%@@1 % File name : natya25.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 25 % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama % Description/comments : % Transliterated by : dpadmakar@hotmail.com % Proofread by : dpadmakar@hotmail.com % Latest update : November 23, 2002 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 25..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 25 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h pa~nchavi.nsho.adhyaayaH . a~Ngaabhinayasyaiva yo visheshhaH kvachit.h kvachit.h . anukta uchyate chitraH chitraabhinayassmR^itaH .. 1.. uttaanau tu karau kR^itvaa svastikau paarshvasa.nsthitau . udvaahitena shirasaa tathaa chordhvaniriixaNaat.h .. 2.. prabhaata.n gagana.n raatriH pradoshha.n divasa.n tathaa . R^ituun.h ghanaan.h vanaantaa.nshcha vistiirNaa.nshcha jalaashayaan.h .. 3.. disho grahaan.h sanaxatraan.h ki~nchit.h svastha.n cha yadbhavet.h . tasya tvabhinayaH kaaryo naanaadR^ishhTisamanvitaH .. 4.. ebhireva karairbhuuyastenaiva shirasaa punaH . adho niriixaNenaatha bhuumisthaan.h saMpradarshayet.h .. 5.. sparshasya grahaNenaiva tathollukasanena cha . chandrajyostnaa.n sukha.n vaayu.n rasa.n gandha.n cha nirdishet.h .. 6.. vastraavakuNThanaatsuurya.n rajodhuumaanilaa.nstathaa . bhuumitaapamathoshhNa.n cha kuryaachchhaayaabhilaashhataH .. 7.. uurdhvaakekaradR^ishhTistu madhyaahne suuryamaadishet.h . udayaastagata.n chaiva vismayaarthaiH pradarshayet.h ..8.. yaani saumyaarthayuktaani susvabhaavakR^itaani cha . gaatrasparshaissaromaa~nchaisteshhaamabhinayo bhavet.h .. 9.. yaani syustiixNaruupaaNi taani chaabhinayetsudhiiH . asa.nsparshaistathodvegaistathaa mukhavikuNThanaiH .. 10.. gambhiirodaatasa.nyuktaanarthaanabhinayedbudhaH . saaTopaishcha sagarvaishcha gaatraiH saushhThavasa.nyutaiH .. 11.. yadnyopaviitadeshasthamaraala.n haasamaadishet.h . svastikau vichyutau haarasragdaamaarthaan.h nidarshayet.h .. 12.. bhramaNena pradarshinyaa dR^ishhTeH parigamena cha . alapadmakapiiDaayaaH sarvaarthagrahaNaM bhavet.h .. 13.. shravya.n shravaNayogena dR^ishya.n dR^ishhTivilokanaiH . aatmasthaM parasa.nstha.n vaa madhyastha.n vaa vinirdishet.h .. 14.. vidyudulkaaghanaravaavishhphuli.ngaarchishhastathaa . trastaa.ngaaxinimeshhaishcha te.abhineyaaH prayoktR^ibhiH .. 15.. udveshhTitakaraavR^ittau karau kR^itvaa nata.n shiraH . asa.nsparshe tathaanishhTe jihmadR^ishhTena kaarayet.h .. 16.. vaayumushhNa.n tamastejo mukhaprachchhaadanena cha . reNutoyapata.ngaa.nshcha bhramaraa.nshcha nivaarayet.h .. 17.. kR^itvaa svastikasa.nsthaanau padmakoshaavadhomukhau . sia.nharxavaanaravyaaghrashvaapadaa.nshcha niruupayet.h ..18.. svastikau tripataakau tu guruuNaaM paadavandane . khaTakasvasthikau chaapi pratodagrahaNe smR^itau .. 19.. eka.n dvi triiNi chatvaari pa~ncha shhaT.h sapta chaashhTadhaa . nava vaa dasha vaapi syurgaNanaa.ngulibhirbhavet.h .. 20.. dashaakhyaashcha shataakhyaashcha sahasraakhyaastathaiva cha . pataakaabhyaa.n tu hastaabhyaaM prayojyaastaaH prayoktR^ibhiH .. 21.. dashaakhyagaNanaayaastu parato yaa bhavediha . vaakyaarthenaiva saadhyaasau paroxaabhinayena cha .. 22.. chhatradhvajapataakaashcha nirdeshyaa daNDadhaaraNaat.h . naanaapraharaNa.n chaatha nirdeshya.n dhaaraNaashrayam.h .. 23.. ekachitto hyadhodR^ishhTiH ki~nchinnatashiraastathaa . savyahastashcha sa.nda.nshaH smR^ite dhyaane vitarkite .. 24.. udvaahita.n shiraH kR^itvaa ha.nsapaxau pradaxiNau . apatyaruupaNe kaaryaavuchhrayau cha prayoktR^ibhiH .. 25.. udvaahita.n shiraH kR^itvaa ha.nsavaktra.n tathordhvagam.h . prasaadayachcha yaM maana.n diirghasatva.n cha nirdishet.h .. 26.. araala.n cha shirasthaane samudvaahya tu vaamakam.h . gate nirvR^itte dhvaste cha shraantavaakye cha yojayet.h .. 27.. sarvendriyasvasthatayaa prasannavadanastathaa . vichitrabhuutalaalokaiH sharadantu vinirdishet.h .. 28.. gaatrasa.nkochanaachchaapi suuryaagnipaTusevanaat.h . hemantastvabhinetavyaH purushhairmadhyamaadhamaiH .. 29.. shirodantoshhThakampena gaatrasa.nkochanena cha . kuujitaishcha sashiitkaarairadhamashshiitamaadishet.h .. 30.. avasthaantaramaasaadya kadaachittuuttamarairapi . shiitaabhinayana.n kuuryaaddevaadvyasanasaMbhavam.h .. 31.. R^itujaanaa.n tu pushhpaaNaa.n gandhaghraaNaistathaiva cha . ruuxasya vaayoH sparshaachcha shishira.n ruupayedbudhaH .. 32.. pramodajananaaraMbhairupabhogaiH pR^ithagvidhiH . vasantastvabhinetavyo naanaapushhpapradarshanaat.h .. 33.. sveda pramaarjanaishchaiva bhuumitaapaiH saviijanaiH . ushhNasya vaayoH sparshena griishhma.n tvabhinayedbudhaH .. 34.. kadambaniipakuTapaiH shaadvalaiH sendragopakaiH . meghavaataiH sukhasparshaiH praavR^iT.hkaalaM pradarshayet.h .. 35.. meghaughanaadairgambhiirairdhaaraaprapatanaistadaa . vidyunnirghaataghoshhaishcha varshhaaraatra.n samaadishet.h .. 36.. yadyasya chihna.n veshho vaa karma vaa ruupameva vaa . nirdeshyaH sa R^itustena ishhTaanishhTaarthadarshanaat.h .. 37.. etaanR^ituunarthavashaaddarshayeddhi rasaanugaan.h . sukhinastu sukhopetaan.h suHkhaarthaan.h duHkhasa.nyutaan.h .. 38.. yo yena bhaavenaavishhTaH sukhadenetareana vaa . sa tadaahitasa.nkaaraH sarvaM pashyati tanmayam.h .. 39.. bhaavaabhinayana.n kuryaadvibhaavaanaa.n nidarshanaiH . tathaiva chaanubhaavaanaaM bhaavasiddhiH pravartitaa .. 40.. vibhaavenaahR^ita.n kaaryamanubhaavena niiyate . aatmaanubhavanaM bhaavo vibhaavaH paradarshanam.h .. 41.. gururmitra.n sakhaa snigdhaH saMbandhii bandhureva vaa . aavedyate hi yaH praaptaH sa vibhaava iti smR^itaH .. 42.. yattvasya saMbhramotthaanairarghyapaadyaasanaadibhiH . puujana.n kriyate bhaktyaa so.anubhaavaH prakiirtitaH .. 43.. evamanyeshhvapi dnyeyo naanaakaaryapradarshanaat.h . vibhaavo vaapi bhaavo vaa vidnyeyo.arthavashaadbudhaiH .. 44.. yastvapi pratisa.ndesho duutasyeha pradiiyate . so.anubhaava iti dnyeyaH pratisandeshadarshitaH .. 45.. evaM bhaavo vibhaavo vaapyanubhaavashcha kiirtitaH . purushhairabhineyaH syaatpramadaabhirathaapi vaa .. 46.. svabhaavaabhinaye sthaanaM pu.nsaa.n kaarya.n tu vaishhNavam.h . aayata.n vaavahittha.n vaa striiNaa.n kaarya.n svabhaavataH .. 47.. prayojanavashaachchaiva sheshhaaNyapi bhavanti hi . naanaabhavaabhinayanaiH prayogaishcha pR^ithagvidhaiH .. 48.. dhairyaliilaa~NgasaMpannaM purushhaaNaa.n vicheshhTitam.h . mR^iduliilaa~Ngahaaraishcha striiNaa.n kaarya.n tu cheshhTitam.h .. 49.. karapaadaa~Ngasa~nchaaraasstriiNaa.n tu lalitaaH smR^itaaH . sudhiirashchoddhatashchaiva purushhaaNaaM prayoktR^ibhiH .. 50.. yathaa rasa.n yathaa bhaava.n striiNaaM bhaavapradarshanam.h . naraaNaaM pramadaanaa.n cha bhaavaabhinayanaM pR^ithak.h .. 51.. bhaavaanubhaavana.n yukta.n vyaakhyaasyaamyanupuurvashaH . aali~Nganena gaatraaNaa.n sasmitena cha chaxushhaa .. 52.. tathollukasaanachchaapi harshha.n sa.ndarshayennaraH . xiprasa!njaataromaa~nchaat.h baashhpeNaavR^italochanaa .. 53.. kurviita nartakii harshhaM priityaa vaakyaishcha sasmitaiH . ud.hvR^ittaraktanetrashcha sandashhTaadhara eva cha .. 54.. nishvaasakaMpitaa.ngashcha krodha.n chaabhinayennaraH . netraabhyaaM baashhpapuurNaabhyaa.n chibukaushhThaprakaMpanaat.h .. 55.. shirasaH kaMpanaachchaiva bhrukuTIkaraNena cha . maunenaa~Ngulibha~Ngena maalyaabharaNavarjanaat.h .. 56.. aayatakasthaanakaxaayaa iirshhyaa krodhe bhavetstriyaaH . nishvaasochchhvaasabahulairadhomukhavichintanaiH .. 57.. aakaashavachanaachchaapi duHkhaM pu.nsaa.n tu yojayet.h . ruditaiH shvasitaishchaiva shirobhihananena cha .. 58.. bhuumipaataabhighaataishcha duHkha.n striishhu prayojayet.h . aanandaja.n chaartija.n vaa iirshhyaasaMbhuutameva vaa .. 59 .. yatpuurvamukta.n rudita.n tatstriiniicheshhu yojayet.h . saMbhramaavegacheshhTaabhishshastrasaMpaatanena cha .. 60 .. purushhaaNaaM bhaya.n kaarya.n dhairyaavegabalaadibhiH . chalataarakanetratvaadgaatraiH sphuritakampitaiH .. 61.. santrastahR^idayatvaachcha paarshvaabhyaamavalokanaiH . bhartR^iranveshhaNaachchaivamuchchairaakrandanaadapi .. 62.. priyasyaali.nganaachchaiva bhaya.n kaaryaM bhavetstriyaaH . madaa ye.abhihitaaH puurva.n te striiniicheshhu yojayet.h .. 63.. mR^idubhiH skhalitairnityamaakaashasyaavalaMbanaat.h . netraavaghuurNanaishchaiva saalasyaiH kathitaistathaa .. 64.. gaatraaNaa.n kaMpanaishchaiva madaH kaaryo bhavetstriyaaH . anena vidhinaa kaaryaH prayogaaH kaaraNotthitaaH .. 65.. paurushhaH striikR^ito vaapi bhaavaa hyabhinayaM prati . sarve salalitaa bhaavaasstriibhiH kaaryaaH prayatnataH .. 66.. dhairyamaadhuryasaMpannaa bhaavaaH kaaryaastu paurushhaaH . tripataakaa~Nguliibhyaa.n tu valitaabhyaaM prayojayet.h .. 67.. shukaashcha saarikaashchaiva suuxmaa ye chaapi paxiNaH . shikhisaarasaha.nsaadyaaH sthuulaa ye.api svabhaavataH .. 68.. rechakaira~Ngahaaraishcha teshhaamabhinayo bhavet.h . kharoshhTraashvataraasi.nhavyaaghragomahishhaadaya .. 69.. gatipracharaira~Ngaishcha te.abhineyaaH prayoktR^ibhiH . bhuutaaH pishaachaa yaxaashcha daanavaaH saharaaxasaiH .. 70.. a~Ngahaarairavinirdeshyaa naamasa.nkiirtanaadapi . a~Ngahaarairvinirdeshyaa apratyaxaa bhavanti ye .. 71.. pratyaxaastvabhinetavyaa bhayodvegaiH savismayaiH . devaashcha chihnaishcha praNaamakaraNairbhaavaishcha vicheshhTitaiH .. 72.. abhineyo hyarthavashaadapratyaxaaH prayogadnyaiH . savyotthitena hastena hyaraalena shiraH spR^ishet.h .. 73.. nare.ahyabhivaadana.n hyetadapratyaxe vidhiiyate . khaTakaavardhamaanena kapotaakhyena vaa punaH .. 74.. daivataani guruu.nshchaiva pramadaashchaabhivaadayet.h . divaukasashcha ye puujyaaH pratyaxaashcha bhavanti ye .. 75.. taan.h pramaaNaiH prabhaavaishcha gaMbhiiraarthaishcha yojayet.h . mahaajana.n sakhiivarga.n viTadhuurtajana.n tathaa .. 76.. parimaNDalasa.nsthena hastenaabhinayenannaraH . parvataan.h praa.nshuyogena vR^ixaa.nshchaiva samuchchhritaan.h .. 77.. prasaaritaabhyaaM baahubhyaamutxiptaabhyaaM prayojayet.h . samuuhasaagara.n senaa bahuvistiirNameva cha .. 78.. pataakaabhyaa.n tu hastaabhyaamutxiptaabhyaaM pradarshayet.h . shaurya.n dhairya.n cha garva.n cha darpamaudaaryamuchchhrayam.h .. 79.. lalaaTadeshasthaanena tvaraalenaabhidarshayet.h . vaxodeshaadapaaviddhau karau tu mR^igashiirshhakau .. 80.. vistiirNapradrutotxepau yojyau yasyaadapaavR^itam.h . adhomukhottaanatalau hastau ki~nchitprasaaritau .. 81.. kR^itvaa tvabhinayedvelaa.n biladvaara.n gR^iha.n guhaan.h . kaama.n shaapagrahagrastaan.h jvaropahatachetasaH .. 82.. eteshhaa.n cheshhTita.n kuryaada~NgaadyaiH sadR^ishairbudhaiH . dolaabhinayana.n kuryaaddolaayaastu vilokanaiH .. 83.. saMbhoxeNa cha gaatraaNaa.n rajvashvaagrahaNena cha . yadaa chaa~Ngavatii Dolaa pratyaxaa pustajaa bhavet.h .. 84.. aasaneshhu pravishhTaanaa.n kartavya.n tatra Dolanam.h . aakaashavachanaaniiha vaxyaamyaatmagataani cha .. 85.. apavaaritaka.n chaiva janaantikamathaapi cha . duurasthaabhaashhaNa.n yatsyaadashariiranivedanam.h .. 86.. paroxaantarita.n vaakyamaakaashavachana.n tu tat.h . tatrottarakR^itairvaakyaiH sa.nlaapa.n saMprayojayet.h .. 87.. naanaakaaraNasa.nyuktaiH kaavyabhaavasamutthitaiH . hR^idayasya vacho yattuu tadaatmagatamiishhyate .. 88.. savitarka.n cha tadyojyaM praayasho naaTakaadishhu . niguuDhabhaavasa.nyuktamapavaaritaka.n smR^itam.h .. 89.. kaaryavashaadashravaNaM paarshvagatairyajjanaantika.n tatsyaat.h . hR^idayastha.n savikalpaM bhaavastha.n chaatmagatameva .. 90.. iti guuDhaarthayuktaani vachanaaniiha naaTake . janaantikaani karNe tu taani yojyaani yoktR^ibhiH .. 91.. puurvavR^itta.n tu yatkaaryaM bhuuyaH kathya.n tu kaaraNaat.h . karNapradeshe tadvaachyaM maagaattatpunaruktataam.h ..82.. avyabhichaareNa paThedaakaashajanaantikaatmagatapaaThyam.h . pratyaxaparoxakR^itaanaamaatmasamutthaan.h parakR^itaa.nshcha .. 93.. hastamantarita.n kR^itvaa tripataakaM prayoktR^ibhiH . janaantikaM prayoktavyamapavaaritaka.n tathaa .. 94.. svapnaayitavaakyaarthaistvabhineyo na khalu hastasa.nchaaraiH . suptaabhihitaireva tu vaakyaarthaiH so.abhineyaH syaat.h .. 95.. mandasvarasa~nchaarairvyaktaavyaktaM punaruktavachanaartham.h . puurvaanusmaraNakR^ita.n kaarya.n svapnaa~nchite paaThyam.h .. 96.. prashithilagurukaruNaaxaraghaNTaanusvaritavaakyagadgadajaiH . hikkaashvasopetaa.n kaaku.n kuryaanmaraNakaale .. 97.. hikkaashvaasopetaaM muurchchhopagame maraNavatkathayet.h . atimatteshhvapi kaarya.n tadvatsvapnaayite yathaa paaThyam.h .. 98.. vR^iddhaanaa.n yojayetpaaThya.n gadgadaskhalitaaxaram.h . asamaaptaaxara.n chaiva baalaanaa.n tu kalasvanam.h .. 99.. naanaabhaavopagataM maraNaabhinaye bahukiirtita.n tu . vixiptahastapaadairnibhR^itaiH sannaistathaa kaaryam.h .. 100.. vyaadhiplute cha maraNa.n nishhaNNagaatraistu saMprayoktavyam.h . hikkaashvaasopeta.n tathaa paraadhiinagaatrasa.nchaaram.h .. 101.. vishhapiite.api cha maraNa.n kaarya.n vixiptagaatrakaracharaNam.h . vishhavegasaMprayukta.n visphuritaa.ngakriyopetam.h .. 102.. pratheme vege kaarshya.n tvabhineye vepathurdvitiiye tu . daahastathaa tR^itiiye vilallikaa syaachchaturthe tu .. 103.. phenastu pa~nchamasthe tu griivaa shhashhThe tu bhajyate . jaDataa saptame tu syaanmaraNa.n tvashhTame bhavet.h .. 104.. tatra prathamavege tu xaamavakrakapolataa . kR^ishatve.abhinayaH kaaryo vaakyaanaamalpabhaashhaNam.h .. 105.. sarvaa~Ngavepathu.n cha kaNDuuyana.n tathaa~Ngaanaam.h . vixiptahastagaatra.n daaha.n chaivaapyabhinayettu .. 106.. udvR^ittanimeshhatvaadudgaarachchhardanaistathaaxepaiH . avyaktaaxarakathanaiH vilallikaamabhinayedevam.h .. 107.. udgaaravamanayogaiH shirasashcha vilolanairanekavidhaiH . phenastvabhinetavyo niHsa.ndnyatayaa nimeshhaishcha .. 108.. a.nsakapolasparshaH shiraso.atha vinaamana.n shiro.apaa~NgaH . sarvendriayasaMmohaajjaDataameva.n tvabhinayettu .. 109.. saMmiilitanetratvaat.h vyaadhivivR^iddhau bhuja~Ngadashanaadvaa . eva.n hi naaTyadharme maraNaani budhaiH prayojyaani .. 110.. saMbhrameshhvatha roshheshhu shokaaveshakR^iteshhu cha . yaani vaakyaani yujyante punarukta.n na teshhviha .. 111.. saadhvaho maa.n cha heheti ki.n tvaM maamaavadeti cha . eva.nvidhaani kaaryaaNi dvitrisa.nkhyaani kaarayet.h .. 112.. pratya~Ngahiina.n yatkaavya.n vikR^ita.n cha prayujyate . na laxaNakR^itastatra kaaryastvabhinayo budhaiH .. 113.. bhaavo yatrottamaanaa.n tu na taM madhyeshhu yojayet.h . yo bhaavashchaiva madhyaanaa.n na te niicheshhu yojayet.h .. 114.. pR^ithak.h pR^ithagbhaavarasairaatmacheshhTaasamutthitaiH . jyeshhThamadhyamaniicheshhu naaTya.n raaga.n hi gachchhati .. 115.. ete.abhinayavisheshhaaH kartavyaaH sattvabhaavasa.nyuktaaH . anye tu laukikaa ye tu te sarve lokavatkaaryaaH .. 116.. naanaavidhairyathaa pushhpairmaalaa.n grathnaati maalyakR^it.h . a.ngopaa.ngai rasairbhaavaistathaa naaTyaM prayojayet.h .. 117.. yaa yasya liilaa niyataa gatishcha ra~NgapravishhTasya nidhaanayuktaH . taameva kuryaadavimuktasattvo yaavannara~NgaatpratinirvR^itaH syaat.h .. 118.. evamete mayaa proktaa naaTye chaabhinayaaH kramaat.h . anye tu laukikaa ye te lokaadgraahyaaH sadaa budhaiH .. 119.. loko vedastathaadhyaatmaM pramaaNa.n trividha.n smR^itam.h . vedaadhyaatmapadaartheshhu praayo naaTyaM pratishhThitam.h .. 120.. vedaadhyaatmopapanna.n tu shabdachchhandassamanvitam.h . lokasiddhaM bhavetsiddha.n naaTya.n lokaatmaka.n tathaa .. 121.. na cha shakya.n hi lokasya sthaavarasya charasya cha . shaastreNa nirNaya.n kartuM bhaavacheshhTaavidhiM prati .. 122.. naanaashiilaaH prakR^itayaH shiile naaTyaM pratishhThiatam.h . tasmaallokapramaaNa.n hi vidnyeya.n naaTyayoktR^ibhiH .. 123.. etaan.h vidhii.nshchaabhinayasya samyagvidnyaaya ra~Nge manujaH prayu~Nkte . sa naaTyatattvaabhinayaprayoktaa saMmaanamagrya.n labhate hi loke .. 124.. evamete hyabhinayaa vaa~Nnepathyaa~NgasaMbhavaaH prayogadnyena kartavyaa naaTake siddhimichchhataa .. 125.. iti bhaaratiiye naaTyashaastre chitraabhinayo naama pa~nchavi.nsho.adhyaayaH .. ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}