%@@1 %% File name : natya28.itx %%-------------------------------------------- %% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 28 jaativikalpa %% Author : Sage Bharata %% Language : Sanskrit %% Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama %% Description/comments : %% Transliterated by : Haresh Bakshi hareshbakshi@hotmail.com %% Proofread by : Haresh Bakshi hareshbakshi@hotmail.com %% Latest update : December 10, 2006 %% Send corrections to : sanskrit@cheerful.com %% %% Special Instructions: %% i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty %% Transliteration scheme: ITRANS 5.2 %% Site access : %% http://sanskritdocuments.org %% http://sanskrit.gde.to/ %%----------------------------------------------------- %% The text is to be used for personal studies and research only. %% Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' %% agreement. %% @@2 %% %% Commands upto #indian and others with \ mark %% are needed for devanaagarii output and formatting. %%-------------------------------------------------------- % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=50pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 28 ..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 28 jaativikalpa ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha ashhTaavi.nsho.adhyaayaH | aatodyavidhimidaaniiM vaxyaamaH | tataM chaivaavanaddhaM cha ghanaM sushhirameva cha | chaturvidhaM tu viGYeyamaatodyaM laxaNaanvitam || 1|| tataM tantriikR^itaM GYeyamavanaddhaM tu paushhkaram | ghanaM taalastu viGYeyaH sushhiro vaMsha uchyate || 2|| prayogastrividho hyeshhaaM viGYeyo naaTakaashrayaH | tataM chaivaavanaddhaM cha tathaa naaTyakR^ito.aparaH || 3|| tataH kutapavinyaaso gaayanaH saparigrahaH | vaipa~n{}chiko vaiNikash{}cha vaMshavaadastathaiva cha || 4|| maarda~NgikaH paaNavikastathaa daarduriko budhaiH | avanaddhavidhaaveshha kutapaH samudaahR^itaH || 5 || 11/22 uttamaadhamamadhyaabhistathaa prakR^itibhiryutaH | kutapo naaTyayoge tu naanaadeshasamaashrayaH || 6|| evaM gaanaM cha vaadyaM cha naaTyaM cha vividhaashrayam | alaatachakrapratimaM kartavyaM naaTyayoktR^ibhiH || 7|| yattu tantriikR^itaM proktaM naanaatodyasamaashrayam | gaandharvamiti taj{}GYeyaM swarataalapadaatmakam || 8|| atyarthamishhTaM devaanaaM tathaa priitikaraM punaH | gandharvaaNaaM cha yasmaaddhi tasmaad{}gandharvamuchyate || 9|| asya yonirbhaved{}gaanaM viiNaa vaMshastathaiva cha | eteshhaaM chaiva vaxyaami vidhiM swarasamutthitam || 10|| gaandharvaM trividhaM vidyaatswarataalapadaatmakam | trividhasyaapi vaxyaami laxaNaM karma chaiva hi || 11|| dv{}yadhishhThaanaaH swaraa vaiNaaH shaariiraashcha prakiirtitaaH | eteshhaaM saMpravaxyaami vidhaanaM laxaNaanvitam || 12|| swaraa graamau muurchchhanaash{}cha taanaaH sthaanaani vR^ittayaH | shushhkaM saadhaaraNe varNaa hyala~Nkaaraash{}cha dhaatavaH || 13|| shrutayo yatayash{}chaiva nityaM swaragataatmakaaH | daaravyaaM samavaayastu viiNaayaaM samudaahR^itaH || 14|| swaraa graamaavala~N{}kaaraa varNaaH sthaanaani jaatayaH | saadhaaraNe cha shariiryaaM viiNaayaameshha saMgrahaH || 15|| vya~n{}janaani swaraa varNaaH sandhayo.atha vibhak{}tayaH | naamaakhyaatopasargaash{}cha nipaataastaddhitaaH kR^itaH || 16|| chhandovidhirala~N{}kaaraa GYeyaH padagato vidhiH | nibaddhaM chaanibaddhaM cha dvividhaM tatpadaM smR^itam || 17|| dhruvastwaawaapanishhkaamau vixepo.atha praveshanam | shamyaa taalaH sannipaataH parivartaH savastukaH || 18|| maatraa prakaraNaa~N{}gaani vivaarii yatayo layaaH | giitayo.avayavaa maargaaH paadamaargaaH sapaaNayaH || 19|| ityekaviMshatividhaM GYeyaM taalagataM budhaiH | gaandharvasaMgraho hyeshha vistaraM tu nibodhata || 20|| tatra swaraaH \- shhaD{}jash{}cha R^ishhabhash{}chaiva gaandhaaro madhyamastathaa | pa~n{}chamo dhaivatash{}chaiva saptamo.atha nishhaadavaan || 21|| chaturvidhatvameteshhaaM viGYeyaM gaanayok{}tR^ibhiH | vaadii chaivaatha saMvaadii vivaadii chaanuvaadyapi || 22|| saMvaado madhyamagraame pa~n{}chamasyarshhabhasya cha | shhaD{}jagraame tu shhaD{}jasya saMvaadaH pa~n{}chamasya cha || 23|| tisro dwe cha chatasrash{}cha chatasrastisra eva cha | dwe chaivaadya chatasrash{}cha shhaD{}jagraame bhavedvidhiH || 24|| chatuHshrutirbhavet shhaD{}ja R^ishhabhastrishrutiH smR^itaH | dwishrutish{}chaiva gaandhaaro madhyamash{}cha chatuHshrutiH || 25|| pa~n{}chamastadvadeva syaat trishrutirdhaivato mataH | dwishrutish{}cha nishhaadaH syaat shhaD{}jagraame vidhirbhavet || 26|| atha muurchchhanaaH dwaigraamikyash{}chaturdasha \- aadaavuttaramandraa syaadrajanii chottaraayataa | chaturthii shuddhashhaD{}jaa tu pa~n{}chamii matsariikR^itaa || 27|| ashwakraantaa tathaa shhashhThii sap{}tamii chaabhirud{}gataa | shhaD{}jagraamaashritaa hyetaa viGYeyaaH saptamuurchchhanaaH || 28|| shhaD{}je chottaramandraa syaadR^ishhabhe chaabhirud{}gataa | ashwakraantaa tu gaandhaare madhyame matsariikR^itaa || 29|| pa~n{}chame shuddhashhaD{}jaa syaad{}dhaivate chottaraayataa | nishhaade rajanii cha syaadityetaaH shhaD{}jamuurchchhanaaH || 30|| atha madhyamagraame \- sauviirii hariNaash{}waa cha syaatkalopanataa tathaa | shuddhamadhyaa tathaa maargii pauravii hR^ishhyakaa tathaa | madhyamagraamajaa hyetaa viGYeyaaH saptamuurchchhanaaH || 31|| api cha \- kramayuk{}taaH swaraaH sapta muurchchhanetyabhisaMGYitaaH | shhaT{}pa~n{}chaswarakaastaanaaH shhaaDavauDuvitaashrayaaH || 32|| saadhaaraNakR^itaash{}chaiva kaakaliisamala~N{}kR^itaaH | antaraswarasaMyuk{}taa muurchchhanaa graamayordwayoH || 33|| yathaa \- chhaayaasu bhavati shiitaM praswedo bhavati chaatapasthasya | na cha naagato vasanto na cha niHsheshhaH shishirakaalaH || 34|| bhavatash{}chaatra \- antaraswarasaMyogo nityamaarohisaMshrayaH | kaaryo hyalpo visheshheNa naavarohii kadaachana || 35|| kriyamaaNo.avarohii syaadalpo vaa yadi vaa bahuH | jaatiraagaM shrutiM chaiva nayante twantaraswaraaH || 36 || iti|| jaatiiridaaniiM vaxyaamaH | swarasaadhaaraNagataastisro GYeyaastu jaatayaH | madhyamaa pa~n{}chamii chaiva shhaD{}jamadhyaa tathaiva cha || 37|| aasaamaMshaastu viGYeyaaH shhaD{}jamadhyamapa~n{}chamaaH | yathaa swaM durbalataraa vyak{}taa saa pa~n{}chamii tathaa || 38|| jaatayo.ashhTaadashetyevaM brahmaNaabhihitaM puraa | taastwahaM vartayishhyaami grahaaMshaadivibhaagataH || 39|| shhaaD{}jii chaivaarshhabhii chaiva dhaivatyatha nishhaadinii | shhaD{}jodiichyavatii chaiva tathaa vai shhaD{}jakaishikii || 40|| shhaD{}jamadhyaa tathaa chaiva shhaD{}jagraamasamaashrayaaH | ata uurdhvaM pravaxyaami madhyamagraamasaMshritaaH || 41|| gaandhaarii madhyamaa chaiva gaandhaarodiichyavaa tathaa | pa~n{}chamii rak{}tagaandhaarii tathaa gaandhaarapa~n{}chamii || 42|| madhyamodiichyavaa chaiva nandayanti tathaiva cha | karmaaravii cha viGYeyaa tathaandhrii kaishikii mataa || 43|| swarasaadhaaraNagataastisro GYeyaastu jaatayaH | madhyamaa shhaD{}jamadhyaa cha pa~n{}chamii chaiva suuribhiH || 44|| aasaamaMshaastu viGYeyaaH shhaD{}jamadhyamapa~n{}chamaaH | yathaaswaM durbalataraM vyatyaasaattvatra pa~n{}chamii || 45|| shuddhaa vikR^itaash{}chaiva hi samavaayaajjaatayastu jaayante | punarevaashuddhakR^itaa bhavantyathaikaadashaanyaastu || 46|| taasaaM yannirvR^ittaaH swareshhvathaaMsheshhu jaatishhu cha jaatiH | tadvaxyaami yathaavatsaMxepeNa krameNeha || 47|| parasparavinishhpannaa GYeyaa hyevaM tu jaatayaH | pR^ithaglaxaNasaMyuk{}taa dvaigraamikaaH swaraashrayaaH || 48|| chatasro jaatayo nityaM GYeyaaH sap{}taswaraa budhaiH | chatasraH shhaT{}swaraa GYeyaaH smR^itaaH pa~n{}chaswaraa dasha || 49|| madhyamodiichyavaa chaiva tathaa vai shhaD{}jakaishikii | kaarmaaravii cha saMpuurNaa tathaa gaandhaarapa~n{}chamii || 50|| shhaaD{}jyaandhrii nandayantii cha gaandhaarodiichyavaa tathaa | chatasraH shhaT{}swaraa hyetaaH GYeyaaH pa~n{}cha swaraa dasha || 51|| naishhaadii chaarshhabhii chaiva dhaivatii shhaD{}jamadhyamaa | shhaD{}jodiichyavatii chaiva pa~n{}cha shhaD{}jaashritaaH smR^itaaH || 52|| gaandhaarii rak{}tagaandhaarii madhyamaa pa~n{}chamii tathaa | kaishikii chaiva pa~n{}chaitaa madhyamagraamasaMshrayaaH || 53|| yaastaaH sap{}taswaraa GYeyaa yaash{}chaitaaH shhaT{}swaraaH smR^itaaH | kadaachit shhaaDaviibhuutaaH kadaachich{}chauDuve mataaH | 54|| shhaD{}jagraame tu sampuurNaa viGYeyaa shhaD{}jakaishikii | shhaT{}swaraa chaiva viGYeyaa shhaaD{}jii gaandhaarayogataH | 55|| gaandhaarapa~n{}chamii chaiva madhyamodiichyavaa tathaa | punash{}cha shhaT{}swaraa GYeyaa gaandhaarodiichyavaa budhaiH | 56|| aandhrii cha nandayantii cha madhyamagraamasaMshrayaaH | evametaa budhairGYeyaa dwaigraamikyo.api jaatayaH || 57|| ata uurdhvaM pravaxyaami taasaamaMshavikalpanam | shhaT{}swaraaH sap{}tame hyaMshe neshhyante shhaD{}jamadhyamaaH || 58|| saMvaadyalopaad{}gaandhaare tad{}vadeva hi neshhyate | gaandhaariirak{}tagaandhaariikaishikiinaaM tu pa~n{}chamaH || 59|| shhaD{}jaayaaM chaiva gaandhaaramaMshakaM viddhi shhaaDavam | shhaaDavaM dhaivate naasti shhaD{}jodiichyaamathaaMshake || 60|| saMvaadyalopaatsap{}taitaaH shhaaT{}swaryeNa vivarjitaaH | gaandhaariirak{}tagaandhaaryoH shhaD{}jamadhyamapa~n{}chamaaH || 61|| sap{}tamash{}chaiva viGYeyo yeshhu nauDuvitaM bhavet | dwau shhaD{}jamadhyamaaMsho tu gaandhaaro.atha nishhaadavaan || 62|| R^ishhabhash{}chaiva pa~n{}chamyaaM kaishikyaaM chaiva dhaivataH | evaM tu dwaadashaiveha varjyaaH pa~n{}cha swaraaH sadaa || 63|| taastvanauDuvitaa nityaM kartavyaa hi swaraashrayaaH | sarvaswaraaNaaM naashastu vihitastvatha jaatishhu || 64|| na madhyamasya naashastu kartavyo hi kadaachana | sarvaswaraaNaaM pravaro hyanaashii madhyamaH smR^itaH | gaandharvakal{}pe vihitaH saamasvapi cha madhyamaH || 65|| dashakaM jaatilaxaNam \- grahaaMshau taaramandrau cha nyaaso.apanyaasa eva cha | alpat{}waM cha bahut{}vaM cha shhaaDavauDuvite tathaa || 66|| atha grahaaH | grahaastu sarvajaatiinaamaMshavat{}parikiirtitaaH | yat{}pravR^ittaM bhaved{}geyamaMsho grahavikal{}pitaH || 67|| tatraaMsho naama \- yasmin bhavati raagash{}cha yasmaach{}chaiva pravartate | mandrash{}cha taaramandrash{}cha yo.atyarthaM chopalabhyate || 68|| grahaapanyaasavinyaasasaMnyaasanyaasagocharaH | anuvR^ittash{}cha yasyeha soM.ashaH syaaddashalaxaNaH || 69|| pa~n{}chaswaraparaa taaragatiryathaa aMshaattaaragatiM vidyaadaachaturthaswaraadiha | aa pa~n{}chamaatpa~n{}chamaadvaa naataHparamiheshhyate || 70|| tridhaa mandragatiH | aMshaparaa nyaasaparaa aparanyaasaparaa cheti | mandrast{}vaMshaparo naasti nyaasau tu dwau vyavasthitau | gaandhaaranyaasali~N{}ge tu dR^ishhTamaarshhabhasevanam || 71|| atha nyaasa ekaviMshatisa~N{}khyaH | a~N{}gasamaap{}tau nyaasaH | tadvadapanyaaso hya~N{}gamadhye shhaT{}pa~n{}chaashatsa~N{}khyaH | yathaa \- nyaaso.a~N{}gasamaap{}tau sa chaikaviMshatisa~N{}khyastathaa | 16 axaraaNi shhaT{}pa~n{}chaashatsaMkhyo.apanyaaso.a~N{}gamadhye bhavet || 72|| tatra prathamaM vidaariimadhye nyaasaswaraprayuk{}tastu | vivadanashiilaM muk{}twaa saMnyaasaH so.abhidhaatavyaH | kR^it{}vaa padaavasaane vinyaasaatk{}waapi vinyaasaH || 73|| tathaa \- al{}patwe.atha bahut{}we balavadabalataa vinish{}chayaadeva | jaatiswaraistu nityaM jaatyal{}patwaM dwividhametat || 74|| sa~n{}chaaraaMshe balasthaanaamalpatwe durbalaasu cha | nyaasash{}chaantaramaargastu jaatiinaaM vyaktikaarakaH || 75|| pa~n{}chaswaramauDuvitaM viGYeyaM dashavidhaM prayogaGYaiH | triMshatprakaaravihitaM puurvok{}taM laxaNaM chaasya || 76|| shhaT{}swarasya prayogo.asti tathaa pa~n{}chaswarasya cha | chatuHswaraprayogo.api hyavakR^ishhTadhruvaasviha || 77|| dwaigraamikiiNaaM jaatiinaaM sarvaasaamapi nityashaH | aMshaastrishhashhTirviGYeyaasteshhaaM chaivaaMshavad grahaaH || 78|| aMshagrahamidaaniiM vaxyaamaH | tatra \- madhyamodiichyavaayaastu nandayantyaastathaiva cha | tathaa gaandhaarapa~n{}chamyaaH pa~n{}chamoM.asho grahastathaa || 79|| dhaivatyaash{}cha tathaa hyaMshau viGYeyau dhaivatarshhabhau | pa~n{}chamyaash{}cha tathaa GYeyau grahaaMshau pa~n{}chamarshhabhau || 80|| gaandhaarodiichyavaayaastu grahaaMshau shhaD{}jamadhyamau | aarshhabhyaash{}cha grahaa aMshaa dhaivatarshhabhasap{}tamaaH || 81|| gaandhaarash{}cha nishhaadash{}cha hyaarshhabhash{}cha tathaaparaH | nishhaadinyaastrayo hyete grahaa aMshaash{}cha kiirtitaaH || 82|| shhaD{}japa~n{}chamagaandhaarais{}tribhireva prakiirtitaaH | aMshairgrahaistathaa chaiva viGYeyaa shhaD{}jakaishikii || 83|| shhaD{}jash{}cha madhyamash{}chaiva nishhaado dhaivatastathaa | shhaD{}jodiichyavatiijaatergrahaa aMshaash{}cha kiirtitaaH || 84|| pa~n{}chamash{}chaarshhabhash{}chaiva nishhaado dhaivatastathaa | kaarmaaravyaa budhairaMshaa grahaash{}cha parikiirtitaaH || 85|| gaandhaarash{}chaarshhabhash{}chaiva pa~n{}chamo.atha nishhaadavaan | chatwaroMshaa bhavantyaan{}dhryaa grahaash{}chaiva tathaiva hi || 86|| shhaD{}jash{}chaatharshhabhash{}chaiva madhyamaH pa~n{}chamastathaa | madhyamaayaa grahaa GYeyaa aMshaash{}chaiva sadhaivataaH || 87|| nishhaadashhaD{}jagaandhaaramadhyamaaH pa~n{}chamastathaa | gaandhaariirak{}tagaandhaaryorgrahaa aMshaaH prakiirtitaaH || 88|| shhaD{}jii dhaivatagaandhaarashhaD{}jamadhyamapa~n{}chamaiH | grahairaMshaish{}cha viGYeyaa vikR^itaa swarayogataH || 89|| kaishikyaash{}chaarshhabhaM hitwaa grahaaMshaaH shhaT swaraaH smR^itaaH | sap{}taswaragrahaaMshaa tu viGYeyaa shhaD{}jamadhyamaa || 90|| ete trishhashhTirviGYeyaaH sarvaaswaMshaastu jaatishhu | aMshavach{}cha grahaastaasaaM sarvaasaameva nityashaH || 91|| sarvaasaameva jaatiinaaM trijaatistu gaNaH smR^itaH | te cha sap{}ta gaNaa GYeyaa vardhamaanaswaraa budhaiH || 92|| ekaswaro dwiswarash{}cha triswaro.atha chatuHswaraH | pa~n{}chaswarash{}chaturthaa syaadekadhaa sap{}tashhaT{}swarau || 93|| etaduk{}taM mayaa twaasaaM grahaaMshaparikalpanam | punash{}chaiva pravaxyaami nyaasaapanyaasayogataH || 94|| pa~n{}chaaMshaa tu bhavet shhaaD{}jii nishhaadarshhabhavarjitaa | apanyaaso bhavedatra gaandhaaraH pa~n{}chamastathaa || 95|| nyaasash{}chaatra bhavet shhaD{}jo lopyaH sap{}tama eva cha | shhaD{}jagaandhaarasa~n{}chaaraH shhaD{}jadhaivatayostathaa || 96|| shhaaDavaM sap{}tamopetamalpau vai sap{}tamarshhabhau | gaandhaarasya cha baahulyaM twatra kaaryaM prayok{}tubhiH || 97|| aarshhabhyaamR^ishhabhastwaMsho nishhaado dhaivatastathaa | eta eva hyapanyaasaa nyaasash{}chaapyR^ishhabhaH smR^itaH | shhaT{}pa~n{}chaswarataa chaatra shhaD{}japa~n{}chamayorvinaa || 98|| dhaivatyaaM dhaivato nyaasastwaMshaavR^ishhabhadhaivato | apanyaasaa bhavantyatra dhaivataarshhabhamadhyamaaH || 99|| shhaD{}japa~n{}chamahiinaM tu paa~n{}chswaryaM vidhiiyate | pa~n{}chamena vinaa chaiva shhaaDavaM parikiirtitam || 100|| aarohiNau cha tau kaaryau la~N{}ghaniiyau tathaiva cha | nishhaadash{}charshhabhash{}chaiva gaandhaaro balavaaMstathaa || 101|| nishhaadinyaaM nishhaadoM.asho sagaandhaararshhabhastathaa | eta eva hyapanyaasaa nyaasash{}chaivaatra sap{}tamaH || 102|| dhaivatyaa iva kartavye shhaaDavauDuvite tathaa | tad{}vachcha la~N{}ghaniiyau tu balavantau tathaiva cha || 103|| aMshaastu shhaD{}jakaishikyaaH shhaD{}jagaandhaarapa~n{}chamaaH | apanyaasaa bhavantyatra shhaD{}japa~n{}chamasaptamaaH || 104|| gaandhaarash{}cha bhaven{}nyaaso hainaswaryaM na chaatra tu | daurbalyaM chaatra kartavyaM dhaivata##(##madhyama##) ##syaarshhabhasya cha || 105|| shhaD{}jash{}cha madhyamash{}chaiva nishhaado dhaivatastathaa | syuH shhaD{}jodiichyavaaMshaastu nyaasash{}chaiva tu madhyamaH || 106|| apanyaaso bhavatyasya dhaivataH shhaD{}ja eva cha | parasparaaMshagamanamishhTatash{}cha vidhiiyate || 107|| shhaaT{}swaryamR^ishhabhaapetaM kaaryaM gaandharvavedibhiH | pa~n{}chamaarshhabhahiinaM tu paa~n{}chaswaryaM tu tatra vai || 108|| shhaD{}jash{}chaapyR^ishhabhash{}chaiva gaandhaarash{}cha balii bhavet | gaandhaarasya cha baahulyaM mandrasthaane vidhiiyate || 109|| sarveMshaaH shhaD{}jamadhyaayaamapanyaasaastathaiva cha | shhaD{}jash{}cha madhyamash{}chaapi nyaasau naaryau prayok{}tR^ibhiH || 110|| gaandhaarasap{}tamaapetaM paa~n{}chaswaryaM vidhiiyate | shhaaDavaM sap{}tamaapetaM kaaryaM chaatra prayogataH || 111|| sarvaswaraaNaaM sa~n{}chaara ishhTatastu vidhiiyate | shhaD{}jagraamaashritaa hyetaa viGYeyaaH sap{}ta jaatayaH || 112|| ataH paraM pravaxyaami madhyamagraamasaMshrayaaH | gaandhaaryaaH pa~n{}cha evaaMshaa dhaivatarshhabhavarjitaaH || 113|| shhaD{}jash{}cha pa~n{}chamash{}chaiva hyapanyaasau prakiirtitau | gaandhaarash{}cha bhaven{}nyaasaH shhaaDavaM charshhabhaM vinaa || 114|| dhaivatarshhabhayorhiinaM tathaa chauDuvitaM bhavet | la~N{}ghaniiyau cha tau nityamaarshhabhaaddhaivataM vrajet | vihitastviti gaandhaaryaaH swaranyaasaaMshagocharaH || 115|| laxaNaM rak{}tagaandhaaryaa gaandhaaryaa eva yatsmR^itam | dhaivato balavaanatra daurbalyaM tasya lopataH || 116|| gaandhaarashhaD{}jayosh{}chaatra sa~n{}chaarash{}chaarshhabhaadvinaa | apanyaasastathaa chaiva madhyamastu vidhiiyate || 117|| gaandhaarodiichyavaaMshau tu viGYeyau shhaD{}jamadhyamau | paa~n{}chaswaryaM na chaivaatra shhaaT{}swaryamR^ishhabhaM vinaa || 118|| kaaryash{}chaantaramaargash{}cha nyaasopanyaasa eva cha | shhaD{}jodiichyavatiivattu paa~n{}chaswaryeNa jaatuchit || 119|| madhyamaayaa bhavantyaMshaa vinaa gaandhaarasap{}tamau | eta eva hyapanyaasaa nyaasash{}chaiva tu madhyamaH || 120|| gaandhaarasap{}tamaapetaM paa~n{}chaswaryaM vidhiiyate | shhaaDavaM chaapyagaandhaaraM kartavyaM tu prayogataH || 121|| shhaD{}jamadhyamayosh{}chaatra kaaryaM baahulyameva hi | gaandhaarala~N{}ghanaM chaatra kaaryaM nityaM prayok{}tR^ibhiH || 122|| madhyamodiichyavaa puurNaa hyaMsha ekastu pa~n{}chamaH | sheshho vidhistu kartavyo gaandhaarodiichyavaaM gataH || 123|| dvaavaMshaavatha pa~n{}chamyaamR^ishhabhaH pa~n{}chamastathaa | sa##(##R^i##)##nishhaadaavapanyaasau nyaasash{}chaiva tu pa~n{}chamaH || 124|| madhyamaavattu kartavye shhaaDavauDuvite tathaa | daurbalyaM chaatra kartavyaM shhaD{}jagaandhaaramadhyamaiH || 125|| kuryaadapyatra sa~n{}chaaraM pa~n{}chamasyaarshhabhasya cha | gaandhaaragamanaM chaiva kaaryaM tvalpash{}cha ##(##lpaM cha##)## sap{}tamaH ##(##maat##)## || 126|| atha gaandhaarapa~n{}chamyaaH pa~n{}chamoM.ashaH prakiirtitaH | taaragatyaa tu shhaD{}jo.api kadaachin{}naativartate || 127|| R^ishhabhaH pa~n{}chamash{}chaiva hyapanyaasau prakiirtitau | nyaasash{}chaiva tu gaandhaaro saa cha puurNaswaraa sadaa | pa~n{}chamyaa yash{}cha gaandhaaryaaH sa~n{}chaaraH sa vidhiiyate || 128|| pa~n{}chamash{}chaarshhabhash{}chaiva gaandhaaro.atha nishhaadavaan | chatwaaroM.ashaa bhavantyaan{}dhryaamapanyaasaasta eva hi || 129|| gaandhaarash{}cha bhaven{}nyaasaH shhaD{}jaapetaM tu shhaaDavam | gaandhaaraarshhabhayosh{}chaapi sa~n{}chaarastu parasparam || 130|| sap{}tamasya cha shhashhThasya nyaaso gatyanupuurvashaH | shhaD{}jasya la~N{}ghanaM chaatra naasti chauDuvitaM sadaa || 131|| nandayantyaaH kramaan nyaasaapanyaasaaMshaaH prakiirtitaaH | gaandhaaro madhyamash{}chaiva pa~n{}chamash{}chaiva nityashaH || 132|| shhaD{}jo lopyash{}cha la~N{}ghyash{}cha naandhriisa~n{}charaNaM bhavet | la~N{}ghanaM hyR^ishhabhasyaapi tach{}cha mandragataM smR^itam || 133|| taaragatyaa tu shhaD{}jastu kadaachin{}naativartate | gaandhaaro vaa grahaH kaaryastathaa nyaasash{}cha nityashaH || 134|| kaarmaaravyaaH smR^itaa hyaMshaa aarshhabhaH pa~n{}chamastathaa | dhaivatash{}cha nishhaadash{}chaapyapanyaasaasta eva tu | pa~n{}chamash{}cha bhaven{}nyaaso hainaswaryaM na chaatra tu || 135|| gaandhaarasya visheshheNa sarvato gamanaM bhavet || 136|| kaishikyaastu tathaa hyaMshaaH sarve chaivaarshhabhaM vinaa | eta eva hyapanyaasaa nyaasau gaandhaarasap{}tamau || 137|| dhaivateMshe nishhaade cha nyaasaH pa~n{}chama ishhyate | apanyaasaH kadaachittu R^ishhabho.api vidhiiyate || 138|| aarshhabhe shhaaDavaM chaatra dhaivatarshhabhavarjitam | tathaa chauDuvitaM kuryaad balinau chaantyapa~n{}chamau || 139|| daurbalyamR^ishhabhasyaatra la~N{}ghanaM cha visheshhataH | aMshavat kalpitash{}chaanyaiH shhaaDave tu vidhiiyate | shhaD{}jamadhyaavadatraapi sa~n{}chaarastu bhavediha || 140|| evametaa budhairGYeyaa jaatayo dashalaxaNaaH | yathaa yasmin rase yaash{}cha gadato me nibodhata || 141|| || iti jaativikal{}paadhyaayo.ashhTaaviMshaH samaap{}taH|| ## Encoded by Haresh Bakshi hareshbakshi@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}