% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 21 % File name : natya21.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : October 6, 2001 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 21 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 21 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha ekaviMsho.adhyAyaH | AhAryAbhinayaM viprA vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH | ysmAt prayogaH sarvo.ayamAhAryAbhinaye sthitaH || 1|| nAnAvasthA prakR^itaya pUrvaM naipathyasAdhitAH | a~NgAdibhirabhivyaktimupagachChantyayatnataH || 2|| AhAryAbhinayo nAma j~neyo nepathyajo vidhiH | tatra kAryaH prayatnastu nATyasya shubhamichChatA || 3|| ##[##tasminyatnastu kartavyo naipathye siddhimichChatA | nATyasyeha tvala~NkAro naipathyaM yatprakIrtitam ||##]## || 4|| chaturvidhaM tu nepathyaM pusto.ala~NkAra eva cha | tathA~NkarachanA chaiva j~neyaM sajjIvameva cha || 5|| pustastu trividho j~neyo nAnArUpapramANataH | sandhimo vyAjimashchaiva veShTimashcha prakIrtitaH || 6|| kili~njacharmavastrAdyairyadrUpaM kriyate budhaiH | sandhimo nAma vij~neyaH pusto nATakasaMsshrayaH || 7|| vyAjimo nAma vij~neayo yantreNa kriyate tu yaH | veShTyate chaiva yadrupaM veShTimaH sa tu sa.nj~nitaH || 8|| shailayAnavimAnAni charmavarmadhvajA nagAH | ye kriyante hi nATye tu sa pusta iti sa.nj~nitaH || 9|| ala~NkArastu vij~neyo mAlyAbharaNavAsasAm | nAnAvidhaH samAyogo.apya~NgopA~NgavidhiH smR^itaH || 10|| veShTimaM vitataM chaiva sa.nghAtyaM granthimaM tathA | prAlambitaM tathA chaiva mAlyaM pa~nchavidhaM smR^itam ||11|| chaturvidhaM tu vij~neyaM nATye hyAbharaNaM budhaiH | AvedhyaM bandhanIyaM cha kShepyamAropyameva cha || 12|| AvedhyaM kuNDalAdIha yatsyAchChravaNabhUShaNam | AropyaM hemasUtrAdi hArAshcha vividhAshrayAH || 13|| shroNIsUtrA~Ngade muktAbandhanIyAni sarvadA | prakShepya nUpuraM vidyAdvastrAbharaNameva cha || 14|| bhUShaNAnAM vikalpaM hi puruShastrIsamAshrayam | nAvidhaM pravakShyAmi deshajAtisamudbhavam ||15|| chUDAmaNiH samukuTaH shiraso bhUShaNaM smR^itam | kuNDalaM mochakaM kIlA karNAbharaNamiShyate || 16|| muktAvalI harShakaM cha sUtrakaM kaNThabhUShaNam | vetikA~NgulimudrA cha syAda~NgulivibhUShaNam ||17|| hastalI valayaM chaiva bAhunAlIvibhUShaNam | ruchakashcUlikA kAryA maNibandhavibhUShaNam || 18|| keyUre a~Ngade chaiva kUrparoparibhUShaNe | trisarashchaiva hArashcha tathA vakShovibhUShaNam || 19|| vyAlambamauktiko hAro mAlA chaivA~NgabhUShaNam | talakaM sUtrakaM chaiva bhavetkaTivibhUShaNam || 20|| ayaM puruShaniryogaH kAryastvAbharaNAshrayaH | devAnAM pArthivAnAM cha punarvakShyAmi yoShitAm || 21|| shikhApAshaM shikhAvyAlaM piNDIpatraM tathaiva cha | chUDAmaNirmakarikA muktAjAlagavAkShikam ||22|| shiraso bhUShaNaM chaiva vichitraM shIrShajolakam | kaNDakaM shikhipatraM cha veNIpuchChaH sadorakaH || 23|| lalATatilakaM chaiva nAnAshilpaprayojitam | bhrUguchChopariguchChashcha kusumAnukR^itistathA || 24|| karNikA karNavalayaM tathA syAtpatrakarNikA | kuNDalaM karNamudrA cha karNotkIlakameva cha || 25|| nAnAratnavichitrANi dantapatrANi chaiva hi | karNayorbhUShaNaM hyetatkarNapUrastathaiva cha || 26|| tilakAH patralekhAshcha bhavedgaNDavibhUShaNam | trivaNI chaiva vij~neyaM bhavedvakShovibhUShaNam || 27|| netrayora~njanaM j~neyamadharasya cha ra~njanam | dantAnAM vividho rAgashchaturNAM shuklatApi vA || 28|| rAgAntaravikalpo.atha shobhanenAdhikojvalaH | mugdhAnAM sundarINAM cha muktAbhAsitashobhanAH || 29|| suraktA vApi dantA syuHH padmapallavara~njanAH | ashmarAgoddyotitaH syAdadharaH pallavaprabhaH || 30|| vilAsashcha bhavettAsAM savibhrAntanirIkShitam | muktAvalI vyAlapa~Nktirma~njarI ratnamAlikA || 31|| ratnAvalI sUtrakaM cha j~neyaM kaNThavibhUShaNam | dvisarastrisarashchaiva chatussarakameva cha ||32|| tathA shR^i~NkhalikA chaiva bhavetkaNThavibhUShaNam | a~NgadaM valayaM chaiva bAhumUlavibhUShaNam || 33|| nAnAshilpakR^itAshchaiva hArA vakShovibhUShaNam | maNijAlAvanaddhaM cha bhavet stanavibhUShaNam || 34|| kharjUrakaM sochChitikaM bAhunAlIvibhUShaNam | kalApI kaTakaM sha~Nkho hastapatraM sapUrakam || 35|| mudrA~NgulIyakaM chaiva hya~NgulInAM vibhUShaNam | muktAjAlADhyatalakaM mekhalA kA~nchikApi vA || 36|| rashanA cha kalApashcha bhavechChroNIvibhUShaNam | ekayaShTirbhavetkA~nchI mekhalA tvaShTayaShTikA || 37|| dviraShTayaShTi rashanA kalApaH pa~nchaviMshakaH | dvAtriMshachcha chatuHShaShTiH shatamaShTottaraM tathA || 38|| muktAhArA bhavantyete devapArthivayoShitAm | nUpuraH ki~NkiNIkAshcha ghaNTikA ratnajAlakam ||39|| saghoShe kaTake chaiva gulphoparivibhUShANam | ja~NghayoH pAdapatraM syAda~NgulIShva~NgulIyakam || 40|| a~NguShThatilakAshchaiva pAdayoshcha vibhUShaNam | tathAlaktakarAgashcha nAnAbhaktiniveshitaH || 41|| ashokapalAvachChAyaH syAt svAbhAvika eva cha | etadvibhUShaNaM nAryA AkeshAdAnakhAdapi || 42|| yathAbhavarasAvasthaM vij~neyaM dvijasattamAH | Agamashcha pramANaM cha rUpanirvarNanaM tathA || 43|| vishvakarmamatAtkAryaM subuddhyApi prayoktR^ibhiH | na hi shakyaM suvarNena muktAbhirmaNibhistathA || 44|| svAdhInamiti ruchyaiva kartuma~Ngasya bhUShaNam | vibhAgato.abhiprayuktama~NgashobhAkaraM bhavet || 45|| yathA sthAnAntaragataM bhUShaNaM ratnasaMyutam | na tu nATyaprayogeShu kartavyaM bhUShaNaM guru || 46|| khedaM janayate taddhi savyAyatavicheShTanAt | gurubhAvAvasannasya svedo mUrChA cha jAyate || 47|| gurvAbharaNasanno hi cheShTAM na kurute punaH | tasmAttanutvachakR^itaM sauvarNaM bhUShaNaM bhavet || 48|| ratnavajjatubaddhaM vA na khedajananaM bhavet | svechChayA bhUShaNavidhirdivyAnAmupadishyate || 49|| yatnabhAvaviniShpannaM mAnuShANAM vibhUShaNam | ##[##veShTitaM vitataM chaiva sa.nghAtyaM grathimaM tatha || 50|| lambashobhi tathA chaiva mAlyaM pa~nchavidhaM smR^itam | AchChAdanaM bahuvidhaM nAnApattanasaMbhavam || 51|| tajj~neyaM triprakAraM tu shuddhaM raktaM vichitritam.h##]## | divyAnAM bhUShaNavidhirya eSha parikIrtitaH || 52|| mAnuShANAM tu kartavyo nAnAdeshasamAshrayaH | bhUShaNaishchApi veShaishcha nAnAvasthAsamAshrayaiH || 53|| divyA~NganAnAM kartavyA vibhaktiH svasvabhUmijA | vidyAdharINAM yakShINAmapsaronAgayoShitAm || 54|| R^iShidaivatakanyAnAM veShairnAnAtvamiShyate | tathA cha siddhagandharvarAkShasAsurayoShitAm || 55|| divyAnAM naranArINAM tathaiva cha shikhaNDakam | shikhApuTashikhaNDaM tu muktAbhUyiShThabhUShaNam || 56|| vidyAdharINAM kartavyaH shuddho veShaparichChadaH | yakShiNyo.apsarashchaiva karyA ratnavibhUShaNAH || 57|| samastAnAM bhavedveSho yakShINA kevalaM shikhA | divyanAmiva kartavyaM nAgastrINAM vibhUShaNam || 58|| muktAmaNilatAprAyAH phaNAstAsAM tu kevalAH | kAryaM tu munikanyAnAmekaveNIdharaM shiraH || 59|| na chApi vibhUShaNavidhistAsAM veSho vanochitaH | muktAmarakataprAyaM maNDanaM siddhayoShitAm || 60|| tAsAM tu chaiva kartavyaM pItavastraparichChadam | padmarAgamaNiprAyaM gandharvINAM vibhUShaNam || 61|| vINAhastashcha kartavyaH kausumbhavasanastathA | indranIlaistu kartavyaM rAkShasINAM vibhUShaNam || 62|| sitada.nShTrA cha kartavyA kR^iShNavastraparichChadam | vaiDUryamuktAbharaNAH kartavyA surayoShitAm || 63|| shukapi~nChanibhaiarvastraiH kAryastAsAM parichChadaH | puShyarAgaistu maNibhiH kvachidvaiDUryabhUShitaiH || 64|| divyavAnaranArINAM kAryo nIlaparichChadaH | evaM shR^i~NgAriNaH kAryA veShA divyA~NganAshrayAH || 65|| avasthAntamAsAdya shuddhAH kAryAH punastathA | mAnuShINAM tu kartavyA nAnAdeshasamudbhavAH || 66|| veShAbharaNasaMyogAn gadatastAnnibodhata | AvantyayuvatInAM tu shirassAlakakuntalam || 67|| gauDIyAnAmalakaprAyaM sashikhApAshaveNikam | AbhIrayuvatInAM tu dviveNIdhara eva tu || 68|| shiraH parigamaH kAryo nIlaprAyamathAmbaram | tathA pUrvotarastrINAM samunnaddhashikhaNDakam || 69|| AkeshAchChAdanaM tAsAM deshakarmaNi kIrtitam | tathaiva dakShiNastrINAM kAryamullekhyasaMshrayam || 70|| kumbhIbandhakasaMyuktaM tathAvartalalATikam | ##[##gaNikAnAM tu kartavyamichChAvichChitti maNDanam.h##]## || 71|| deshajAtividhAnena sheShANAmapi kArayet | veShaM tathA chAbharaNaM kShurakarma parichChadam || 72|| ##[##AgamaM chApi naipathye nATyasyaivaM prayojayet.h##]## | adeshayukto veSho hi na shobhAM janayiShyati || 73|| mekhalorasi baddhA tu hAsyaM samupapAdayet | tathA proShitakAntAsu vyasanAbhihatAsu cha || 74|| veSho vai malinaH kArya ekaveNIdharaM shiraH | vipralambhe tu nAryAstu shuddho veSho bhavediha || 75|| nAtyAbharaNasaMyukto na chApi mR^ijayAnvitaH | evaM strINAM bhavedveSho deshAvasthAsamudbhavaH || 76|| puruShANAM punashchaiva veShAnvakShyAmi tattvataH | tatrA~NkarachanA pUrvaM kartavyA nATyayoktR^ibhiH || 77|| tataH paraM prayoktavyA veShA deshasamudbhavAH | sito nIlashcha pItashcha chaturtho rakta eva cha || 78|| ete svabhAvajA varNA yaiH kAryaM tva~Ngavartanam | saMyogajAH punashchAnye upavarNA bhavanti hi ||79|| tAnahaM sampravakShyAmi yathAkAryaM prayoktR^ibhiH | sitanIlasamAyoge kAraNDava iti smR^itaH || 80|| sitapItasAmAyogAtpANDuvarNaH prakIrtitaH | sitiaraktasamAyoge padmavarNaH prakIrtitaH || 81|| pItanIlasamAyogAddharito nAma jAyate | nIlaraktasamAyogAtkaShAyo nAma jAyate || 82|| raktapItasamAyogAdgauravarNa iti smR^itaH | ete saMyogajA varNA hyupavarNAstathApare || 83|| trichaturvarNasaMyuktA bahavaH samprakIrtitAH | balastho yo bhavedvarNastasya bhAgo bhavettataH || 84|| durbalasya cha bhAgau dvau nIlaM muktvA pradApayet | nIlasyaiko bhavedbhAgashchatvAro.anye tu varNake || 85|| balavAnsarvavarNAnAM nIla eva prakIrtitaH | evaM varNavidhiM j~nAtvA nAnAsaMyogasaMshrayam || 86|| tataH kuryAdyathAyogama~NgAnAM vartanaM budhaH | vartanachChAdanaM rUpaM svaveShaparivarjitam || 87|| nATyadharmapravR^ittaM tu j~neyaM tatprakR^itisthitam | svavarNamAtmanashChAdyaM varNakairveShasaMshrayaiH || 88|| AkR^itistasya kartavyA yasya prakR^itirAsthitA | yathA jantuH svabhAvaM svaM parityajyAnyadaihikam ||89|| tatsvabhAvaM hi bhajate dehAntaramupAshritaH | veSheNa varNakaishchaiva chChAditaH puruShastathA || 90|| parabhAvaM prakurute yasya veShaM samAshritaH | devadAnavagandharvayakSharAkShasapannagAH || 91|| prANisa.nj~nAH smR^itA hyete jIvabandhAshcha ye.apare | ##[##strIbhAvAH parvatAH nadyaH samudrA vAhanAni cha || 92|| nAnAshastrANyapi tathA vij~neyAH prANisa.nj~nayA##]## | shailaprAsAdayantrANi charmavarmadhvajAstathA || 93|| nAnApraharaNAdyAshcha te.aprANina iti smR^itAH | athavA kAraNopetA bhavantyete sharIriNaH || 94|| veShabhAShAshrayopetA nATyadharmamavekShya tu | varNAnAM tu vidhiM j~nAtvA vayaH prakR^itimeva cha || 95|| kuryAda~Ngasya rachanAM deshajAtivayaHshritatAm | devA gaurAstu vij~neyA yakShAshchApsarastathA || 96|| rudrArkadruhiNaskandAstapanIyaprabhAH smR^itAH | somo bR^ihaspatiH shukro varuNastArakAgaNAH || 97|| samudrahimavadga~NgAH shvetA hi syurbalastathA | raktama~NgArakaM vidyAt pItau budhahutAshanau || 98|| nArAyaNo narashchaiva shyAmo nAgashcha vAsukiH | daityAshcha dAnavAshchaiva rAkShasA guhyakA nagAH || 99|| pishAchA jalamAkAshamasitAni tu varNataH | bhavanti ShaTsu dvIpeShu puruShashchaiva varNataH || 100|| kartavyA nATyayogena niShTaptakanakaprabhAH | jAmbUdvIpasya varShe tu nAnAvarNAshrayA narAH || 101|| uttarAMstu kurustyaktvA te chApi kanakaprabhAH | bhadrAshvapuruShAH shvetAH kartavyA varNatastathA || 102|| ketumAle narA nIlA gaurAH sheSheShu kIrtitAH | nAnAvarNAH smR^itA bhUtA gandharvA yakShapannagAH || 103|| vidyAdharAstathA chaiva pitarastu samA narAH | punashcha bhArate varShe tAMstAnvarNAnnibodhata || 104|| rAjAnaH padmavarNAstu gaurAH shyAmAstathaiva cha | ye chApi sukhino martyA gaurA kAryAstu vaiH budhaiH || 105|| kukarmiNo grahagrastAH vyAdhitAstapasi sthitAH | AyastakarmiNashchaiva hyasitAshcha kujAtayaH || 106|| R^iShyayashchaiva kartavyA nityaM tu badaraprabhAH | tapaHsthitAshcha R^iShayo nityAmevAsitA budhaiH || 107|| kAraNavyapadeshena tathA chAtmechChayA punaH | varNastatra prakartavyo deshajativashAnugaH || 108|| deshaM karma cha jAtiM cha pR^ithivyuddeshasaMshrayam | vij~nAya vartanA kAryA puruShANAM prayogataH || 109|| kirAtabarbarAndhrAshcha draviDAH kAshikosalAH | pulindA dAkShiNAtyAshcha prAyeNa tvasitAH smR^itAH || 110|| shakAshcha yavanAshchaiva pahlavA vAhlikAshcha ye | prAyeNa gaurAH kartavyA uttarA ye shritA disham || 111|| pA~nchAlAH shaurasenAshcha mAhiShAshchauDramAgadhAH | a~NgA va~NgAH kali~NgAshcha shyAmAH kAryAstu varNataH || 112|| brAhmaNAH kShatriyAshchaiva gaurAH kAryAstathaiva hi | vaishyAH shUdrAstathA chaiva shyAmAH kAryAstu varNataH || 113|| evaM kR^itvA yathAnyAyaM mukhA~NgopA~NgavartanAm | shmashrukarma prayu~njIta deshakAlavayo.anugam ||114|| shuddhaM vichitraM shyAmaM cha tathA romashameva cha | bhavechchaturvidhaM shmashru nAnAvasthAntarAtmakam || 115|| shuddhaM tu li~NginAM kAryaM tathAmAtyapurodhasAm | madhyasthA ye cha puruShA ye cha dIkShAM samAshritAH || 116|| divyA ye puruShAH kechitsiddhavidyAdharAdayaH | pArthivAshcha kumArAshcha ye cha rAjopajIvinaH || 117|| shR^i~NgAriNashcha ye martyA yauvanonmAdinashcha ye | teShAM vichitraM kartavyaM shmashru nATyaprayoktR^ibhiH || 118|| anistIrNapratij~nAnAM duHkhitAnAM tapasvinAm | vyasanAbhihatAnAM cha shyAmaM shmashru prayojayet || 119|| R^iShINAM tApasAnAM cha ye cha dIrghavratA narAH | tathA cha chIrabaddhAnAM romashaM shmashru kIrtitam || 120|| evaM nAnAprakAraM tu shmashru kAryaM prayoktR^ibhiH | ata UrdhvaM pravakShyAmi veShAnnAnAprayogajAn || 121|| shuddho vichitro malinastrividho veSha uchyate | teShAM niyogaM vakShyAmi yathAvadanupUrvashaH || 122|| devAbhigamane chaiva ma~Ngale niyamasthite | tithinakShatrayoge cha vivAhakaraNe tathA || 123|| dharmapravR^ittaM yatkarma striyo vA puruShasya vA | veShasteShAM bhavechChuddho ye cha prAyatnikA narAH || 124|| devadAnavayakShANAM gandharvoragarakShasAm | nR^ipANAM karkashAnAM cha chitro veSha udAhR^itaH || 125|| vR^iddhAnAM brAhmaNAnAM cha shreShThyamAtyapurodhasAm | vaNijAM kA~nchukIyAnAM tathA chaiva tapasvinAm || 126|| viprakShetriyavaishyAnAM sthAnIyA ye cha mAnavAH | shuddho vastravidhisteShAM kartavyo nATakAshrayaH || 127|| unmattAnAM pramattAnAmadhvagAnAM tathaiva cha | vyasanopahatAnAM cha malino veSha uchyate || 128|| shuddharaktavichitrANi vAsAMsyUrdhvAmbarANi cha | yojayennATyatattvaj~no veShayoH shuddhachitrayoH || 129|| kuryAdveShe tu maline malinaM tu vichakShaNaH | muninirgranthashAkyeShu yatipAshupateShu cha || 130|| vratAnugastu kartavyo veSho lokasvabhAvataH | chIravalkalacharmANi tApasAnAM tu yojayet || 131|| parivANmuniShkyAnAM vAsaH kAShAyamiShyate | nAnAchitrANi vAsAMsi kuryAtpAshupateShvatha || 132|| kujAtayashcha ye proktAsteShAM chaiva yathArhataH | antaHpurapraveshe cha viniyuktA hi ye narAH || 133|| kAShAyaka~nchukapaTAH kAryAste.api yathAvidhi | avasthAnataratashchaiva nR^iNAM veSho bhavedatha || 134|| veShaH sA.ngrAmikashchaiva shUrANAM sa.nprakIrtitaH | vichitrashastrakavacho baddhatUNo dhanurdharaH || 135|| chitro veShastu kartavyo nR^ipANAM nityameva cha | kevalastu bhavechChuddho nakShatrotpAtama~Ngale || 136|| evameSha bhavedveSho deshajAtivayo.anugaH | uttamAdhamamadhyAnAM strINAM nR^iNAmathApi cha || 137|| evaM vastravidhiH kAryaH prayoge nATakAshraye | nAnAvasthAM samAsAdya shubhAshubhakR^itastathA || 138|| tathA pratishirashchApi kartavyaM nATakAshrayam | divyAnAM mAnuShANAM cha deshajAtivayaHshritam || 139|| pArshvAgatA mastakinastathA chaiva kirITinaH | trividho mukuTo j~neyo divyapArthivasaMshritaH || 140|| devagandharvayakShANAM pannagAnAM sarakShasAm | kartavyA naikavihiata mukuTAH pArshvamaulayaH || 141|| uttamA ye cha divyAnAM te cha kAryAH kirITinaH | madhyamA maulinashchaiva kaniShThAH ShirShamaulinaH || 142|| narAdhipAnAM kartavyA mastake mukuTA budhaiH | vidyAdharANAM cha siddhAnAM chAraNAnAM tathaiva cha || 143|| granthimatkeshamukuTAH kartavyAstu prayoktR^ibhiH | rAkShodAnavadaityAnAM pi~NgakeshekShaNAni hi || 144|| harichChshmashrUNi cha tathA mukuTAsyAni kArayet | uttamashchApi ye tatra te kAryAH pArshvamaulinaH || 145|| kasmAttu mukuTAH sR^iShTAH prayoge divypArthive | keshAnAM ChedanaM dR^iShTaM vedavAde yathAshruti || 146|| bhadrIkR^itasya vA yaj~ne shirasashChAdanechChayA | keshAnAmapyadIrghatvAtsmR^itaM mukuTadhAraNam || 147|| senApateH punashchApi yuvarAjasya chaiva hi | yojayedardhamukuTaM mahAmAtrAshcha ye narAH || 148|| amAtyAnAM ka~nchukinAM tathA shreShThipurodhasAm | veShTanAbaddhapaTTAni pratishIrShANi kArayet || 149|| pishAchonmattabhUtAnAM sAdhakAnAM tapasvinAm | anistIrNapratij~nAnAM lambakeshaM bhavechChiraH || 150|| shAkyashrotriyanirgranthaparivrADdIkShiteShu cha | shiromuNDaM tu kartavyaM yaj~nadIkShAnviteShu cha || 151|| tathA vratAnugaM chaiva sheShAnAM li~NginAM shiraH | muNDaM vA ku~nchitaM vApi lambakeshamathApi vA || 152|| dhUrtAnAM chaiva kartavyaM ye cha rAtryupajIvinaH | shR^i~NgArachittAH puruShAsteShAM ku~nchitamUrdhajAH || 153|| bAlAnAmapi kartavyaM trishikhaNDavibhUShitam | jaTAmakuTabaddhaM cha munInAM tu bhavechChiraH || 154|| cheTAnAmapi kartavyaM trishikhaM muNDameva vA | vidUShakasya khalatiH syAtkAkapadameva vA || 155|| sheeShANAmarthayogena deshajAtisamAshrayam | shiraH prayoktR^ibhiH kAryaM nAnAvasthAntarAshrayam || 156|| bhUShaNairvarNakairvastrairmAlyaishchaiva yathAvidhi | evaM nAnAprakAraistu buddhyA veShAnprakalpayet || 157|| pUrvaM tu prakR^itiM sthApya prayogaguNasaMbhavAm | strINAM vA puruShANAM vApyavasthAM prApya tAdR^ishIm || 158|| sarve bhAvAshcha divyAnAM kAryA mAnuShasaMshrayAH | teShAM chAnimiShatvAdi naiva kAryaM prayoktR^ibhiH || 159|| iha bhAvarasAshchaiva dR^iShTibhiH sampratiShThitAH | dR^iShTyaiva sthApito hyarthaH pashchAda~NgairvibhAvyate || 160|| evaM j~neeyA~NgarachanA nAnAprakR^itisaMbhavA | sajIva iti yaH proktastasya vakShyAmi lakShaNam || 161|| yaH prANinAM pravesho vai sajIva iti sa.nj~nitaH | chatuShpado.atha dvipadastathA caivApadaH smR^itaH || 162|| uragAnapadAn vidyAd dvipadAnkhagamAnuShAn | grAmyA AraNyAH pashavo vij~neyAH syushcatuShpadAH || 163|| ye te tu yaddhasa.npheTairuparodhaistathaiva cha | nAnApraharaNopetAH prayojyA nATake budhaiH || 164|| AyudhAni cha kAryANi puruShANAM pramANataH | tAnyahaM vartayiShyAmi yathApustapramANataH || 165|| bhiNDirdvAdashatAlaH syAddasha kunto bhavedatha | aShTau shataghnI shUlaM cha tomaraH shaktireva vA || 166|| aShTau tAlA dhanurj~neyamAyAmo.asya dvihastakaH | sharo gadA cha vajrA cha chatustAlaM vidhIyate || 167|| a~NgulAni tvasiH kAryashchatvAriMshatpramANataH | dvAdashA~NgulakaM chakraM tato.ardhaM prAsa iShyate || 168|| prAsavatpaTTasaM vidyAddaNDashchaiva tu viMshatiH | viMshatiH kaNayashchaiva hya~NgulAni pramANataH || 169|| shoDaShA~NgulavistIrNaM sabalaM sampraghaNTikam | triMshada~NgulimAnena kartavyaM kheTakaM budhaiH || 170|| jarjaro daNDakAShThaM cha tathaiva pratishIrShakam | ChatraM chAmaraM chaiva dhvajo shR^i~NgAra eva cha || 171|| yatki~nchinmAnuShe loke dravyaM puMsAM prayojakam | yachchopakaraNaM sarve nATye tatsamprakIrtitam || 172|| yadyasya viShayaprAptaM tenohyaM tasya lakShaNam | jarjare daNDakAShThe cha sampravakShyAmi lakShaNam || 173|| mAhendrA vai dhvajAJ proktA lakShaNairvishvakarmaNA | eShAnyatamaM kuryAjjarjaraM dArukarmataH || 174|| athavA vR^ikShayoniH syAtpraroho vApi jarjaraH | veNureva bhavechChreShThastasya vakShyAmi lakShaNam ||175|| shvetabhUmyAM tu yo jAtaH puShyanakShatrajastathA | sa.ngrAhyo vai bhavedveNurjarjarArthe prayatnataH || 176|| pramANama~NgulAnAM tu shatamaShTottara