% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 25 % File name : natya25.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : November 23, 2002 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 25 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 25 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha pa~nchaviMsho.adhyAyaH | a~NgAbhinayasyaiva yo visheShaH kvachit kvachit | anukta uchyate chitraH chitrAbhinayassmR^itaH || 1|| uttAnau tu karau kR^itvA svastikau pArshvasaMsthitau | udvAhitena shirasA tathA chordhvanirIkShaNAt || 2|| prabhAtaM gaganaM rAtriH pradoShaM divasaM tathA | R^itUn ghanAn vanAntAMshcha vistIrNAMshcha jalAshayAn || 3|| disho grahAn sanakShatrAn ki~nchit svasthaM cha yadbhavet | tasya tvabhinayaH kAryo nAnAdR^iShTisamanvitaH || 4|| ebhireva karairbhUyastenaiva shirasA punaH | adho nirIkShaNenAtha bhUmisthAn sampradarshayet || 5|| sparshasya grahaNenaiva tathollukasanena cha | chandrajyostnAM sukhaM vAyuM rasaM gandhaM cha nirdishet || 6|| vastrAvakuNThanAtsUryaM rajodhUmAnilAMstathA | bhUmitApamathoShNaM cha kuryAchChAyAbhilAShataH || 7|| UrdhvAkekaradR^iShTistu madhyAhne sUryamAdishet | udayAstagataM chaiva vismayArthaiH pradarshayet ||8|| yAni saumyArthayuktAni susvabhAvakR^itAni cha | gAtrasparshaissaromA~nchaisteShAmabhinayo bhavet || 9|| yAni syustIkShNarUpANi tAni chAbhinayetsudhIH | asaMsparshaistathodvegaistathA mukhavikuNThanaiH || 10|| gambhIrodAtasaMyuktAnarthAnabhinayedbudhaH | sATopaishcha sagarvaishcha gAtraiH sauShThavasaMyutaiH || 11|| yaj~nopavItadeshasthamarAlaM hAsamAdishet | svastikau vichyutau hArasragdAmArthAn nidarshayet || 12|| bhramaNena pradarshinyA dR^iShTeH parigamena cha | alapadmakapIDAyAH sarvArthagrahaNaM bhavet || 13|| shravyaM shravaNayogena dR^ishyaM dR^iShTivilokanaiH | AtmasthaM parasaMsthaM vA madhyasthaM vA vinirdishet || 14|| vidyudulkAghanaravAviShphuli.ngArchiShastathA | trastA.ngAkShinimeShaishcha te.abhineyAH prayoktR^ibhiH || 15|| udveShTitakarAvR^ittau karau kR^itvA nataM shiraH | asaMsparshe tathAniShTe jihmadR^iShTena kArayet || 16|| vAyumuShNaM tamastejo mukhaprachChAdanena cha | reNutoyapata.ngAMshcha bhramarAMshcha nivArayet || 17|| kR^itvA svastikasaMsthAnau padmakoshAvadhomukhau | siaMharkShavAnaravyAghrashvApadAMshcha nirUpayet ||18|| svastikau tripatAkau tu gurUNAM pAdavandane | khaTakasvasthikau chApi pratodagrahaNe smR^itau || 19|| ekaM dvi trINi chatvAri pa~ncha ShaT sapta chAShTadhA | nava vA dasha vApi syurgaNanA.ngulibhirbhavet || 20|| dashAkhyAshcha shatAkhyAshcha sahasrAkhyAstathaiva cha | patAkAbhyAM tu hastAbhyAM prayojyAstAH prayoktR^ibhiH || 21|| dashAkhyagaNanAyAstu parato yA bhavediha | vAkyArthenaiva sAdhyAsau parokShAbhinayena cha || 22|| ChatradhvajapatAkAshcha nirdeshyA daNDadhAraNAt | nAnApraharaNaM chAtha nirdeshyaM dhAraNAshrayam || 23|| ekachitto hyadhodR^iShTiH ki~nchinnatashirAstathA | savyahastashcha sa.ndaMshaH smR^ite dhyAne vitarkite || 24|| udvAhitaM shiraH kR^itvA haMsapakShau pradakShiNau | apatyarUpaNe kAryAvuChrayau cha prayoktR^ibhiH || 25|| udvAhitaM shiraH kR^itvA haMsavaktraM tathordhvagam | prasAdayachcha yaM mAnaM dIrghasatvaM cha nirdishet || 26|| arAlaM cha shirasthAne samudvAhya tu vAmakam | gate nirvR^itte dhvaste cha shrAntavAkye cha yojayet || 27|| sarvendriyasvasthatayA prasannavadanastathA | vichitrabhUtalAlokaiH sharadantu vinirdishet || 28|| gAtrasa.nkochanAchchApi sUryAgnipaTusevanAt | hemantastvabhinetavyaH puruShairmadhyamAdhamaiH || 29|| shirodantoShThakampena gAtrasa.nkochanena cha | kUjitaishcha sashItkArairadhamashshItamAdishet || 30|| avasthAntaramAsAdya kadAchittUttamarairapi | shItAbhinayanaM kUryAddevAdvyasanasaMbhavam || 31|| R^itujAnAM tu puShpANAM gandhaghrANaistathaiva cha | rUkShasya vAyoH sparshAchcha shishiraM rUpayedbudhaH || 32|| pramodajananAraMbhairupabhogaiH pR^ithagvidhiH | vasantastvabhinetavyo nAnApuShpapradarshanAt || 33|| sveda pramArjanaishchaiva bhUmitApaiH savIjanaiH | uShNasya vAyoH sparshena grIShmaM tvabhinayedbudhaH || 34|| kadambanIpakuTapaiH shAdvalaiH sendragopakaiH | meghavAtaiH sukhasparshaiH prAvR^iT.hkAlaM pradarshayet || 35|| meghaughanAdairgambhIrairdhArAprapatanaistadA | vidyunnirghAtaghoShaishcha varShArAtraM samAdishet || 36|| yadyasya chihnaM veSho vA karma vA rUpameva vA | nirdeshyaH sa R^itustena iShTAniShTArthadarshanAt || 37|| etAnR^itUnarthavashAddarshayeddhi rasAnugAn | sukhinastu sukhopetAn suHkhArthAn duHkhasaMyutAn || 38|| yo yena bhAvenAviShTaH sukhadenetareana vA | sa tadAhitasa.nkAraH sarvaM pashyati tanmayam || 39|| bhAvAbhinayanaM kuryAdvibhAvAnAM nidarshanaiH | tathaiva chAnubhAvAnAM bhAvasiddhiH pravartitA || 40|| vibhAvenAhR^itaM kAryamanubhAvena nIyate | AtmAnubhavanaM bhAvo vibhAvaH paradarshanam || 41|| gururmitraM sakhA snigdhaH saMbandhI bandhureva vA | Avedyate hi yaH prAptaH sa vibhAva iti smR^itaH || 42|| yattvasya saMbhramotthAnairarghyapAdyAsanAdibhiH | pUjanaM kriyate bhaktyA so.anubhAvaH prakIrtitaH || 43|| evamanyeShvapi j~neyo nAnAkAryapradarshanAt | vibhAvo vApi bhAvo vA vij~neyo.arthavashAdbudhaiH || 44|| yastvapi pratisa.ndesho dUtasyeha pradIyate | so.anubhAva iti j~neyaH pratisandeshadarshitaH || 45|| evaM bhAvo vibhAvo vApyanubhAvashcha kIrtitaH | puruShairabhineyaH syAtpramadAbhirathApi vA || 46|| svabhAvAbhinaye sthAnaM puMsAM kAryaM tu vaiShNavam | AyataM vAvahitthaM vA strINAM kAryaM svabhAvataH || 47|| prayojanavashAchchaiva sheShANyapi bhavanti hi | nAnAbhavAbhinayanaiH prayogaishcha pR^ithagvidhaiH || 48|| dhairyalIlA~NgasampannaM puruShANAM vicheShTitam | mR^idulIlA~NgahAraishcha strINAM kAryaM tu cheShTitam || 49|| karapAdA~Ngasa~nchArAsstrINAM tu lalitAH smR^itAH | sudhIrashchoddhatashchaiva puruShANAM prayoktR^ibhiH || 50|| yathA rasaM yathA bhAvaM strINAM bhAvapradarshanam | narANAM pramadAnAM cha bhAvAbhinayanaM pR^ithak || 51|| bhAvAnubhAvanaM yuktaM vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH | Ali~Nganena gAtrANAM sasmitena cha chakShuShA || 52|| tathollukasAnachchApi harShaM sa.ndarshayennaraH | kShiprasa!njAtaromA~nchAt bAShpeNAvR^italochanA || 53|| kurvIta nartakI harShaM prItyA vAkyaishcha sasmitaiH | ud.hvR^ittaraktanetrashcha sandaShTAdhara eva cha || 54|| nishvAsakaMpitA.ngashcha krodhaM chAbhinayennaraH | netrAbhyAM bAShpapUrNAbhyAM chibukauShThaprakaMpanAt || 55|| shirasaH kaMpanAchchaiva bhrukuTIkaraNena cha | maunenA~Ngulibha~Ngena mAlyAbharaNavarjanAt || 56|| AyatakasthAnakakShAyA IrShyA krodhe bhavetstriyAH | nishvAsochChvAsabahulairadhomukhavichintanaiH || 57|| AkAshavachanAchchApi duHkhaM puMsAM tu yojayet | ruditaiH shvasitaishchaiva shirobhihananena cha || 58|| bhUmipAtAbhighAtaishcha duHkhaM strIShu prayojayet | AnandajaM chArtijaM vA IrShyAsaMbhUtameva vA || 59|| yatpUrvamuktaM ruditaM tatstrInIcheShu yojayet | saMbhramAvegacheShTAbhishshastrasampAtanena cha || 60|| puruShANAM bhayaM kAryaM dhairyAvegabalAdibhiH | chalatArakanetratvAdgAtraiH sphuritakampitaiH || 61|| santrastahR^idayatvAchcha pArshvAbhyAmavalokanaiH | bhartR^iranveShaNAchchaivamuchchairAkrandanAdapi || 62|| priyasyAli.nganAchchaiva bhayaM kAryaM bhavetstriyAH | madA ye.abhihitAH pUrvaM te strInIcheShu yojayet || 63|| mR^idubhiH skhalitairnityamAkAshasyAvalaMbanAt | netrAvaghUrNanaishchaiva sAlasyaiH kathitaistathA || 64|| gAtrANAM kaMpanaishchaiva madaH kAryo bhavetstriyAH | anena vidhinA kAryaH prayogAH kAraNotthitAH || 65|| pauruShaH strIkR^ito vApi bhAvA hyabhinayaM prati | sarve salalitA bhAvAsstrIbhiH kAryAH prayatnataH || 66|| dhairyamAdhuryasampannA bhAvAH kAryAstu pauruShAH | tripatAkA~NgulIbhyAM tu valitAbhyAM prayojayet || 67|| shukAshcha sArikAshchaiva sUkShmA ye chApi pakShiNaH | shikhisArasahaMsAdyAH sthUlA ye.api svabhAvataH || 68|| rechakaira~NgahAraishcha teShAmabhinayo bhavet | kharoShTrAshvatarAsiMhavyAghragomahiShAdaya || 69|| gatipracharaira~Ngaishcha te.abhineyAH prayoktR^ibhiH | bhUtAH pishAchA yakShAshcha dAnavAH saharAkShasaiH || 70|| a~NgahArairavinirdeshyA nAmasa.nkIrtanAdapi | a~NgahArairvinirdeshyA apratyakShA bhavanti ye || 71|| pratyakShAstvabhinetavyA bhayodvegaiH savismayaiH | devAshcha chihnaishcha praNAmakaraNairbhAvaishcha vicheShTitaiH || 72|| abhineyo hyarthavashAdapratyakShAH prayogaj~naiH | savyotthitena hastena hyarAlena shiraH spR^ishet || 73|| nare.ahyabhivAdanaM hyetadapratyakShe vidhIyate | khaTakAvardhamAnena kapotAkhyena vA punaH || 74|| daivatAni gurUMshchaiva pramadAshchAbhivAdayet | divaukasashcha ye pUjyAH pratyakShAshcha bhavanti ye || 75|| tAn pramANaiH prabhAvaishcha gaMbhIrArthaishcha yojayet | mahAjanaM sakhIvargaM viTadhUrtajanaM tathA || 76|| parimaNDalasaMsthena hastenAbhinayenannaraH | parvatAn prAMshuyogena vR^ikShAMshchaiva samuchChritAn || 77|| prasAritAbhyAM bAhubhyAmutkShiptAbhyAM prayojayet | samUhasAgaraM senA bahuvistIrNameva cha || 78|| patAkAbhyAM tu hastAbhyAmutkShiptAbhyAM pradarshayet | shauryaM dhairyaM cha garvaM cha darpamaudAryamuchChrayam || 79|| lalATadeshasthAnena tvarAlenAbhidarshayet | vakShodeshAdapAviddhau karau tu mR^igashIrShakau || 80|| vistIrNapradrutotkShepau yojyau yasyAdapAvR^itam | adhomukhottAnatalau hastau ki~nchitprasAritau || 81|| kR^itvA tvabhinayedvelAM biladvAraM gR^ihaM guhAn | kAmaM shApagrahagrastAn jvaropahatachetasaH || 82|| eteShAM cheShTitaM kuryAda~NgAdyaiH sadR^ishairbudhaiH | dolAbhinayanaM kuryAddolAyAstu vilokanaiH || 83|| saMbhokSheNa cha gAtrANAM rajvashvAgrahaNena cha | yadA chA~NgavatI DolA pratyakShA pustajA bhavet || 84|| AsaneShu praviShTAnAM kartavyaM tatra Dolanam | AkAshavachanAnIha vakShyAmyAtmagatAni cha || 85|| apavAritakaM chaiva janAntikamathApi cha | dUrasthAbhAShaNaM yatsyAdasharIranivedanam || 86|| parokShAntaritaM vAkyamAkAshavachanaM tu tat | tatrottarakR^itairvAkyaiH saMlApaM samprayojayet || 87|| nAnAkAraNasaMyuktaiH kAvyabhAvasamutthitaiH | hR^idayasya vacho yattU tadAtmagatamIShyate || 88|| savitarkaM cha tadyojyaM prAyasho nATakAdiShu | nigUDhabhAvasaMyuktamapavAritakaM smR^itam || 89|| kAryavashAdashravaNaM pArshvagatairyajjanAntikaM tatsyAt | hR^idayasthaM savikalpaM bhAvasthaM chAtmagatameva || 90|| iti gUDhArthayuktAni vachanAnIha nATake | janAntikAni karNe tu tAni yojyAni yoktR^ibhiH || 91|| pUrvavR^ittaM tu yatkAryaM bhUyaH kathyaM tu kAraNAt | karNapradeshe tadvAchyaM mAgAttatpunaruktatAm ||82|| avyabhichAreNa paThedAkAshajanAntikAtmagatapAThyam | pratyakShaparokShakR^itAnAmAtmasamutthAn parakR^itAMshcha || 93|| hastamantaritaM kR^itvA tripatAkaM prayoktR^ibhiH | janAntikaM prayoktavyamapavAritakaM tathA || 94|| svapnAyitavAkyArthaistvabhineyo na khalu hastasa.nchAraiH | suptAbhihitaireva tu vAkyArthaiH so.abhineyaH syAt || 95|| mandasvarasa~nchArairvyaktAvyaktaM punaruktavachanArtham | pUrvAnusmaraNakR^itaM kAryaM svapnA~nchite pAThyam || 96|| prashithilagurukaruNAkSharaghaNTAnusvaritavAkyagadgadajaiH | hikkAshvasopetAM kAkuM kuryAnmaraNakAle || 97|| hikkAshvAsopetAM mUrchChopagame maraNavatkathayet | atimatteShvapi kAryaM tadvatsvapnAyite yathA pAThyam || 98|| vR^iddhAnAM yojayetpAThyaM gadgadaskhalitAkSharam | asamAptAkSharaM chaiva bAlAnAM tu kalasvanam || 99|| nAnAbhAvopagataM maraNAbhinaye bahukIrtitaM tu | vikShiptahastapAdairnibhR^itaiH sannaistathA kAryam || 100|| vyAdhiplute cha maraNaM niShaNNagAtraistu samprayoktavyam | hikkAshvAsopetaM tathA parAdhInagAtrasa.nchAram || 101|| viShapIte.api cha maraNaM kAryaM vikShiptagAtrakaracharaNam | viShavegasamprayuktaM visphuritA.ngakriyopetam || 102|| pratheme vege kArshyaM tvabhineye vepathurdvitIye tu | dAhastathA tR^itIye vilallikA syAchchaturthe tu || 103|| phenastu pa~nchamasthe tu grIvA ShaShThe tu bhajyate | jaDatA saptame tu syAnmaraNaM tvaShTame bhavet || 104|| tatra prathamavege tu kShAmavakrakapolatA | kR^ishatve.abhinayaH kAryo vAkyAnAmalpabhAShaNam || 105|| sarvA~NgavepathuM cha kaNDUyanaM tathA~NgAnAm | vikShiptahastagAtraM dAhaM chaivApyabhinayettu || 106|| udvR^ittanimeShatvAdudgArachChardanaistathAkShepaiH | avyaktAkSharakathanaiH vilallikAmabhinayedevam || 107|| udgAravamanayogaiH shirasashcha vilolanairanekavidhaiH | phenastvabhinetavyo niHsa.nj~natayA nimeShaishcha || 108|| aMsakapolasparshaH shiraso.atha vinAmanaM shiro.apA~NgaH | sarvendriayasaMmohAjjaDatAmevaM tvabhinayettu || 109|| saMmIlitanetratvAt vyAdhivivR^iddhau bhuja~NgadashanAdvA | evaM hi nATyadharme maraNAni budhaiH prayojyAni || 110|| saMbhrameShvatha roSheShu shokAveshakR^iteShu cha | yAni vAkyAni yujyante punaruktaM na teShviha || 111|| sAdhvaho mAM cha heheti kiM tvaM mAmAvadeti cha | evaMvidhAni kAryANi dvitrisa.nkhyAni kArayet || 112|| pratya~NgahInaM yatkAvyaM vikR^itaM cha prayujyate | na lakShaNakR^itastatra kAryastvabhinayo budhaiH || 113|| bhAvo yatrottamAnAM tu na taM madhyeShu yojayet | yo bhAvashchaiva madhyAnAM na te nIcheShu yojayet || 114|| pR^ithak pR^ithagbhAvarasairAtmacheShTAsamutthitaiH | jyeShThamadhyamanIcheShu nATyaM rAgaM hi gachChati || 115|| ete.abhinayavisheShAH kartavyAH sattvabhAvasaMyuktAH | anye tu laukikA ye tu te sarve lokavatkAryAH || 116|| nAnAvidhairyathA puShpairmAlAM grathnAti mAlyakR^it | a.ngopA.ngai rasairbhAvaistathA nATyaM prayojayet || 117|| yA yasya lIlA niyatA gatishcha ra~NgapraviShTasya nidhAnayuktaH | tAmeva kuryAdavimuktasattvo yAvannara~NgAtpratinirvR^itaH syAt || 118|| evamete mayA proktA nATye chAbhinayAH kramAt | anye tu laukikA ye te lokAdgrAhyAH sadA budhaiH || 119|| loko vedastathAdhyAtmaM pramANaM trividhaM smR^itam | vedAdhyAtmapadArtheShu prAyo nATyaM pratiShThitam || 120|| vedAdhyAtmopapannaM tu shabdachChandassamanvitam | lokasiddhaM bhavetsiddhaM nATyaM lokAtmakaM tathA || 121|| na cha shakyaM hi lokasya sthAvarasya charasya cha | shAstreNa nirNayaM kartuM bhAvacheShTAvidhiM prati || 122|| nAnAshIlAH prakR^itayaH shIle nATyaM pratiShThiatam | tasmAllokapramANaM hi vij~neyaM nATyayoktR^ibhiH || 123|| etAn vidhIMshchAbhinayasya samyagvij~nAya ra~Nge manujaH prayu~Nkte | sa nATyatattvAbhinayaprayoktA saMmAnamagryaM labhate hi loke || 124|| evamete hyabhinayA vA~NnepathyA~NgasaMbhavAH prayogaj~nena kartavyA nATake siddhimichChatA || 125|| iti bhAratIye nATyashAstre chitrAbhinayo nAma pa~nchaviMsho.adhyAyaH || ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}