% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 20 % File name : natya20.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : October 6, 2001 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 20 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 20 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha viMsho.adhyAyaH | samutthAnaM tu vR^ittInAM vyAkhyAmyanupUrvashaH | yathA vastUdbhavaM chaiva kAvyAnAM cha vikalpanam || 1|| ekArNavaM jagat kR^itvA bhagavAnachyuto yadA | shete sma nAgaparya~Nke lokAn sa.nkShipya mAyayA || 2|| atha vIryabalonmatAvasurau madhukaiaTabhau | tarjayAmAsaturdevaM tarasA yuddhakA~NkShayA || 3|| nijabAhU vimR^idanantau bhUtabhAvanamakShayam | jAnubhirmuShTibhishchaiva yodhayAmAsatuH prabhum || 4|| bahubhiH paruShairvAkyairanyonyasamabhidravam | nAnAdhikShepavachanaiH kampayantAvivodadhim || 5|| tayornAnAprakArANi vachAMsi vadatostadA | shrutvA tvabhihatamanA druhiNo vAkyamabravIt || 6|| kimidaM bharatIvR^ittirvAgbhireva pravartate | uttarottarasaMbaddhA nanvimau nidhanaM nayaH || 7|| pitAmahavachaH shrutvA provAcha madhusUdanaH | kAryahetormayA brahman bhAratIyaM vinirmitA || 8|| vadatAM vAkyabhUyiShThA bhAratIyaM bhaviShyati | tasmAdetau nihanmyadyetyuvAcha vachanaM hariH || 9|| shuddhairavikR^itaira~NgaiH sA~NgahAraistathA bhR^isham | yodhayAmAsaturdaityau yuddhamArgavishAradau || 10|| bhUmisaMyogasaMsthAnaiH padanyAsairharestadA | atibhAro.abhavad bhUmerbhAratI tatra nirmitA || 11|| valgitaiH shAr~NgadhanuShastIvrairdIptatathairatha | satvAdhikairasaMbhrAntaiH sAttvatI tatra nirmitA || 12|| vichitraira~NgahAraistu devo lIlAsamanvitaiH | babandha yachChikhApAshaM kaishikI tatra nirmitA || 13|| saMrambhAvegabahulairnAnAchArI samutthitaiH | niyuddhakaraNaishchitrairutpannArabhaTI tataH || 14|| yAM yAM devaH samAchaShTe kriyAM vR^ittiShu saMsthitAm | tAM tadarthAnugairjapyeairdruhiNaH pratyapUjayat ||15|| yadA hatau tAvasurau hariNA madhukaiTabhau | tato.abravIt padmayonirnArAyaNamarindamam || 16|| aho vichitrairviShamaiH sphuTaiH salalitairapi | a~NgahAraiH kR^itaM deva tvayA dAnavanAshanam || 17|| tasmAdayaM hi lokasya niyuddhasamayakramaH | sarvashastravimokSheShu nyAyasa.nj~no bhaviShyati || 18|| nyAyAshritaira~NgahArairnyAyAchchaiva samutthitaiH | yasmAdyuddhAni vartante tasmAnyAyAH prakIrtitAH || 19|| ##[##chArIShu cha samutpanno nAnAchArIsamAshrayaH | nyAyasa.nj~naH kR^ito hyeSha druhiNena mahAtmanA || 20|| tato vedeShu nikShiptA druhiNena mahAtmanA | punariShvastrajAte cha nAnAchArIsamAkule || 21|| punarnATyaprayogeShu nAnAbhAvasamnvitAH | vR^ittisa.nj~nAH kR^itA hyetAH kAvyabandhasamAshrayAH##]## || 22|| charitairyasya devasya japyaM yadyAdR^ishaM kR^itam | R^iShibhistAdR^ishI vR^ittiaH kR^itA pAThyAdisaMyutA || 23|| nATyavedasamutpanA vAga~NgAbhinayAtmikA | mayA kAvyakriayAhetoH prakShiptA druhiNAj~nayA || 24|| R^igvedAdbhAratI kShiptA yajurvedAchcha sAttvatI | kaishikI sAmavedAchcha sheShA chAtharvaNAdapi || 25|| yA vAkpradhAnA puruShaprayojyA strIvarjitA sa.nkR^itapAThyayuktA | svanAmadheyairbharataiH prayuktA sA bhAratI nAma bhavettu vR^ittiH || 26|| bhedAstasyAstu vij~neyAshchatvAro.a~NgatvamAgatAH | prarochanAmukhaM chaiva vIthI prahasanaM tathA || 27|| jayAbhyudayinI chaiva ma~NgalyA vijayAvahA | sarvapApaprashamanI pUrvara~Nge prarochanA || 28|| ##[##upakShepeNa kAvyasya hetuyuktisamAshrayA | siddhenAmantraNA yA tu vij~neyA sA prarochanA##]## || 29|| naTI vidUShako vApi pAripArshvika eva vA | sUtradhAreNa sahitAH saMlApaM yattu kurvate || 30|| chitrairvAkyaiH svakAryArotthairvItthya~NgeranyathApi vA | AmukhaM tattu vij~neyaM budhaiH prastAvanApi vA || 31|| ##[##lakShaNaM pUrvamuktaM tu vItthyAH prahasanasya cha | AmukhA~NgAnyato vakShye yathAvadanupUrvashaH##]## || 32|| uddhAtyakaH kathoddhAtaH prayogAtishayastathA | pravR^ittakAvalagite pa~nchA~NgAnyAmukhasya tu || 33|| uddhAtyakAvalagitalakShaNaM kathitaM mayA | sheShANAM lakShaNaM viprA vyAkhyAsyAmyAnupUrvashaH || 34|| sutradhArasya vAkyaM vA yatra vAkyArthameva vA | gR^ihItAM pravishetpAtraM kathoddhAtaH sa kIrtitaH || 35|| prayoge tu prayogaM tu sUtradhAraH prayojayet | tatashcha pravishetpAtraM prayogAtishayo hi saH || 36|| kAlapravR^ittimAshritya varNanA yA prayujyate | tadAshrayAchcha pAtrasya praveshastatpravR^ittakam || 37|| eShAmanyatamaM shliShTaM yojayitvArthayuktibhiH | ##[##tasmAda~NgadvayasyApi sambhavo na nivAryate || 38|| pAtragranthairasaMbAdha prakuryAdAmukhaM tataH | evametadbudhairj~neyamAmukhaM vividhAshrayam || 39|| lakShaNaM pUrvamuktaM tu vIthyAH prahasanasya cha | ##[##ityaShTArdhavikalpA vR^ittiriyaM bhAratI mayAbhihitA | sAttvatyAstu vidhAnaM lakShaNayuktyA pravakShyAmi ##]## || 40|| yA sAttvateneha guNena yuktA nyAyena vR^ittena samanvitA cha | harShotkaTA saMhR^itashokabhAvA sA sAttvatI nAma bhavettu vR^ittiH || 41|| vAga~NgAbhinayavatI sattvotthAnavachanaprakaraNeShu | sattvAdhikArayuktA vij~neyA sAttvatI vR^ittiH || 42|| vIrAdbhutaraudrarasA nirastashR^i~NgArakaruNanirvedA | uddhatapuruShaprAyA parasparAdharShaNakR^itA cha || 43|| utthApakashcha parivartakashcha sallApakashcha sa.nghAtyaH | chatvAro.asyA bhedA vij~neyA nATyakovidaiaH || 44|| ahamapyutthAsyAmi tvaM tAvaddarshayAtmanaH shaktim | iti sa.ngharShasamutthastajj~nairutthApako j~neyaH || 45|| utthAnasamArabdhAnarthAnutsR^ijya yo.arthayogavashAt | anyAnarthAn bhajate sa chApi parivartako j~neyaH || 46|| ##[##nirdiShTavastuviShayaH prapa~nchabaddhastrihAsyasaMyuktaH | sa.ngharShavisheShakR^itastrividhaH parivartako j~neyaH##]## || 47|| sAdharShajo nirAdharShajo.api vA rAgavachasaMyuktaH | sAdhikShepAlApo j~neyaH sallApakaH so.api || 48|| ##[##dharmAdharmasamutthaM yatra bhavedrAgadoShasaMyuktam | sAdhikShepaM cha vaco j~neyaH saMlApako nAma##]## || 49|| mantrarthavAkyashaktyA daivavashAdAtmadoShayogAdvA | sa.nghAtabhedajananastajj~naiH sa.nghAtyako j~neyaH || 50|| ##[##bahukapaTasaMshrayANAM paropaghAtAshayaprayuktAnAm | kUTAnAM sa.nghAto vij~neyaH kUTasa.nghAtyaH ##]## || 51|| ityaShTArdhavikalpA vR^ittiriyaM sAttvatI mayAbhihitA | kaishikyAstvatha lakShaNamataHparaM sampravakShyAmi || 52|| yA shlakShNanaipathyavisheShachitrA strIsaMyutA yA bahunR^ittagItA | kAmopabhogaprabhavopachArA tAM kaishikIM vR^ittimudAharanti || 53|| ##[##bahuvadyanR^ittagItA shR^i~NgArAbhinayachitranaipathyA | mAlyAla~NkArayuktA prashastaveShA cha kAntA cha || 54|| citrapadavAkyabandhairala~NkR^itA hasitaruditaroShAdaiH | strIpuruShakAmayuktA vij~neyA kaishikIvR^ittiH##]## || 55|| narma cha narmasphu~njo narmasphoTo.atha narmagarbhashcha | kaishikyAshchatvAro bhedA hyete samAkhyAtAH || 56|| AsthApitashR^i~NgAraM vishuddhakaraNaM nivR^ittavIrarasam | hAsyapravachanabahulaM narma trividhaM vijAnIyAt || 57|| IrShyAkrodhaprAyaM sopAlambhakaraNAnuviddhaM cha | AtmopakShepakR^itaM savipralambhaM smR^itaM narma || 58|| navasa~Ngamasambhogo ratisamudayaveShavAkyasaMyuktaH | j~neyo narmasphu~njo hyavasAnabhayAtmakashchaiva || 59|| vividhAnAM bhavAnAM lavairlavairbhUShito bahuvisheShaiH | asamagrAkShiptaraso narmasphoTastu vij~neyaH || 60|| vij~nAnarUpashobhA dhanAdibhirnAyako gaNairyatra | prachChanAM vyavaharte karyavaShAnnarmagarbho.asau || 61|| ##[##pUrvasthitau vipadyeta nAyako yatra chAparastiShThet | tamapIha narmagarbhaM vidyAnnATyaprayogeShu ##]## || 62|| ityaShTArshavikalpA vR^ittiriyaM kaishikI mayAbhihitA | ata UrdhvamuddhatarasAmarabhaTiM sampravakShyyami || 63|| ArabhaTaprAyaguNA tathaiva bahukapaTava~nchanopetA | dambhAnR^itavachanavatI tvArabhaTI nAma vij~neyA || 64|| ##[##AvapAtAplula~NgitAni chChedyAni mAyAkR^itamindrajAlam | chitrANI yuddhAni cha yatra nityaM tAM tAdR^ishImArabhaTIM vadanti || 65|| shADguNyasamArbdhA haThAtisandhAnavidravopetA | lAbhAlAbhArthakR^itA vij~neyA vR^ittirArabhaTI || 66|| sa.nkShiptakAvapatau vastUtthApanamathApi sampheTaH | ete hyasyA bhedA lakShaNameShaM pravakShyAmi || 67|| anvarthashilpayukto bahupustotthAnachitranepathyaH | sa.nkShiptavastu viShayo j~neyaH sa.nkShiptakao nAma || 68|| bhayaharShasamutthAnaM vidravavinipAtasambhramAcharaNam | kShiprapraveshanirgamamavapAtamimaM vijAnIyAt || 69|| sarvarasasamAsakR^itaM savidravvvidravAshrayaM vvapi | nATyaM vibhAvyate yattadvastUtthApanaM j~neyam || 70|| saMrambhasamprayukto bahuyuddhakapaTanirbhedaH | shastrapraharabahulaH sampheTo nAma vij~neyaH || 71|| evametA budhairj~neyA vR^ittayo nATyasaMshrayA | rasaprayogamAsAM cha kIrtyamAnaM nibodhata || 72|| hAsyashR^i~NgarabahulA kaishikI parichakShitA | sattvatI chApi vij~neyA vIrAdbhutashamAshrayAH || 73|| raudre bhayAnake chaiva vij~neyArabhaTI budhaiH | bIbhatse karuNe chaiva bhAratI samprakIrtitA || 74|| ##[## na hyekarasajaM kavyaM ki~nchidasti prayogataH | bhAvo vApi raso vApi pravR^ittirvR^ittireva vA || 75|| sarveShAM samavetAnAM yasya rUpaM bhavedbahu | sa mantavyo rasa sthAyi sheShAH sa~nchAriNaH smR^itAH##]## || 76|| vR^ityanta esho.abhinayo mayokto vAga~Ngasattvaprabhavo yathAvad | AhAryamevAbhinayaM prayoge vakShyAmi nepathyakR^itaM tu bhUyaH || 77|| iti bhAratIye nATyashAstre vR^ittivikalpanaM nAma viMsho.adhyAyaH ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}