%@@1 % File name : natya24.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 24 % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama % Description/comments : % Transliterated by : dpadmakar@hotmail.com % Proofread by : dpadmakar@hotmail.com % Latest update : November 23, 2002 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 24..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 24 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h chaturvi.nsho.adhyaayaH samaasatastu prakR^itistrividhaa parikiirtitaa . purushhaaNaamatha striiNaamuttamaadhamamadhyamaa .. 1.. jitendriya dnyaanavatii naanaashilpavichaxaNaa . daxiNaadhamahaalaxyaa bhiitaanaaM parisaantvanii ..2.. naanaashaastraarthasaMpannaa gaambhiiryaudaaryashaalinii . sthairyatyaagaguNopetaa dnyeyaa prakR^itiruttamaa .. 3.. lokopachaarachaturaa shilpashaastravishaaradaa . vidnyaanamaadhuryayutaa madhyamaa prakR^itiH smR^itaa .. 4.. ruuxavaacho.atha duHshiilaaH kusattvaaH sthuulabuddhayaH . krodhanaaghaatakaashchaiva mitraghnaashchhidramaaninaH .. 5.. pishunaastuuddhatairvaakyairakR^itadnyaastathaalasaaH . maanyaamaanyaa visheshhadnyaa striilolaaH kalahapriyaaH .. 6.. suuchakaaH paapakarmaaNaH paradravyaapahaariNaH . ebhirdoshhaistusaMpannaa bhavantiihaadhamaa naraaH .. 7.. eva.n tu shiilato nR^INaaM prakR^itistrividhaa smR^itaa . striiNaaM punashcha prakR^iti.n vyaakhyaasyaamyanupuurvashaH .. 8.. mR^idubhaabaa chaachapalaa smitabhaashhiNyanishhThuraa . guruuNaa.n vachane daxaa salajjaa vinayaanvitaa .. 9.. ruupaabhijanamaadhuryairguNaiH svaabhaavikeryutaa . gaambhiiryadhairyasampannaa vidnyeyaa pramadottamaa .. 10.. naatyutkR^ishhTairanikhilairebhirevaanvitaa guNaiH . alpadoshhaanuviddhaa cha madhyamaa prakR^itiH smR^itaa .. 11.. adhamaa prakR^itiryaa tu purushhaaNaaM prakiirtitaa . vidnyeyaa saiva naariiNaamadhamaanaa.n samaasataH .. 12.. napu.nsakastu vidnyeyaH sa.nkiirNo.adhama eva cha . preshhyaadirapi vidnyeyaa sa.nkiirNaa prakR^itidvijaaH .. 13.. shakaarashcha viTashchaiva ye chaanyepyevamaadayaH . sa.nkiirNaaste.api vidnyeyaa hyadhamaa naaTake budhaiH .. 14.. etaa dnyeyaaH prakR^itayaH purushhastriinapuMsakaiH . aasaa.n tu saMpravaxyaami vidhaana.n shiilasa.nshrayam.h .. 15.. atra chatvaara eva syurnaayakaaH parikiirtitaaH . madhyamottamaprakR^itau naanaalaxaNalaxitaaH .. 16.. dhiiroddhataa dhiiralalitaa dhiirodaattaastathaiva cha . dhiiraprashaantakaashchaiva naayakaaH parikiirtitaaH .. 17.. devaa dhiiroddhataa dnyeyaaH syurdhiiralalitaa nR^ipaaH . senaapatiramaatyashcha dhiirodaattau prakiirtitau .. 18.. dhiiraprashaantaa vidnyeyaa braahmaNaa vaaNijastathaa . eteshhaa.n tu punardnyeyaashchatvaarastu viduushhakaH .. 19.. li.ngii dvijo raajajiivii shishhyashcheti yathaakramam.h . devaxitibhR^itaamaatyabraahmaNaanaaM prayojayet.h .. 20.. vipralaMbhasuhR^idomii sa.nkathaalaapapeshalaaH . vyasanii praapya duHkha.n vaa yujyate.abhyudayena yaH .. 21.. tathaa purushhamaahustaM pradhaana.n naayakaM budhaaH . yatraanekasya bhavato vyasanaabhyudayau punaH .. 22.. sapushhTau yatra tau syaataa.n na bhavettatra naayakaH . divyaa cha nR^ipapatnii cha kulastrii gaNikaa tathaa .. 23.. etaastu naayikaa dnyeya naanaaprakR^itilaxaNaaH . dhiiraa cha lalitaa cha syaadudaattaa nibhR^itaa tathaa .. 24.. divyaa raajaa~Nganaashchaiva guNairyuktaa bhavanti hi . udaattaa nibhR^itaa chaiva bhavettu kulajaa~Nganaa .. 25.. lalite chaabhyudaatte cha gaNikaashilpakaarike . ##[##prakR^itiinaa.n tu sarvaasaamupachaaraad.h dvidhaa smR^itaaH .. 26.. baahyashchaabhyantarashchaiva tayorvaxyaami laxaNam.h . tatra raajopachaaro yo bhavedaabhyantaro hi saH .. 27.. tato vaakyopachaarastu yasya baahyaH sa uchyate . atha raajopachaare cha raadnyaamantaHpuraashritam.h .. 28.. striivibhaagaM pravaxyaami vibhaktamupachaarataH . ##]## raajopachaara.n vaxyaami hyantaHpurasamaashrayam.h .. 29.. mahaadevii tathaa devyaH svaaminyaH sthaapitaa api . bhoginyaH shilpakaariNyo naaTakiiyaaH sanartakaaH ..30.. anuchaarikaashcha vidnyeyaastathaa cha parichaarikaaH . tathaa sa.nchaarikaashchaiva tathaa preshhaNakaarikaaH .. 31.. mahattaryaH pratiihaaryaH kumaaryaH sthaviraa api . aayuktikaashcha nR^ipaterayamantaHpuro janaH .. 32.. atra muurdhaabhishhiktaa yaa kulashiilasamanvitaa . guNairyuktaa vayassthaa cha madhyasthaa krodhanaa tathaa .. 33.. muktershhyaa nR^ipashiiladnyaa sukhaduHkhasahaa samaa . shaantisvastyayanairbhartussatataM ma~NgalaishhiNii .. 34.. shaantaa pativrataa dhiiraa antaHpurahite rataa . ebhirguNaistu sa.nyuktaa mahadeviityudaahR^itaa .. 35.. ebhireva guNairyuktaastatsa.nskaaravivarjitaaH . garvitaashchaatisaubhaagyaaH patisaMbhogatatparaaH . 36.. shuchinityojvalaakaaraaH patipaxaabhyasuuyakaaH . vayoruupaguNaaDhyaa yaastaa devya iti bhaashhitaaH .. 37.. senaapateramaatyaanaaM bhR^ityaanaamathavaa punaH . bhaveyustanayaa yaastu pratisammaanavarjitaaH .. 38.. shiilaruupaguNairyaastu saMpannaa nR^ipaterhitaaH . svaguNairlabdhasammaanaa svaaminya iti taaH smR^itaaH .. 39.. ruupayauvanashaalinyaH karkashaa vibhramaanvitaaH . ratisaMbhogakushalaaH pratipaxaabhyasuuyakaaH .. 40.. daxaa bhartushcha chittadnyaa gandhamaalyojvalaassadaa . nR^ipateshchhandavartinyo na hiirshhyaamaanagarvitaaH .. 41.. utthitaashcha pramattaashcha tyaktaalasyaa na nishhThuraaH . maanyaamaanyavisheshhadnyaaH sthaapitaa iti taaH smR^itaaH .. 42.. kulashiilalabdhapuujaamR^idavo naatichodbhaTaaH . madhyasthaa nibhR^itaaH xaantaa bhoginya iti taaH smR^itaaH .. 43.. naanaakalaavisheshhadnyaa naanaashilpavichaxaNaaH . gandhapushhpavibhaagadnyaa lekhyaalekhyavikalpikaaH .. 44.. shayanaasanabhaagadnyaashchaturaa madhuraastathaa . daxaaH saumyaaH sphuTaaH shlishhThaa nibhR^itaaH shilpakaarikaaH .. 45.. grahamoxalayadnyaa yaa rasabhaavavikalpikaaH . chaturaanaaTyakushalaashchohaapohavichaxaNaaH .. 46.. ruupayauvanasaMpannaa naaTakiiyaastu taaH smR^itaaH . helaabhaavavisheshhaaDhyaa satvenaabhinayena cha . 47.. maadhuryena cha saMpannaa hyaatodyakushalaa tathaa . a~Ngapratya~NgasaMpannaa chatushhshhashhThikalaanvitaa .. 48.. chaturaaH prashnayopetaaH striidoshhaishcha vivarjitaaH . sadaa pragalbhaa cha tathaa tyaktaalasyaa jitashramaa .. 49.. naanaashilpaprayogadnyaa nR^ittagiitavichaxaNaa . atha ruupaguNaudaaryadhairyasaubhaagyashiilasaMpannaa .. 50.. peshalamadhurasnigdhaanunaadikalachitrakaNThaa cha . samaagataasu naariishhu ruupayauvanakantibhiH .. 51.. na dR^ishyate guNairstulyaa yasyaaH saa nartakii smR^itaa . sarvaavasthopachaareshhu yaa na mu~nchati parthivam.h. .. 52.. vidnyeyaa daxiNaa daxaa naaTyadnyairanuchaarikaa . shayyaapaalii chhatradhaarii tathaa vyajanadhaariNii .. 53.. sa.nvaahikaa gandhayoktrii tathaa chaiva prasaadhikaa . tathaabharaNayoktrii cha maalyasa.nyojikaa tathaa .. 54.. eva.n vidhaa bhaveyuryaaH taa dnyeyaaH parichaarikaaH . naanaakaxyaa vichaariNyaH tathoapavanasa.ncharaaH .. 55.. devataayatanakriiDaa praasaadaparichaarikaaH . yaamakinyastathaa chaiva yaashchaiva.n laxaNaaH striyaH .. 56.. sa.nchaarikaastu vidnyeyaa naaTyadnyaiH samudaahR^itaaH . preshhaNe.akaamasa.nyukte guhyaaguhyasamutthite .. 57.. nR^ipairyaastu niyujyante taaH dnyeyaaH parichaarikaaH . sarvaantaHpuraraxaasu stutisvastyayanena cha .. 58.. yaa vR^iddhimabhinandanti taa vidnyeyaa mahattaraaH . sandhivigrahasaMbaddhanaanaachaarasamutthitam.h .. 59.. nivedayanti yaaH kaaryaM pratihaaryastu taaH smR^itaaH . apraaptarasasaMbhogaa na saMbhraantaa na chodbhaTaaH .. 60.. nibhR^itaashcha salajjaashcha kumaaryo baalikaaH smR^itaaH . purvaraajanayadnyaa yaaH purvaraajaabhipuujitaaH .. 61.. purvaraajaanucharitaastaa vR^iddhaa iti sudnyitaaH . bhaaNDaagaareshhvadhikR^itaashchaayudhaadhikR^itaastathaa .. 62.. phalamuulaushhadhiinaa.n cha tathaa chaivaanvavexakii . gandhaabharaNavastraaNaaM maalyaanaa.n chaiva chintikaa .. 63.. bahvaashraye tathaa yuktaa dnyeyaa hyaayuktikaastu taaH . ityantaHpurachaariNyaH striyaH proktaa samaasataH .. 64.. visheshhaNavisheshheNa taasaa.n vaxyaami vai dvijaaH . anuraktaashcha bhaktaashcha naanaapaarshvasamutthitaaH .. 65.. yaa niyuktaa niyogeshhu kaaryeshhu vividheshhu cha . na chodbhaTaa asaMbhraantaa na lubdhaa naapi nishhThuraaH .. 66.. daantaaH xaantaaH prasannaashcha jitakrodhaa jitendriyaaH . akaamaa lobhaDiinaashcha striidoshhaishcha vivarjitaaH .. 67.. saa tvantaHpurasa.nchaare yojyaa paarthivaveshmani . kaarukaaH ka~nchukiiyaashcha tathaa varshhavaraaH punaH .. 68.. aupasthaayikanirmuNDaa striiNaa preshhaNakarmaNi . raxaNa.n cha kumaariiNaaM baalikaanaaM prayojayet.h .. 69.. antaHpuraadhikaareshhu raajacharyaanuvarttinaam.h . sarvavR^ittaantasa.nvaahaaH patyaagaare niyojayet.h .. 70.. viniitaaH svalpasattvaa ye kliibaa vai striisvabhaavikaaH . jaatyaa na doshhiNashchaiva te vai varshhavaraaH smR^itaaH 71.. brahmaaNaaH kushalaa vR^iddhaaH kaamadoshhavivarjitaaH . prayojaneshhu deviinaaM prayoktavyaa nR^ipaiH sadaa .. 72.. etadashhTaadashavidhaM proktamantaHpuraM mayaa . ataH paraM pravaxyaami baahyaM purushhasaMbhavam.h .. 73.. raajaa senaapatishchaiva purodhaa mantriNastathaa . sachivaaH praaDvivaakaashcha kumaaraadhikR^itaastathaa .. 74.. eke chaanye cha bahavo maanyaa dnyeyaa nR^ipasya tu . vesheshhameshhaa.n vaxyaami laxaNena nibodhata .. 75.. balavaan.h buddhisaMpannaH satyavaadii jitendriyaH . daxaH pragalbho dhR^itimaan.h vikraanto matimaa~nchhuchiH .. 76.. diirghadarshii mahotsaahaH kR^itadnyaH priyavaa~NmR^iduH . lokapaalavratadharaH karmamaargavishaaradaH .. 77.. utthitashchaapramattashcha vR^iddhasevyarthashaastravit.h . parabhaave~NgitaabhidnyaH shuuro raxaasamanvitaH .. 78.. uuhaapohavichaarii cha naanaashilpaprayojakaH . niitishaastraarthakushalastathaa chaivaanuraagavaan.h .. 79.. dharmadnyo.avyasanii chaiva guNaireterbhavennR^ipaH . kuliinaa buddhisaMpannaa naanaashaastravipashchitaaH .. 80.. snigdhaaa parerahaaryashcha na pramattaashcha deshajaaH . alubdhaashcha viniitaashcha shuchayo dhaarmikaastathaa .. 81.. purodho mantriNastvebhirguNairyuktaa bhavanti hi . buddhimaanniitisaMpannastyaktaalasyaH priya.nvadaH .. 82.. pararandhravidhidnyashcha yaatraakaalavisheshhavit.h . arthashaastraarthakushalo hyanuraktaH kulodbhavaH .. 83.. deshavitkaalavichchaiva kartavyaH xitipaiH sadaa . vyavahaaraarthatattvadnyaa buddhimanto bahushrutaaH .. 84.. madhyasthaa dhaarmikaa dhiiraaH kaaryaakaaryavivekinaH . xaantaa daantaa jitakrodhaa sarvatra samadarshinaH .. 85.. iidR^ishaH praaDvivaakaastu sthaapyaa dharmaasane dvijaaH . utthitaashcha pramattaashcha tyaktaalasyaa jitashramaaH .. 86.. snigdhaa shaantaa viniitaashcha madhyasthaa nipuNaastathaa . nayadnyaa vinayadnyaashcha uuhaapohavichaxaNaaH .. 87.. sarvashaatraarthasaMpannaaH kumaaraadhikR^itaastathaa . bR^ihaspatimataadeshhaa.n guNaa.nshchaabhikaa.nxayet.h .. 88.. vidnyeya.n chopahaarya.n cha sabhyaanaa.n cha vikalpanam.h . ityeshha vo mayaa proktaH praaDvivaakanirNayaH .. 89.. ata uurdhvaM pravaxyaami chitraabhinayanaM punaH .. iti bhaaratiiye naaTyashaasre pu.nstryupachaaro naamaadhyaayashchaturvi.nshaH .. ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}