% Text title : pAninIya shikShA % File name : pANinIyashikShA.itx % Category : major\_works, svara % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Transliterated by : Pramod Kulkarni % Proofread by : Pramod Kulkarni, M Poorna Sai Balaji % Latest update : March 22, 2025 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Paniniya Shiksha ..}## \itxtitle{.. pANinIya shikShA ..}##\endtitles ## atha shikShAM pravakShyAmi pANinIyaM mataM yathA | shAstrAnupUrvaM tadvidyAdyathoktaM lokavedayoH || 1|| prasiddhamapi shabdArthamavij~nAtamabuddhibhiH | punarvyaktIkariShyAmi vAcha uchchAraNe vidhim || 2|| triShaShTishchatuHShaShTirvA varNAH shambhumate matAH | prAkR^ite saMskR^ite chApi svayaM proktAH svayambhuvA || 3|| svarAviMshatirekashcha sparshAnAM pa~nchaviMshatiH | yAdayashcha smR^itA hyaShTau chatvArashcha yamAH smR^itAH || 4|| anusvAro visargashcha ka pau chApi parAshritau | duspR^iShTashcheti vij~neyo L^IkAraH pluta eva cha || 5|| AtmA bud.hdhyA sametyArthAnmanoyu~Nkte vivakShayA | manaH kAyAgnimAhanti sa prerayati mArutam || 6|| mArustUrasicharanmandraM janayati svaram | prAtaHsavanayogaM taM ChandogAyatramAshritam || 7|| kaNThemAdhyandinayugaM madhyamaM traiShTubhAnugam | tAraM tArtIyasavanaM shIrShaNyaM jAgatAnugatam || 8|| sodIrNo mUrdhnyabhihatovakramApadya mArutaH | varNA~njanayateteShAM vibhAgaH pa~nchadhA smR^itaH || 9|| svarataH kAlataH sthAnAt prayatnAnupradAnataH | iti varNavidaH prAhurnipuNaM tannibodhata || 10|| udAttashchAnudAttashcha svaritashcha svarAstrayaH | hrasvo dIrghaH pluta iti kAlato niyamA achi || 11|| udAtte niShAdagAndhArAvanudAtta R^iShabhadhaivatau | svaritaprabhavA hyete ShaDjamadhyamapa~nchamAH || 12|| aShTausthAnAni varNAnAmuraH kaNThaH shirastathA | jihvAmUlaM cha dantAshcha nAsikoShThaucha tAlu cha || 13|| obhAvashcha vivR^ittishcha shaShasA repha eva cha | jihvAmUlamupadhmA cha gatiraShTavidhoShmaNaH || 14|| yadyobhAvaprasandhAnamukArAdi paraM padam | svarAntaM tAdR^ishaM vidyAdyadanyadvyaktamUShmaNaH || 15|| hakAraM pa~nchamairyuktamantaHsthAbhishcha saMyutam | urasyaM taM vijAnIyAtkaNThyamAhurasaMyutam || 16|| kaNThyAvahAvichuyashAstAlavyA oShThajAvupU | syurmUrdhanyA R^iTuraShA dantyA L^itulasAH smR^itAH || 17|| jihvAmUle tu kuH prokto dantyoShThyo vaH smR^ito budhaiH | eai tu kaNThatAlavyA oau kaNThoShThajau smR^itau || 18|| ardhamAtrA tu kaNThyasya ekAraikArayorbhavet | okAraukArayormAtrA tayorvivR^itasaMvR^itam || 19|| saMvR^itaM mAtrikaM j~neyaM vivR^itaM tu dvimAtrikam | ghoShA vA saMvR^itAH sarve aghoShA vivR^itAH smR^itAH || 20|| svarANAmUShmaNAM chaiva vivR^itaM karaNaM smR^itam | tebhyo.api vivR^itAve~Nau tAbhyAmaichau tathaiva cha || 21|| anusvArayamAnAM cha nAsikA sthAnamuchyate | ayogavAhA vij~neyA AshrayasthAnabhAginaH || 22|| alAbuvINAnirghoSho dantyamUlyasvarAnugaH | anusvArastu kartavyo nityaM hroH shaShaseShu cha || 23|| anusvAre vivR^ittyAM tu virAme chAkSharadvaye | dviroShThyau tu vigR^ihNIyAdyatrokAravakArayoH || 24|| vyAghrI yathA haretputrAndaMShTrAbhyAM na cha pIDayet | bhItA patanabhedAbhyAM tadvadvarNAnprayojayet || 25|| yathA saurAShTrikA nArI takra.N ityabhibhAShate | evaM ra~NgAH prayoktavyAH khe arA.N iva khedayA || 26|| ra~NgavarNaM prayu~njIranno grasetpUrvamakSharam | dIrghasvaraM prayu~njIyAtpashchAnnAsikyamAcharet || 27|| hR^idaye chaikamAtrastvarddhamAtrastu mUrddhani | nAsikAyAM tathArddhaM cha ra~NgasyaivaM dvimAtratA || 28|| hR^idayAdutkare tiShThankAMsyena samanusvaran | mArdavaM cha dvimAtraM cha jaghanvA.N iti nidarshanam || 29|| madhye tu kampayetkampamubhau pArshvau samau bhavet | sara~NgaM kampayetkampaM rathIveti nidarshanam || 30|| evaM varNAH prayoktavyA nAvyaktA na cha pIDitAH | samyagvarNaprayogeNa brahmaloke mahIyate || 31|| gItI shIghrI shiraHkampI tathA likhitapAThakaH | anarthaj~no.alpakaNThashcha ShaDete pAThakAdhamAH || 32|| mAdhuryamakSharavyaktiH padachChedastu susvaraH | dhairyaM layasamarthaM cha ShaDete pAThakA guNAH || 33|| sha~NkitaM bhItimudghR^iShTamavyaktamanunAsikam | kAkasvaraM shirasigaM tathA sthAnavivajirtam || 34|| upAMshudaShTaM tvaritaM nirastaM vilambitaM gadgaditaM pragItam | niShpIDitaM grastapadAkSharaM cha vadenna dInaM na tu sAnunAsyam || 35|| prAtaH paThennityamuraHsthitena svareNa shArdUlarutopamena | madhyandine kaNThagatena chaiva chakrAhvasa~NkUjitasannibhena || 36|| tAraM tu vidyAtsavanaM tR^itIyaM shirogataM tachcha sadA prayojyam | mayUrahaMsAnyabhR^itasvarANAM tulyena nAdena shiraHsthitena || 37|| acho.aspR^iShTA yaNastvIShannemaspR^iShTAH shalaH smR^itAH | sheShAH spR^iShTA halaH proktA nibodhAnupradAnataH || 38|| ~namonunAsikA na hrau nAdino hajhaShaH smR^itAH | IShannAdA yaNo jashaH shvAsinastu khaphAdayaH || 39|| IShachChvAsAMshcharo vidyAdgordhAmaitatprachakShate | dAkShIputrapANininA yenedaM vyApitaM bhuvi || 40|| ChandaH pAdau tu vedasya hastau kalpo.atha paThyate | jyotiShAmayanaM chakShurniruktaM shrotramuchyate || 41|| shikShA ghrANaM tu vedasya mukhaM vyAkaraNaM smR^itam | tasmAtsA~NgamadhItyaiva brahmaloke mahIyate || 42|| udAttamAkhyAti vR^iSho.a~NgulInAM pradeshinImUlaniviShTamUrdhA | upAntamadhye svaritaM drutaM cha kaniShThakAyAmanudAttameva || 43|| udAttaM pradeshinIM vidyAtprachayaM madhyato.a~Ngulim | nihataM tu kaniShThikyAM svaritopakaniShThikAm || 44|| antodAttamAdyudAttamudAttamanudAttaM nIchasvaritam | madhyodAttaM svaritaM dvyudAttaM tryudAttamiti navapadashayyA || 45|| agniH somaH pra vo vIryaM haviShAM svarbR^ihaspatirindrAbR^ihaspatI | agnirityantodAttaM soma ityAdyudAttam | pretyudAttaM va ityanudAttaM vIryaM nIchasvaritam || 46|| haviShAM madhyodAttaM svariti svaritam | bR^ihaspatiriti dvyudAttamindrAbR^ihaspatI iti tryudAttam || 47|| anudAtto hR^idi j~neyo mUrdhnyudAtta udAhR^itaH | svaritaH karNamUlIyaH sarvAsye prachayaH smR^itaH || 48|| chAShastu vadate mAtrAM dvimAtraM chaiva vAyasaH | shikhI rauti trimAtraM tu nakulastvardhamAtrakam || 49|| kutIrthAdAgataM dagdhamapavarNaM cha bhakShitam | na tasya pAThe mokSho.asti pApAheriva kilbiShAt || 50|| sutIrthAdagataM vyaktaM svAmnAyyaM suvyavasthitam | susvareNa suvaktreNa prayuktaM brahma rAjate || 51|| mantro hInaH svarato varNato vA mithyAprayukto na tamarthamAha | sa vAgvajro yajamAnaM hinasti yathendrashatruH svarato.aparAdhAt || anakSharaM hatAyuShyaM visvaraM vyAdhipIDitam | akShatA shastrarUpeNa vajraM patati mastake || 53|| hastahInaM tu yo.adhIte svaravarNavivarjitam | R^igyajuHsAmabhirdagdho viyonimadhigachChati || 54|| hastena vedaM yo.adhIte svaravarNarthasaMyutam | R^igyajuHsAmabhiH pUto brahmaloke mahIyate || 55|| sha~NkaraH shA~NkarIM prAdAddAkShIputrAya dhImate | vA~NmayebhyaH samAhR^itya devIM vAchamiti sthitiH || 56|| yenAkSharasamAmnAyamadhigamya maheshvarAt | kR^itsnaM vyAkaraNaM proktaM tasmai pANinaye namaH || 57|| yena dhautA giraH puMsAM vimalaiH shabdavAribhiH | tamashchAj~nAnajaM bhinnaM tasmai pANinaye namaH || 58|| aj~nAnAndhasya lokasya j~nAnA~njanashalAkayA | chakShurunmIlitaM yena tasmai pANinaye namaH || 59|| trinayanamabhimukhaniHsR^itAmimAM ya iha paThetprayatashcha sadA dvijaH | sa bhavati dhanadhAnyapashuputrakIrtimAn atulaM cha sukhaM samashnute divIti divIti || 60|| || iti vedA~NganAsikA athavA pANinIyashikShA samAptA || ## Encoded by Pramod Kulkarni Proofread by Pramod Kulkarni, M Poorna Sai Balaji \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}