% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 24 % File name : natya24.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : November 23, 2002 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 24 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 24 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram chaturviMsho.adhyAyaH samAsatastu prakR^itistrividhA parikIrtitA | puruShANAmatha strINAmuttamAdhamamadhyamA || 1|| jitendriya j~nAnavatI nAnAshilpavichakShaNA | dakShiNAdhamahAlakShyA bhItAnAM parisAntvanI ||2|| nAnAshAstrArthasampannA gAmbhIryaudAryashAlinI | sthairyatyAgaguNopetA j~neyA prakR^itiruttamA || 3|| lokopachArachaturA shilpashAstravishAradA | vij~nAnamAdhuryayutA madhyamA prakR^itiH smR^itA || 4|| rUkShavAcho.atha duHshIlAH kusattvAH sthUlabuddhayaH | krodhanAghAtakAshchaiva mitraghnAshChidramAninaH || 5|| pishunAstUddhatairvAkyairakR^itaj~nAstathAlasAH | mAnyAmAnyA visheShaj~nA strIlolAH kalahapriyAH || 6|| sUchakAH pApakarmANaH paradravyApahAriNaH | ebhirdoShaistusampannA bhavantIhAdhamA narAH || 7|| evaM tu shIlato nR^INAM prakR^itistrividhA smR^itA | strINAM punashcha prakR^itiM vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH || 8|| mR^idubhAbA chAchapalA smitabhAShiNyaniShThurA | gurUNAM vachane dakShA salajjA vinayAnvitA || 9|| rUpAbhijanamAdhuryairguNaiH svAbhAvikeryutA | gAmbhIryadhairyasampannA vij~neyA pramadottamA || 10|| nAtyutkR^iShTairanikhilairebhirevAnvitA guNaiH | alpadoShAnuviddhA cha madhyamA prakR^itiH smR^itA || 11|| adhamA prakR^itiryA tu puruShANAM prakIrtitA | vij~neyA saiva nArINAmadhamAnAM samAsataH || 12|| napuMsakastu vij~neyaH sa.nkIrNo.adhama eva cha | preShyAdirapi vij~neyA sa.nkIrNA prakR^itidvijAH || 13|| shakArashcha viTashchaiva ye chAnyepyevamAdayaH | sa.nkIrNAste.api vij~neyA hyadhamA nATake budhaiH || 14|| etA j~neyAH prakR^itayaH puruShastrInapuMsakaiH | AsAM tu sampravakShyAmi vidhAnaM shIlasaMshrayam || 15|| atra chatvAra eva syurnAyakAH parikIrtitAH | madhyamottamaprakR^itau nAnAlakShaNalakShitAH || 16|| dhIroddhatA dhIralalitA dhIrodAttAstathaiva cha | dhIraprashAntakAshchaiva nAyakAH parikIrtitAH || 17|| devA dhIroddhatA j~neyAH syurdhIralalitA nR^ipAH | senApatiramAtyashcha dhIrodAttau prakIrtitau || 18|| dhIraprashAntA vij~neyA brAhmaNA vANijastathA | eteShAM tu punarj~neyAshchatvArastu vidUShakaH || 19|| li.ngI dvijo rAjajIvI shiShyashcheti yathAkramam | devakShitibhR^itAmAtyabrAhmaNAnAM prayojayet || 20|| vipralaMbhasuhR^idomI sa.nkathAlApapeshalAH | vyasanI prApya duHkhaM vA yujyate.abhyudayena yaH || 21|| tathA puruShamAhustaM pradhAnaM nAyakaM budhAH | yatrAnekasya bhavato vyasanAbhyudayau punaH || 22|| sapuShTau yatra tau syAtAM na bhavettatra nAyakaH | divyA cha nR^ipapatnI cha kulastrI gaNikA tathA || 23|| etAstu nAyikA j~neya nAnAprakR^itilakShaNAH | dhIrA cha lalitA cha syAdudAttA nibhR^itA tathA || 24|| divyA rAjA~NganAshchaiva guNairyuktA bhavanti hi | udAttA nibhR^itA chaiva bhavettu kulajA~NganA || 25|| lalite chAbhyudAtte cha gaNikAshilpakArike | ##[##prakR^itInAM tu sarvAsAmupachArAd dvidhA smR^itAH || 26|| bAhyashchAbhyantarashchaiva tayorvakShyAmi lakShaNam | tatra rAjopachAro yo bhavedAbhyantaro hi saH || 27|| tato vAkyopachArastu yasya bAhyaH sa uchyate | atha rAjopachAre cha rAj~nAmantaHpurAshritam || 28|| strIvibhAgaM pravakShyAmi vibhaktamupachArataH | ##]## rAjopachAraM vakShyAmi hyantaHpurasamAshrayam || 29|| mahAdevI tathA devyaH svAminyaH sthApitA api | bhoginyaH shilpakAriNyo nATakIyAH sanartakAH ||30|| anuchArikAshcha vij~neyAstathA cha parichArikAH | tathA sa.nchArikAshchaiva tathA preShaNakArikAH || 31|| mahattaryaH pratIhAryaH kumAryaH sthavirA api | AyuktikAshcha nR^ipaterayamantaHpuro janaH || 32|| atra mUrdhAbhiShiktA yA kulashIlasamanvitA | guNairyuktA vayassthA cha madhyasthA krodhanA tathA || 33|| mukterShyA nR^ipashIlaj~nA sukhaduHkhasahA samA | shAntisvastyayanairbhartussatataM ma~NgalaiShiNI || 34|| shAntA pativratA dhIrA antaHpurahite ratA | ebhirguNaistu saMyuktA mahadevItyudAhR^itA || 35|| ebhireva guNairyuktAstatsaMskAravivarjitAH | garvitAshchAtisaubhAgyAH patisaMbhogatatparAH || 36|| shuchinityojvalAkArAH patipakShAbhyasUyakAH | vayorUpaguNADhyA yAstA devya iti bhAShitAH || 37|| senApateramAtyAnAM bhR^ityAnAmathavA punaH | bhaveyustanayA yAstu pratisammAnavarjitAH || 38|| shIlarUpaguNairyAstu sampannA nR^ipaterhitAH | svaguNairlabdhasammAnA svAminya iti tAH smR^itAH || 39|| rUpayauvanashAlinyaH karkashA vibhramAnvitAH | ratisaMbhogakushalAH pratipakShAbhyasUyakAH || 40|| dakShA bhartushcha chittaj~nA gandhamAlyojvalAssadA | nR^ipateshChandavartinyo na hIrShyAmAnagarvitAH || 41|| utthitAshcha pramattAshcha tyaktAlasyA na niShThurAH | mAnyAmAnyavisheShaj~nAH sthApitA iti tAH smR^itAH || 42|| kulashIlalabdhapUjAmR^idavo nAtichodbhaTAH | madhyasthA nibhR^itAH kShAntA bhoginya iti tAH smR^itAH || 43|| nAnAkalAvisheShaj~nA nAnAshilpavichakShaNAH | gandhapuShpavibhAgaj~nA lekhyAlekhyavikalpikAH || 44|| shayanAsanabhAgaj~nAshchaturA madhurAstathA | dakShAH saumyAH sphuTAH shliShThA nibhR^itAH shilpakArikAH || 45|| grahamokShalayaj~nA yA rasabhAvavikalpikAH | chaturAnATyakushalAshchohApohavichakShaNAH || 46|| rUpayauvanasampannA nATakIyAstu tAH smR^itAH | helAbhAvavisheShADhyA satvenAbhinayena cha || 47|| mAdhuryena cha sampannA hyAtodyakushalA tathA | a~Ngapratya~NgasampannA chatuShShaShThikalAnvitA || 48|| chaturAH prashnayopetAH strIdoShaishcha vivarjitAH | sadA pragalbhA cha tathA tyaktAlasyA jitashramA || 49|| nAnAshilpaprayogaj~nA nR^ittagItavichakShaNA | atha rUpaguNaudAryadhairyasaubhAgyashIlasampannA || 50|| peshalamadhurasnigdhAnunAdikalachitrakaNThA cha | samAgatAsu nArIShu rUpayauvanakantibhiH || 51|| na dR^ishyate guNairstulyA yasyAH sA nartakI smR^itA | sarvAvasthopachAreShu yA na mu~nchati parthivam || || 52|| vij~neyA dakShiNA dakShA nATyaj~nairanuchArikA | shayyApAlI ChatradhArI tathA vyajanadhAriNI || 53|| saMvAhikA gandhayoktrI tathA chaiva prasAdhikA | tathAbharaNayoktrI cha mAlyasaMyojikA tathA || 54|| evaM vidhA bhaveyuryAH tA j~neyAH parichArikAH | nAnAkakShyA vichAriNyaH tathoapavanasa.ncharAH || 55|| devatAyatanakrIDA prAsAdaparichArikAH | yAmakinyastathA chaiva yAshchaivaM lakShaNAH striyaH || 56|| sa.nchArikAstu vij~neyA nATyaj~naiH samudAhR^itAH | preShaNe.akAmasaMyukte guhyAguhyasamutthite || 57|| nR^ipairyAstu niyujyante tAH j~neyAH parichArikAH | sarvAntaHpurarakShAsu stutisvastyayanena cha || 58|| yA vR^iddhimabhinandanti tA vij~neyA mahattarAH | sandhivigrahasaMbaddhanAnAchArasamutthitam || 59|| nivedayanti yAH kAryaM pratihAryastu tAH smR^itAH | aprAptarasasaMbhogA na saMbhrAntA na chodbhaTAH || 60|| nibhR^itAshcha salajjAshcha kumAryo bAlikAH smR^itAH | purvarAjanayaj~nA yAH purvarAjAbhipUjitAH || 61|| purvarAjAnucharitAstA vR^iddhA iti suj~nitAH | bhANDAgAreShvadhikR^itAshchAyudhAdhikR^itAstathA || 62|| phalamUlauShadhInAM cha tathA chaivAnvavekShakI | gandhAbharaNavastrANAM mAlyAnAM chaiva chintikA || 63|| bahvAshraye tathA yuktA j~neyA hyAyuktikAstu tAH | ityantaHpurachAriNyaH striyaH proktA samAsataH || 64|| visheShaNavisheSheNa tAsAM vakShyAmi vai dvijAH | anuraktAshcha bhaktAshcha nAnApArshvasamutthitAH || 65|| yA niyuktA niyogeShu kAryeShu vividheShu cha | na chodbhaTA asaMbhrAntA na lubdhA nApi niShThurAH || 66|| dAntAH kShAntAH prasannAshcha jitakrodhA jitendriyAH | akAmA lobhaDInAshcha strIdoShaishcha vivarjitAH || 67|| sA tvantaHpurasa.nchAre yojyA pArthivaveshmani | kArukAH ka~nchukIyAshcha tathA varShavarAH punaH || 68|| aupasthAyikanirmuNDA strINA preShaNakarmaNi | rakShaNaM cha kumArINAM bAlikAnAM prayojayet || 69|| antaHpurAdhikAreShu rAjacharyAnuvarttinAm | sarvavR^ittAntasaMvAhAH patyAgAre niyojayet || 70|| vinItAH svalpasattvA ye klIbA vai strIsvabhAvikAH | jAtyA na doShiNashchaiva te vai varShavarAH smR^itAH || 71|| brahmANAH kushalA vR^iddhAH kAmadoShavivarjitAH | prayojaneShu devInAM prayoktavyA nR^ipaiH sadA || 72|| etadaShTAdashavidhaM proktamantaHpuraM mayA | ataH paraM pravakShyAmi bAhyaM puruShasaMbhavam || 73|| rAjA senApatishchaiva purodhA mantriNastathA | sachivAH prADvivAkAshcha kumArAdhikR^itAstathA || 74|| eke chAnye cha bahavo mAnyA j~neyA nR^ipasya tu | vesheShameShAM vakShyAmi lakShaNena nibodhata || 75|| balavAn buddhisampannaH satyavAdI jitendriyaH | dakShaH pragalbho dhR^itimAn vikrAnto matimA~nChuchiH || 76|| dIrghadarshI mahotsAhaH kR^itaj~naH priyavA~NmR^iduH | lokapAlavratadharaH karmamArgavishAradaH || 77|| utthitashchApramattashcha vR^iddhasevyarthashAstravit | parabhAve~NgitAbhij~naH shUro rakShAsamanvitaH || 78|| UhApohavichArI cha nAnAshilpaprayojakaH | nItishAstrArthakushalastathA chaivAnurAgavAn || 79|| dharmaj~no.avyasanI chaiva guNaireterbhavennR^ipaH | kulInA buddhisampannA nAnAshAstravipashchitAH || 80|| snigdhA parerahAryashcha na pramattAshcha deshajAH | alubdhAshcha vinItAshcha shuchayo dhArmikAstathA || 81|| purodho mantriNastvebhirguNairyuktA bhavanti hi | buddhimAnnItisampannastyaktAlasyaH priyaMvadaH || 82|| pararandhravidhij~nashcha yAtrAkAlavisheShavit | arthashAstrArthakushalo hyanuraktaH kulodbhavaH || 83|| deshavitkAlavichchaiva kartavyaH kShitipaiH sadA | vyavahArArthatattvaj~nA buddhimanto bahushrutAH || 84|| madhyasthA dhArmikA dhIrAH kAryAkAryavivekinaH | kShAntA dAntA jitakrodhA sarvatra samadarshinaH || 85|| IdR^ishaH prADvivAkAstu sthApyA dharmAsane dvijAH | utthitAshcha pramattAshcha tyaktAlasyA jitashramAH || 86|| snigdhA shAntA vinItAshcha madhyasthA nipuNAstathA | nayaj~nA vinayaj~nAshcha UhApohavichakShaNAH || 87|| sarvashAtrArthasampannAH kumArAdhikR^itAstathA | bR^ihaspatimatAdeShAM guNAMshchAbhikA.nkShayet || 88|| vij~neyaM chopahAryaM cha sabhyAnAM cha vikalpanam | ityeSha vo mayA proktaH prADvivAkanirNayaH || 89|| ata UrdhvaM pravakShyAmi chitrAbhinayanaM punaH || iti bhAratIye nATyashAsre puMstryupachAro nAmAdhyAyashchaturviMshaH || ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}