% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 22 % File name : natya22.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : October 6, 2001 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 22 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 22 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha dvAviMsho.adhyAyaH | sAmAnyAbhinayo nAma j~neyo vAga~NgasattvajaH | tatra kAryaH prayatnastu nATyaM sattve pratiShThitam || 1|| sattvAtirikto.abhinayo jyeShTha ityabhidhIyate | samasattvo bhavenmadhyaH satvahIno.adhamaH smR^itaH || 2|| avyaktarUpaM sattvaM hi vij~neyaM bhAvasaMshrayam | yathAsthAnarasopetaM romA~nchAsrAdibhirguNaiH || 3|| ala~NkArAstu nATyaj~nairj~neyA bhAvarasAshrayAH | yauvane.abhyadhikAH strINA vikArA vaktragAtrajAH || 4|| Adau trayo.a~NgajasteShAM dasha svAbhAvikAH pare | ayatnajAH punaH sapta rasabhAvopabR^iMhitAH || 5|| dehAtmakaM bhavetsattvaM sattvAdbhAvaH samutthitaH | bhAvAtsamutthito hAvo hAvAddhelA samutthitA || 6|| helA hAvashcha bhAvashcha parasparasamutthitAH | sattvabhede bhavantyete sharIre prakR^itisthitAH || 7|| vAga~NgamukharAgaishcha sattvenAbhinayena cha | kaverantargataM bhAvaM bhAvayanbhAva uchyate || 8|| ##[##bhAvasyAtikR^itaM sattvaM vyatiriktaM svayoniShu | naikAvasthAntarakR^itaM bhAvaM tamiha nirdishet.h##]## || 9|| tatrAkShibhrUvikArADhyaH shR^i~NgArAkArasUchakaH | sagrIvArechako j~neyo hAvaH sthitasamutthitaH || 10|| yo vai hAvaH sa evaiShA shR^i~NgArarasasaMbhavA | samAkhyAtA budhairhelA lalitAbhinayAtmikA || 11|| lIlA vilAso vichChittirvibhramaH kiliki~nchitam | moTTAyitaM kuTTimitaM bibboko lalitaM tathA || 12|| vihR^itaM cheti vij~neyA dasha strINAM svabhAvajAH | punareShAM svarUpANi pravakShyAmi pR^ithakpR^ithak || 13|| vAga~NgAla~NkAraiH shiShTaiH prItiprayojitairmadhuraiH | iShTajanasyAnukR^itirlIlA j~neyA prayogaj~naiH || 14|| sthAnAsanagamanAnAM hastabhrUnetrakarmaNAM chaiva | utpadyate visheSho yaH shliShTaH sa tu vilAsaH syAt || 15|| mAlyAchChAdanabhUShaNa vilepanAnAmanAdaranyAsaH | svalpo.api parAM shobhAM janayati yasmAttu vichChitiH || 16|| vividhAnAmarthAnAM vAga~NgAhAryasattvAnAm | madarAgaharShajanito vyatyAso vibhramo j~neyaH || 17|| smitaruditahasitabhayaharShagarvaduHkhashramAbhilAShANAm. sa~NkarakaraNaM harShAdasakR^it kiliki~nchitaM j~neyam || 18|| iShTajanasya kathAyAM lIlAhelAdidarshane vApi | tadbhAvabhAvanAkR^itamuktaM moTTAyitaM nAma || 19|| keshastanadharAdigrahaNAdatiharShasaMbhramotpannam | kuTTamitaM vij~neayaM sukhamapi duHkhopachAreNa || 20||. iShTAnAM bhAvAnAM prAptAvabhimAnagarvasaMbhUtaH | strINAmanAdarakR^ito bibboko nAma vij~neyaH || 21|| hastapAdA~NgavinyAso bhrUnetroShThaprayojitaH | saukumAryAdbhavedyastu lalitaM tatprakIrtitam || 22|| ##[##karacharaNA~NganyAsaH sabhrUnetroShThasamprayuktastu | sukumAravidhAnena strIbhiuritIdaM smR^itaM lalitam.h##]## || 23|| vAkyAnAM prItiyuktAnAM prAptAnAM yadabhAShaNam | vyAjAtsvabhAvato vApi vihR^itaM nAma tadbhavet || 24|| ##[##prAptAnAmapi vachasAM kriyate yadabhAShaNaM hriyA strIbhiH | vyAjAtsvabhAvato vApyetatsamudAhR^itaM vihR^itam.h##]## ||25|| shobhA kAntishcha dIptishcha tathA mAdhuryameva cha | dhairyaM prAgalbhyamaudAryamityete syurayatnajAH || 26|| rUpayauvanalAvaNyairupabhogopabR^iMhitaiH | ala~NkaraNama~NgAnAM shobheti parikIrtitA || 27|| vij~neyA cha tathA kAntiH shobhaivApUrNamanmathA | kAntirevAtivistIrNA dIptirityabhidhIyate || 28|| sarvAvasthAvisheSheShu dIpteShu laliteShu cha | anulbaNatvaM cheShTAyA mAdhuryamiti sa.nj~nitam || 29|| chApalenAnupahatA sarvArtheShvavikatthanA | svAbhAvikI chittavR^ittirdhairyamityabhidhIyate || 30|| prayoganissAdhvasatA prAgalbhyaM samudAhR^itam | audAryaM prashrayaH proktaH sarvAvasthAnugo budhaiH || 31|| sukumAre bhavantyete prayoge lalitAtmike | vilAsalalite hitvA dIpte.apyete bhavanti hi || 32|| shobhA vilAso mAdhuryaM sthairyaM gAmbhIryameva cha | lalitaudAryatejAMsi sattvabhedAstu pauruShAH || 33|| dAkShyaM shauryamathotsAho nIchArtheShu jugupsanam | uttamaishcha guNaiH spardhA yataH shobheti sA smR^itA || 34|| dhIrasa.nchAriNI dR^iShTirgatirgovR^iShabhA~nchitA | smitapUrvamathAlApo vilAsa iti kIrtitaH || 35|| abhyAsatkaraNAnAM tu shliShTatvaM yatra jAyate | mahatsvapi vikAreShu tanmAdhuryamiti smR^itam || 36|| dharrmArthakAmasaMyuktAchChubhAshubhasamutthitAt | vyavasAyAdachalanaM sthairyamityabhisa.nj~nitam || 37|| yasya prabhAvAdAkArA harShakrodhabhayAdiShu | bhAveShu nopalakShyante tadgAmbhIryamiti smR^itam || 38|| abuddhipUrvakaM yattu nirvikArasvabhAjam | shR^i~NgArAkAracheShTatvaM lalitaM tadudAhR^itam || 39|| dAnamabhyupapattishcha tathA cha priyabhAShaNam | svajane cha pare vApi tadaudAryaM prakIrtitam || 40|| adhikShepAvamAnAdeH prayuktasya pareNa yat | prANatyaye.apyasahanaM tattejaH samudAhR^itam || 41|| sattvajo.abhinayoH pUrvaM mayA proktao dvijottamAH | shArIraM chApyAbhinayaM vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH || 42|| ShaDAtmakastu shArIro vAkyaM sUchA~NkurastathA | shAkhA nATyAyitaM chaiva nivR^ittya~Nkura eva cha || 43|| nAnArasArthayuktairvR^ittanibandhaiH kR^itaH sachUrNapadaiH | prAkR^itasaMskR^itapATho vAkyAbhinayo budhairj~neyaH || 44|| vAkyartho vAkyaM vA sattvA~NgaiH sUchyate yadA pUrvam | pashchAdvAkyAbhinayaH sUchetyabhisa.nj~nitA sA tu || 45|| hR^idayastho nirvachanaira~NgAbhinayaH kR^ito nipuNasAdhyaH | sUchaivotpattikR^ito vij~neyastva~NkurAbhinayaH || 46|| yattu shiromukhaja~NghorupANipAdairyathAkramaM kriyate | shAkhAdarshanamArgaH shAkhAbhinayaH sa vij~neyaH || 47|| nATyAyitamupachArairyaH kriyate.abhinayasUchayA nATye | kAlaprakarShahetoH praveshakaiH sa.ngamo yAvat || 48|| sthAne dhruvAsvabhinayo yaH kriyate harShashokaroShAdyaiH | bhAvarasasamprayuktairj~neyaM nATyAyitaM tadapi || 49|| yatrAnyoktaM vAkyaM sUchAbhinayena yojayedanyaH | tatsaMbandhArthakathaM bhavennivR^ittya~NkuraH so.atha || 50|| eteShAM tu bhavenmArgo yathAbhAvarasAnvitaH | kAvyavastuShu nirdiShTo dvAdashAbhinayAtmakaH || 51|| AlApashcha pralApashcha vilApaH syAttathaiva cha | anulApo.atha saMlApastvapalApastathaiva cha || 52|| sandeshAshchAtideshashcha nirdeshaH syAttathAparaH | upadesho.apadeshashcha vyapadeshashcha kIrtitaH || 53|| AbhAShaNaM tu yadvAkyamAlApo nAma sa smR^itaH | anarthakaM vacho yattu pralApaH sa tu kIrtitaH || 54|| karuNaprabhavo yastu vilApaH sa tu kIrtitaH | bahusho.abhihitaM vAkyamanulApa iti smR^itaH || 55|| uktipratyuktisaMyuktaH saMlApa iti kIrtitaH | pUrvoktasyAnyathAvAdo hyapalApa iti smR^itaH || 56|| tadidaM vachanaM brUhItyeSha sandesha uchyate | yattvayoktaM mayoktaM tatso.atidesha iti smR^itaH || 57|| sa eSho.ahaM bravImIti nirdesha iti kIrtitaH | vyAjAntareNa kathanaM vyapadesha ihochyate || 58|| idaM kuru gR^ihANeti hyupadeshaH prakIrtitaH | anyArthakathanaM yat syAt so.apadeshaH prakIrtitaH || 59|| ete mArgAstu vij~neyAH sarvAbhinayayojakAH | saptaprakArameteShAM punarvakShyAmi lakShaNam || 60|| pratyakShashcha parokShashcha tathA kAlakR^itAstrayaH | Atmasthashcha parasthashcha prakArAH sapta eva tu || 61|| eShA bravImi nAhaM bho vadAmIti cha yadvachaH | pratyakShashcha parokShashcha vartamAnashcha tadbhavet || 62|| ahaM karomi gachChAmi vadAmi vachanaM tava | Atmastho vartamAnashcha pratyakShashchaiva sa smR^itaH || 63|| kariShyAmi gamiShyAmi vadiShyAmIti yadvachaH | Atmasthashcha parokShashcha bhaviShyatkAla eva cha || 64|| hatA jitA cha bhagnAshcha mayA sarve dviShadgaNAH | Atmasthashcha parokShashcha vR^ittakAlashcha sa smR^itaH || 65|| ##[##tvayA hata jitAshcheti yo vadennATyakarmaNi | parokShashcha parasthashcha vR^ittakAlastathaiva cha || 66|| eSha bravImi kurute gachChatItyAdi yadvachaH | parastho vartamAnashcha ##(##pratyakShashcha##)## bhavettathA || 67|| sa gachChati karotIti vachanaM yadutAhR^itam | parasthaM vartamAnaM cha parokShaM chaiva tadbhavet || 68|| kariShyanti gamiShyanti vadiShyantIti yadvachaH | parasthameShyatkAlaM cha parokShaM chaiva tadbhavet.h##]## || 69|| hastamantarataH kR^itvA yadvadennATyakarmaNi | AtmasthaM hR^idayasthaM cha parokShaM chaiva tanmatam || 70|| pareShAmAtmanashchaiva kAlasya cha visheShaNAt | saptaprakArasyAsyaiva bhedA j~neyA anekadhA || 71|| ete prayogA vij~neyA mArgAbhinayayojitAH | eteShviha viniShpanno vividho.abhinayo bhavet || 72|| shiro hastakaTIvakShoja~NghorukaraNeShu tu | samaH karmavibhAgo yaH sAmAnyAbhinayastu saH || 73|| lalitairhastasa.nchArastathA mR^idva~NgacheShTitaiH | abhineyastu nATyaj~nai rasabhAvasamanvitaiH || 74|| anuddhatamasaMbhrAntamanAviddhA~NgacheShTitam | layatAlakalApAtapramANaniyatAtmakam || 75|| suvibhaktapadAlApamaniShThuramakAhalam | yadIdR^ishaM bhavennATyaM j~neyamAbhyantaraM tu tat || 76|| etadeva viparyastaM svachChandagaticheShTitam | anibaddhagItavAdyaM nATyaM bAhyamiti smR^itam || 77|| lakShaNAbhyantaratvAddhi tadAbhyantaramiShyate | shAstrabAhyaM bhavedyattu tadbAhyamiti bhaNyate || 78|| anena lakShyate yasmAt prayogaH karma chaiva hi | tasmAllakShaNametaddhi nATye.asmin samprayojitam || 79|| anAchAryoShitA ye cha ye cha shAstrabahiShkR^itAH | bAhyaM prayu~njate te tu aj~nAtvAchAryakIM kriyAm || 80|| shabdaM sparshaM cha rUpaM cha rasaM gandhaM tathaiva cha | indriyAnIindriyArthAMshcha bhAvairabhinayedbudhaH || 81|| kR^itvA sAcIkR^itAM dR^iShTiM shiraH pArshvanataM tathA | tarjanI karNadeshe cha budhaH shabdaM vinirdishet || 82|| ki~nchidAku~nchite netre kR^itvA bhrUkShepameva cha | tathA.n.asagaNDayoH sparshAt sparshamevaM vinirdishet || 83|| kR^itvA patAkau mUrdhasthau ki.nchitprachalitAnanaH | nirvarNayantyA dR^iShTyA cha rUpaM tvabhinayed budhaH || 84|| ki~nchidAku~nchite netre kR^itvotphullAM cha nAsikAm | ekochChvAsena cheShTau tu rasagandhau vinirdishet || 85|| pa~nchAnAmindriyArthAnAM bhAvA hyete.anubhAvinaH | shrotratva~NnetrajihvAnAM ghrANasya cha tathaiva hi || 86|| indriyArthAH samanaso bhavanti hyanubhAvinaH | na vetti hyamanAH ki.nchidviShayaM pa~nchadhAgatam || 87|| manasastrividho bhAvo vij~neyo.abhinaye budhaiH | iShTastathA hyaniShTashcha madhyasthashcha tathaiva hi || 88|| prahlAdanena gAtrasya tathA pulakitena cha | vadanasya vikAsena kuryAdiShTanidarshanam || 89|| iShTe shabde tathA rUpe sparshe gandhe tathA rase | indriyairmanasA prAptaiH saumukhyaM sampradarshayet || 90|| parAvR^ittena shirasA netranAsAvikarShaNaiH | chakShuShashchApradAnena hyaniShTamabhinirdishet || 91|| nAtihR^iShTena manasA na chAtyarthajugupsayA | madhyasthanaiva bhAvena madhyasthamabhinirdishet || 92|| tenedaM tasya vApIdaM sa evaM prakaroti vA | parokShAbhinayo yastu madhyastha iti sa smR^itaH || 93|| AtmAnubhAvI yo.arthaH syAdAtmastha iti sa smR^itaH | parArthavarNanA yatra parasthaH sa tu sa.nj~nitaH || 94|| prAyeNa sarvabhAvAnAM kAmAnniShpattiriShyate | sa chechChAguNasampanno bahudhA parikalpitaH || 95|| dharmakAmo.arthakAmashcha mokShakAmastathaiva cha | strIpuMsayostu yogo yaH sa tu kAma iti smR^itaH || 96|| sarvasyaiva hi lokasya sukhaduHkhanibarhaNaH | bhUyiShThaM dR^iShyate kAmaH sa sukhaM vyasaneShvapi || 97|| yaH strIpuruShasaMyogo ratisaMbhogakArakaH | sa shR^i~NgAra iti j~neya upachArakR^itaH shubhaH || 98|| bhUyiShThameva loko.ayaM sukhamichChati sarvadA | sukhasya hi striyo mUlaM nAnA shIlAshchA tAH punaH || 99|| devadAnavagandharvarakShonAgapatatriNAm | pishAchayakShavyAlAnAM naravAnarahastinAm || 100|| mR^igamInoShTramakarakharasUkaravAjinAm | mahIShAjagavAdInAM tulyashIlAH striyaH smR^itAH || 101|| snigdhaira~NgairupA~Ngaishcha sthirA mandanimeShiNi | arogA dIptyupetA cha dAnasattvArjavAnvitA || 102|| alpasvedA samaratA svalpabhuk suratapriyA | gandhapuShparatA hR^idyA devashIlA~NganA smR^itA || 103|| adharmashAThyAbhiratA sthirakrodhAtiniShThurA | madyamAMsapriayA nityaM kopanA chAtimAninI || 104|| chapalA chAtilubdhA cha paruShA kalahapriyA | IrShyAshIlA chalasnehA chAsuraM shIlamAshritA || 105|| krIDAparA chArunetrA nakhadantaiH supuShpitaiH | sva~~NgI cha sthirabhAShI cha mandApatyA ratipriyA || 106|| gIte vAdye cha nR^itte cha ratA hR^iShTA mR^ijAvatI | gandharvasattvA vij~neyA snigdhatvakkeshalochanA || 107|| bR^ihadvyAyatasarvA~NgI raktavistIrNalochanA | khararomA divAsvapnaniratAtyuchchabhAShiNI || 108|| nakhadantakShatakarI krodherShyAkalahapriyA | nishAvihArashIlA cha rAkShasaM shIlamAshritA || 109|| tIkShNanAsAgradashanA sutanustAmralochanA | nIlotpalasavarNA cha svapnashIlA.atikopanA || 110|| tiryaggatishchalArambhA bahushvAsAtimAninI | gandhamAlyAsavaratAnAgasattvA.a~NganA smR^itA || 111|| atyantavyAvR^itAsyA cha tIkShNashIlA saritpriyA | surAsavakShIraratA bahvapatyA phalapriyA || 112|| nityaM shvasanashIlAcha tathodyAnavanapriyA | chapalA bahuvAkChIghrA shAkunaM sattvamAshritA || 113|| UnAdhikA~NgulikarA rAtrau niShkuTachAriNi | bAlodvejanashIlA cha pishunA kliShTabhAShiNi ||114|| surate kutsitAchArA romashA~NgI mahAsvanA | pishAchasattvA vij~neyA madyamAMsabalipriyA || 115|| svapnaprasvedanA~NgI cha sthirashayyAsanapriyA | medhAvinI buddhimatI madyagandhAmiShapriyA || 116|| chiradR^iShTeShu harShaM cha kR^itaj~natvAdupaiti sA | adIrghashAyinI chaiva yakShashIlA.a~NganA smR^itA || 117|| tulyamAnAvamAnA yA paruShatvak kharasvarA | shaThAnR^itoddhatakathA vyAlasattvA cha pi~NgadR^ik ||118|| vibhaktA~NgI kR^itaj~nA cha gurudevadvijapriyA | dharmakAmArthaniratA hyaha~NkAravivarjitA | suhR^itpriyA sushIlA cha mAnuShaM sattvamAshritA || 120|| saMhatAlpatanurhR^iShTA pi~NgaromA ChalapriyA | pragalbhA chapalA tIkShNA vR^ikShArAmavanapriyA || 121|| svalpamapyupakAraM tu nityaM yA bahumanyate | prasahyaratishIlA cha vAnaraM sattvamAshritA || 122|| mahAhanulalATA cha sharIropachayAnvitA | pi~NgAkShI romashA~NgI cha gandhamAlyAsavapriyA || 123|| kopanA sthirachittA cha jalodyAnavanapriyA | madhurAbhiratA chaiva hastisattvA prakIrtitA || 124|| svalpodarI bhagnanAsA tanuja~NghA vanapriyA | chalavIstIrNanayanA chapalA shIghragAminI || 125|| divAtrAsaparA nityaM gItavAdyaratipriyA | nivAsasthirachittA cha mR^igasattvA prakIrtitA || 126|| dIrghapInonnatoraskA chalA nAtinimeShiNI | bahubhR^ityA bahusutA matsyasattvA jalapriyA || 127|| lamboShThI svedabahulA ki~nchidvikaTagAminI | kR^ishodarI puShpaphalalavaNAmlakaTupriyA || 128|| udbandhakaTipArshvA cha kharaniShThurabhAShiNI | atyunnatakaTIgrIvA uShTrasattvA.aTavIpriyA || 129|| sthUlashIrShA~nchitagrIvA dAritAsyA mahasvanA | j~neyA makarasattvA cha krUrA matsyaguNairyutA || 130|| sthUlajihvoShThadashanA rUkShatvakkaTubhAShiNI | ratiyuddhakarI dhR^iShTA nakhadantakShatapriyA || 131|| sapatnIdveShiNI dakShA chapalA shIghragAminI | sarogA bahvapatyA cha kharasattvA prakIrtitA || 132|| dIrghapR^iShThodaramukhI romashAlI balAnvitA | susa.nkShiptalalATA cha kandamUlaphalapriyA || 133|| kR^iShNA da.nShTotkaTamukhI hrasvodarashiroruhA | hInAchArA bahvapatyA saukaraM sattvamAshritA || 134|| sthirA vibhaktapArshvorukaTIpR^iShThashirodharA | subhagA dAnashIlA cha R^ijusthUlashiroruhA || 135|| kR^ishA cha~nchalachittA cha snigdhavAk.hChIghragAminI | kAmakrodhaparA chaiva hayasattvA~NganA smR^itA || 136. sthUlapR^iShThAkShidashanA tanupArshvodarA sthirA | hariromA~nchitA raudrI lokadviShTA ratipriyA || 137||. ki~nchidunnatavaktrA cha jalakrIDAvanapriyA | bR^ihallalATA sushroNI mAhiShaM sattvamAshritA || 138|| kR^ishA tanubhujoraskA niShTabdhasthiralochanA | sa.nkShiptapANipAdA cha sUkShmaromasamAchitA || 139|| bhayashIlA jalodvignA bahvapatyA vanapriyA | cha~nchalA shIghragamanA hyajasattvA~~NganA smR^itA || 140|| udbandhagAtranayanA vijR^imbhaNaparAyaNA | dIrghAlpavadanA svalpapANipAdavibhUShitA || 141|| uchchaHsvanA svalpanidrA krodhanA sukR^itapriyA | hInAchArA kR^itaj~nA cha shvashIlA parikIrtitA || 142|| pR^ithupInoonnatashroNI tanuja~NghA suhR^itpriyA | sa.nkShiptapANipAdA cha dR^iDhArambhA prajAhitA || 143|| pitR^idevArchanaratA satyashauchagurupriyA | sthirA parikleshasahA gavAM sattvaM samAshritA || 144|| nAnAshIlAH striyo j~neyAH svaM svaM sattvaM samAshritAH | vij~nAya cha yathAsattvamupaseveta tAH punaH || 145|| upachAro yathAsattvaM strINAmalpo.api harShadaH | mahAnapyanyathAyukto naiva tuShTikaro bhavet || 146|| yathA samprarthitAvAptyA ratiH samupajAyate | strIpuMsayoshcha ratyarthamupachAro vidhIyate || 147|| dharmArthaM hi tapashcharyA sukhArthaM dharma iShyate | sukhasya mUlaM pramadAstAsu sambhoga iShyate || 148|| kAmopabhAgo dvividho nATyadharme.abhidhIyate | bAhyAbhyantaratashchaiva nArIpuruShasaMshrayaH || 149|| AbhyantaraH pArthivAnAM sa cha kAryastu nATake | bAhyo veshyAgatashchaiva sa cha prakaraNe bhavet || 150|| tatra rAjopabhogaM tu vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH | upachAravidhiM samyak kAmatantrasamutthitam || 151|| trividhA prakR^itiH strINAM nAnAsattvasamudbhavA | bAhyA chAbhyantarA chaiva syAdbAhyAbhyantarAparA || 152|| kulInAbhyantarA j~neyA bAhyA veshyA~NganA smR^itA | kR^itashauchA tu yA nArI sA bAhyAbhyantarA smR^itA || 153|| antaHpuropachAre tu kulajA kanyakApi vA | na hi rAjopachAre tu bAhyastrIbhoga iShyate || 154|| Abhyantaro bhavedrAj~no bAhyo bAhyajanasya cha | divyaveshA~NganAnAM hi rAj~nAM bhavati sa~NgamaH || 155|| kulajAkAmitaM yachcha tajj~neyaM kanyakAsvapi | yA chApi veshyA sApyatra yathaiva kulajA tathA || 156|| iha kAmasamutpatIrnAnAbhAvasamudbhavA | strINAM vA puruShANAM vA uttamAdhamamadhyamA || 157|| shravaNAddarshanAdrUpAda~NgalIlAvicheShTitaiH | madhuraishcha samAlApaiH kAmaH samupajAyate || 158|| rUpaguNAdisametaM kalAdivij~nAnayauvanopetam | dR^iShTvA puruShavisheShaM nArI madanAturA bhavati || 159|| tataH kAmayamAnAnAM nR^iNAM strINAmathApi cha | kAmAbhAve~NgitAnIha tajj~naH samupalakShayet || 160|| lalitA chalapakShmA cha tathA cha mukulekShaNA | srastottarapuTA chaiva kAmyA dR^iShTirbhavediha || 161|| ##[##valitAntA salAlityasa.nmitairvya~njitairastathA | dR^iShTiH sA lalitA nAma strINAmardhAvalokane ||##]## 161|| IShtsaMraktagaNDastu sasvedalavachitritaH | praspandamAnaromA~ncho mukharAgo bhavediha || 163|| kAmyenA~NgavikAreNa sakaTAkShanirIkShitaiH | tathAbharaNasaMsparshaiH karNakaNDuyanairapi || 164|| a~NguShThAgravilikhanaiH stananAbhipradarshanaiH | nakhanistodanAchchaiva keshasaMyamanAdapi || 165|| veshyAmevaMvidhairbhAvairlakShayenmadanAturAm | kulajAyAstathA chaiva pravakShyAmI~NgitAni tu || 166|| prahasantIva netrAbhyAM pratataM cha nirIkShate | smayate sA nigUDhaM cha vAchaM chAdhomukhI vadet || 167|| smitottarA mandavAkyA svedAkAranigUhanI | praspanditAdharA chaiva chakitA cha kulA~NganA || 168|| evaMvidhaiH kAmali~NgairaprAptasuratotsavA | dashasthAnagataM kAmaM nAnAbhAvaiH pradarshayet || 169|| prathame tvabhilAShaH syAd dvitIye chintanaM bhavet | anusmR^itistR^itIye tu chaturthe guNakIrtanam || 170|| udvegaH pa~nchame prokto vilApaH ShaShTha uchyate | unmAdaH saptame j~neyo bhavedvyAdhistathAShTame || 171|| navame jaDatA chaiva dashame maraNaM bhavet | strIpuMsayoreSha vidhirlakShaNaM cha nibodhata || 172|| vyavasAyAtsamArabdhaH sa.nkalpechChAsamudbhavaH | samAgamopAyakR^itaH so.abhilAShaH prakIrtitaH || 173|| niryAti vishati cha muhuH karoti chAkArameva madanasya | tiShThati cha darshanapathe prathamasthAne sthitA kAme || 174|| kenopAyena samprAptiH kathaM vAsau bhavenmama | dUtIniveditairbhAvairiti chintAM nidarshayet || 175|| AkekarArdhaviprekShitAni valayarashanAparAmarshaH | nIvInAbhyAH saMsparshanaM cha kAryaM dvitIye tu || 176|| sumuhurmuhurniHshvasitairmanorathavichintanaiH | pradveShAchchAnyakAryANAmanusmR^itirudAhR^itA || 177|| naivAsane na shayane dhR^itimupalabhate svakarmaNi vihastA | tachchintopagatatvAt tR^itIyameva prayu~njIta || 178|| a~Ngapratya~NgalIlAbhirvAk.hcheShTAhasitekShitaiH | nAstyanyaH sadR^ishastenetyetat syAd guNakIrtanam || 179|| guNakIrtanollukasanairashrusvedApamArjanaishchApi | dUtyavirahavisrambhairabhinayayogashchaturthe tu || 180|| Asane shayane chApi na tuShyati na tiShThati | nityamevotsukA cha syAdudvegasthAnamAshritA || 181|| chintAniHshvAsakhedena hR^iddAhAbhinayena cha | kuryAttadevamatyantamudvegAbhinayena cha || 182|| iha sthita ihAsIna iha chopagato mayA | iti taistairvilapitairvilApaM samprayojayet || 183|| udvignAtyarthamautsukyAdadhR^ityA cha vilApinI | tatastatashcha bhramati vilApasthAnamAshritA || 184|| tatsaMshritAM kathAM yu~Nkte sarvAvasthAgatApi hi | puMsaH pradveShTi chApyanyAnunmAdaH samprakIrtitaH || 185|| tiShThatyanimiShadR^iShTirdIrghaM niHshvasiti gachChati dhyAnam | roditi vihArakAle nATyamidaM syAttathonmAde || 186|| sAmadAnArthasaMbhogaiH kAmyaiH sampreShaNairapi | sarvairnirAkR^itaiH pashchAd vyAdhiH samupajAyate || 187|| muhyati hR^idayaM kvApi prayAti shirasashcha vedanA tIvrA | na dhR^itiM chApyupalabhate hyaShTamamevaM prayu~njIta || 188|| pR^iShTA na ki~nchit prabrate na shR^iNoti na pashyati | hAkaShTavAkyA tUShNIkA jaDatAyAM gatasmR^itiH || 189|| akANDe dattahu.nkArA tathA prashithilA~NgikA | shvAsagrastAnanA chaiva jaDatAbhinaye bhavet || 190|| sarvaiH kR^itaiH pratIkArairyadI nAsti samAgamaH | kAmAgninA pradIptAyA jAyate maraNaM tataH || 191|| evaM sthAnAni kAryANi kAmatantraM samIkShya tu | aprAptau yAni kAmasya varjayitvA tu naidhanam || 192|| vividhaiH puruSho.apyevaM vipralambhasamudbhavaiH | bhAvairetAni kAmasya nAnArUpANi yojayet.h. || 193|| evaM kAmayamAnAnAM strINA nR^iNAmathApi vA | sAmAnyaguNayogena yu~njItAbhinayaM budhaH || 194|| chintAniHshvAsakhedena hR^iddAhAbhinayena cha | tathAnugamannAchchApi tathaivAdhvanirIkShaNAt || 195|| AkAshavIkShaNAchchApi tathA dInaprabhAShaNAt | sparshanAnmoTanAchchApi tathA sApAshrayAshrayAt || 196|| ebhirnAnAshrayotpannairvipralambhasamudbhavaiH | kAmasthAnAni sarvANi bhUyiShThaM samprayojayet || 197|| srajo bhUShaNagandhAMshcha gR^ihANyupavanAni cha | kAmAgninA dahyamAnaH shItalAni niShevate || 198|| pradahyamAnaH kAmArto bahusthAnasamarditaH | preShayetkAmato dUtImAtmAvasthApradarshinIm ||199|| sandeshaM chaiva dUtyAstu pradadyAnmadanAshrayam | tasyeyaM samavastheti kathayedvinayena sA || 200|| athAveditabhAvArtho ratyupAyaM vichintayet | ayaM vidhirvidhAnaj~naiH kAryaH prachChannakAmite || 201|| vidhiM rAjopachArasya punarvakShyAmi tattvataH | abhyantaragataM samyak kAmatantrasamutthitam || 202|| sukhaduHkhakR^itAn bhAvAn nAnAshIlasamutthitAn | yAnyAn prakurute rAjA tAnstAn lokAnuvartate || 203|| na durlabhAH pArthivAnAM stryarthamAj~nAkR^itAH guNAH | dAkShiNyAttu samudbhUtaH kAmo ratikaro bhavet || 204|| bahumAnena devInAM vallabhAnAM bhayena cha | prachChannakAmitaM rAj~nA kAryaM parijanaM prati || 205|| yadyapyasti narendrANAM kAmatantramanekadhA | prachChannAkAmitaM yattu tadvai ratikaraM bhavet || 206|| yadvAmAbhiniveshitvaM yatashcha vinivAryate | durlabhatvaM cha yannAryAH sA kAmasya parA ratiH || 207|| rAj~nAmantaHpurajane divAsambhoga iShyate | vAsoapachAro yashcaiaShAM sa rAtrau parikIrtitaH || 208|| paripATyAM phalArthe vA nave prasava eva vA | duHkhe chaiva pramode cha ShaDete vAsakAH smR^itAH || 209|| uchite vAsake strInAmR^itukAle.api vA nR^ipaiH | preShyANAmathaveShTAnAM kAryaM chaivopasarpaNam || 210|| tatra vAsakasajjA cha virahotkaNThitApi vA | svAdhInabhartR^ikA chApi kalahAntaritApi vA || 211|| khaNDitA vipralabdhA vA tathA proShitabhartR^ikA | tathAbhisArikA chaiva j~neyAstvaShTau tu nayikAH || 212|| uchite vAsakae yA tu ratisaMbhogalAlasA | maNDanaM kurute hR^iShTA sA vai vAsakasajjikA || 213|| anekakAryavyAsa~NgAdyasyA nAgachChati priyaH | tadanAgataduHkhArtA virahotkaNThitA tu sA || 214|| suratAtirasairbaddho yasyAH pArshve tu nAyakaH | sAndrAmodaguNaprAptA bhavet svAdhInabhartR^ikA || 215|| IrShyAkalahaniShkrAnto yasyA nAgachChati priyaH | sAmarShavashasamprAptA kalahAntaritA bhavet || 216|| vyAsa~NgAduchite yasyA vAsake nAgataH priyaH | tadanAgamaduHkhArtA khaNDitA sA prakIrtitA || 217|| yasyA dUtIM priyaH preShya dattvA sa.nketameva vA | nAgataH kAraNeneha vipralabdhA tu sA bhavet || 218|| nAnAkAryANi sandhAya yasyA vai proShitaH priyaH | sArUDhAlakakeshAntA bhavet proShitabhartR^ikA || 219|| hitvA lajjAM tu yA shliShTA madena madanena cha | abhisArayate kAntaM sA bhavedabhisArikA || 220|| AsvavasthAsu vij~neyA nAyikA nATakAshrayA | etAsAM chaiva vakShyAmi kAmatantramanekadhA || 221|| chintAniHshvAsakhedena hR^iddAhAbhinayena cha | sakhIbhiH saha saMlApairAtmAvasthAvalokanaiH || 222|| glAnidainyAshrupAtaishcha roShasyAgamanena cha | nirbhUShaNamR^ijAtvena duHkhena ruditena cha || 223|| khaNDitA vipralabdhA vA kalahAntaritApi vA | tathA proShitakAntA cha bhAvAnetAn prayojayet || 224|| vichitrojjvalaveShA tu pramododyotitAnanA | udIrNashobhA cha tathA kAryA svAdhInabhartR^ikA || 225|| veshyAyAH kulajAyAyAshcha preShyAyAshcha prayoktR^ibhiH | ebhirbhAvavisheShaistu kartavyamabhisAraNam || 226|| samadA mR^iducheShTA cha tathA parijanAvR^itA | nAnAbharaNachitrA~NgI gachChedveshyA~NganA shanaiH || 227|| saMlInA sveShu gAtreShu trastA vinamitAnanA | avakuNThanasaMvitA hachChettu kulajA~NganA || 228|| madaskhalitasaMlApA vibhramotphullalochanA | Aviddhagatisa.nchArA gachChetpreShyA samuddhatam || 229|| gatvA sA chedyadA tatra pashyetsuptaM priyaM tadA | anena tUpachAreNa tasya kuryAtprabodhanam || 230|| ala~NkAreNa kulajA veshyA gandhaistu shItalaiH | preShyA tu vastravyajanaiH kurvIta pratibodhanam || 231|| kulA~NganAnAmevAyaM noktaH kAmAshrayo vidhiH | sarvAvasthAnubhAvyaM hi yasmAdbhavati nATakam || 232|| navakAmapravR^ittAyA kruddhAyA vA samAgame | sApadeshairupAyaistu vAsakaM samprayojayet || 233|| nAnAla~NkaravastrANi gandhamAlyAni chaiva hi | priyayojitabhuktAni niSheveta mudAnvitaH || 234|| na tathA bhavati manuShyo madanavashaH kAminImalabhamAnaH | dviguNopajAtaharSho bhavati yatha sa~NgataH priyayA || 235|| vilAsabhAve~NgitavAkyalIlAmAdhuryavistAraguNopapannaH | parasparapremanirIkShitena samAgamaH kAmakR^itastu kAryaH || 236|| tataH pravR^itte madane upachArasamudbhave | vAsopachAraH kartavyo nAyakAgamanaM prati || 237|| gandhamAlye gR^ihItvA tu chUrNavAsastathaiva cha | Adarsho lIlayA gR^ihyashChandato vA punaH punaH || 238|| vAsopachAre nAtyarthaM bhUShaNagrahaNaM bhavet | rashanAnUpuraprAyaM svanavachcha prashasyate || 239|| nAmbaragrahaNaM ra~Nge na snAnaM na vilepanam | nA~njanaM nA~NgarAgashcha keshasaMyamanaM tathA || 140|| nAprAvR^ittA naikavastrA na rAgamadharasya tu | uttamA madhyamA vApi kurvIta pramadA kvachit || 241|| adhamAnAM bhavedeSha sarva eva vidhiH sadA | kAraNAntaramAsAdya tasmAdapi na kArayet || 242|| preShyAdInAM cha nArINAM narANAM vApi nATake | bhUShaNagrahaNaM kAryaM puShpagrahaNameva cha || 243|| gR^ihItamaNDanA chApi pratIkSheta priyAgamam | lIlayA maNDitaM veShaM kuryAdyanna virudhyate || 244|| vidhivadvAsakaM kuryAnnAyikA nAyakAgame | pratIkShamANA cha tato nAlikAshabdamAdishet || 245|| shrutvA tu nAlikAshabdaM nAyakAgamaviklavA | viShaNNA vepamAnA cha gachChettoraNameva cha || 246|| toraNaM vAmahastena kavATaM dakShiNena cha | gR^ihItvA toraNAshliShTA sampratIkSheta nAyakam || 247|| sha~NkAM chintAM bhayaM chaiva prakuryAttoraNAshritA | adR^iShTvA ramaNaM nArI viShaNNA cha kShaNaM bhavet || 248|| dIrghaM chaiva viniHshvasya nayanAmbu nipAtayet | sannaM cha hR^idayaM kR^itvA visR^ijetada~NgamAsane || 249|| vyAkShepAdvimR^ishechchApi nAyakAgamanaM prati | taistairvichAraNopAyaiH shubhAshubhasamutthitaiH || 250|| gurukAryeNa mitrairvA mantriNA rAjyachintayA | anubaddhaH priyaM kiM nu vR^ito vallabhayApi vA || 251|| utpAtAnnirdishechchApi shubhAshubhasamutthitAn | nimitairAtmasaMsthaistu sphuritaiH spandiataistathA || 252|| shobhaneShu tu kAryeShu nimittaM vAmataH striyAH | aniShTeShvatha sarveShu nimittaM dakShiNaM bhavet || 253|| savyaM netraM lalATaM cha bhrUnAsoShThaM tathaiva cha | urubAhustanaM chaiva sphuredyadi samAgamaH || 254|| eteShamanyathAbhAve durnimittaM vinirdishet | darshane durnimittasya mohaM gachChetkShaNaM tataH || 255|| anAgame nAyakasya kAryo gaNDAshrayaH karaH | bhUShaNe chApyavaj~nAnaM rodanaM cha samAcharet || 256|| atha chechChobhanaM tatsyAnnimittaM nAyakAgame | sUchyo nAyikayAsanno gandhAghrANena nAyakaH || 257|| dR^iShTvA chotthAya saMhR^iShTA pratyudgachChedyathAvidhi | tataH kAntaM nirIkSheta praharShotphullalochanA || 258|| sakhIskandhArpitakarA kR^itvA sthAnakamAyatam | darshayeta tataH kAntaM sachihnaM sarasavraNam || 159|| yadi syAdaparAddhastu kR^itaistaistairupakramaiH | upAlambhakR^itairvAkyairupAlabhyastu nAyakaH || 260|| mAnApamAnasaMmohairavahitthabhayakramaiH | vachanasya samutpattiH strINAmIrShyAkR^itA bhavet || 261|| visraMbhasneharAgeShu sandehe praNaye tathA | paritoShe cha gharShe cha dAkShiNyAkShepavibhrame || 262|| dharmArthakAmayogeShu prachChannavachaneShu cha | hAsye kutUhale chaiva saMbhrame vyasane tathA || 263|| strIpuMsayoH krodhakR^ite pR^itha~Nmishre tathApi vA | anAbhAShyo.api saMbhAShyaH priya ebhistu kAraNaiH || 264|| yatra sneho bhavettatra hIrShyA madanasaMbhavA | chatasro yonayastasyAH kIrtyamAnA nibodhata || 265|| vaimanasyaM vyalIkaM cha vipriyaM manyureva cha | eteShAM sampravakShyAmi lakShaNAni yathAkramam || 266|| nidrAkhedAlasagatiM sachihnaM sarasavraNam | evavidhaM priyaM dR^iShTvA vaimanasyaM bhavet striyAH || 267|| nidrAbhyasUyitAvekShaNena roShaprakampamAnA~NgyA | sAdhviti suShThviti vacanaiH shobhata ityevamabhineyam || 268|| bahudhA vAryamANo.api yastasminneva dR^ishyate | sa.ngharShamatsarAttatra vyalIkaM jAyate striyAH || 269|| kR^itvorasi vAmakaraM dakShiNahastaM tathA vidhunvantyA | caraNaviniShThambhena cha kAryo.abhinayo vyalIke tu || 270|| jIvantyA tvayi jIvAmi dAso.ahaM tvaM cha me priyA | uktvaivaM yo.anyathA kuryAdvipriyaM tatra jAyate || 271|| dUtIlekhaprativachanabhedanaiH krodhahasitaruditaishcha | vipriyakaraNe.abhinayaH sashiraHkampaishcha kartavyaH || 272|| pratipakShasakAshAttu yaH saubhAgyavikatthanaH | upasarpet sachinhnastu manyustatropajAyate || 273|| valayaparivartanairatha sushithalamutkShepeNena rashanAyAH | manyustvabhinetavyaH sasha~NkitaM bAShpapUrNAkShyA || 274|| dR^iShTvA sthitaM priyatamaM sasha~NkitaM sAparAdhamatilajjam | IrShyAvachanasamutthaiH khedayitavyo hyupAlambhaiH || 275|| na cha niShThuramabhibhAShyo na chApyatikrodhanastu parihAsaH | bAShponmishrairvachanairAtmopanyAsasaMyuktaiH || 276|| madhyA~Ngulya~NguShThAgravichyavAtpANinorasi kR^itena | udvartitanetratayA pratatairabhivIkShaNaishchApi || 277|| kaTihastavivartanayA vichChinnatayA tathA~njaleH karaNAt | mUrdhabhramaNaniha~nchitanipAtasaMshleaShNAchchApi || 278|| avahitthavIkShaNAdvA a~Ngulibha~Ngena tarjanailalitaiH | ebhirbhAvavisheShairanunayaneShvabhinayaH kAryaH || 279|| shobhase sAdhu dR^iShTo.asi gachCha tvaM kiMM vilambase | mA mAM sprAkShIH priyA yatra tatra yA te hR^idi sthitA || 280|| gachChetyuktvA parAvR^itya vinivR^ittAntareNa tu | kenachidvachanArthena praharShaM yojayetpunaH || 281|| rabhasagrahaNAchchApi haste vastre cha mUrdhani | kAryaM prasAdanaM nAryA hyaparAdhaM samIkShya tu || 282|| haste vastre.atha keshAnte nAryApyatha gR^ihItayA | kAntamevopasarpantyA kartavyaM mokShaNaM shanaiH || 283|| gR^ihItAyAtha keshAnte haste vastre.athavA punaH | huM mu~nchetyupasarpantyA vAchyaH sparshAlasaM priyaH || 284|| pAdAgrasthitayA nAryA ki.nchitkuTTamitotkaTam | ashvakrAntena kartavyaM keshAnAM mokShaNaM shanaiH || 285|| amuchyamAne keshAnte sa.njAtasvedaleshayA | haM hu mu~nchApasarpeti vAchyaH sparshAlasA~NgayA || 286|| gachCheti roShavAkyena gatvA pratinivR^itya cha | kenachidvachanArthena vAchyaM yAsyasi neti cha || 287|| vidhUnanena hastena hu.nkAraM samprayojayet | sa chAvadhUnane kAryaH shapathairvyAja eva cha || 288|| akShNoH saMvaraNe kAryaM pR^iShThatashchopagUhanam | nAryAstvapahR^ite vastre dIpachChAdanameva cha || 289|| tAvat khedayitavyastu yAvatpAdagato bhavet | tatashcharaNayoryAte kuryAddUtInirIkShaNam || 290|| utthApyAli~Ngayechchaiva nAyikA nAyakaM tataH | ratibhogagatA hR^iShTA shayanAbhimukhI vrajet || 291|| etadgItavidhAnena sukumAreNa yojayet | yadA shR^i~NgArasaMyuktaM ratisambhogakAraNam || 292|| yadA chAkAshapuruShaparasthavachanAshrayam | bhavetkAvyaM tadA hyeSha kartavyo.abhinayaH striyA || 293|| yadantapurasambandhaM kAryaM bhavati nATake | shR^i~NgArarasasaMyuktaM tatrApyeSha vidhirbhavet || 294|| na kAryaM shayanaM ra~Nge nATyadharmaM vijAnatA | kenachidvachanArthena a~NkachChedo vidhIyate || 295|| yadvA shayItArthavashAdekAkI sahito.api vA | chumbanAli~NganaM chaiva tatha guhyaM cha yadbhavet || 296|| dantachChedyaM nakhachChedyaM nIvIsraMsanameva cha | stanAntaravimardaM cha ra~Ngamadhye na kArayet || 297|| bhojanaM salilakrIDA tathA lajjAkaraM cha yat | evaMvidhaM bhavedyadyattattadra~Nge na kArayet || 298|| pitAputrasnuShAshvashrUdR^ishyaM yasmAttu nATakam | tasmAdetAni sarvANi varjanIyAni yatnataH || 299|| vAkyaiH sAtishayaiH shravyairmadhurairnAtiniShThuraiH | hitopadeshasaMyuktaistajj~naH kuryAttu nATakam || 300|| evamantaHpurakR^itaH kAryastvabhinayo budhaH | samAgame.atha nArINAM vAchyAni madanAshraye || 301|| priyeShu vachanAnIha yAni tAni nibodhata | priayaH kAnto vinItashcha nAthaH svAmyatha jIvitam || 302|| nandanashchetyabhiprIte vachanAni bhavanti hi | duHshIlo.atha durAchAraH shaTho vAmo vikatthanaH || 303|| nirlajjo niShThurashchaiava priyaH krodhe.abhidhIyate | yo vipriyaM na kurute na chAyuktaM prabhAShate || 304|| tathArjavasamAchAraH sa priyastvabhidhIyate | anyanArIsamudbhUtaM chihnaM yasya na dR^iShyate || 305|| adhare vA sharIre vA sa kAnta iti bhAShyate | sa.nkruddhe.api hi yo nAryA nottaraM pratipadyate || 306|| paruShaM vA na vadati vinItaH sA.abhidhIyate | hitaiShI rakShaNe shakto na mAnI na cha matsarI || 307|| sarvakAryeShvasaMmUDhaH sa nAtha iti sa.nj~nitaH | sAmadAnArthasaMbhogaistathA lAlanapAlanaiH || 308|| nArIM niShevate yastu sa svAmItyabhidhIyate | nArIpsitairabhiprAyairnipuNaM shayanakriyAm || 309|| karoti yastu saMbhoge sa jIvitamiti smR^itaH | kulIno dhR^itimAndakSho dakShiNo vAgvishAradaH || 310|| shlAghanIyaH sakhImadhye nandanaH so.abhidhIyate | ete vachanavinyAsA ratiprItikarAH smR^itAH || 311|| tathA chAprItivAkyAni gadato me nibodhata | niShThurashchAhiShNushcha mAni dhR^iShTo vikatthanaH || 312|| anavasthitachittashcha duHshIla iti sa smR^itaH | tADanaM bandhanaM chApi yo vimR^ishya samAcharet || 313|| tathA paruShavAkyashcha durAchAraH sa tanyate | vAchaiava madhuro yastu karmaNa nopapAdakaH || 314|| yoShitaH ki~nchidapyarthaM sa shaThaH paribhAShyate | vAryate yatra yatrArthe tattadeva karoti yaH || 315|| viparItaniveshI cha sa vAma iti sa.nj~nitaH | sarasavraNachihno yaH strIsaubhAgyavikatthanaH || 316|| atimAnI tathA stabdho vikatthana iti smR^itaH | vAryamANo dR^iDhataraM yo nArImupasarpati || 317|| sachihnAH sAparAdhashcha sa nirlajja iti smR^itaH | yo.aparAddhastu sahasA nArIM sevitumichChati || 318|| aprasAdanabuddhishcha niShThuraH so.abhidhIyate | ete vacanavinyAsAH priyApriyavibhAShitAH || 319|| nartakIsaMshritAH kAryA bahavo.anye.api nATake | eSha gItavidhAne tu sukumAre vidhirbhavet || 320|| shR^i~NgArarasasaMbhUto ratisaMbhogakhedanaH | yachchaivAkAshapuruShaM parasthavachanAshrayam || 321|| shR^i~NgAra evaM vAchyaM syAttatrApyeSha kramo bhavet | yadvA purusaMbandhaM kAryaM bhavati nATake || 322|| shR^i~NgArarasasaMyuktaM tatrApyeSha kramo bhavet | evamantaHpuragataH prayojyo.abhinayo bhavet || 323|| divyA~NganAnAM tu vidhiM vyAkhyAsyamyanupUrvashaH | nityamevojvalo veSho nityaM pramuditaM manaH || 324|| nityameva sukhaH kAlo devAnAM lalitAshrayaH | na chairShyA naiva cha krodho nAsUyA na prasAdanam || 325|| divyAnAM dR^iShyate puMsAM shR^i~NgAre yoShitAM tathA | ye bhAvA mAnuShANAM syuryada~NgaM yachcha cheShTitam ||326|| sarvaM tadeva kartavyaM divyairmAnuShasa~Ngame | yadA mAnuShasaMbhogo divyAnAM yoShitAM bhavat || 327|| tadA sarvAH prakartavyA ye bhAvA mAnuShAshrayAH | shApabhraMshAttu divyAnAM tathA chApatyalipsayA || 328|| kAryo mAnuShasaMyogaH shR^i~NgArarasasaMshrayaH | puShpairbhUShaNajaiH shabdairadR^ishyApi pralobhayet || 329|| punaH sa.ndarshanaM dattvA kShaNAdantaritA bhavet | vastrAbharaNamAlyAdyairlekhasampreShaNairapi || 330|| IdR^ishairupachAraistu samunmAdyastu nAyakaH | unmAdanAtsamudbhUtaH kAmo ratikaro bhavet || 331|| svabhAvopagato yastu nAsAvatyarthabhAvikaH | evaM rAjopachAro hi kartavyo.abhyantarAshrayaH || 332|| bAhyamapyupachAraM tu pravakShyAmyatha vaishike | iti bhAratIye nATyashAstre sAmAnyAbhinayo nAmAdhyAyo dvAviMshaH || ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}