukaaShTha.n vaa | anviShyataa.n ca prabhuutajalasanaatha.n saraH yena mayaa madhyapradeshe dantairgR^ihiite sati yuvaa.n koTibhaagayostatkaaShTha.n mayaa sahita.n sa~NgR^ihya tatsaro nayathaH | taavuucatuH \- bho mitra | eva.n kariShyaavaH | para.n bhavataa maunavratena sthaatavyam | no cettava kaaShThaatpaato bhaviShyati | tathaanuShThite gacChataa kambugriiveNaadhobhaagavyavasthita.n ki~ncitpuramaalokitam | tatra ye pauraaste tathaa niiyamaana.n vilokya savismayamidamuucuH \- aho cakraakaara.n kimapi pakShibhyaa.n niiyate | pashyata pashyata | atha teShaa.n kolaahalamaakarNya kambugriiva aaha \- bhoH | kimeSha kolaahalaH | iti vaktumanaa ardhokte patitaH pauraiH khaNDashaH kR^itashca | ato.aha.n braviimi \- suhR^idaa.n hitakaamaanaamiti | tathaa ca \- anaagatavidhaataa ca pratyutpannamatistathaa | dvaavetau sukhamedhete yadbhaviShyo vinashyati || 347|| TiTTibha aaha \- kathametat | saa.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 14 anaagatavidhaataadimatsyatrayakathaa | kasmi.nshcijjalaashaye.anaagatavidhaataa pratyutpannamati\- ryadbhaviShyashceti trayo matsyaaH santi | atha kadaacitta.n jalaashaya.n dR^iShTvaa gacChadbhirmatsyajiivibhirukta.n yadaho bahumatsyo.aya.n hradaH | kadaacidapi naasmaabhiranveShitaH | tadadya taavadaahaaravR^ittiH sa~njaataa | sandhyaasamayashca sa.nvR^ittaH | tataH prabhaate.atraagantavyamiti nishcayaH | atasteShaa.n tatkulishapaatopama.n vacaH samaakarNyaanaagatavidhaataa sarvaanmatsyaanaahuuyedamuuce \- aho shruta.n bhavadbhiryanmatsyajiivibhirabhihitam | tadraatraavapi gamyataa.n ki~ncinnikaTa.n saraH | ukta~nca \- ashaktairbalinaH shatroH kartavya.n prapalaayanam | sa.nshritavyo.athavaa durgo naanyaa teShaa.n gatirbhavet || 348|| tannuuna.n prabhaatasamaye matsyajiivino.atra samaagamya matsyasa.nkShaya.n kariShyanti | etanmama manasi vartate | tanna yukta.n saamprata.n kShaNamapyatraavasthaatum | ukta~nca \- vidyamaanaa gatiryeShaamanyatraapi sukhaavahaa | te na pashyanti vidvaa.nso dehabha~Nga.n kulakShayam || 349|| tadaakarNya pratyutpannamatiH praaha \- aho satyamabhihita.n bhavataa | mamaapyabhiiShTametat | tadanyatra gamyataamiti | ukta~nca \- paradeshabhayaadbhiitaa bahumaayaa napu.nsakaaH | svadeshe nidhana.n yaanti kaakaaH kaapuruShaa mR^igaaH || 350|| yasyaasti sarvatra gatiH sa kasmaat svadesharaageNa hi yaati naasham | taatasya kuupo.ayamiti bruvaaNaaH kShaara.n jala.n kaapuruShaaH pibanti || 351|| atha tatsamaakarNya proccairvihasya yadbhaviShyaH provaaca \- aho na bhavadbhyaa.n mantrita.n samyagetaditi yataH ki.n vaa~NmaatreNaapi teShaa.n pitR^ipaitaamahikametatsarastyaktu.n yujyate | yadyaayuHkShayo.asti tadanyatra gataanaamapi mR^ityurbhaviShyatyeva | ukta~nca \- arakShita.n tiShThati daivarakShita.n surakShita.n daivahata.n vinashyati | jiivatyanaatho.api vane visarjitaH kR^itaprayatno.api gR^ihe na jiivati || 352|| tadaha.n na yaasyaami | bhavadbhyaa.n ca yatpratibhaati tatkartavyam | atha tasya ta.n nishcaya.n dnyaatvaa.anaagatavidhaataa pratyutpannamatishca niShkraantau saha parijanena | atha prabhaate tairmatsyajiivibhirjaalaistajjalaashayamaaloDya yadbhaviShyeNa saha tatsaro nirmatsyataa.n niitam | ato.aha.n braviimi \- anaagatavidhaataa ceti | tacChrutvaa TiTTibha aaha \- bhadre ki.n maa.n yadbhaviShyasadR^isha.n sambhaavayasi | tatpashya me buddhiprabhaava.n yaavadena.n duShTasamudra.n svaca~ncvaa shoShayaami | TiTTibhyaaha \- aho kaste samudreNa saha vigrahaH | tanna yuktamasyopari kopa.n kartum | ukta~nca \- pu.nsaamasamarthaanaamupadravaayaatmano bhavetkopaH | piThara.n jvaladatimaatra.n nijapaarshvaaneva dahatitaraam || 353|| tathaa ca \- aviditvaatmanaH shakti.n parasya na samutsukaH | gacChannabhimukho vahnau naasha.n yaati pata~Ngavat || 354|| TiTTibha aaha \- priye maa maiva.n vada | yeShaamutsaahashaktirbhavati te svalpaa api guruunvikramante | ukta~nca \- visheShaatparipuurNasya yaati shatroramarShaNaH | aabhimukhya.n shashaa~Nkasya yathaadyaapi vidhuntudaH || 355|| tathaa ca \- pramaaNaadadhikasyaapi gaNDashyaamamadacyuteH | pada.n muurdhni samaadhatte kesarii mattadantinaH || 356|| tathaa ca \- baalasyaapi raveH paadaaH patantyupari bhuubhR^itaam | tejasaa saha jaataanaa.n vayaH kutropayujyate || 357|| hastii sthuulataraH sa caa~NkushavashaH ki.n hastimaatro.a~NkushoH | diipe prajvalite praNashyati tamaH ki.n diipamaatra.n tamaH | vajreNaapi hataaH patanti girayaH ki.n vajramaatro giri \- stejo yasya viraajate sa balavaansthuuleShu kaH pratyayaH || 358|| tadanayaa ca~ncvaasya sakala.n toya.n shuShkasthalataa.n nayaami | TiTTibhyaaha \- bhoH kaanta | yatra jaahnavii navanadiishataani gR^ihiitvaa nityameva pravishati tathaa sindhushca | tatkatha.n tvamaShTaadasha\- nadiishataiH puuryamaaNa.n ta.n vipruShavaahinyaa ca~ncvaa shoShayiShyasi | tatkimashraddheyenoktena | TiTTibha aaha \- priye | anirvedaH shriyo muula.n ca~ncurme lohasa.nnibhaa | ahoraatraaNi diirghaaNi samudraH ki.n na shuShyati || 359|| duradhigamaH parabhaago yaavatpuruSheNa pauruSha.n na kR^itam | jayati tulaamadhiruuDho bhaasvaanapi jaladapaTalaani || 360|| TiTTibhyaaha \- yadi tvayaavashya.n samudreNa saha vigrahaanuShThaana.n kaarya.n tadanyaanapi viha~Ngamaanaahuuya suhR^ijjanasahita eva.n samaacara | ukta~nca \- bahuunaamapyasaaraaNaa.n samavaayo hi durjayaH | tR^iNairaaveShTyate rajjuryena naago.api baddhyate || 361|| tathaa ca \- caTakaa kaaShThakuuTena makShikaa darduraistathaa | mahaajanavirodhena ku~njaraH pralaya.n gataH || 362|| TiTTibha aaha \- kathametat | saa praaha \- \medskip\hrule\medskip kathaa 15 ku~njaracaTakadampatiikathaa | kasmi.nshcidvanoddeshe caTakadampatii tamaalatarukR^itanilayau prativasataH sma | atha tayorgacChataa kaalena santatirabhavat | anyasminnahani pramatto vanagajaH kashcitta.n tamaalavR^ikSha.n gharmaartashChaayaarthii samaashritaH | tato madotkarShaattaa.n tasya shaakhaa.n caTakaashritaa.n puShkaraagreNaakR^iShya babha~nja | tasyaa bha~Ngena caTakaaNDaani sarvaaNi vishiirNaani | aayuHsheShatayaa ca caTakau kathamapi praaNairna viyuktau | atha caTakaa svaaNDabha~Ngaa\- bhibhuutaa pralaapaankurvaaNaa na ki~ncitsukhamaasasaada | atraantare tasyaastaanpralaapaanshrutvaa kaaShThakuuTo naama pakShii tasyaaH paramasuhR^ittadduHkhaduHkhito.abhyetya taamuvaaca \- bhagavati | ki.n vR^ithaa pralaapena | ukta~nca \- naShTa.n mR^itamatikraanta.n naanushocanti paNDitaaH | paNDitaanaa.n ca muurkhaaNaa.n visheSho.aya.n yataH smR^itaH || 363|| tathaa ca \- ashocyaaniiha bhuutaani yo muuDhastaani shocati | tadduHkhaallabhate duHkha.n dvaavanarthau niShevate || 364|| anyacca \- shleShmaashru baandhavairmukta.n preto bhu~Nkte yato.avashaH | tasmaanna roditavya.n hi kriyaaH kaaryaashca shaktitaH || 365|| caTakaa praaha \- astvetat | para.n duShTagajena madaanmama santaanakShayaH kR^itaH | tadyadi mama tva.n suhR^itsatyastadasya gajaapasadasya ko.api vadhopaayashcintyataam | yasyaanuShThaanena me santatinaashaduHkhamapasarati | ukta~nca \- aapadi yenopakR^ita.n yena ca hasita.n dashaasu viShamaasu | apakR^itya tayorubhayoH punarapi jaata.n nara.n manye || 366|| kaaShThakuuTa aaha \- bhagavati satyamabhihita.n bhavatyaa | ukta~nca \- sa suhR^idvyasane yaH syaadanyajaatyudbhavo.api san | vR^iddhau sarvo.api mitra.n syaatsarveShaameva dehinaam || 367|| sa suhR^idvyasane yaH syaatsa putro yastu bhaktimaan | sa bhR^ityo yo vidheyadnyaH saa bhaaryaa yatra nirvR^itiH || 368|| tatpashya me buddhiprabhaavam | para.n mamaapi suhR^idbhuutaa viiNaaravaa naama makShikaasti | tattaamaahuuyaagacChaami yena sa duraatmaa duShTagajo vadhyate |athaasau caTakayaa saha makShikaamaasaadya provaaca \- bhadre mameShTeya.n caTakaa kenacidduShTagajena paraabhuutaaNDasphoTanena | tattasya vadhopaayamanutiShThato me saahaayya.n kartumarhasi | makShikaapyaaha \- bhadra | kimucyate.atra viShaye | ukta~nca \- punaH pratyupakaaraaya mitraaNaa.n kriyate priyam | yatpunarmitramitrasya kaarya.n mitrairna ki.n kR^itam || 369|| satyametat | para.n mamaapi bheko meghanaado naama mitra.n tiShThati | tamapyaahuuya yathocita.n kurmaH | ukta~nca \- hitaiH saadhusamaacaaraiH shaastradnyairmatishaalibhiH | katha~ncinna vikalpante vidvadbhishcintitaa nayaaH || 370|| atha te trayo.api gatvaa meghanaadasyaagre samasta.n vR^ittaanta.n nivedya tasthuH | atha sa provaaca \- kiyanmaatro.asau varaako gajo mahaajanasya kupitasyaagre | tanmadiiyo mantraH kartavyaH | makShike tva.n gatvaa madhyaahnasamaye tasya madoddhatasya gajasya karNe viiNaaravasadR^isha.n shabda.n kuru | yena shravaNasukhalaalaso nimiilitanayano bhavati | tatashca kaaShThakuuTaca~ncvaa sphoTitanayano.andhiibhuutastR^iShaarto mama gartataTaashritasya saparikarasya shabda.n shrutvaa jalaashaya.n matvaa samabhyeti | tato gartamaasaadya patiShyati pa~ncatva.n yaasyati ceti | eva.n samavaayaH kartavyo yathaa vairasaadhana.n bhavati | atha tathaanuShThite sa mattagajo makShikaageyasukhaannimiilitanetraH kaaShThakuuTahR^itacakShu\- rmadhyaahnasamaye bhraamyanmaNDuukashabdaanusaarii gacChanmahatii.n gartaamaasaadya patito mR^itashca | ato.aha.n braviimi \- caTakaa kaaShThakuuTeneti | TiTTibha aaha \- bhadre eva.n bhavatu | suhR^idvargasamudaayena saha samudra.n shoShayiShyaami | iti nishcitya bakasaarasamayuuraadiinsamaahuuya provaaca \- bhoH paraabhuuto.aha.n samudreNaaNDakaapahareNa | taccintyataamasya shoShaNopaayaH | te sammantrya procuH \- ashaktaa vaya.n samudrashoShaNe | tatki.n vR^ithaa prayaasena | ukta~nca \- abalaH pronnata.n shatru.n yo yaati madamohitaH | yuddhaartha.n sa nivarteta shiirNadanto yathaa gajaH || 371|| tadasmaaka.n svaamii vainateyo.asti | tasmai sarvametatparibhavasthaana.n nivedyataa.n yena svajaatiparibhavakupito vairaanR^iNya.n gacChati | athavaatraavalepa.n kariShyati tathaapi naasti vo duHkham | ukta~nca \- suhR^idi nirantararacite guNavati bhR^itye.anuvartini kalatre | svaamini shaktisamete nivedya duHkha.n sukhii bhavati || 372|| tadyaamo vainateyasakaasha.n yato.asaavasmaaka.n svaamii | tathaanuShThite sarve te pakShiNo viShaNNavadanaa baaShpapuuritadR^isho vainateyasakaashamaasaadya karuNasvareNa phuutkartumaarabdhaaH \- aho | abrahmaNyamabrahmaNyam | adhunaa sadaacaarasya TiTTibhasya bhavati naathe sati samudreNaaNDaanyapahR^itaani tatpranaShTamadhunaa pakShikulam | anye.api svecChayaa samudreNa vyaapaadiShyante | ukta~nca \- kva kasya karma sa.nviikShya karotyanyo.api garhitam | gataanugatiko loko na lokaH paaramaarthikaH || 373|| caaTutaskaradurvR^ittaistathaa saahasikaadibhiH | piiDyamaanaaH prajaa rakShyaaH kuuTacChadmaadibhistathaa || 374|| prajaanaa.n dharmaShaDbhaago raadnyo bhavati rakShituH | adharmaadapi ShaDbhaago jaayate yo na rakShati || 375|| prajaapiiDanasantaapaatsamudbhuuto hutaashanaH | raadnyaH shriya.n kula.n praaNaannaadagdhvaa vinivartate || 376|| raajaa bandhurabandhuunaa.n raajaa cakShuracakShuShaam | raajaa pitaa ca maataa ca sarveShaa.n nyaayavartinaam || 377|| phalaarthii paarthivo lokaanpaalayedyatnamaasthitaH | daanamaanaaditoyena maalaakaaro.a~Nkuraaniva || 378|| yathaa biijaa~NkuraH suukShmaH prayatnenaabhirakShitaH | phalaprado bhavetkaale tadvallokaH surakShitaH || 379|| hiraNyadhaanyaratnaani yaanaani vividhaani ca | tathaanyadapi yatki~ncitprajaabhyaH syaannR^ipasya tat || 380|| athaiva.n garuDaH samaakarNya tadduHkhaduHkhitaH kopaaviShTashca vyacintayat \- aho | satyamuktametaiH pakShibhiH | tadadya gatvaa ta.n samudra.n shoShayaamaH | eva.n cintayatastasya viShNuduutaH samaagatyaaha \- bho garutman | bhagavataa naaraayaNenaaha.n tava paarshve preShitaH | devakaaryaaya bhagavaanamaraavatyaa.n yaasyatiiti | tatsatvaramaagamyataam| tacChrutvaa garuDaH saabhimaana.n praaha \- bho duuta | ki.n mayaa kubhR^ityena bhagavaankariShyati | tadgatvaa ta.n vada yadanyo bhR^ityo vaahanaayaasmatsthaane kriyataam | madiiyo namaskaaro vaacyo bhagavataH | ukta~nca \- yo na vetti guNaanyasya na ta.n seveta paNDitaH | na hi tasmaatphala.n ki~ncitsukR^iShTaaduuSharaadiva || 381|| duuta aaha \- bho vainateya | kadaacidapi bhagavanta.n prati tvayaa naitadabhihitamiidR^ik| tatkathaya ki.n te bhagavataapamaanasthaana.n kR^itam | garuDa aaha \- bhagavadaashrayabhuutena samudreNaasmaTTiTTibhaaNDaanyapahR^itaani | tadyadi nigraha.n na karoti tadaha.n bhagavato na bhR^itya ityeSha nishcayastvayaa vaacyaH | taddrutatara.n gatvaa bhavataa bhagavataH samiipe vaktavyam |atha duutamukhena praNayakupita.n vainateya.n vidnyaaya bhagavaa.nshcintayaamaasa aho sthaane kopo vainateyasya | tatsvayameva gatvaa sammaanapuraHsara.n tamaanayaami| ukta~nca \- bhakta.n shakta.n kuliina.n ca na bhR^ityamavamaanayet | putrava laalayennitya.n ya icChecChriyamaatmanaH || 382|| anyacca \- raajaa tuShTo.api bhR^ityaanaamarthamaatra.n prayacChati | te tu sammaanitaastasya praaNairapyupakurvate || 383|| ityeva.n sampradhaarya rukmapure vainateyasakaasha.n satvaramagamat | vainateyo.api gR^ihaagata.n bhagavantamavalokya trapaadhomukhaH praNamyovaaca \- bhagavan | tvadaashrayonmattena samudreNa mama bhR^ityaasyaaNDaanyapahR^itya mamaapamaano vihitaH | para.n bhagavallajjayaa mayaa vilambitam | no cedenamaha.n sthalaantaramadyaiva nayaami | yataH svaamibhayaacChuNo.api prahaaro na diiyate | ukta~nca \- yena syaallaghutaa vaatha piiDaa citte prabhoH kvacit | praaNatyaage.api tatkarma na kuryaatkulasevakaH || 384|| tacChrutvaa bhagavaanaaha \- bho vainateya | satyamabhihita.n bhavataa | ukta~nca \- bhR^ityaaparaadhajo daNDaH svaamino jaayate yataH | tena lajjaapi tasyotthaa na bhR^ityasya tathaa punaH || 385|| tadaagacCha yenaaNDaani samudraadaadaaya TiTTibha.n sambhaavayaavaH | amaraavatii.n ca gacChaavaH | tathaanuShThite samudro bhagavataa nirbhartsyaagneya.n shara.n sandhyaayaabhihitaH \- bho duraatman | diiyantaa.n TiTTibhaaNDaani | no cetsthalataa.n tvaa.n nayaami | tataH samudreNa sabhayena TiTTibhaaNDaani taani pradattaani | TiTTibhenaapi bhaaryaayai samarpitaani | ato.aha.n braviimi \- shatrorbalamavidnyaaya iti | tasmaatpuruSheNodyamo na tyaajyaH | tadaakarNya sa.njiivakastameva bhuuyo.api papracCha \- bho mitra | katha.n dnyeyo mayaa.asau duShTabuddhiriti | iyanta.n kaala.n yaavaduttarottarasnehena prasaadena caaha.n dR^iShTaH | na kadaacittadvikR^itirdR^iShTaa | tatkathyataa.n yenaahamaatmarakShaartha.n tadvadhaayodyama.n karomi | damanaka aaha \- bhadra kimatra dnyeyam | eSha te pratyayaH | yadi raktanetrastrishikhaa.n bhruukuTi.n dadhaanaH sR^ikkiNii.n parilelihantvaa.n dR^iShTvaa bhavati tadduShTabuddhiH | anyathaa suprasaadashceti | tadaadnyaapaya maam | svaashraya.n prati gacChaami | tvayaa ca yathaaya.n mantrabhedo na bhavati tathaa kaaryam | yadi nishaamukha.n praapya gantu.n shaknoShi taddeshatyaagaH kaaryaH | yataH \- tyajedeka.n kulasyaarthe graamasyaarthe kula.n tyajet | graama.n janapadasyaarthe svaatmaarthe pR^ithivii.n tyajet || 386|| aapadarthe dhana.n rakSheddaaraanrakSheddhanairapi | aatmaana.n satata.n rakSheddaarairapi dhanairapi || 387|| balavataabhibhuutasya videshagamana.n tadanupravesho vaa niitiH | taddeshatyaagaH kaaryaH| athavaatmaa saamaadibhirupaayai\- rabhirakShaNiiyaH | ukta~nca \- api putrakalatrairvaa praaNaanrakSheta paNDitaH | vidyamaanairyatastaiH syaatsarva.n bhuuyo.api dehinaam || 388|| tathaa ca \- yena kenaapyupaayena shubhenaapyashubhena vaa | uddhareddiinamaatmaana.n samartho dharmamaacaret || 389|| yo maayaa.n kurute muuDhaH praaNatyaage dhanaadiShu | tasya praaNaaH praNashyanti tairnaShTairnaShTameva tat || 390|| evamabhidhaaya damanakaH karaTakasakaashamagamat | karaTako.api tamaayaanta.n dR^iShTvaa provaaca \- bhadra | ki.n kR^ita.n tatrabhavataa | damanaka aaha \- mayaa taavanniitibiijanirvaapaNa.n kR^itam | parato daivavihitaayattam | ukta~nca \- paraa~Nmukhe.api daive.atra kR^itya.n kaarya.n vipashcitaa | aatmadoShavinaashaaya svacittastambhanaaya ca || 391|| tathaa ca \- udyogina.n puruShasi.nhamupaiti lakShmii \- rdaiva.n hi daivamiti kaapuruShaa vadanti | daiva.n nihatya kuru pauruShamaatmashaktyaa | yatne kR^ite yadi na sidhyati ko.atra doShaH || 392|| karaTaka aaha \- tatkathaya kiidR^iktvayaa niitibiija.n nirvaapitam | so.abraviit \- mayaa.anyonya.n taabhyaa.n mithyaaprajalpena bhedastathaa vihito yathaa bhuuyo.api mantrayantaavekasthaanasthitau na drakShyasi | karaTaka aaha \- aho na yukta.n bhavataa vihita.n yatparaspara.n tau snehaardrahR^idayau sukhaashrayau kopasaagare prakShiptau | ukta~nca \- aviruddha.n sukhastha.n yo duHkhamaarge niyojayet | janmajanmaantara.n duHkhii sa naraH syaadasa.nshayam || 393|| apara.n tva.n yadbhedamaatreNaapi tuShTastadapyayukta.n yataH sarvato.api jano viruupakaraNe samartho bhavati nopakartum | ukta~nca \- ghaatayitumeva niicaH parakaarya.n vetti na prasaadayitum | paatayitumasti shaktirvaayorvR^ikSha.n na connamitum || 394|| damanaka aaha \- anabhidnyo bhavaanniitishaastrasya tenaitadbraviiti | ukta~nca yataH \- jaatamaatra.n na yaH shatru.n vyaadhi.n ca prashama.n nayet | mahaabalo.api tenaiva vR^iddhi.n praapya sa hanyate || 395|| tacChatrubhuuto.ayamasmaaka.n mantripadaaharaNaat | ukta~nca \- pitR^ipaitaamaha.n sthaana.n yo yasyaatra jigiiShate | sa tasya sahajaH shatrurucChedyo.api priye sthitaH || 396|| tanmayaa sa udaasiinatayaa samaaniito.abhayapradaanena yaavattaavadahamapi tena saacivyaatpracyaavitaH | athavaa saadhvidamucyate \- dadyaatsaadhuryadi nijapade durjanaaya pravesham tannaashaaya prabhavati tato vaa~nChamaanaH svaya.n saH | tasmaaddeyo vipulamatibhirnaavakaasho.adhamaanaam | jaaraapi syaadgR^ihapatiriti shruuyate vaakyato.atra || 397|| tena mayaa tasyopari vadhopaaya eva viracyate | deshatyaagaaya vaa bhaviShyati | tacca tvaa.n muktvaa.anyo na dnyaasyati | taduktametatte svaarthaayaanuShThitam | ukta~nca \- nistri.nsha.n hR^idaya.n kR^itvaa vaaNii.n kShurasamopamaam | vikalpo.atra na kartavyo hanyaattatraapakaariNam || 398|| apara.n mR^ito.apyasmaaka.n bhojyo bhaviShyati | tadeka.n taavadvarasaadhanam | apara.n saacivya.n ca bhaviShyati tR^iptishceti | tadguNatraye.asminnupasthite kasmaanmaa.n duuShayasi tva.n jaaDyabhaavaat | ukta~nca \- parasya piiDana.n kurvansvaarthasiddhi.n ca paNDitaH | muuDhabuddhirna bhakSheta vane caturako yathaa || 399|| karaTaka aaha \- kathametat | sa aaha \- \medskip\hrule\medskip kathaa 16 vajrada.nShTranaamasi.nhakathaa | asti kasmi.nshcidvanoddeshe vajrada.nShTro naama si.nhaH | tasya caturakakravyamukhanaamaanau shR^igaalavR^ikau bhR^ityabhuutau sadaivaanugatau tatraiva vane prativasataH | athaanyadine si.nhena kadaacidaasannaprasavaa prasavavedanayaa svayuuthaadbhraShToShTryupaviShTaa kasmi.nshcidvanagahane samaasaaditaa | atha taa.n vyaapaadya yaavadudara.n sphoTayati taavajjiivallaghudaaserakashishurniShkraantaH | si.nho.api daaserakyaaH pishitena saparivaaraH paraa.n tR^iptimupaagataH | para.n snehaadbaaladaaseraka.n tyakta.n gR^ihamaaniiyedamuvaaca \- bhadra na te.asti mR^ityorbhaya.n matto naanyasmaadapi | tataH svecChayaa.atra vane bhraamyataamiti | yataste sha~NkusadR^ishau karNau tataH sha~NkukarNo naama bhaviShyati | evamanuShThite catvaaro.api ta ekasthaane vihaariNaH parasparamanekaprakaaragoShThiisukha\- manubhavantastiShThanti | sha~NkukarNo.api yauvanapadaviimaaruuDhaH kShaNamapi na ta.n si.nha.n mu~ncati | atha kadaacidvajrada.nShTrasya kenacidvanyena mattagajena saha yuddhamabhavat | tena madaviiryaatsa dantaprahaaraistathaa kShatashariiro vihito yathaa pracalitu.n na shaknoti | tadaa kShutkShaamakaNThastaanprovaaca \- bhoH | anviShyataa.n ki~ncitsattva.n yenaahameva.nsthito.api ta.n vyaapaadyaa.atmano yuShmaaka.n ca kShutpraNaasha.n karomi | tacChrutvaa te trayo.api vane sandhyaakaala.n yaavadbhraantaaH para.n na ki~ncitsattvamaasaaditam| atha caturakashcintayaamaasa \- yadi sha~NkukarNo.aya.n vyaapaadyeta tataH sarveShaa.n katiciddinaani tR^iptirbhavati | para.n naina.n svaamii mitratvaadaashrayasamaashritatvaacca vinaashayiShyati | athavaa buddhiprabhaaveNa svaamina.n pratibodhya tathaa kariShye yathaa vyaapaadayiShyati | ukta~nca \- avadhya.n caathavaagamyamakR^itya.n naasti ki~ncana | loke buddhimataa.n buddhestasmaattaa.n viniyojayet|| 400|| eva.n vicintya sha~NkukarNamidamaaha \- bhoH sha~NkukarNa | svaamii taavatpathya.n vinaa kShudhayaa paripiiDyate | svaamyabhaavaadasmaaka\- mapi dhruva.n vinaasha eva | tato vaakya.n ki~ncitsvaamyarthe vadiShyaami | tacChruuyataam | sha~NkukarNa aaha \- bhoH shiighra.n nivedyataa.n yena te vacana.n shiighra.n nirvikalpa.n karomi | apara.n svaamino hite kR^ite mayaa sukR^itashata.n kR^ita.n bhaviShyati | atha caturaka aaha \- bho bhadra | aatmashariira.n dviguNalaabhena svaamine prayacCha yena te dviguNa.n shariira.n bhavati | svaaminaH punaH praaNayaatraa bhavati | tadaakarNya sha~NkukarNaH praaha \- bhadra | yadyeva.n tanmadiiya\- prayojanametaducyataa.n svaamyarthaH kriyataamiti | paramatra dharmaH pratibhuuriti | te vicintya sarve si.nhasakaashamaajagmuH | tatashcaturaka aaha \- deva | na ki~ncitsattva.n praaptam | bhagavaanaadityo.apyasta.n gataH | tadyadi svaamii dviguNa.n shariira.n prayacChati tataH sha~NkukarNo.aya.n dviguNavR^iddhyaa svashariira.n prayacChati dharmapratibhuvaa | si.nha aaha \- bhoH yadyeva.n tatsundarataram | vyavahaarasyaasya dharmaH pratibhuuH kriyataamiti |atha si.nhavacanaanantara.n vR^ikashR^igaa\- laabhyaa.n vidaaritobhayakukShiH sha~NkukarNaH pa~ncatvamupaagataH | atha vajrada.nShTrashcaturakamaaha \- bhoshcaturaka | yaavadaha.n nadii.n gatvaa snaana.n devataarcanavidhi.n kR^itvaa.a.agacChaami taavattvayaa .atraapramattena bhaavyamityuktvaa nadyaa.n gataH | atha tasmingate caturakashcintayaamaasa \- katha.n mamaikaakino bhojyo.ayamuShTro bhaviShyati iti vicintya kravyamukhamaaha \- bhoH kravyamukha | kShudhaalurbhavaan | tadyaavadasau svaamii naagacChati taavattvamasyo\- ShTrasya maa.nsa.n bhakShaya | aha.n tvaa.n svaamino nirdoSha.n pratipaadayiShyaami | so.api tacChrutvaa yaavatki~ncinmaa.nsamaasvaa\- dayati taavaccaturakeNoktam \- bhoH kravyamukha | samaagacChati svaamii | tattyaktvaina.n duure tiShTha yenaasya bhakShaNa.n na vikalpayati | tathaanuShThite si.nhaH samaayaato yaavaduShTra.n pashyati taavadriktiikR^itahR^idayo daaserakaH | tato bhR^ikuTi.n kR^itvaa paruShataramaaha \- aho kenaiSha uShTra ucChiShTataa.n niito yena tamapi vyaapaadayaami | evamabhihite kravyamukhashcaturakamukha\- mavalokayati | atha caturako vihasyovaaca \- bhoH | maamanaadR^itya pishita.n bhakShayitvaa.adhunaa manmukhamavalokayasi | tadaasvaadayaasya durNayataroH phalamiti | tadaakarNya kravyamukho jiivanaashabhayaadduuradesha.n gataH | etasminnantare tena maargeNa daaserakasaartho bhaaraakraantaH samaayaataH | tasyaagresaroShTrasya kaNThe mahatii ghaNTaa baddhaa | tasyaaH shabda.n duurato.apyaakarNya si.nho jambukamaaha \- bhadra dnyaayataa.n kimeSha raudraH shabdaH shruuyate.ashrutapuurvaH | tacChrutvaa caturakaH ki~ncidvanaantara.n gatvaa satvaramabhyupetya provaaca \- svaamin | gamyataa.n gamyataa.n yadi shaknoShi gantum | so.abraviit \- bhadra kimeva.n maa.n vyaakulayasi | tatkathaya kimetaditi | caturaka aaha \- svaamin eSha dharmaraajastavopari kupitao yadanenaakaale daaserako.aya.n madiiyo vyaapaaditaH | tatsahasraguNamuShTramasya sakaashaadgrahiiShyaami | iti nishcitya bR^ihanmaanamaadaayaagresarasyoShTrasya griivaayaa.n ghaNTaa.n baddhvaa badhyadaaserakasaktaanapi pitR^ipitaamahaanaadaaya vairaniryaatanaarthamaayaata eva | si.nho.api tacChrutvaa sarvato duuraadevaavalokya mR^itamuShTra.n parityajya praaNabhayaatpraNaShTaH | caturako.api shanaiH shanaistasyoShTrasya maa.nsa.n bhakShayaamaasa | ato.aha.n braviimi \- parasya piiDana.n kurvanniti | atha damanake gate sa.njiivakashcintayaamaasa \- aho kimetanmayaa kR^itam | yacChaShpaado.api maa.nsaashitastasyaanugaH sa.nvR^ittaH | athavaa saadhvidamucyate \- agamyaanyaH pumaanyaati yo.asevyaa.nshca niShevate | sa mR^ityumupagRihNaati garbhamashvatarii yathaa || 401|| tatki.n karomi | kva gacChaami | katha.n me shaantirbhaviShyati | athavaa tameva pi~Ngalaka.n gacChaami | kadaacinmaa.n sharaNaagata.n rakShati | praaNairna viyojayati | yata ukta~nca \- dharmaartha.nyatataamapiiha vipado devaadyadi syuH kvacit | tattaasaamupashaantaye sumatibhiH kaaryo visheShaannayaH | loke khyaatimupaagataa.atra sakale lokoktireShaa yataH | dagdhaanaa.n kila vahninaa hitakaraH seko.api tasyodbhavaH || 402|| tathaa ca \- loke.athavaa tanubhR^itaa.n nijakarmapaaka.n nitya.n samaashritavataa.n suhitakriyaaNaam | bhaavaarjita.n shubhamathaapyashubha.n nikaama.n yadbhaavi tadbhavati naatra vicaarahetuH || 403|| apara.n caanyatra gatasyaapi me kasyacidduShTasattvasya maa.nsaashinaH sakaashaanmR^ityurbhaviShyati | tadvara.n si.nhaat | ukta~nca \- mahadbhiH spardhamaanasya vipadeva gariiyasii | dantabha~Ngo.api naagaanaa.n shlaaghyo girividaaraNe || 404|| tathaa ca \- mahato.api kShaya.n labdhvaa shlaaghya.n niico.api gacChati | daanaarthii madhupo yadvadgajakarNasamaahataH || 405|| eva.n nishcitya sa sthalitagatirmanda.n gatvaa si.nhaashraya.n pashyannapaThat \- aho saadhvidamucyate \- antarliinabhuja~Ngama.n gR^ihamivaantaHsthograsi.nha.n vanam | graahaakiirNamivaabhiraamakamalacChaayaasanaatha.n saraH | kaalenaaryajanaapavaadapishunaiH kShudrairanaaryaiH shritam | duHkhena pravigaahyate sacakita.n raadnyaa.n manaH saamayam || 406|| eva.n paThandamanakoktaakaara.n pi~Ngalaka.n dR^iShTvaa pracakitaH sa.nvR^itashariiro duuratara.n praNaamakR^iti.n vinaapyupaviShTaH | pi~Ngalako.api tathaavidha.n ta.n vilokya damanakavaakya.n shraddadhaanaH kopaattasyopari papaata | atha sa.njiivakaH kharanakhavikartitapR^iShThaH shR^i~Ngaabhyaa.n tadudaramullikhya kathamapi tasmaadapetaH shR^i~Ngaabhyaa.n hantumicChanyuddhaa\- yaavasthitaH | atha dvaavapi tau puShpitapalaashapratimau parasparavadha\- kaa~NkShiNau dR^iShTvaa karaTako damanakamaaha \- bho muuDhamate | anayorvirodha.n vitanvataa tvayaa saadhu na kR^itam | na ca tva.n niititattva.n vetsi | niitividbhirukta~nca \- kaaryaaNyuttamadaNDasaahasaphalaanyaayaasasaadhyaani ye | priityaa sa.nshamayanti niitikushalaaH saamnaiva te mantriNaH | niHsaaraalpaphalaani ye tvavidhinaa vaa~nChanti daNDodyamaiH | teShaa.n durNayaceShTitairnarapateraaropyate shriistulaam || 407|| tadyadi svaamyabhighaato bhaviShyati tatki.n tvadiiyamantrabuddhyaa kriyate | atha sa.njiivako na badhyate tathaapyabhavyam | yataH praaNasa.ndehaattasya ca vadhaH | tanmuuDha | katha.n tva.n mantripadamabhilaShasi | saamasiddhi.n na vetsi | tadvR^ithaa manoratho.aya.n te daNDaruceH | ukta~nca \- saamaadidaNDaparyanto nayaH proktaH svayambhuvaa | teShaa.n daNDastu paapiiyaa.nsta.n pashcaadviniyojayet || 408|| tathaa ca \- saamnaiva yatra siddhirna tatra daNDo budhena viniyojyaH | pitta.n yadi sharkarayaa shaamyati ko.arthaH paTolena || 409|| tathaa ca \- aadau saama prayoktavya.n puruSheNa vijaanataa | saamasaadhyaani kaaryaaNi vikriyaa.n yaanti na kvacit || 410|| na candreNa na cauShadhyaa na suuryeNa na vahninaa | saamnaiva vilaya.nyaati vidveShaprabhava.n tamaH || 411|| tathaa yattva.n mantritvamabhilaShasi tadapyayuktam | yatastva.n mantrigati.n na vetsi | yataH pa~ncavidho mantraH | sa ca karmaNaamaarambhopaayaH puruShadravyasampaddeshakaalavibhaago vinipaatapratiikaaraH kaaryasiddhishceti | so.aya.n svaamyamaatyayo\- rekatamasya ki.n vaa dvayorapi vinipaataH samutpadyate lagnaH | tadyadi kaacicChaktirasti tadvicintyataa.n vinipaatapratiikaaraH | bhinnasandhaane hi mantriNaa.n buddhipariikShaa | tanmuurkha | tatkartumasamarthastva.n yato vipariitabuddhirasi | ukta~nca \- mantriNaa.n bhinnasandhaane bhiShajaa.n saa.nnipaatike | karmaNi vyajyate pradnyaa susthe ko vaa na paNDitaH || 412|| anyacca \- ghaatayitumeva niicaH parakaarya.n vetti na prasaadhayitum | paatayitumeva shaktirnaakhoruddhartumannapiTam || 413|| athavaa na te doSho.ayam | svaamino doShaH yaste vaakya.n shraddadhaati | ukta~nca \- naraadhipaa niicajanaanuvartino budhopadiShTena pathaa na yaanti ye | vishantyato durgamamaarganirgama.n samastasambaadhamanarthapa~njaram || 414|| tadyadi tvamasya mantrii bhaviShyasi tadaanyo.api kashcinnaasya samiipe saadhujanaH sameShyati | ukta~nca \- guNaalayo.apyasanmantrii nR^ipatirnaadhigamyate | prasannasvaadusalilo duShTagraahyo yathaa hradaH || 415|| tathaa ca shiShTajanarahitasya svaamino.api naasho bhaviShyati | ukta~nca \- citraasvaadakathairbhR^ityairanaayaasitakaarmukaiH | ye ramante nR^ipaasteShaa.n ramante ripavaH shriyaa || 416|| tatki.n muurkhopadeshena | kevala.n doSho na guNaH | ukta~nca \- naanaamya.n namate daaru naashmani syaatkShurakriyaa | suuciimukha.n vijaaniihi naashiShyaayopashyate || 417|| damanaka aaha kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 17 vaanarayuuthakathaa | asti kasmi.nshcitparvataikadeshe vaanarayuutham | tacca kadaaciddhemanta\- samaye.atikaThoravaatasa.nsparshavepamaanakalevara.n tuShaaravarSho\- ddhatapravarShaghanadhaaraanipaatasamaahata.n na katha~ncicChaanti\- magamat | atha kecidvaanaraa vahnikaNasadR^ishaani gu~njaaphalaa\- nyavacitya vahnivaa~nChayaa phuutkurvantaH samantaattasthuH | atha suuciimukho naama pakShii teShaa.n ta.n vR^ithaayaasamavalokya provaaca \- bhoH sarve muurkhaa yuuyam | naite vahnikaNaaH gu~njaaphalaani etaani | tatki.n vR^ithaa shrameNa | naitasmaacChiitarakShaa bhaviShyati | tadanviShyataa.n kashcinnirvaato vanapradesho guhaa girikandara.n vaa | adyaapi saTopaa medhaa dR^ishyante | atha teShaamekatamo vR^iddhavaanarastamuvaaca \- bho muurkha | ki.n taavadanena vyaapaareNa | tadgamyataam | ukta~nca \- muhurvighnitakarmaaNa.n dyuutakaara.n paraajitam | naalaapayedvivekadnyo yadiicChetsiddhimaatmanaH || 418|| tathaa ca \- aakheTaka.n vR^ithaaklesha.n muurkha.n vyasanasa.nsthitam | samaalaapena yo yu~Nkte sa gacChati paraabhavam || 419|| so.api tamanaadR^itya bhuuyo.api vaanaraananavaratamaaha \- bhoH | ki.n vR^ithaa kleshena | atha yaavadasau na katha~ncitpralapanviramati taavadekena vaanareNa vyarthashramatvaatkupitena pakShaabhyaa.n gR^ihiitvaa shilaayaamaasphaalita uparatashca | ato.aha.n braviimi \- naanamya.n namate daaru ityaadi | tathaa ca \- upadesho hi muurkhaaNaa.n prakopaaya na shaantaye | payaHpaana.n bhuja~Ngaanaa.n kevala.n viShavardhanam || 420|| anyacca \- upadesho na daatavyo yaadR^ishe taadR^ishe nare | pashya vaanaramuurkheNa sugR^ihii nirgR^ihiikR^itaa || 421|| damanaka aaha \- kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 18 kasmi.nshcidvanoddeshe shamiivR^ikShaH | tasya lambamaanashaakhaayaa.n kR^itaavaasaavaraNyacaTakadampatii prativasataH sma | atha kadaacittayoH sukhasa.nsthayorhemantamegho manda.n manda.n varShitumaarabdhaH | atraantare kashcicChaakhaamR^igo vaataasaarasamaahataH proddhuuShita\- shariiro dantaviiNaa.n vaadayanvepamaanastasyaaH shamyaa muulamaasaadyopaviShTaH | atha ta.n taadR^iShamavalokya caTakaa praaha \- bho bhadra | hastapaadasamopeto dR^ishyase puruShaakR^itiH | shiitena bhidyase muuDha katha.n na kuruShe gR^iham || 422|| etacChrutvaa taa.n vaanaraH sakopamaaha \- adhame kasmaanna tva.n maunavrataa bhavasi | aho dhaarShTyamasyaaH | adya maamupahasati \- suuciimukhii duraacaaraa raNDaa paNDitavaadinii | naasha~Nkate prajalpantii tatkimenaa.n na hanmyaham || 423|| eva.n pralapya taamaaha \- mugdhe | ki.n mama cintayaa tava prayojanam | ukta~nca \- vaacya.n shraddhaasametasya pR^icChatashca visheShataH | prokta.n shraddhaavihiinasya araNyaruditopamam || 424|| tatki.n bahunaa taavat | kulaayasthitayaa tayaa punarapyabhihitaH | sa taavattaa.n shamiimaaruhya tasyaaH kulaaya.n shatadhaa khaNDasho.akarot | ato.aha.n braviimi \- upadesho na daatavya iti | tanmuurkha | shikShaapito.api na shikShitastvam | athavaa na te doSho.asti yataH saadhoH shikShaa guNaaya sampadyate naasaadhoH | ukta~nca \- ki.n karotyeva paaNDityamasthaane viniyojitam | andhakaarapraticChanne ghaTe diipa ivaahitaH || 425|| tadvyarthapaaNDityamaashritya mama vacanamashR^iNvannaatmanaH shaantimapi vetsi tannuunamapajaatastvam | ukta~nca \- jaataH putro.anujaatashca atijaatastathaiva ca | apajaatashca loke.asminmantavyaaH shaastravedibhiH || 426|| maatR^itulyaguNo jaatastvanujaataH pituH samaH | atijaato.adhikastasmaadapajaato.adhamaadhamaH || 427|| apyaatmano vinaasha.n gaNayati na khalaH paravyasanahR^iShTaH | praayo mastakanaashe samaramukhe nR^ityati kabandhaH || 428|| aho saadhvidamucyate \- dharmabuddhiH kubuddhishca dvaavetau viditau mama | putreNa vyarthapaaNDityaatpitaa dhuumena ghaatitaH || 429|| damanaka aaha kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 20 kasmi.nshciddeshe dharmabuddhiH paapabuddhishca dve mitre prativasataH | atha kadaacitpaapabuddhinaa cintita.n yadaha.n taavanmuurkho daaridryopetashca | tadena.n dharmabuddhimaadaaya deshaantara.n gatvaa.asyaashrayeNaarthopaarjanaa.n kR^itvainamapi va~ncayitvaa sukhiibhavaami | athaanyasminnahani paapabuddhirdharmabuddhi.n praaha \- bho mitra | vaardhakabhaave ki.n tvaatmaviceShTita.n smarasi | deshaantaramadR^iShTvaa kaa.n shiShTajanasya vaarttaa.n kathayiShyasi | ukta~nca \- deshaantareShu bahuvidhabhaaShaaveShaadi yena na dnyaatam | bhramataa dharaNiipiiThe tasya phala.n janmano vyartham || 430|| tathaa ca \- vidyaa.n vitta.n shilpa.n taavannaapnoti maanavaH samyak | yaavadvrajati na bhuumau deshaaddeshaantara.n hR^iShTaH || 431|| atha tasya tadvacanamaakarNya prahR^iShTamanaastenaiva saha gurujanaanudnyaataH shubhe.ahani deshaantara.n prasthitaH | tatra ca dharmabuddhiprabhaaveNa bhramataa paapabuddhinaa prabhuutatara.n vittamaasaaditam | tatashca tau dvaavapi prabhuutopaarjitadravyau prahR^iShTau svagR^iha.n pratyautsukyena prasthitau | ukta~nca \- praaptavidyaarthashilpaanaa.n deshaantaranivaasinaam | kroshamaatro.api bhuubhaagaH shatayojanavadbhavet || 432|| atha svasthaanasamiipavartinaa paapabuddhinaa dharmabuddhirabhihitaH \- bhadra | na sarvametaddhana.n gR^iha.n prati netu.n yujyate | yataH kuTumbino baandhavaashca praarthayiShyante | tadatraiva vanagahane kvaapi bhuumau nikShipya ki~ncinmaatramaadaaya gR^iha.n pravishaavaH | bhuuyo.api prayojane sa~njaate tanmaatra.n sametyaasmaat\- sthaanaanneShyaavaH | ukta~nca \- na vitta.n darshayetpraadnyaH kasyacitsvalpamapyaho | munerapi yatastasya darshanaaccalate manaH || 433|| tathaa ca \- yathaamiSha.n jale matsyairbhakShyate shvaapadairbhuvi | aakaashe pakShibhishcaiva tathaa sarvatra vittavaan || 434|| tadaakarNya dharmabuddhiraaha \- bhadra eva.n kriyataam | tathaanuShThite dvaavapi tau svagR^iha.n gatvaa sukhena sa.n sthitavantau | athaanyasminnahani paapabuddhirnishiithe.aTavyaa.n gatvaa tatsarva.n vitta.n samaadaaya garta.n puurayitvaa svabhavana.n jagaama | athaanyedyu\- rdharmabuddhi.n sametya provaaca \- sakhe bahukuTumbaa vaya.n vittaabhaavaatsiidaamaH | tadgatvaa tatra sthaane ki~ncinmaatra.n dhanamaanayaavaH | so.abraviit \- bhadra eva.n kriyataam | atha dvaavapi gatvaa tatsthaana.n yaavatkhanatastaavadrikta.n bhaaNDa.n dR^iShTavantau | atraantare paapabuddhiH shirastaaDayanprovaaca \- bho dharmabuddhe | tvayaa hR^itametaddhana.n naanyena | yato bhuuyo.api gartaapuuraNa.n kR^itam | tatprayacCha me tasyaardham | anyathaa.aha.n raajakule nivedayiShyaami | sa aaha \- bho duraatman | maa maiva.n vada | dharmabuddhiH khalvaham | naitaccaurakarma karomi | ukta~nca \- maatR^ivatparadaaraaNi paradravyaaNi loShTavat | aatmavatsarvabhuutaani viikShante dharmabuddhayaH || 435|| eva.n dvaavapi vivadamaanau dharmaadhikaariNa.n gatau | procatushca paraspara.n duuShayantau | atha dharmaadhikaraNaadhiShThitapuruShai\- rdivyaarthe yaavanniyojitau taavatpaapabuddhiraaha \- aho na samyagdR^iShTo nyaayaH | ukta~nca \- vivaade.anviShyate patra.n tadabhaave.api saakShiNaH | saakShyabhaavaattato divya.n pravadanti maniiShiNaH || 436|| tadatra viShaye mama vR^ikShadevataaH saakShiibhuutaastiShThanti | taa apyaavayorekatara.n caura.n saadhu.n vaa kariShyanti | atha taiH sarvairabhihitam \- bho yuktamukta.n bhavataa | ukta~nca \- antyajo.api yadaa saakShii vivaade samprajaayate | na tatra yujyate divya.n ki.n punarvanadevataaH || 437|| tadasmaakamapyatra viShaye mahatkautuuhala.n vartate | pratyuuShasamaye yuvaabhyaamapyasmaabhiH saha tatra vanoddeshe gantavyamiti | etasminnantare paapabuddhiH svagR^iha.n gatvaa svajanakamuvaaca \- taata prabhuuto.aya.n mayaartho dharmabuddheshcoritaH | sa ca tava vacanena pariNati.n gacChati | anyathaa.asmaaka.n praaNaiH saha yaasyati | sa aaha \- vatsa druta.n vada yena procya taddravya.n sthirataa.n nayaami | paapabuddhiraaha \- taata asti tatpradeshe mahaashamii | tasyaa.n mahatkoTaramasti | tatra tva.n saa.npratameva pravisha | tataH prabhaate yadaaha.n satyashraavaNa.n karomi tadaa tvayaa vaacya.n yaddharmabuddhishcaura iti | tathaanuShThite pratyuuShe snaatvaa paapabuddhiH dharmabuddhipuraHsaro dharmaadhikaraNakaiH saha taa.n shamiimabhyetya taarasvareNa provaaca | aadityacandraavanilo.analashca dyaurbhuumiraapo hR^idaya.n yamashca | ahashca raatrishca ubhe ca sandhye dharmo hi jaanaati narasya vR^ittam || 438|| bhagavati vanadevate | aavayormadhye yashcaurasta.n kathaya | atha paapabuddhipitaa shamiikoTarasthaH provaaca \- bho dharmabuddhinaa hR^itametaddhanam| tadaakarNya sarve te raajapuruShaa vismayotphullalocanaa yaavaddharmabuddhervittaharaNocita.n nigraha.n shaastradR^iShTyaavalokayanti taavaddharmabuddhinaa tacChamiikoTara.n vahnibhojyadravyaiH pariveShTya vahninaa sandiipitam | atha jvalati tasminshamiikoTare.ardhadagdhashariiraH sphuTitekShaNaH karuNa.n paridevayanpaapabuddhipitaa nishcakraama | tatashca taiH sarvaiH pR^iShTaH \- bhoH kimidam | ityukta ida.n sarva.n kukR^itya.n paapabuddheH kaaraNaajjaatamityuktvaa mR^itaH | tataste raajapuruShaaH paapabuddhi.n shamiishaakhaayaa.n pratilambya dharmabuddhi.n prashasyedamuucuH \- aho saadhvidamucyate \- upaaya.n cintayetpraadnyastathaapaaya.n ca cintayet | pashyato bakamuurkhasya nakulairbhakShitaaH sutaaH || 439|| dharmabuddhiH praaha \- kathametat | te procuH \- \medskip\hrule\medskip kathaa 21 kR^iShNasarpakathaa | asti kasmi.nshcidvanoddeshe bahubakasanaatho vaTapaadapaH | tasya koTare kR^iShNasarpaH prativasati sma | sa ca bakabaalakaanajaata\- pakShaanapi sadaiva bhakShayankaala.n nayati | athaiko bakastena bhakShitaanyapatyaani dR^iShTvaa shishuvairaagyaatsarastiiramaasaadya baaShpapuurapuuritanayano.adhomukhastiShThati | ta.n ca taadR^ikceShTita\- mavalokya kuliirakaH provaaca \- maama kimeva.n rudyate bhavataa.adya | sa aaha \- bhadra ki.n karomi | mama mandabhaagyasya baalakaaH koTaranivaasinaa sarpeNa bhakShitaaH | tadduHkhaduHkhito.aha.n rodimi | tatkathaya me yadyasti kashcidupaayastadvinaashaaya | tadaakarNya kuliirakashcintayaamaasa \- aya.n taavadasmatsahajavairii | tathopadesha.n prayacChaami satyaanR^ita.n yathaanye.api bakaaH sarve sa~NkShayamaayaanti | ukta~nca \- navaniitasamaa.n vaaNii.n kR^itvaa citta.n tu nirdayam | tathaa prabodhyate shatruH saanvayo mriyate yathaa || 440|| aaha ca \- maama yadyeva.n tanmatsyamaa.nsakhaNDaani nakulasya biladvaaraatsarpakoTara.n yaavatprakShipa yathaa nakulastanmaargeNa gatvaa ta.n duShTasarpa.n vinaashayati | atha tathaanuShThite matsyamaa.nsaanusaariNaa nakulena ta.n kR^iShNasarpa.n nihatya te.api tadvR^ikShaashrayaaH sarve bakaashca shanaiH shanairbhakShitaaH | ato vaya.n bruumaH \- upaaya.n cintayediti | eva.n muuDha | tvayaapyupaaya\- shcintito naapaayaH paapabuddhivat | tanna bhavasi tva.n sajjanaH| kevala.n paapabuddhirasi | dnyaato mayaa svaaminaH praaNasa.ndehaanayanaat | prakaTiikR^ita.n tvayaa svayamevaatmano duShTatva.n kauTilya.n ca | athavaa saadhvidamucyate \- yatnaadapi kaH pashyecChikhinaamaahaaraniHsaraNamaargam | yadi jaladadhvanimuditaasta eva muuDhaa na nR^ityeyuH || 441|| yadi tva.n svaaminamenaa.n dashaa.n nayasi tadasmadvidhasya kaa gaNanaa | tasmaanmamaasannena bhavataa na bhaavyam | ukta~nca \- tulaa.n lohasahasrasya yatra khaadanti muuShakaaH | raaja.nstatra harecChyeno baalaka.n naatra sa.nshayaH || 442|| damanaka aaha kathametat |so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 22 jiirNadhananaamavaNikputrakathaa | asti kasmi.nshcidadhiShThaane jiirNadhano naama vaNikputraH | sa ca dravyakShayaaddeshaantaragamanamanaa vyacintayat \- yatra deshe.athavaa sthaane bhogaanbhuktvaa svaviiryataH | tasminvibhavahiino yo vasetsa puruShaadhamaH || 443|| tathaa ca \- yenaaha.nkaarayuktena cira.n vilasita.n puraa | diina.n vadati tatraiva yaH pareShaa.n sa ninditaH || 444|| tasya ca gR^ihe sahasralohabhaaraghaTitaa puurvapuruShopaarjitaa tulaa.asiit | taa.n ca kasyacicChreShTino gR^ihe nikShepabhuutaa.n kR^itvaa deshaantara.n prasthitaH | tataH sucira.n kaala.n deshaantara.n yathecChayaa bhraantvaa punaH svapuramaagatya ta.n shreShThinamuvaaca \- bhoH shreShThin | diiyataa.n me saa nikShepatulaa | sa aaha \- bho | naasti saa tvadiiyaa tulaa | muuShikairbhakShitaa | jiirNadhana aaha \- bhoH shreShThin | naasti doShaste yadi muuShikairbhakShiteti | iidR^igevaaya.n sa.nsaaraH | na ki~ncidatra shaashvatamasti | paramaha.n nadyaa.n snaanaartha.n gamiShyaami | tattvamaatmiiya.n shishumena.n dhanadevanaamaana.n mayaa saha snaanopakaraNahasta.n preShayeti | so.api cauryabhayaattasya sha~NkitaH svaputramuvaaca \- vatsa pitR^ivyo.aya.n tava snaanaartha.n nadyaa.n yaasyati | tadgamyataamanena saardha.n snaanopakaraNamaadaayeti | aho saadhvidamucyate \- na bhaktyaa kasyacitko.api priya.n prakurute naraH | muktvaa bhaya.n pralobha.n vaa kaaryakaaraNameva vaa || 445|| tathaa ca \- atyaadaro bhavedyatra kaaryakaaraNavarjitaH | tatra sha~Nkaa prakartavyaa pariNaame.asukhaavahaa || 446|| athaasau vaNikshishuH snaanopakaraNamaadaaya prahR^iShTamanaa\- stenaabhyaagatena saha prasthitaH | tathaanuShThite vaNiksnaatvaa ta.n shishu.n nadiiguhaayaa.n prakShipya taddvaara.n bR^ihacChilayaacChaadya satvara.n gR^ihamaagataH | pR^iShTashca tena vaNijaa \- bho abhyaagata tatkathyataa.n kutra me shishuryastvayaa saha nadii.n gataH iti | sa aaha \- nadiitaTaatsa shyenena hR^ita iti | shreShThyaaha \- mithyaavaadin | ki.n kvacicChyeno baala.n hartu.n shaknoti | tatsamarpaya me sutamanyathaa raajakule nivedayiShyaamiiti | sa aaha \- bhoH satyavaadin | yathaa shyeno baala.n na nayati tathaa muuShikaa api lohabhaaraghaTitaa.n tulaa.n na bhakShayanti | tadarpaya me tulaa.n yadi daarakeNa prayojanam | eva.n vivadamaanau dvaavapi raajakula.n gatau | tatra shreShThii taarasvareNa provaaca \- bho abrahmaNyamabrahmaNyam | mama shishuranena caureNaapahR^itaH | atha dharmaadhikaariNastamuucuH \- bhoH samarpyataa.n shreShThisutaH | sa aaha \- ki.n karomi | pashyato me nadiitaTaacChyenenaapahR^itaH shishuH | tacChrutvaa te procuH \- bho na satyamabhihita.n bhavataa | ki.n shyenaH shishu.n hartu.n samartho bhavati | sa aaha \- bho bhoH shruuyataa.n madvacaH | tulaa.n lohasahasrasya yatra khaadanti muuShikaaH | raaja.nstatra harecChyeno baalaka.n naatra sa.n shayaH || 447|| te procuH \- kathametat | tataH shreShThii sabhyaanaamagre sarva.n vR^ittaanta.n nivedayaamaasa | tatastairvihasya dvaavapi tau paraspara.n sambodhya tulaashishupradaanena santoShitau | ato.aha.n braviimi \- tulaa.n lohasahasrasya iti | tanmuurkha | sa.njiivakaprasaadamasahamaanena tvayaitatkR^itam | aho saadhvidamucyate \- praayeNaatra kulaanvita.n kukulajaaH shriivallabha.n durbhagaa daataara.n kR^ipaNaa R^ijuunanR^ijavo vitte sthita.n nirdhanaaH | vairuupyopahataashca kaantavapuSha.n dharmaashraya.n paapino naanaashaastravicakShaNa.n ca puruSha.n nindanti muurkhaaH sadaa || 448|| tathaa ca \- muurkhaaNaa.n paNDitaa dveShyaa nirdhanaanaa.n mahaadhanaaH | vratinaH paapashiilaanaamasatiinaa.n kulastriyaH || 449|| tanmuurkha tvayaa hitamapyahita.n kR^itam | ukta~nca \- paNDito.api vara.n shatrurna muurkho hitakaarakaH | vaanareNa hato raajaa vipraashcaureNa rakShitaaH || 450|| damanaka aaha kathametat | so.abraviit \- \medskip\hrule\medskip kathaa 23 kasyacidraadnyo nitya.n vaanaro.atibhaktiparo.a~Ngasevako.antaHpure\- .apyapratiShiddhaprasaro.ativishvaasasthaanamabhuut | ekadaa raadnyo nidraa.n gatasya vaanare vyajana.n niitvaa vaayu.n vidadhati raadnyo vakShaHsthalopari makShikopaviShTaa | vyajanena muhurmuhurniShidhya\- maanaapi punaH punastatra evopavishati | tatastena svabhaavacapalena muurkheNa vaanareNa kruddhena sataa tiikShNa.n khaDgamaadaaya tasyaa upari prahaaro vihitaH | tato makShikoDDiiya gataa para.n tena shitadhaareNaasinaa raadnyo vakSho dvidhaa jaata.n raajaa mR^itashca | tasmaacciraayuricChataa nR^ipeNa muurkho.anucaro na rakShaNiiyaH | aparamekasminnagare ko.api vipro mahaavidvaanpara.n puurvajanmayogena cauro vartate | tasminpure.anyadeshaadaagataa.nshcaturo vipraanbahuuni vastuuni vikriiNato dR^iShTvaa cintitavaan \- aho kenopaayenaiShaa.n dhana.n labhe | iti vicintya teShaa.n puro.anekaani shaastroktaani subhaaShitaani caatipriyaaNi madhuraaNi vacanaani jalpataa teShaa.n manasi vishvaasamutpaadya sevaa kartumaarabdhaa | athavaa saadhvidamucyate \- asatii bhavati salajjaa kShaara.n niira.n ca shiitala.n bhavati | dambhii bhavati vivekii priyavaktaa bhavati dhuurtajanaH || 451|| atha tasminsevaa.n kurvati tairvipraiH sarvavastuuni vikriiya bahumuulyaani ratnaani kriitaani | tatastaani ja~Nghaamadhye tatsamakSha.n prakShipya svadesha.n prati gantumudyamo vihitaH | tataH sa dhuurtaviprastaanvipraan gantumudyataanprekShya cintaavyaakulitamanaaH sa.njaataH \- aho dhanametanna ki~ncinmama caTitam | athaibhiH saha yaami | pathi kvaapi viSha.n dattvaitaannihatya sarvaratnaani gR^ihNaami | iti vicintya teShaamagre sakaruNa.n vilapyedamaaha \- bho mitraaNi | yuuya.n maamekaakina.n muktvaa gantumudyataaH | tanme mano bhavadbhiH saha snehapaashena baddha.n bhavadvirahanaamnaivaakula.n sa~njaata.n yathaa dhR^iti.n kvaapi na dhatte | yuuyamanugraha.n vidhaaya sahaayabhuuta.n maamapi sahaiva nayata | tadvacaH shrutvaa te karuNaardracittaastena samameva svadesha.n prati prasthitaaH | athaadhvani teShaa.n pa~ncaanaamapi palliipuramadhye vrajataa.n dhvaa~NkShaaH kathayitumaarabdhaaH \- re re kiraataaH | dhaavata dhaavata | sapaadalakShadhanino yaanti | etaannihatya dhana.n nayata | tataH kiraatairdhvaa~NkShavacanamaakarNya satvara.n gatvaa te vipraa laguDaprahaarairjarjariikR^itya vastraaNi mocayitvaa vilokitaaH para.n dhana.n ki~ncinna labdham | tadaa taiH kiraatairabhihitam \- bhoH paanthaaH | puraa kadaapi dhvaa~NkShavacanamanR^ita.n naasiit | tato bhavataa.n sa.nnidhau kvaapi dhana.n vidyate tadarpayata | anyathaa sarveShaamapi vadha.n vidhaaya carma vidaarya pratya~Nga.n prekShya dhana.n neShyaamaH | tadaa teShaamiidR^isha.n vacanamaakarNya cauravipreNa manasi cintitam \- yadaiShaa.n vipraaNaa.n vadha.n vidhaayaa~Nga.n vilokya ratnaani neShyanti tadaapi maa.n vadhiShyanti tato.aha.n puurvamevaatmaanamaratna.n samarpyaitaanmu~ncaami | ukta~nca \- mR^ityorbibheShi ki.n baala na sa bhiita.n vimu~ncati | adya vaa.abdashataante vaa mR^ityurvai praaNinaa.n dhruvaH || 452|| tathaa ca \- gavaarthe braahmaNaarthe ca praaNatyaaga.n karoti yaH | suuryasya maNDala.n bhittvaa sa yaati paramaa.n gatim || 453|| iti nishcityaabhihitam \- bhoH kiraataaH | yadyeva.n tato maa.n puurva.n nihatya vilokayata | tatastaistathaanuShThite ta.n dhanarahitamavalokyaapare catvaaro.api muktaaH |ato.aha.n braviimi \- paNDito.api vara.n shatruriti | athaiva.n sa.nvadatostayoH sa.njiivakaH kShaNameka.n pi~Ngalakena saha yuddha.n kR^itvaa tasya kharanakharaprahaaraabhihito gataasurvasundharaapiiThe nipapaata | atha ta.n gataasumavalokya pi~NgalakastadguNasmaraNaardrahR^idayaH provaaca \- bho ayukta.n mayaa paapena kR^ita.n sa.njiivaka.n vyaapaadayataa | yato vishvaasaghaataadanyannaasti paapatara.n karma | ukta~nca \- mitradrohii kR^itaghnashca yashca vishvaasaghaatakaH | te naraa naraka.n yaanti yaavaccandradivaakarau || 454|| bhuumikShaye raajavinaasha eva bhR^ityasya vaa buddhimato vinaashe | no yuktamukta.n hyanayoH samatva.n naShTaapi bhuumiH sulabhaa na bhR^ityaaH || 455|| tathaa mayaa sabhaamadhye sa sadaiva prasha.nsitaH | tatki.n kathayiShyaami teShaamagrataH | ukta~nca \- ukto bhavati yaH puurva.n guNavaan iti sa.nsadi | na tasya doSho vaktavyaH pratidnyaabha~NgabhiiruNaa || 456|| eva.nvidha.n pralapanta.n damanakaH sametya saharShamidamaaha \- deva kaataratamastavaiSha nyaayo yaddrohakaariNa.n shaShpabhuja.n hatvettha.n shocasi | tannaitadupapanna.n bhuubhujaam | ukta~nca \- pitaa vaa yadi vaa bhraataa putro bhaaryaa.athavaa suhR^it | praaNadroha.n yadaa gacCheddhantavyo naasti paatakam || 457|| tathaa ca \- raajaa ghR^iNii braahmaNaH sarvabhakShii strii caatrapaa duShTamatiH sahaayaH | preShyaH pratiipo.adhikR^itaH pramaadii tyaajyaa amii yashca kR^ita.n na vetti || 458|| api ca \- satyaanR^itaa ca paruShaa priyavaadinii ca hi.nsraa dayaalurapi caarthaparaa vadaanyaa | bhuurivyathaa pracuravittasamaagamaa ca veshyaa~Nganeva nR^ipaniitiranekaruupaa || 459|| api ca \- akR^itopadravaH kashcinmahaanapi na puujyate | puujayanti naraa naagaanna taarkShya.n naagaghaatinam || 460|| tathaa ca \- ashocyaananvashocastva.n pradnyaavaadaa.nshca bhaaShase | gataasuunagataasuu.nshca naanushocanti paNDitaaH || 461|| eva.n tena sambodhitaH pi~NgalakaH sa.njiivakashoka.n tyaktvaa damanakasaacivyena raajyamakarot | iti shriiviShNusharmaviracite pa~ncatantre mitrabhedo naama prathama.n tantram | ## Notes: 1) The original encoding showed all ##samaasa##s broken into their ##pada##s, separated by hyphens. All hyphens have been removed now and the ##samaasa##s joined together. 2) The original encoding also had all ## sandhi##s separated into their components. These have been joined back. 3) Punctuation marks such as ? and ! have been replaced by ##daNDa##s. The introduction of the original encoding: The text used for this edition comes from the following : (ed.)Ramchandra Jha. Vidyabhavan Sanskrit Granthamala, 17. Sixth edition.(Varanasi: Chowkhamba Vidyabhavan, 1991). There are considerable differences in various editions of the Panchatantra. I have also consulted (ed.) N.R. Kale. Delhi: Motilal Banarsidass, reprint 1991 (original 1911), but clearly there are several differences. Eventually, a revised version based on Kosambi as 1949 critical edition should be prepared. Electronic text entered by Jan Brzezinski, 2003. This text is available freely, but we request all users to please acknowledge Gaudiya Grantha Mandir as its source. A few corrections have been made (2003-11-02) Corrections from Ulrich Stiehl entered 2003-11-05 \medskip\hrule\medskip Assembled, reprocessed, and proofread by Arvind Kolhatkar akolhatkar at rogers.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}