%@@1 % File name : natya18.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 18 dasharuupaniruupaNaM % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama % Description/comments : % Transliterated by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Proofread by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Latest update : November 22, 2006 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskritdocuments.org % http://sanskrit.gde.to/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 18 ..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 18 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha aShTaadasho.adhyaayaH varttayiShyaamyahaM vipraa dasharuupavikalpanam | naamataH karmatashchaiva tathaa chaiva prayogataH || 1|| naaTakaM saprakaraNama~Nko vyaayoga eva cha | bhaaNaH samavakaarashcha viithii prahasanaM DimaH || 2|| iihaamR^igashcha viGYeyaa dasheme naaTyalakShaNe | eteShaaM lakShaNamahaM vyaakhyaasyaamyanupuurvashaH || 3|| sarveShaameva kaavyaanaaM maatR^ikaa vR^ittayaH smR^itaaH | aabhyo vinisR^itaM hyetaddasharuupaM prayogataH || 4|| jaatibhiH shrutibhishchaiva svaraa graamatvamaagataaH | yathaa tathaa vR^ittibhedaiH kaavyabandhaa bhavanti hi || 5|| graamau puurNasvarau dvau tu yathaa vai ShaDjamadhyamau | sarvavR^ittiviniShpannau kaavyabandhau tathaa tvimau || 6|| GYeyaM prakaraNaM chaiva tathaa naaTakameva cha | sarvavR^ittiviniShpannaM naanaabandhasamaashrayam || 7|| viithii samavakaarashcha tathehaamR^iga eva cha | utsR^iShTikaa~Nko vyaayogo bhaaNaH prahasanaM DimaH || 8|| kaishikiivR^ittihiinaani ruupaaNyetaani kaarayet | ata uurdhvaM pravakShyaami kaavyabandhavikalpanam || 9|| prakhyaatavastuviShayaM prakhyaatodaattanaayakaM chaiva | raajarShivaMshyacharitaM tathaiva divyaashrayopetam || 10|| naanaavibhuutibhiryutamR^iddhivilaasaadibhirguNaishchaiva | a~NkapraveshakaaDhyaM bhavati hi tannaaTakaM naama || 11|| nR^ipatiinaaM yachcharitaM naanaarasabhaavacheShTitaM bahudhaa | sukhaduHkhotpattikR^itaM bhavati hi tannaaTakaM naama || 12|| asyaavasthopetaM kaaryaM prasamiikShya binduvistaaraat | kartavyo.a~NkaH so.api tu guNaanvitaM naaTyatattvaGYaiH || 13|| a~Nka iti ruuDhishabdo bhaavaishcha rasaishcha rohayatyarthaan | naanaavidhaanayukto yasmaattasmaadbhaveda~NkaH || 14|| a~NkasamaaptiH kaaryaa kaavyachChedena biijasaMhaaraH | vastuvyaapii binduH kaavyasamuttho.atra nityaM syaat || 15|| yatraarthasya samaaptiryatra cha biijasya bhavati saMhaaraH | ki~nchidavalagnabinduH so.a~Nka iti sadaavagantavyaH || 16|| ye naayakaa nigaditaasteShaaM pratyakShacharitasaMyogaH | naanaavasthopetaH kaaryastva~Nko.aviprakR^iShTastu || 17|| naayakadeviigurujanapurohitaamaatyasaarthavaahaanaam | naikarasaantaravihito hya~Nka iti sa veditavyastu || 18|| pa~nchaakSharaa dashaparaa hya~NkaaH syurnaaTake prakaraNe cha | niShkraamaH sarveShaaM yasminna~NkaH sa viGYeyaH || 19|| krodhaprasaadashokaaH shaapotsargo.atha vidravodvaahau | adbhutasambhavadarshanama~Nke pratyakShajaani syuH || 20|| ekadivasapravR^ittaH kaaryastva~Nko.arthabiijamadhikR^itya | aavashyakakaaryaaNaamavirodhena prayogeShu || 21|| ekaa~Nkena kadaachidbahuuni kaaryaaNi yojayeddhiimaan | aavashyakaavirodhena tatra kaavyaani kaaryaaNi || 22|| ra~NgaM tu ye praviShTaaH sarveShaaM bhavati tatra niShkraamaH | biijaarthayuktiyuktaM kR^itvaa kaavyaM yathaartharasam || 23|| na bahuuniiha kaaryaaNi tvekaa~Nke viniyojayet | aavashyakaanaaM kaaryaaNaaM virodho hi tathaa bhavet || 24|| GYaatvaa divasaavasthaaM kShaNayaamamuhuurtalakShaNopetaam | vibhajetsarvamasheShaM pR^ithakpR^ithakkaavyama~NkeShu || 25|| divasaavasaanakaaryaM yadya~Nke nopapadyate sarvam | a~NkachChedaM kR^itvaa praveshakaistadvidhaatavyam || 26|| viprakR^iShTaM tu yo deshaM gachChetkaaryavashaanugaH | a~NkachChede.atha saMkShepaannirdishettaM praveshakaiH || 27|| sannihitanaayako.a~NkaH kartavyo naaTake prakaraNe vaa | parijanakathaanubandhaH praveshako naama viGYeyaH || 28|| prakaraNanaaTakaviShaye pa~nchaadyaa dashaparaa bhavantya~NkaaH | a~NkaantarasandhiShu cha praveshakaasteShu taavantaH || 29|| anayorantaravihitaH praveshako.arthakriyaaM samabhiviikShya | saMkShepaarthaH sandhiShvarthaanaaM saMvidhaatavyaH || 30|| a~NkachChedaM kR^itvaa maasakR^itaM varShasa~nchitaM vaapi | tatsarvaM kartavyaM varShaaduurdhvaM na tu kadaachit || 31|| yaH kashchitkaaryavashaadgachChati puruShaH prakR^iShTamadhvaanam | tatraapya~NkachChedaH kartavyaH puurvavattaGYaiH || 32|| a~Nkaantaraanusaarii saMkShepaarthamadhikR^itya binduunaam | prakaraNanaaTakaviShaye praveshakaH saMvidhaatavyaH || 33|| nottamamadhyamapuruShairaacharito naapyudaattavachanakR^itaH | praakR^itabhaaShaachaaraH prayogamaashritya kartavyaH || 34|| kaalotthaanagatirasau vyaakhyaasaMrambhakaaryaviShayaaNaam | arthaabhidhaanayuktaH praveshakaH syaadanekaarthaH || 35|| bahvaashrayamapi kaaryaM praveshakaiH saMkShipechcha sandhiShu vaa | bahuchuurNapadairyuktaM janayati khedaM prayogasya || 36|| yatraarthasya samaaptirna bhavatya~Nke prayogabaahulyaat | vR^ittaantasvalpakathaiH praveshakaiH so.abhidhaatavyaH || 37|| yuddhaM raajyabhraMsho maraNaM nagaroparodhanaM chaiva | pratyakShaaNi tu naa~Nke praveshakaiH saMvidheyaani || 38|| a~Nke praveshake cha prakaraNamaashritya naaTake vaapi | na vadhaH kartavyaH syaadyo.abhyudayii naayakaH khyaataH || 39|| apasaraNameva kaaryaM grahaNaM vaa sandhireva vaa yojyaH | kaavyashleShairbahubhiryathaarasaM naaTyatattvaGYaiH || 40|| na mahaajanaparivaaraM kartavyaM naaTakaM prakaraNaM vaa | ye tatra kaaryapuruShaashchatvaaraH pa~ncha vaa te syuH || 41|| kaaryaM gopuchChaagraM kartavyaM kaavyabandhamaasaadya | ye chodaattaa bhaavaaste sarve pR^iShThataH kaaryaaH || 42|| sarveShaaM kaavyaanaaM naanaarasabhaavayuktiyuktaanaam | nirvahaNe kartavyo nityaM hi raso.adbhutastajGYaiH || 43|| naaTakalakShaNametanmayaa samaasena kiirtitaM vidhivat | prakaraNamataH paramahaM lakShaNayuktyaa pravakShyaami || 44|| yatra kaviraatmashaktyaa vastu shariiraM cha naayakaM chaiva | autpattikaM prakurute prakaraNamiti tadbudhairGYeyam || 45|| yadanaarShamathaahaaryaM kaavyaM prakarotyabhuutaguNayuktam | utpannabiijavastu prakaraNamiti tadapi viGYeyam || 46|| yannaaTake mayoktaM vastu shariiraM cha vR^ittibhedaashcha | tatprakaraNe.api yojyaM salakShaNaM sarvasandhiShu tu || 47|| vipravaNiksachivaanaaM purohitaamaatyasaarthavaahaanaam | charitaM yannaikavidhaM GYeyaM tatprakaraNaM naama || 48|| nodaattanaayakakR^itaM na divyacharitaM na raajasambhogam | baahyajanasaMprayuktaM tajGYeyaM prakaraNaM tajGYaiH || 49|| daasaviTashreShThiyutaM veshastryupachaarakaaraNopetam | mandakulastriicharitaM kaavyaM kaaryaM prakaraNe tu || 50|| sachivashreShThibraahmaNapurohitaamaatyasaarthavaahaanaam | gR^ihavaartaa yatra bhavenna tatra veshyaa~Nganaa kaaryaa || 51|| yadi veshayuvatiyuktaM na kulastrii sa~Ngamo.api syaat | atha kulajanaprayuktaM na veshayuvatirbhavettatra || 52|| yadi vaa kaaraNayuktyaa veshakulastriikR^itopachaaraH syaat | avikR^itabhaaShaachaaraM tatra tu paaThyaM prayoktavyam || 53|| madhyamapuruShairnityaM yojyo viShkambhako.atra tattvajGYaiH | saMskR^itavachanaanugataH saMkShepaarthaH praveshakavat || 54|| shuddhaH saMkiirNo vaa dvividho viShkambhako.api kartavyaH | madhyamapaatraH shuddhaH saMkiirNo niichamadhyakR^itaH || 55|| a~NkaantaraalavihitaH praveshako.arthakriyaaM samabhiviikShya | saMkShepaatsandhiinaamarthaanaaM chaiva kartavyaH || 56|| anayoshcha bandhayogaadanyo bhedaH prayoktR^ibhiH kaaryaH | prakhyaatastvitaro vaa naaTakayoge prakaraNe vaa || 57|| prakaraNanaaTakabhedaadutpaadyaM vastu naayakaM nR^ipatim | antaHpurasa~NgiitakakanyaamadhikR^itya kartavyaa || 58|| striipraayaa chatura~Nkaa lalitaabhinayaatmikaa suvihitaa~Ngii | bahunR^ittagiitapaaThyaa ratisambhogaatmikaa chaiva || 59|| raajopachaarayuktaa prasaadanakrodhadambhasaMyuktaa | naayakadeviiduutii saparijanaa naaTikaa GYeyaa || 60|| antarbhaavagataa hyeShaa bhaavayorubhayoryataH | ata eva dashaitaani ruupaaNiityuditaani vai || 61|| prakaraNanaaTakalakShaNamuktaM vipraa mayaa samaasena | vakShyaamyataH paramahaM lakShaNaM yuktyaa samavakaaram || 62|| devaasurabiijakR^itaH prakhyaatodaattanaayakashchaiva | trya~Nkastathaa trikapaTastrividravaH syaattrishR^i~NgaaraH || 63|| dvaadashanaayakabahulo hyaShTaadashanaaDikaapramaaNashcha | vakShyaamyasyaa~NkavidhiM yaavatyo naaDikaa yatra || 64|| a~Nkastu saprahasanaH savidravaH sakapaTaH saviithiikaH | dvaadashanaaDiivihitaH prathamaH kaaryaH kriyopetaH || 65|| kaaryastathaa dvitiiyaH samaashrito naaDikaashchatasrastu | vastusamaapanavihito dvinaaDikaH syaattR^itiiyastu || 66|| naaDiisaMGYaa GYeyaa maanaM kaalasya yanmuhuurtaardham | tannaaDikaapramaaNaM yathoktama~NkeShu saMyojyam || 67|| yaa naaDiketi saMGYaa kaalavibhaage kriyaabhisaMpannaa | kaaryaa cha saa prayatnaadyathaa krameNaiva shaastroktaa || 68|| a~Nko.a~NkastvanyaarthaH kartavyaH kaavyabandhamaasaadya | arthaM hi samavakaare hyapratisambandhamichChanti || 69|| yuddhajalasambhavo vaa vaayvagnigajendrasaMbhramakR^ito vaa | nagaroparodhajo vaa viGYeyo vidravastrividhaH || 70|| vastugatakramavihito devavashaadvaa paraprayukto vaa | sukhaduHkhotpattikR^itastrividhaH kapaTo.atra viGYeyaH || 71|| trividhashchaatra vidhiGYaiH pR^ithakpR^ithakkaaryavihitaarthaH | shR^i~NgaaraH kartavyo dharme chaarthe cha kaame cha || 72|| yasmin dharmapraapakamaatmahitaM bhavati saadhanaM bahudhaa | vrataniyamatapoyukto GYeyo.asau dharmashR^i~NgaaraH || 73|| arthasyechChaayogaadbahudhaa chaivaarthato.arthashR^i~NgaaraH | striisaMprayogaviShayeShvarthaarthaa vaa ratiryatra || 74|| kanyaavilobhanakR^itaM praaptau striipuMsayostu ramyaM vaa | nibhR^itaM saavegaM vaa yasya bhavetkaamashR^i~NgaaraH || 75|| uShNiggaayatryaadiinyanyaani cha yaani bandhakuTilaani | vR^ittaani samavakaare kavibhistaani prayojyaani || 76|| evaM kaaryastajGYairnaanaarasasaMshrayaH samavakaaraH | vakShyaamyataH paramahaM lakShaNamiihaamR^igasyaapi || 77|| divyaapuruShaashrayakR^ito divyastriikaaraNopagatayuddhaH | suvihitavastunibaddho vipratyayakaarakashchaiva || 78|| uddhatapuruShapraayaH striiroShagrathitakaavyabandhashcha | saMkShobhavidravakR^itaH saMpheTakR^itastathaa chaiva || 79|| striibhedanaapaharaNaavamardanapraaptavastushR^i~NgaaraH | iihaamR^igastu kaaryaH susamaahitakaavyabandhashcha || 80|| yadvyaayoge kaaryaM ye puruShaa vR^ittayo rasaashchaiva | iihaamR^ige.api te syuH kevalamamarastriyaa yogaH || 81|| yatra tu vadhepsitaanaaM vadho hyudagro bhaveddhi puruShaaNaam | ki~nchidvyaajaM kR^itvaa teShaaM yuddhaM shamayitavyam || 82|| iihaamR^igasya lakShaNamuktaM vipraaH samaasayogena | DimalakShaNaM tu bhuuyo lakShaNayuktyaa pravakShyaami || 83|| prakhyaatavastuviShayaH prakhyaatodaattanaayakashchaiva | ShaDrasalakShaNayuktashchatura~Nko vai DimaH kaaryaH || 84|| shR^i~NgaarahaasyavarjaM sheShaiH sarvai rasaiH samaayuktaH | diiptarasakaavyayonirnaanaabhaavopasampannaH || 85|| nirghaatolkaapaatairuparaageNendusuuryayoryuktaH | yuddhaniyuddhaadharShaNasaMpheTakR^itashcha kartavyaH || 86|| maayendrajaalabahulo bahupustotthaanayogayuktashcha | devabhujagendraraakShasayakShapishaachaavakiirNashcha || 87|| ShoDashanaayakabahulaH saatvattyaarabhaTiivR^ittisampannaH | kaaryo DimaH prayatnaannaanaashrayabhaavasampannaH || 88|| DimalakShaNamityuktaM mayaa samaasena lakShaNaanugatam | vyaayogasya tu lakShaNamataH paraM saMpravakShyaami || 89|| vyaayogastu vidhiGYaiH kaaryaH prakhyaatanaayakashariiraH | alpastriijanayuktastvekaahakR^itastathaa chaiva || 90|| bahavashcha tatra puruShaa vyaayachChante yathaa samavakaare | na cha divyanaayakayuktaH kaaryastvekaa~Nka evaayam || 91|| na cha divyanaayakakR^itaH kaaryo raajarShinaayakanibaddhaH | yuddhaniyuddhaagharShaNasaMgharShakR^itashcha kartavyaH || 92|| evaMvidhastu kaaryo vyaayogo diiptakaavyarasayoniH | vakShyaamyataH paramahaM lakShaNamutsR^iShTaa~Nkasya || 93|| prakhyaatavastuviShayastvaprakhyaataH kadaachideva syaat | divyapuruShairviyuktaH sheShairyukto bhavetpuMbhiH || 94|| karuNarasapraayakR^ito nivR^ittayuddhodyataprahaarashcha | striiparidevitabahulo nirveditabhaaShitashchaiva || 95|| naanaavyaakulacheShTaH saatvattyaarabhaTikaishikiihiinaH | kaaryaH kaavyavidhiGYaiH satataM hyutsR^iShTikaa~Nkastu || 96|| yaddivyanaayakakR^itaM kaavyaM saMgraamabandhavadhayuktam | tadbhaarate tu varShe kartavyaM kaavyabandheShu || 97|| kasmaadbhaaratamiShTaM varSheShvanyeShu devavihiteShu | hR^idyaa sarvaa bhuumiH shubhagandhaa kaa~nchanii yasmaat || 98|| upavanagamanakriiDaa vihaaranaariiratipramodaaH syuH | teShu hi varSheShu sadaa na tatra duHkhaM na vaa shokaH || 99|| ye teShaamadhivaasaaH puraaNavaadeShu parvataaH proktaaH | sambhogasteShu bhavetkarmaarambho bhavedasmin || 100|| prahasanamapi viGYeyaM dvividhaM shuddhaM tathaa sa~NkiirNam | a~Nkasya lakShaNamidaM vyaakhyaatamasheShayogamaatragatam || 101|| prahasanamataH paraM salakShaNaM saMpravakShyaami | vakShyaami tayoryuktyaa pR^ithagpR^ithaglakShaNavisheSham || 102|| bhagavattaapasaviprairanyairapi haasyavaadasambaddham | kaapuruShasaMprayuktaM parihaasaabhaaShaNapraayam || 103|| avikR^itabhaaShaachaaraM visheShabhaavopapannacharitapadam | niyatagativastuviShayaM shuddhaM GYeyaM prahasanaM tu || 104|| veshyaacheTanapuMsakaviTadhuurtaa bandhakii cha yatra syuH | anibhR^itaveShaparichChadacheShTitakaraNaistu saMkiirNam || 105|| lokopachaarayuktaa yaa vaartaa yashcha dambhasaMyogaH | sa prahasane prayojyo dhuurtapravivaadasampannaH || 106|| viithya~NgaiH saMyuktaM kartavyaM prahasanaM yathaayogyam | bhaaNasyaapi tu lakShaNamataH paraM saMpravakShyaami || 107|| aatmaanubhuutashaMsii parasaMshrayavarNanaavisheShastu | vividhaashrayo hi bhaaNo viGYeyastvekahaaryashcha || 108|| paravachanamaatmasaMsthaM prativachanairuttamottamagrathitaiH | aakaashapuruShakathitaira~Ngavikaarairabhinayaishchaiva || 109|| dhuurtaviTasaMprayojyo naanaavasthaantaraatmakashchaiva | ekaa~Nko bahucheShTaH satataM kaaryo budhairbhaaNaH || 110|| bhaaNasyaapi hi nikhilaM lakShaNamuktaM tathaagamaanugatam | viithyaaH saMprati nikhilaM kathayaami yathaakramaM vipraaH || 111|| sarvarasalakShaNaaDhyaa yuktaa hya~NgaistrayodashabhiH | viithii syaadekaa~Nkaa tathaikahaaryaa dvihaaryaa vaa || 112|| adhamottamamadhyaabhiryuktaa syaatprakR^itibhistisR^ibhiH | uddhaatyakaavalagitaavaspanditanaalyasatpralaapaashcha || 113|| vaakkelyatha prapa~ncho mR^idavaadhibale ChalaM trigatam | vyaahaaro gaNDashcha trayodashaa~NgaanyudaahR^itaanyasyaaH || 114|| atha viithii saMproktaa lakShaNameShaaM pravakShyaami | padaani tvagataarthaani ye naraaH punaraadaraat || 115|| yojayanti padairanyaistaduddhaatyakamuchyate | yatraanyasmin samaaveshya kaaryamanyatprasaadhyate || 116|| tachchaavalagitaM naama viGYeyaM naaTyayoktR^ibhiH | aakShipte.arthe tu kasmi.NshchichChubhaashubhasamutthite || 117|| kaushalaaduchyate.anyo.arthastadavaspanditaM bhavet | haasyenopagataarthaprahelikaa naaliketi viGYeyaa || 118|| muurkhajanasannikarShe hitamapi yatra prabhaaShate vidvaan | na cha gR^ihyate.asya vachanaM viGYeyo.asatpralaapo.asau || 119|| ekadviprativachanaa vaakkelii syaatprayoge.asmin | yadasadbhuutaM vachanaM saMstavayuktaM dvayoH parasparaM yattu || 120|| ekasya chaarthahetoH sa haasyajananaH prapa~nchaH syaat | yatkaaraNaad guNaanaaM doShiikaraNaM bhavedvivaadakR^itam || 121|| doShaguNiikaraNaM vaa tanmR^idavaM naama viGYeyam | paravachanamaatmanashchottarottarasamudbhavaM dvayoryatra || 122|| anyonyaarthavisheShakamadhibalamiti tad budhairGYeyam | anyaarthameva vaakyaM ChalamabhisandhaanahaasyaroShakaram || 123|| shrutisaaruupyaadyasmin bahavo.arthaa yuktibhirniyujyante | yaddhaasyamahaasyaM vaa tattrigataM naama viGYeyam || 124|| pratyakShavR^ittirukto vyaahaaro haasyaleshaarthaH | saMrambhasaMbhramayutaM vivaadayuktaM tathaapavaadakR^itam || 125|| bahuvachanaakShepakR^itaM gaNDaM pravadanti tattvaGYaaH | iti dasharuupavidhaanaM sarvaM proktaM mayaa hi lakShaNataH | punarasya shariiragataM sandhividhau lakShaNaM vakShye || 126|| iti bharatiiye naaTyashaastre dasharuupaniruupaNaM naamaaShTaadasho.adhyaayaH | ## Encoded by Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo at com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}