%@@1 % File name : natya21.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 21 % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture % Description/comments : ????Source % Transliterated by : dpadmakar@hotmail.com % Proofread by : dpadmakar@hotmail.com % Latest update : October 6, 2001 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 21..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 21 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha ekavi.nsho.adhyaayaH . aahaaryaabhinaya.n vipraa vyaakhyaasyaamyanupuurvashaH . ysmaat.h prayogaH sarvo.ayamaahaaryaabhinaye sthitaH .. 1.. naanaavasthaa prakR^itaya puurva.n naipathyasaadhitaaH . a~NgaadibhirabhivyaktimupagachchhantyayatnataH .. 2.. aahaaryaabhinayo naama dnyeyo nepathyajo vidhiH . tatra kaaryaH prayatnastu naaTyasya shubhamichchhataa .. 3.. ##[##tasminyatnastu kartavyo naipathye siddhimichchhataa . naaTyasyeha tvala~Nkaaro naipathya.n yatprakiirtitam.h ..##]## .. 4.. chaturvidha.n tu nepathyaM pusto.ala~Nkaara eva cha . tathaa~Nkarachanaa chaiva dnyeya.n sajjiivameva cha .. 5.. pustastu trividho dnyeyo naanaaruupapramaaNataH . sandhimo vyaajimashchaiva veshhTimashcha prakiirtitaH .. 6.. kili~njacharmavastraadyairyadruupa.n kriyate budhaiH . sandhimo naama vidnyeyaH pusto naaTakasa.nsshrayaH .. 7.. vyaajimo naama vidnyeayo yantreNa kriyate tu yaH . veshhTyate chaiva yadrupa.n veshhTimaH sa tu sa.ndnyitaH .. 8.. shailayaanavimaanaani charmavarmadhvajaa nagaaH . ye kriyante hi naaTye tu sa pusta iti sa.ndnyitaH .. 9.. ala~Nkaarastu vidnyeyo maalyaabharaNavaasasaam.h . naanaavidhaH samaayogo.apya~Ngopaa~NgavidhiH smR^itaH .. 10.. veshhTima.n vitata.n chaiva sa.nghaatya.n granthima.n tathaa . praalambita.n tathaa chaiva maalyaM pa~nchavidha.n smR^itam.h ..11.. chaturvidha.n tu vidnyeya.n naaTye hyaabharaNaM budhaiH . aavedhyaM bandhaniiya.n cha xepyamaaropyameva cha .. 12.. aavedhya.n kuNDalaadiiha yatsyaachchhravaNabhuushhaNam.h . aaropya.n hemasuutraadi haaraashcha vividhaashrayaaH .. 13.. shroNIsUtraa~Ngade muktaabandhaniiyaani sarvadaa . praxepya nuupura.n vidyaadvastraabharaNameva cha .. 14.. bhuushhaNaanaa.n vikalpa.n hi purushhastriisamaashrayam.h . naavidhaM pravaxyaami deshajaatisamudbhavam.h ..15.. chuuDAmaNiH samukuTaH shiraso bhUshhaNa.n smR^itam.h . kuNDala.n mochaka.n kiilaa karNaabharaNamishhyate .. 16.. muktaavalii harshhaka.n cha suutraka.n kaNThabhuushhaNam.h . vetikaa~Ngulimudraa cha syaada~NgulivibhuushhaNam.h ..17.. hastalii valaya.n chaiva baahunaaliivibhuushhaNam.h . ruchakashcuulikaa kaaryaa maNibandhavibhuushhaNam.h .. 18.. keyuure a~Ngade chaiva kuurparoparibhuushhaNe . trisarashchaiva haarashcha tathaa vaxovibhuushhaNam.h .. 19.. vyaalambamauktiko haaro maalaa chaivaa~NgabhuushhaNam.h . talaka.n suutraka.n chaiva bhavetkaTivibhuushhaNam.h .. 20.. ayaM purushhaniryogaH kaaryastvaabharaNaashrayaH . devaanaaM paarthivaanaa.n cha punarvaxyaami yoshhitaam.h .. 21.. shikhaapaasha.n shikhaavyaalaM piNDIpatra.n tathaiva cha . chuuDaamaNirmakarikaa muktaajaalagavaaxikam.h ..22.. shiraso bhuushhaNa.n chaiva vichitra.n shiirshhajolakam.h . kaNDaka.n shikhipatra.n cha veNIpuchchhaH sadorakaH .. 23.. lalaaTatilaka.n chaiva naanaashilpaprayojitam.h . bhruuguchchhopariguchchhashcha kusumaanukR^itistathaa .. 24.. karNikaa karNavalaya.n tathaa syaatpatrakarNikaa . kuNDala.n karNamudraa cha karNotkiilakameva cha .. 25.. naanaaratnavichitraaNi dantapatraaNi chaiva hi . karNayorbhuushhaNa.n hyetatkarNapuurastathaiva cha .. 26.. tilakaaH patralekhaashcha bhavedgaNDavibhuushhaNam.h . trivaNI chaiva vidnyeyaM bhavedvaxovibhuushhaNam.h .. 27.. netrayora~njana.n dnyeyamadharasya cha ra~njanam.h . dantaanaa.n vividho raagashchaturNaa.n shuklataapi vaa .. 28.. raagaantaravikalpo.atha shobhanenaadhikojvalaH . mugdhaanaa.n sundariiNaa.n cha muktaabhaasitashobhanaaH .. 29.. suraktaa vaapi dantaa syuHH padmapallavara~njanaaH . ashmaraagoddyotitaH syaadadharaH pallavaprabhaH .. 30.. vilaasashcha bhavettaasaa.n savibhraantaniriixitam.h . muktaavalii vyaalapa~Nktirma~njarii ratnamaalikaa .. 31.. ratnaavalii suutraka.n cha dnyeya.n kaNThavibhuushhaNam.h . dvisarastrisarashchaiva chatussarakameva cha ..32.. tathaa shR^i~Nkhalikaa chaiva bhavetkaNThavibhuushhaNam.h . a~Ngada.n valaya.n chaiva baahumuulavibhuushhaNam.h .. 33.. naanaashilpakR^itaashchaiva haaraa vaxovibhuushhaNam . maNijaalaavanaddha.n cha bhavet.h stanavibhuushhaNam.h .. 34.. kharjuuraka.n sochchhitikaM baahunaaliivibhuushhaNam.h . kalaapii kaTaka.n sha~Nkho hastapatra.n sapuurakam.h .. 35.. mudraa~Nguliiyaka.n chaiva hya~Nguliinaa.n vibhuushhaNam.h . muktaajaalaaDhyatalakaM mekhalaa kaa~nchikaapi vaa .. 36.. rashanaa cha kalaapashcha bhavechchhroNiivibhuushhaNam.h . ekayashhTirbhavetkaa~nchii mekhalaa tvashhTayashhTikaa .. 37.. dvirashhTayashhTi rashanaa kalaapaH pa~nchavi.nshakaH . dvaatri.nshachcha chatuHshhashhTiH shatamashhTottara.n tathaa .. 38.. muktaahaaraa bhavantyete devapaarthivayoshhitaam.h . nuupuraH ki~NkiNiikaashcha ghaNTikaa ratnajaalakam.h ..39.. saghoshhe kaTake chaiva gulphoparivibhuushhaaNam.h . ja~NghayoH paadapatra.n syaada~Nguliishhva~Nguliiyakam.h .. 40.. a~NgushhThatilakaashchaiva paadayoshcha vibhuushhaNam.h . tathaalaktakaraagashcha naanaabhaktiniveshitaH .. 41.. ashokapalaavachchhaayaH syaat.h svaabhaavika eva cha . etadvibhuushhaNa.n naaryaa aakeshaadaanakhaadapi .. 42.. yathaabhavarasaavastha.n vidnyeya.n dvijasattamaaH . aagamashcha pramaaNa.n cha ruupanirvarNana.n tathaa .. 43.. vishvakarmamataatkaarya.n subuddhyaapi prayoktR^ibhiH . na hi shakya.n suvarNena muktaabhirmaNibhistathaa .. 44.. svaadhiinamiti ruchyaiva kartuma~Ngasya bhuushhaNam.h . vibhaagato.abhiprayuktama~NgashobhaakaraM bhavet.h .. 45.. yathaa sthaanaantaragataM bhuushhaNa.n ratnasa.nyutam.h . na tu naaTyaprayogeshhu kartavyaM bhuushhaNa.n guru .. 46.. kheda.n janayate taddhi savyaayatavicheshhTanaat.h . gurubhaavaavasannasya svedo muurchhaa cha jaayate .. 47.. gurvaabharaNasanno hi cheshhTaa.n na kurute punaH . tasmaattanutvachakR^ita.n sauvarNaM bhuushhaNaM bhavet.h .. 48.. ratnavajjatubaddha.n vaa na khedajananaM bhavet.h . svechchhayaa bhuushhaNavidhirdivyaanaamupadishyate .. 49.. yatnabhaavavinishhpannaM maanushhaaNaaM vibhuushhaNam.h . ##[##veshhTita.n vitata.n chaiva sa.nghaatya.n grathima.n tatha .. 50.. lambashobhi tathaa chaiva maalyaM pa~nchavidha.n smR^itam.h . aachchhaadana.n bahuvidha.n naanaapattanasaMbhavam.h .. 51.. tajdnyeya.n triprakaara.n tu shuddha.n rakta.n vichitritam.h##]## . divyaanaaM bhuushhaNavidhirya eshha parikiirtitaH .. 52.. maanushhaaNaa.n tu kartavyo naanaadeshasamaashrayaH . bhuushhaNaishchaapi veshhaishcha naanaavasthaasamaashrayaiH .. 53.. divyaa~Nganaanaa.n kartavyaa vibhaktiH svasvabhuumijaa . vidyaadhariiNaa.n yaxiiNaamapsaronaagayoshhitaam.h .. 54.. R^ishhidaivatakanyaanaa.n veshhairnaanaatvamishhyate . tathaa cha siddhagandharvaraaxasaasurayoshhitaam.h .. 55.. divyaanaa.n naranaariiNaa.n tathaiva cha shikhaNDakam.h . shikhaapuTashikhaNDa.n tu muktaabhuuyishhThabhuushhaNam.h .. 56.. vidyaadhariiNaa.n kartavyaH shuddho veshhaparichchhadaH . yaxiNyo.apsarashchaiva karyaa ratnavibhuushhaNaaH .. 57.. samastaanaaM bhavedveshho yaxiiNaa kevala.n shikhaa . divyanaamiva kartavya.n naagastriiNaa.n vibhuushhaNam.h .. 58.. muktaamaNilataapraayaaH phaNaastaasaa.n tu kevalaaH . kaarya.n tu munikanyaanaamekaveNiidhara.n shiraH .. 59.. na chaapi vibhuushhaNavidhistaasaa.n veshho vanochitaH . muktaamarakatapraayaM maNDana.n siddhayoshhitaam.h .. 60.. taasaa.n tu chaiva kartavyaM piitavastraparichchhadam.h . padmaraagamaNipraaya.n gandharviiNaa.n vibhuushhaNam.h .. 61.. viiNaahastashcha kartavyaH kausumbhavasanastathaa . indraniilaistu kartavya.n raaxasiiNaa.n vibhuushhaNam.h .. 62.. sitada.nshhTraa cha kartavyaa kR^ishhNavastraparichchhadam.h . vaiDuuryamuktaabharaNaaH kartavyaa surayoshhitaam.h .. 63.. shukapi~nchhanibhaiarvastraiH kaaryastaasaaM parichchhadaH . pushhyaraagaistu maNibhiH kvachidvaiDuuryabhuushhitaiH .. 64.. divyavaanaranaariiNaa.n kaaryo niilaparichchhadaH . eva.n shR^i~NgaariNaH kaaryaa veshhaa divyaa~NganaashrayaaH .. 65.. avasthaantamaasaadya shuddhaaH kaaryaaH punastathaa . maanushhiiNaa.n tu kartavyaa naanaadeshasamudbhavaaH .. 66.. veshhaabharaNasa.nyogaan.h gadatastaannibodhata . aavantyayuvatiinaa.n tu shirassaalakakuntalam.h .. 67.. gauDiiyaanaamalakapraaya.n sashikhaapaashaveNikam.h . aabhiirayuvatiinaa.n tu dviveNiidhara eva tu .. 68.. shiraH parigamaH kaaryo niilapraayamathaambaram.h . tathaa puurvotarastriiNaa.n samunnaddhashikhaNDakam.h .. 69.. aakeshaachchhaadana.n taasaa.n deshakarmaNi kiirtitam.h . tathaiva daxiNastriiNaa.n kaaryamullekhyasa.nshrayam.h .. 70.. kumbhiibandhakasa.nyukta.n tathaavartalalaaTikam.h . ##[##gaNikaanaa.n tu kartavyamichchhaavichchhitti maNDanam.h##]## .. 71.. deshajaatividhaanena sheshhaaNaamapi kaarayet.h . veshha.n tathaa chaabharaNa.n xurakarma parichchhadam.h .. 72.. ##[##aagama.n chaapi naipathye naaTyasyaivaM prayojayet.h##]## . adeshayukto veshho hi na shobhaa.n janayishhyati .. 73.. mekhalorasi baddhaa tu haasya.n samupapaadayet.h . tathaa proshhitakaantaasu vyasanaabhihataasu cha .. 74.. veshho vai malinaH kaarya ekaveNiidhara.n shiraH . vipralambhe tu naaryaastu shuddho veshho bhavediha .. 75.. naatyaabharaNasa.nyukto na chaapi mR^ijayaanvitaH . eva.n striiNaaM bhavedveshho deshaavasthaasamudbhavaH .. 76.. purushhaaNaaM punashchaiva veshhaanvaxyaami tattvataH . tatraa~Nkarachanaa puurva.n kartavyaa naaTyayoktR^ibhiH .. 77.. tataH paraM prayoktavyaa veshhaa deshasamudbhavaaH . sito niilashcha piitashcha chaturtho rakta eva cha .. 78.. ete svabhaavajaa varNaa yaiH kaarya.n tva~Ngavartanam.h . sa.nyogajaaH punashchaanye upavarNaa bhavanti hi ..79.. taanaha.n sampravaxyaami yathaakaaryaM prayoktR^ibhiH . sitaniilasamaayoge kaaraNDava iti smR^itaH .. 80.. sitapiitasaamaayogaatpaaNDuvarNaH prakiirtitaH . sitiaraktasamaayoge padmavarNaH prakiirtitaH .. 81.. piitaniilasamaayogaaddharito naama jaayate . niilaraktasamaayogaatkashhaayo naama jaayate .. 82.. raktapiitasamaayogaadgauravarNa iti smR^itaH . ete sa.nyogajaa varNaa hyupavarNaastathaapare .. 83.. trichaturvarNasa.nyuktaa bahavaH saMprakiirtitaaH . balastho yo bhavedvarNastasya bhaago bhavettataH .. 84.. durbalasya cha bhaagau dvau niilaM muktvaa pradaapayet.h . niilasyaiko bhavedbhaaagashchatvaaro.anye tu varNake .. 85.. balavaansarvavarNaanaa.n niila eva prakiirtitaH . eva.n varNavidhi.n dnyaatvaa naanaasa.nyogasa.nshrayam.h .. 86.. tataH kuryaadyathaayogama~Ngaanaa.n vartanaM budhaH . vartanachchhaadana.n ruupa.n svaveshhaparivarjitam.h .. 87.. naaTyadharmapravR^itta.n tu dnyeya.n tatprakR^itisthitam.h . svavarNamaatmanashchhaadya.n varNakairveshhasa.nshrayaiH .. 88.. aakR^itistasya kartavyaa yasya prakR^itiraasthitaa . yathaa jantuH svabhaava.n svaM parityajyaanyadaihikam.h ..89.. tatsvabhaava.n hi bhajate dehaantaramupaashritaH . veshheNa varNakaishchaiva chchhaaditaH purushhastathaa .. 90.. parabhaavaM prakurute yasya veshha.n samaashritaH . devadaanavagandharvayaxaraaxasapannagaaH .. 91.. praaNisa.ndnyaaH smR^itaa hyete jiivabandhaashcha ye.apare . ##[##striibhaavaaH parvataaH nadyaH samudraa vaahanaani cha .. 92.. naanaashastraaNyapi tathaa vidnyeyaaH praaNisa.ndnyayaa##]## . shailapraasaadayantraaNi charmavarmadhvajaastathaa .. 93.. naanaapraharaNaadyaashcha te.apraaNina iti smR^itaaH . athavaa kaaraNopetaa bhavantyete shariiriNaH .. 94.. veshhabhaashhaashrayopetaa naaTyadharmamavexya tu . varNaanaa.n tu vidhi.n dnyaatvaa vayaH prakR^itimeva cha .. 95.. kuryaada~Ngasya rachanaa.n deshajaativayaHshritataam.h . devaa gauraastu vidnyeyaa yaxaashchaapsarastathaa .. 96.. rudraarkadruhiNaskandaastapaniiyaprabhaaH smR^itaaH . somo bR^ihaspatiH shukro varuNastaarakaagaNaaH .. 97.. samudrahimavadga~NgaaH shvetaa hi syurbalastathaa . raktama~Ngaaraka.n vidyaat.h piitau budhahutaashanau .. 98.. naaraayaNo narashchaiva shyaamo naagashcha vaasukiH . daityaashcha daanavaashchaiva raaxasaa guhyakaa nagaaH .. 99.. pishaachaa jalamaakaashamasitaani tu varNataH . bhavanti shhaTsu dviipeshhu purushhashchaiva varNataH .. 100.. kartavyaa naaTyayogena nishhTaptakanakaprabhaaH . jaambuudviipasya varshhe tu naanaavarNaashrayaa naraaH .. 101.. uttaraa.nstu kurustyaktvaa te chaapi kanakaprabhaaH . bhadraashvapurushhaaH shvetaaH kartavyaa varNatastathaa .. 102.. ketumaale naraa niilaa gauraaH sheshheshhu kiirtitaaH . naanaavarNaaH smR^itaa bhuutaa gandharvaa yaxapannagaaH .. 103.. vidyaadharaastathaa chaiva pitarastu samaa naraaH . punashcha bhaarate varshhe taa.nstaanvarNaannibodhata .. 104.. raajaanaH padmavarNaastu gauraaH shyaamaastathaiva cha . ye chaapi sukhino martyaa gauraa kaaryaastu vaiH budhaiH .. 105.. kukarmiNo grahagrastaaH vyaadhitaastapasi sthitaaH . aayastakarmiNashchaiva hyasitaashcha kujaatayaH .. 106.. R^ishhyayashchaiva kartavyaa nitya.n tu badaraprabhaaH . tapaHsthitaashcha R^ishhayo nityaamevaasitaa budhaiH .. 107.. kaaraNavyapadeshena tathaa chaatmechchhayaa punaH . varNastatra prakartavyo deshajativashaanugaH .. 108.. desha.n karma cha jaati.n cha pR^ithivyuddeshasa.nshrayam.h . vidnyaaya vartanaa kaaryaa purushhaaNaaM prayogataH .. 109.. kiraatabarbaraandhraashcha draviDaaH kaashikosalaaH . pulindaa daaxiNaatyaashcha praayeNa tvasitaaH smR^itaaH .. 110.. shakaashcha yavanaashchaiva pahlavaa vaahlikaashcha ye . praayeNa gauraaH kartavyaa uttaraa ye shritaa disham.h .. 111.. paa~nchaalaaH shaurasenaashcha maahishhaashchauDramaagadhaaH . a~Ngaa va~NgaaH kali~Ngaashcha shyaamaaH kaaryaastu varNataH .. 112.. braahmaNaaH xatriyaashchaiva gauraaH kaaryaastathaiva hi . vaishyaaH shuudraastathaa chaiva shyaamaaH kaaryaastu varNataH .. 113.. eva.n kR^itvaa yathaanyaayaM mukhaa~Ngopaa~Ngavartanaam.h . shmashrukarma prayu~njiita deshakaalavayo.anugam.h ..114.. shuddha.n vichitra.n shyaama.n cha tathaa romashameva cha . bhavechchaturvidha.n shmashru naanaavasthaantaraatmakam.h .. 115.. shuddha.n tu li~Nginaa.n kaarya.n tathaamaatyapurodhasaam.h . madhyasthaa ye cha purushhaa ye cha diixaa.n samaashritaaH .. 116.. divyaa ye purushhaaH kechitsiddhavidyaadharaadayaH . paarthivaashcha kumaaraashcha ye cha raajopajiivinaH .. 117.. shR^i~NgaariNashcha ye martyaa yauvanonmaadinashcha ye . teshhaa.n vichitra.n kartavya.n shmashru naaTyaprayoktR^ibhiH .. 118.. anistiirNapratidnyaanaa.n duHkhitaanaa.n tapasvinaam.h . vyasanaabhihataanaa.n cha shyaama.n shmashru prayojayet.h .. 119.. R^ishhiiNaa.n taapasaanaa.n cha ye cha diirghavrataa naraaH . tathaa cha chiirabaddhaanaa.n romasha.n shmashru kiirtitam.h .. 120.. eva.n naanaaprakaara.n tu shmashru kaaryaM prayoktR^ibhiH . ata uurdhvaM pravaxyaami veshhaannaanaaprayogajaan.h .. 121.. shuddho vichitro malinastrividho veshha uchyate . teshhaa.n niyoga.n vaxyaami yathaavadanupuurvashaH .. 122.. devaabhigamane chaiva ma~Ngale niyamasthite . tithinaxatrayoge cha vivaahakaraNe tathaa .. 123.. dharmapravR^itta.n yatkarma striyo vaa purushhasya vaa . veshhasteshhaaM bhavechchhuddho ye cha praayatnikaa naraaH .. 124.. devadaanavayaxaaNaa.n gandharvoragaraxasaam.h . nR^ipaaNaa.n karkashaanaa.n cha chitro veshha udaahR^itaH .. 125.. vR^iddhaanaaM braahmaNaanaa.n cha shreshhThyamaatyapurodhasaam.h . vaNijaa.n kaa~nchukiiyaanaa.n tathaa chaiva tapasvinaam.h .. 126.. vipraxetriyavaishyaanaa.n sthaaniiyaa ye cha maanavaaH . shuddho vastravidhisteshhaa.n kartavyo naaTakaashrayaH .. 127.. unmattaanaaM pramattaanaamadhvagaanaa.n tathaiva cha . vyasanopahataanaa.n cha malino veshha uchyate .. 128.. shuddharaktavichitraaNi vaasaa.nsyuurdhvaambaraaNi cha . yojayennaaTyatattvadnyo veshhayoH shuddhachitrayoH .. 129.. kuryaadveshhe tu maline malina.n tu vichaxaNaH . muninirgranthashaakyeshhu yatipaashupateshhu cha .. 130.. vrataanugastu kartavyo veshho lokasvabhaavataH . chiiravalkalacharmaaNi taapasaanaa.n tu yojayet.h .. 131.. parivaaNmunishhkyaanaa.n vaasaH kaashhaayamishhyate . naanaachitraaNi vaasaa.nsi kuryaatpaashupateshhvatha .. 132.. kujaatayashcha ye proktaasteshhaa.n chaiva yathaarhataH . antaHpurapraveshe cha viniyuktaa hi ye naraaH .. 133.. kaashhaayaka~nchukapaTaaH kaaryaaste.api yathaavidhi . avasthaanataratashchaiva nR^iNaa.n veshho bhavedatha .. 134.. veshhaH saa.ngraamikashchaiva shuuraaNaa.n sa.nprakiirtitaH . vichitrashastrakavacho baddhatuuNo dhanurdharaH .. 135.. chitro veshhastu kartavyo nR^ipaaNaa.n nityameva cha . kevalastu bhavechchhuddho naxatrotpaatama~Ngale .. 136.. evameshha bhavedveshho deshajaativayo.anugaH . uttamaadhamamadhyaanaa.n striiNaa.n nR^iNaamathaapi cha .. 137.. eva.n vastravidhiH kaaryaH prayoge naaTakaashraye . naanaavasthaa.n samaasaadya shubhaashubhakR^itastathaa .. 138.. tathaa pratishirashchaapi kartavya.n naaTakaashrayam.h . divyaanaaM maanushhaaNaa.n cha deshajaativayaHshritam.h .. 139.. paarshvaagataa mastakinastathaa chaiva kiriiTinaH . trividho mukuTo dnyeyo divyapaarthivasa.nshritaH .. 140.. devagandharvayaxaaNaaM pannagaanaa.n saraxasaam.h . kartavyaa naikavihiata mukuTaaH paarshvamaulayaH .. 141.. uttamaa ye cha divyaanaa.n te cha kaaryaaH kiriiTinaH . madhyamaa maulinashchaiva kanishhThaaH shhirshhamaulinaH .. 142.. naraadhipaanaa.n kartavyaa mastake mukuTaa budhaiH . vidyaadharaaNaa.n cha siddhaanaa.n chaaraNaanaa.n tathaiva cha .. 143.. granthimatkeshamukuTaaH kartavyaastu prayoktR^ibhiH . raaxodaanavadaityaanaaM pi~NgakeshexaNaani hi .. 144.. harichchhshmashruuNi cha tathaa mukuTaasyaani kaarayet.h . uttamashchaapi ye tatra te kaaryaaH paarshvamaulinaH .. 145.. kasmaattu mukuTaaH sR^ishhTaaH prayoge divypaarthive . keshaanaa.n chhedana.n dR^ishhTa.n vedavaade yathaashruti .. 146.. bhadriikR^itasya vaa yadnye shirasashchhaadanechchhayaa . keshaanaamapyadiirghatvaatsmR^itaM mukuTadhaaraNam.h .. 147.. senaapateH punashchaapi yuvaraajasya chaiva hi . yojayedardhamukuTaM mahaamaatraashcha ye naraaH .. 148.. amaatyaanaa.n ka~nchukinaa.n tathaa shreshhThipurodhasaam.h . veshhTanaabaddhapaTTaani pratishiirshhaaNi kaarayet.h .. 149.. pishaachonmattabhuutaanaa.n saadhakaanaa.n tapasvinaam.h . anistiirNapratidnyaanaa.n lambakeshaM bhavechchhiraH .. 150.. shaakyashrotriyanirgranthaparivraaDdiixiteshhu cha . shiromuNDa.n tu kartavya.n yadnyadiixaanviteshhu cha .. 151.. tathaa vrataanuga.n chaiva sheshhaanaa.n li~Nginaa.n shiraH . muNDa.n vaa ku~nchita.n vaapi lambakeshamathaapi vaa .. 152.. dhuurtaanaa.n chaiva kartavya.n ye cha raatryupajiivinaH . shR^i~NgaarachittaaH purushhaasteshhaa.n ku~nchitamuurdhajaaH .. 153.. baalaanaamapi kartavya.n trishikhaNDavibhuushhitam.h . jaTaamakuTabaddha.n cha muniinaa.n tu bhavechchhiraH .. 154.. cheTaanaamapi kartavya.n trishikhaM muNDameva vaa . viduushhakasya khalatiH syaatkaakapadameva vaa .. 155.. sheeshhaaNaamarthayogena deshajaatisamaashrayam.h . shiraH prayoktR^ibhiH kaarya.n naanaavasthaantaraashrayam.h .. 156.. bhuushhaNairvarNakairvastrairmaalyaishchaiva yathaavidhi . eva.n naanaaprakaaraistu buddhyaa veshhaanprakalpayet.h .. 157.. puurva.n tu prakR^iti.n sthaapya prayogaguNasaMbhavaam.h . striiNaa.n vaa purushhaaNaa.n vaapyavasthaaM praapya taadR^ishiim.h .. 158.. sarve bhaavaashcha divyaanaa.n kaaryaa maanushhasa.nshrayaaH . teshhaa.n chaanimishhatvaadi naiva kaaryaM prayoktR^ibhiH .. 159.. iha bhaavarasaashchaiva dR^ishhTibhiH saMpratishhThitaaH . dR^ishhTyaiva sthaapito hyarthaH pashchaada~Ngairvibhaavyate .. 160.. eva.n dnyeeyaa~Ngarachanaa naanaaprakR^itisaMbhavaa . sajiiva iti yaH proktastasya vaxyaami laxaNam.h .. 161.. yaH praaNinaaM pravesho vai sajiiva iti sa.ndnyitaH . chatushhpado.atha dvipadastathaa caivaapadaH smR^itaH .. 162.. uragaanapadaan.h vidyaad.h dvipadaankhagamaanushhaan.h . graamyaa aaraNyaaH pashavo vidnyeyaaH syushcatushhpadaaH .. 163.. ye te tu yaddhasa.npheTairuparodhaistathaiva cha . naanaapraharaNopetaaH prayojyaa naaTake budhaiH .. 164.. aayudhaani cha kaaryaaNi purushhaaNaaM pramaaNataH . taanyaha.n vartayishhyaami yathaapustapramaaNataH .. 165.. bhiNDirdvaadashataalaH syaaddasha kunto bhavedatha . ashhTau shataghnii shuula.n cha tomaraH shaktireva vaa .. 166.. ashhTau taalaa dhanurdnyeyamaayaamo.asya dvihastakaH . sharo gadaa cha vajraa cha chatustaala.n vidhiiyate .. 167.. a~Ngulaani tvasiH kaaryashchatvaari.nshatpramaaNataH . dvaadashaa~Ngulaka.n chakra.n tato.ardhaM praasa ishhyate .. 168.. praasavatpaTTasa.n vidyaaddaNDashchaiva tu vi.nshatiH . vi.nshatiH kaNayashchaiva hya~Ngulaani pramaaNataH .. 169.. shoDashhaa~NgulavistiirNa.n sabala.n saMpraghaNTikam.h . tri.nshada~Ngulimaanena kartavya.n kheTakaM budhaiH .. 170.. jarjaro daNDakaashhTha.n cha tathaiva pratishiirshhakam.h . chhatra.n chaamara.n chaiva dhvajo shR^i~Ngaara eva cha .. 171.. yatki~nchinmaanushhe loke dravyaM pu.nsaaM prayojakam.h . yachchopakaraNa.n sarve naaTye tatsaMprakiirtitam.h .. 172.. yadyasya vishhayapraapta.n tenohya.n tasya laxaNam.h . jarjare daNDakaashhThe cha saMpravaxyaami laxaNam.h .. 173.. maahendraa vai dhvajaaJ proktaa laxaNairvishvakarmaNaa . eshhaanyatama.n kuryaajjarjara.n daarukarmataH .. 174.. athavaa vR^ixayoniH syaatpraroho vaapi jarjaraH . veNureva bhavechchhreshhThastasya vaxyaami laxaNam.h ..175.. shvetabhuumyaaaaa.n tu yo jaataH pushhyanaxatrajastathaa . sa.ngraahyo vai bhavedveNurjarjaraarthe prayatnataH .. 176.. pramaaNama~Ngulaanaa.n tu shatamashhTottara