% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 27 % File name : natya27.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : November 23, 2002 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 27 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 27 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha saptaviMsho.adhyAyaH | siddhInAM tu pravakShyAmi lakShaNaM nATakAshrayam | yasmAtprayogaH sarvo.ayaM siddhyarthaMM sampradarshitaH || 1|| ## I will now tell the features of 'achievements' which are related to the drama since every performance is presented for the 'achievements'. 1.## siddhistu dvividhA j~neyA vA~Nmano~NgasamudbhavA | daivI cha mAnuShI chaiva nAnAbhAvasamutthitA || 2|| ##'achievments' are known to be two fold - arising out of speech and mind and out of body. arising out of many emotions, it is also divine and human.## dashA~NgA mAnuShI siddhIrdaivI tu dvividhA smR^itA | nAnAsattvAshrayakR^itA vA~NnaipathyasharIrajA || 3|| ##The human achievements have ten types and divine is known to be two fold. It is based on various characters and born out of speech, drapery and body (of the actor).## smitApahAsinI hAsA sAdhvaho kaShTameva cha | prabaddhanAdA cha tathA siddhirj~neyAtha vA~NmayI || 4|| pulakaishcha saromA~nchairabhyutthAnaistathaiva cha | cheladAnA~NgulikShepaiH shArIrI siddhiriShyate || 5|| ki~nchichChiShTo raso hAsyo nR^ityadbhiryatra yujyate | smitena sa pratigrAhyaH prekShakairnityameva cha || 6|| ki~nchidaspaShTahAsyaM yattathA vachanameva cha | arthahAsyena tadgrAhyaM prekShakairnityameva hi || 7|| vidUShakochChedakR^itaM bhavechChilpakR^itaM cha yat | atihAsyena tadgrAhyaM prekShakairnityameva tu || 8|| ahokArastathA kAryo nR^iNAM prakR^itisaMbhavaH | yaddharmapadasaMyuktaM yathAtishayasaMbhavam || 9|| tatra sAdhviti yadvAkyaM prayoktavyaM hi sAdhakaiH | vismayAviShTabhAveShu praharShArtheShu chaiva hi || 10|| karuNe.api prayoktavyaM kaShTaM shAstrakR^itena tu | prabaddhanAdA cha tathA vismayArtheShu nityashaH || 11|| sAdhikShepeShu vAkyeShu praspanditatanUruhaiH | kutUhalottarAvedhairbahumAnena sAdhayet || 12|| dIptapradeshaM yatkAryaM ChedyabhedyAhavAtmakam | savidravamathotphullaM tathA yuddhaniyuddhajam || 13|| prakampitAMsashIrSha~ncha sAshraM sotthAnameva cha | tatprekShakaistu kushalaissAdhyamevaM vidhAnataH || 14|| evaM sAdhayitavyaiShA tajj~naiH siddhistu mAnuShI | daivikI~ncha punaH siddhiM sampravakShyAmi tattvataH || 15|| yA bhAvAtishayopetA sattvayuktA tathaiva cha | sA prekShakaistu kartavyA daivI siddhiH prayogataH || 16|| na shabdo na yatra na kShobho na chotpAtanidarshanam | sampUrNatA cha ra.ngasya daivI siddhistu sA smR^itA || 17|| daivI cha mAnuShI chaiva siddhireShA mayoditA | ata UrdhvaM pravakShyAmi ghAtAndaivasamutthitan || 18|| daivAtmaparasamutthA trividhA ghAtA budhaistu vij~neyA | autpAtikashchaturthaH kadAchidatha saMbhavatyeShu || 19|| vAtAgnivarShaku~njarabhuja~NgamaNDapanipAtAH | kITavyAlapipIlikapashupraveshanAshcha daivakakR^itA || 20|| ghAtanataH paramahaM parayuktAn sampravakShyAmi | ##[##vaivarNyaM chAcheShTaM vibhramitatvaM smR^itipramohashcha || 21|| anyavachanaM cha kAvyaM tathA.ngadoSho vihastatvam | ete tvAtmasamutthA ghAtA j~neyA prayogaj~naiH || 22||##]## mAtsaryAddveShAdvA tatpakShatvAttathArthabhedatvAt | ete tu parasamutthA j~neyA ghAtA budhairnityam || 23|| atihasitaruditavisphoTitAnyathotkR^iShTanAlikApAtAH | gomayaloShTapipIlikAvikShepAshchArisaMbhUtAH || 24|| autpatikAshcha ghAtA mattonmattapraveshali~NgakR^itaH | punarAtmasamutthA ye ghAtAMstAMstAn pravakShyAmi || 25|| vailakShaNyamacheShTitavibhUmikatvaM smR^itipramoShashcha | anyavachanaM cha kAvyaM tathArtanAdo vihastatvam || 26|| atihasitaruditavisvarapipIlikAkITapashuvirAvAshcha | mukuTAbharaNanipAtA puShkarajAH kAvyadoShAshcha || 27|| atihasitaruditahasitAni siddhairbhAvasya dUShakANi syuH | kITapipIlikapAtA siddhiM sarvAtmanA ghnAnta || 28|| vivasvaramajAtatAlaM varNasvarasampadA cha parihINam | aj~nAtasthAnalayaM svaragatamevaMvidhaM hanyAt || 29|| mukuTAbharaNanipAtaH prabaddhanAdashcha nAshano bhavati | pashuvishasanaM tatha a syAdbahuvachanaghnaM prayogeShu || 30|| viShamaM mAnavihInaM vimArjanaM chAkulaprahAraM cha | avibhaktagrahamokShaM puShkaragatamIdR^ishaM hanti || 31|| punarukto hyasamAso vibhaktibhedo visandhayo.apArthaH | traili~Ngajashcha doShaH pratyakShaparokShasaMmohAH || 32|| ChandovR^ittatyAgo gurulAghavasa~Nkaro yaterbhedaH | etAni yathA sthUlaM ghAtasthAnAni kAvyasya || 33|| j~neyau tu kAvyajAtau dvau ghAtAvapratikriyau nityam | prakR^itivyasanasamutthaH sheShodakanAlikatvam || 34|| apratibhAgaM skhalanaM visvaramuchchAraNaM cha kAvyasya | asthAnabhUShaNatvaM patanaM mukuTasya vibhraMshaH || 35|| vAjisyandanaku~njarakharoShTrashibikAvimAnayAnAnAm | ArohaNAvataraNeShvanabhij~natvaM vihastvam || 36|| praharaNakavachAnAmapyayathAgrahaNaM vidhAraNaM chApi | amukuTabhUShaNayogashchirapravesho.athavA ra~Nge || 37|| ebhiH sthAnavisheShairghAtA lakShyAstu sUribhiH kushalaiH | yUpAgnichayanadarbhastragbhANDaparigrahAnmuktvA || 38|| siddhyA mishro ghAtassarvagatashchaikadeshajo vApi | nATyakushalaiH salekhyA siddhirvA syAdvighAto vA || 39|| nAlekhyo bahudinajaH sarvagato.avyaktalakShaNavisheShaH | yastvaikadivasajAtassa pratyavaro.api lekhyassyAt || 40|| jarjaramokShyasyAnte siddhermokShastu nAlikAyAstu | kartavyastviha satataM nATyaj~naiH prAshnikairvidhinA || 41|| dainye dInatvamAyAnti te nATye prekShakAH smR^itAH | ye tuShTau tuShTimAyAnti shoke shokaM vrajanti cha || 42|| yo.anyasya mahe mUrdho nA.ndIshlokaM paTheddhi devasya | svavashena pUrvara~Nge siddherghAtaH prayogasya ||43|| yo deshabhAvarahitaM bhAShAkAvyaM prayojayed.hbuddhyA | tasyApyabhilekhyaH syAdghAto deshaH prayogaj~naiH || 44|| kaH shakto nATyavidhau yathAvadupapAdanaM prayogasya | kartuM vyagramanA vA yathAvaduktaM parij~nAtam || 45|| tasmAdgambhIrArthAH shabdA ye lokavedasaMsiddhAH | sarvajanena grAhyA yojyA nATake vidhivat || 46|| na cha ki~nchidguNahInaM doShaiH parivarjitaM na chAki~nchit | tasmAnnATyaprakR^itau doShA nATyArthato grAhyA || 47|| na cha nAdarastu kAryo naTena vAga~Ngasattvanepathye | rasabhAvayoshcha gIteShvAtodye lokayuktyAM cha || 48|| evametattu vij~neyaM siddhInAM lakShaNaM budhaiH | ata UrdhvaM pravakShyAmi prAshnikAnAM tu lakShaNam || 49|| chAritrAbhijanopetAH shAntavR^ittAH kR^itashramAH | yashodharmaparAshchaiva madhyasthavayasAnvitAH || 50|| ShaDa~NganATyakushalAH prabuddhAH shuchayaH samAH | chaturAtodyakushalAH vR^ittaj~nAstattvadarshinaH || 51|| deshabhAShAvidhAnaj~nAH kalAshilpaprayojakAH | chaturthAbhinayopetA rasabhAvavikalpakAH || 52|| shabdachChandovidhAnaj~nA nAnAshAstravichakShaNAH | evaM vidhAstu kartavyAH prAshnikA dasharUpake || 53|| avyagrairindriyaiH shuddha UhApohavishAradaH | tyaktadoShonuarAgI cha sa nATye prekShakaH smR^itaH || 54|| na chaivete guNAH samyak sarvasmin prekShake smR^itAH | vij~neyasyAprameyatvAtsa.nkIrNAnAM cha pArShadi || 55|| yadyasya shilpaM nepathyaM karmacheShTitameva vA | tattathA tena kAryaM tu svakarmaviShayaM prati || 56|| nAnAshIlAH prakR^itayaH shIle nATyaM vinirmitam | uttamAdhamamadhyAnAM vR^iddhabAlishayoShitAm || 57|| tuShyanti taruNAH kAme vidagdhAH samayAtvite | artheShvarthaparAshchaiva mokShe chAtha virAgiNaH || 58|| shUrAstu vIraraudreShu niyuddheShvAhaveShu cha | dharmAkhyAne purANeShu vR^iddhAstuShyanti nityashaH || 59|| na shakyamadhamairj~nAtumuttamAnAM vicheShTitam | tattvabhAveShu sarveShu tuShyanti satataM budhAH || 60|| bAlA mUrkhAH striyashchaiva hAsyanaipathyayoH sadA | yastuShTo tuShTimAyAti shoke shokamupaiti cha || 61|| kruddhaH krodhe bhaye bhItaH sa shreShThaH prekShakaH smR^itaH | evaM bhAvAnukaraNe yo yasmin pravishennaraH || 62|| sa tatra prekShako j~neyo guNairebhirala~NkR^itaH | evaM hi prekShakA j~neyAH prayoge dasharUpataH || 63|| sa.ngharShe tu samutpanne prAshnikAn sa.nnibodhata | yaj~navinnartakashchaiva ChandovichChabdavittathA || 64|| astravichchitrakR^idveshyA gandharvo rajasevakaH | yaj~navidyaj~nayoge tu nartako.abhinaye smR^itaH || 65|| ChandovidvR^ittabandheShu shabdavitpAThyavistare | iShvastravitsauShThave tu nepathye chaiva chitrakR^it || 66|| kAmopachAre veshyA cha gAndharvaH svarakarmaNi | sevakastUpachAre syAdete vai prAshnikAH smR^itAH || 67|| ebhirdR^iShTAntasaMyuktairdoShA vAchyAstathA guNAH | ashAstraj~nA vivAdeShu yathA prakR^itikarmataH || 68|| athaite prashnikA j~neyAH kathitA ye mayAnaghAH | shAstraj~nAnAdyadA tu syAtsa.ngharShaH shAstrasaMshrayaH || 69|| shAstraprAmANanirmANairvyavahAro bhavettadA | bhartR^iniyogAdanyo.anyavigrAtspardhayApi bharatAnAm || 70|| arthapatAkA hetossa.ngharSho nAma saMbhavati | teShAM kAryaM vyavahAradarshanaM pakShapAtaviraheNa || 71|| kR^itvA paNaM patAkAM vyavahAraH sa bhavitavyastu | sarvairananyamatibhiH sukhopaviShTaishcha shuddhabhAvaishcha || 72|| yairlekhakagamakasahAyAssaha siddhibhirghAtAH | nAtyAsanairnadUrasaMsthitaiH prekShakaistu bhavitavyam || 73|| teShAmAsanayogo dvAdashahastasthitaH kAryaH | yAni vihitAni pUrvaM siddhisthAnAni tAni lakShyANi || 74|| ghAtAshcha lakShaNIyAH prayogato nATyayoge tu | daivAdghAtasamutthAH parotthitA vA budhairnavairlekhyAH || 75|| ghAtA nATyasamutthA hyAtmasamutthAstu lekhyAH syuH | ghAtA yasya tvalpAH sa.nkhyAtAH siddhayashcha bahulAH syuH || 76|| viditaM kR^itvA rAj~nastasmai deyA patAkA hi | sidhyatishayAtpatAkA samasiddhau pArthivAj~nayA deyA || 77|| atha narapatiH samaH syAdubhayorapi sA tadA deyA | evaM vidhij~nairyaShTavyo vyavahAraH sama~njasAm || 78|| svasthachittasukhAsinaiH suvishiShTairguNArthibhiH | vimR^ishya prekShakairgrAhyaM sarvarAgaparA~NgamukhaiH || 79|| sAdhana dUShaNAbhAsaH prayogasamayAshritaiH | samatvama~NgamAdhuryaM pAThyaM prakR^itayo rasAH || 80|| vAdyaM gAnaM sanepathyametajj~neyaM prayatnataH | gItavAditratAlena kalAntarakalAsu cha || 81|| uada~NgaM kriyate nATyaM samantAt samamuchyate | a~NgopA~NgasamAyuktaM gItatAlalayAnvitam || 82|| gAnavAdyasamatvaM cha tadbudhaiH samamuchyate | sanirbhugnamuraH kR^itvA chaturashrakrutau karau || 83|| grIvA~nchitA tathA karyA tva~NgamAdhuryameva cha | pUrvroktAnIha sheShANi yAni dravyANi sAdhakaiH || 84|| vadyAdInAM punarvuprA lakShaNaM sannibodhata | vAdyaprabhR^itayo gAnaM vAdyamANAni nirdishet || 85|| yAni sthAnAni siddhInAM taiH siddhiM tu prakAshayet | harShAda~NgasamudbhUtAM nAnArasasamutthitAm || 86|| vArakAlAstu vij~neyA nATyaj~nairvividhAshrayAH | divasaishchaiva rAtrishcha tayorvArAn nibodhata || 87|| pUrvAhNastvatha madhyAhnastvaparAhNastathaiva cha | divA samutthA vij~neyA nATyavArAH prayogataH || 88|| prAdoShikArdharAtrishcha tathA prAbhAtiko.aparaH | nATyavArA bhavantyete rAtrAvityanupUrvashaH || 89|| eteShAM atra yadyojyaM nATyakAryaM rasAshrayam | tadahaM sampravakShyAmi vArakAlasamAshrayam || 90|| yachChrotraramaNIyaM syAddharmotthanakR^itaM cha yat | pUrvAhNe tatprayoktavyaM shuddhaM vA vikR^itaM tathA || 91|| sattvotthAnaguNairyuktaM vAdyabhUyiShThameva cha | puShkalaM sattvayuktaM cha aparAhNe prayojayet || 92|| kaishikIvR^ittisaMyuktaM shR^i~NgArasasaMshrayam | nR^ityavAditragItADhyaM pradoShe nATyamiShyate || 93|| yannarmahAsyabahulaM karuNaprAyameva cha | prabhAtakAle tatkAryaM nATyaM nidrAvinAshanam || 94|| ardharAtre niyu~njIta samadhyAhne tathaiva cha | sandhyAbhojanakAle cha nATyaM naiva prayojayet || 95|| evaM kAlaM cha deshaM cha samIkShya cha balAbalam | nityaM nATyaM prayu~njIta yathAbhAvaM yathArasam || 96|| athava deshakAlau cha na parIkShyau prayoktR^ibhiH yathaivAj~nApayedbhartA tadA yojyamasaMshayam || || 97|| tathA samudiAtAshchaiva vij~neyA nATakAshritAH | pAtraM prayogamR^iddhishcha vij~neyAstu trayo guNAH || 98|| buddhimatvaM surUpatvaM layatAlaj~natA tathA | rasabhAvaj~natA chaiva vayassthatvaM kutUhalam || 99|| grahaNaM dhAraNaM chaiva gAtrAvaikalyameva cha | nijasAdhvasatotsAha iti pAtragato vidhiH || 100|| suvAdyatA sugAnatvaM supAThyatvaM tathaiva cha | shAstrakarmasamAyogaH prayoga iti sa.nj~nitaH || 101|| shuchibhUShaNatAyAM tu mAlyAbharaNavAsasAm | vichitrarachanA chaiva samR^iddhiriti sa.nj~nitA || 102|| yadA samuditAH sarve ekIbhUtA bhavanti hi | ala~NkArAH sakutapA mantavyo nATakAshrayAH || 103|| etaduktaM dvijashreShThAH siddhInAM lakShaNaM mayA | ata UrdhvaM pravakShyAmyAtodyAnAM vikalpanam || 104|| iti bhAratIye nATyashAstre siddhivya~njako nAma saptaviMsho.adhyAyaH || ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}