%@@1 % File name : natya16.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 16 vaagabhinaye kaavyalakShaNo % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama % Description/comments : % Transliterated by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Proofread by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Latest update : May 26, 2005 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % http://sanskrit.bhaarat.com See the document project %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 16 ..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 16 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha ShoDasho.adhyaayaH vibhuuShaNaM chaakSharasaMhatishcha shobhaabhimaanau guNakiirtanaM cha | protsaahanodaaharaNe niruktaM guNaanuvaado.atishayashcha hetuH || 1|| saaruupyamithyaadhyavasaayasiddhi padochchayaakrandamanorathaashcha | aakhyaanayaa~nchaapratiShedhapR^ichChaa dR^iShTaantanirbhaasanasaMshayaashcha || 2|| aashiiH priyoktiH kapaTaH kShamaa cha praaptishcha pashchaattapanaM tathaiva | arthaanuvR^ittirhyupapattiyuktii kaaryo.anuniitiH paridevanaM cha || 3|| ShaTtriMshadetaani hi lakShaNaani proktaani vai bhuuShaNasaMmitaani | kaavyeShu bhaavaarthagataani tajGYaiH samyag prayojyaani yathaarasaM tu || 4|| ala~NkaarairguNaishchaiva bahubhiH samala~NkR^itam | bhuuShaNairiva vinyastaistad bhuuShaNamiti smR^itam || 5|| yatraalpairakSharaiH shliShTairvichitramupavarNyate | tamapyakSharasa~NghaataM vidyaallakShaNasaMGYitam || 6|| siddhairarthaissamaM kR^itvaa hyasiddho.arthaH prasaadhyate | yatra shlakShNavichitraarthaa saa shobhetyabhidhiiyate || 7|| dhaaryamaaNastu bahubhirvachanaiH kaaryayuktibhiH | na yaH paryavatiShTheta so.abhimaanastu saMGYitaH || 8|| kiirtyamaanairguNairyatra vividhaarthasamudbhavaiH | doShaa na parikathyante tajGYeyaM guNakiirtanam || 9|| loke guNaatiriktaanaaM bahuunaaM yatra naamabhiH | eko.abhishabdyate yastu viGYeyaM guNakiirtanam || 10|| utsaahajananaiH spaShTairarthairopamyasaMshrayaiH | prasiddhairupaguuDhaM cha GYeyaM protsaahanaM budhaiH || 11|| yatraikasyaapi shabdasya darshanaatsubahuunyapi | yaanti siddhimanuktaani tadudaaharaNaM smR^itam || 12|| niruktaM dvividhaM proktaM tathyaM chaatathyameva vaa | siddhiprasaadhitaM tathyamatathyaM chaaprasaadhitam || 13|| guNaanuvaado hiinaanaamuttamairupamaakR^itaH | uttamaarthavisheSho yaH sa chaapyatishayaH smR^itaH || 14|| bahuunaaM bhaaShamaaNaanaamekasyaarthavinirNayaat | siddhopamaanavachanaM heturityabhisaMGYitaH || 15|| apadeshastu parokSho yasmaadutpadyate.anukaraNena | lakShaNasamaanakaraNaat saaruupyaM tattu nirdeshyam || 16|| abhuutapuurvairyatraarthaistulyasyaarthasya nirNayaH | sa mithyaadhyavasaayastu prochyate kaavyalakShaNe || 17|| bahuunaaM tu pradhaanaanaaM madhye yannaama kiirtyate | ekaarthasaadhanakR^itaM saa siddhiriti kiirtyate || 18|| guNairbahubhirekaarthaiH padairyaH saMprashasyate | padochchayaM tu tadvidyaannaanaarthagrathanaatmakam || 19|| aatmabhaavamupanyasya parasaadR^ishyayuktibhiH | tiivraarthabhaaShaNaM yatsyaadaakrandaH sa tu kiirtitaH || 20|| hR^idayasthasya bhaavasya suspaShTaarthapradarshanam | anyaapadeshakathanairmanoratha iti smR^itaH || 21|| apR^iShTairathavaa pR^iShTairnirNayaH kriyate tu yaH | aakhyaanamiti tajGYeyaM lakShaNaM naaTakaashrayam || 22|| aadau yatkrodhajananamante harShapravardhanam | yattu priyaM punarvaakyaM saa yaa~nchaa parikiirtitaa || 23|| kaaryeShu vipariiteShu yadi ki~nchit pravartate | nivaaryate cha kaaryajGYaiH pratiShedhaH prakiirtitaH || 24|| yatraakaarodbhavairvaakyairaatmaanamathavaa param | pR^ichChannivaabhidhatte.arthaM saa pR^ichChetyabhisaMGYitaa || 25|| vidvaan puurvopalabdhau yatsamatvamupapaadayet | nidarshanakR^itastajGYaiH sa dR^iShTaanta iti smR^itaH || 26|| anekayuktimadvaakyamanekaarthaprasaadhakam | anekavaakyasaMyuktaM tannirbhaasanamuchyate || 27|| apariGYaatatattvaarthaM yatra vaakyaM samaapyate | so.anekatvaadvichaaraaNAaM saMshayaH parikiirtitaH || 28|| yatra shaastraarthasampannaaM manorathasamudbhavaam | apraarthaniiyaamanyaaM vaa vidustaamaashiShaM budhaaH || 29|| aadau yat krodhajananamante harShapravardhanam | tat priyaM vachanaM GYeyamaashiirvaadasamanvitam || 30|| Chalayuktyaa tvanyeShaamabhisandhaanaabhibhaavakaMkapaTam | dvitriprayogayukto viGYeyaH kapaTasa~NghaataH || 31|| durjanodaahR^itai ruukShaiH sabhaamadhye.atitaaDitaH | akrodhaH krodhajananairvaakyairyaH saa kShamaa bhavet || 32|| dR^iShTvaivaavayavaM ka~nchidbhaavo yatraanumiiyate | praaptiM taamabhijaaniiyaallakShaNaM naaTakaashrayam || 33|| akaaryaM sahasaa kR^itvaa.akR^itvaa kaaryamathaapi vaa | santaapo manaso yastu pashchaattaapaH prakiirtitaH || 34|| prashrayeNaarthasaMyuktaM yatparasyaanuvartanam | snehaaddaakShiNyayogaadvaa saanuvR^ittistu saMGYitaa || 35|| praaptaanaaM yatra doShaaNaaM kriyate shamanaM punaH | saa GYeyaa hyupapattistu lakShaNaM naaTakaashrayam || 36|| saadhyate yo.arthasambandho mahadbhiH samavaayataH | parasparaanukuulyena saa yuktiH parikiirtitaa || 37|| yatraapasaarayan doShaM guNamarthena yojayet | guNaabhivaadaM doShaan vaa kaaryaM tallakShaNaM viduH || 38|| apuurvakrodhajanitamaparaadhaM pramR^ijya yat | sevaarthaM madhuraM vaakyamanuniitiH prakiirtitaa || 39|| doShairyadanyanaamoktaiH prasiddhaarthaiH prayojayet | anyatraarthena sambaddhaM GYeyaM tat paridevanam || 40|| upamaa ruupakaM chaiva diipakaM yamakaM tathaa | ala~Nkaaraastu viGYeyaa chatvaaro naaTakaashrayaaH || 41|| yatki~nchit kaavyabandheShu saadR^ishyenopamiiyate | upamaa naama saa GYeyaa guNaakR^itisamaashrayaa || 42|| ekasyaikena saa kaaryaa hyanekenaathavaa punaH | anekasya tathaikena bahuunaaM bahubhistathaa || 43|| tulyaM te shashinaa vaktramityekenaikasaMshrayaa | shashaa~Nkavat prakaashante jyotiiMShiiti bhavettu yaa || 44|| ekasyaanekaviShayaa sopamaa parikiirtitaa | shyenabarhiNabhaasaanaaM tulyaarthamiti yaa bhavet || 45|| ekasya bahubhiH saamyaadupamaa naaTakaashrayaa | bahuunaaM bahubhirGYeyaa ghanaa iva gajaa iti || 46|| prashaMsaa chaiva nindaa cha kalpitaa sadR^ishii tathaa | yaa ki~nchitsadR^ishii GYeyaa sopamaa pa~nchadhaa budhaiH || 47|| prashaMsaa yathaa \- dR^iShTvaa tu taaM vishaalaakShiiM tutoSha manujaadhipaH | munibhiH saadhitaaM kR^ichChraat siddhiM muurtimatiimiva || 48|| nindaa yathaa \- saa taM sarvaguNairhiinaM sasvaje karkashachChavim | vane kaNTakinaM vallii daavadagdhamiva drumam || 49|| kalpitaa yathaa \- kSharanto daanasalilaM laalaamantharagaaminaH | mata~Ngajaa viraajante ja~Ngamaa iva parvataaH || 50|| sadR^ishii yathaa \- yattvayaadya kR^itaM karma parichittaanurodhinaa | sadR^ishaM tattavaiva syaadatimaanuShakarmaNaH || 51|| ki~nchitsadR^ishii yathaa \- sampuurNachandravadanaa niilotpaladalekShaNaa | mattamaata~Ngagamanaa sampraapteyaM sakhii mama || 52|| upamaayaa budhairete bhedaa GYeyaaH samaasataH | sheShaa ye lakShaNairnoktaaste graahyaaH kaavyalokataH || 53|| naanaadhikaraNaarthaanaaM shabdaanaaM saMpradiipakam | ekavaakyena saMyuktaM taddiipakamuchyate || 54|| prasR^itaM madhuraM chaapi guNaiH sarvairala~NkR^itam | kaavye yannaaTake vipraastaddiipakamiti smR^itam || 55|| yathaa \- saraaMsi haMsaiH kusumaishcha vR^ikShaa mattairdvirephaishcha saroruhaaNi | goShThiibhirudyaanavanaani chaiva tasminnashuunyaani sadaa kriyante || 56|| svavikalpena rachitaM tulyaavayavalakShaNam | ki~nchitsaadR^ishyasampannaM yadruupaM ruupakaM tu tat || 57|| naanaadravyaanuraagaadyairyadaupamyaguNaashrayam | ruupanirvarNanaayuktaM tadruupakamiti smR^itam || 58|| yathaa \- padmaananaastaaH kumudaprahaasaa vikaasiniilotpalachaarunetraaH | vaapiistriyo haMsakulairnaH svanadbhirvirejuranyonyamivaahvayantyaH || 59|| shabdaabhyaasastu yamakaM padaadiShu vikalpitam | visheShadarshana~nchaasya gadato me nibodhata || 60|| paadaantayamakaM chaiva kaa~nchiiyamakameva cha | samudgayamakaM chaiva vikraantayamakaM tathaa || 61|| yamakaM chakravaalaM cha sandaShTayamakaM tathaa | padaadiyamaka~nchaiva hyaamreDitamathaapi cha || 62|| chaturvyavasita~nchaiva maalaayamakameva cha | etaadR^ishavidhaM GYeyaM yamakaM naaTakaashrayam || 63|| chaturNaaM yatra paadaanaamante syaatsamamakSharam | tadvai paadaantayamakaM viGYeyaM naamato yathaa || 64|| dinakShayaat saMhR^itarashmimaNDalaM diviiva lagnaM tapaniiyamaNDalam | vibhaati taamraM divi suuryamaNDalaM yathaa taruNyaaH stanabhaaramaNDalam || 65|| lokaanaaM prabhaviShNurdaityendragadaanipaatanasahiShNuH | jayati suradaityajiShNurbhagavaanasuravaramathanakaarii viShNuH || 66|| paadasyaante tathaa chaadau syaataaM yatra same pade | tatkaa~nchiiyamakaM chaiva viGYeyaM suuribhiryathaa || 67|| yaamaM yaamaM chandravatiinaaM dravatiinaaM vyaktaavyaktaa saarajaniinaaM rajaniinaam | phulle phulle sambhramare vaabhramare vaa raamaa raamaa vismayate cha smayate cha || 68|| ardhenaikena yadvR^ittaM sarvameva samaapyate | samudgayamakaM naama tajGYeyaM paNDitairyathaa || 69|| ketakiikusumapaaNDuradantaH shobhate pravarakaananahastii | ketakiikusumapaaNDuradantaH shobhate pravarakaananahastii || 70|| ekaikaM paadamutkramya dvau paadau sadR^ishau yadi | vikraantayamakaM naama tadviGYeyamidaM yathaa || 71|| sa puurvaM vaaraNo bhuutvaa dvishR^i~Nga iva parvataH | abhavaddantavaikalyaadvishR^i~Nga iva parvataH || 72|| puurvasyaantena paadasya parasyaadiryadaa samaH | chakravachchakravaalaM tu viGYeyaM naamato yathaa || 73|| tulyaatpaadadvayaadantyaadekenaadiryadaa samaH | sarvatra chakravaalantu tadviGYeyaM budhairyathaa || 74|| shailaa yathaa shatrubhiraahataa hataa hataashcha bhuuyastvanupu~Nkhapu~NkhagaiH | khagaishcha sarvairyudhi sa~nchitaashchitaa\- shchitaadhiruuDhaa nihitaastalaistalaiH || 75|| aadau dvau yatra paadau tu bhavetaamakShare samau | sandaShTayamakaM naama viGYeyaM tadbudhairyathaa || 76|| pashya pashya ramaNasya me guNaan yena yena vashagaaM karoti maam | yena yena hi sameti darshanaM tena tena vashagaaM karoti maam || 77|| aadau paadasya tu yatra syaat samaaveshaH samaakSharaH | paadaadiyamakaM naama tadviGYeyaM budhairyathaa || 78|| viShNuH sR^ijati bhuutaani viShNuH saMharate prajaaH | viShNuH prasuute trailokyaM viShNurlokaadhidaivatam || 79|| paadasyaantaM padaM yatra dvirdvirekamihochyate | GYeyamaamreDitaM naama yamakaM tatra suuribhiH || 80|| vijR^imbhitaM niHshvasitaM muhurmuhuH kathaM vidheyaM smaraNaM pade pade | yathaa cha te dhyaanamidaM punaH puna\- rdhuvaMgataa te rajanii vinaa vinaa || 81|| sarve paadaaH samaa yatra bhavanti niyataakSharaaH | chaturvyavasitaM naama tadviGYeyaM budhairyathaa || 82|| vaaraNaanaamayameva kaalo vaaraNaanaamayameva kaalaH | vaaraNaanaamayameva kaalo vaaraNaanaamayameva kaalaH || 83|| naanaaruupaiH svarairyuktaM yatraikaM vya~njanaM bhavet | tanmaalaayamakaM naama viGYeyaM paNDitairyathaa || 84|| lalii balii halii maalii khelii maalii salii jalii | khalo balo.abalo maalii musalii tvaabhirakShatu || 85|| asau hi raamaa rativigrahapriyaa rahaHpragalbhaa ramaNaM manogatam | ratena raatriM ramayet pareNa vaa na chedudeShyattaruNaH paro ripuH || 86|| na puShkaraakShaH kShatajokShitaakShaH kSharatkShatevyaH kShatajaMduriikShaH | kShatairgavaakShairiva saMvR^itaaGYaH saakShaat sahasraakSha ivaavabhaati || 87|| ebhirarthakriyaapekShaiH kaaryaM kaavyaM tu lakShaNaiH | ataH paraM pravakShyaami kaavye doShaan guNaaMstathaa || 88|| guuDhaarthamarthaantaramarthahiinaM bhinnaarthamekaarthamabhiplutaartham | nyaayaavapetaM viShamaM visandhi shabdachyutaM vai dasha kaavyadoShaaH || 89|| paryaayashabdaabhihataM guuDhaarthamabhisaMGYitam | avarNyaM varNyate yatra tadarthaantaramiShyate || 90|| arthahiinaM tvasambaddhaM saavasheShaarthameva cha | bhinnaarthamabhiviGYeyamasabhyaM graamyameva cha || 91|| vivakShito.anya evaartho yatraanyaarthena bhidyate | bhinnaarthaM tadapi praahuH kaavyaM kaavyavichakShaNaaH || 92|| avisheShaabhidhaanaM yat tadekaarthamiti smR^itam | abhiplutaarthaM viGYeyaM yat padena samasyate || 93|| nyaayaadapetaM viGYeyaM pramaaNaparivarjitam | vR^ittabhedo bhavedyatra viShamaM naama tadbhavet || 94|| anupashiShTashabdaM yat tadvisandhiiti kiirtitam | shabdachyuta~ncha viGYeyamashabdasvarayojanaat || 95|| ete doShaastu viGYeyaaH suuribhirnaaTakaashrayaaH | guNaa viparyayaadeShaaM maadhuryaudaaryalakShaNaaH || 96|| shleShaH prasaadaH samataasamaadhirmaadhuryamojaH padasaukumaaryam | arthasya cha vyaktirudaarataa cha kaantishcha kaavyasya guNaa dashaite || 97|| iipsitenaarthajaatena sambaddhaanaaM parasparam | shliShTataa yaa padaanaaM hi shleSha ityabhidhiiyate || 98|| vichaaragahanaM yatsyaat sphuTa~nchaiva svabhaavataH | svataH supratibaddha~ncha shliShTaM tat parikiirtyate || 99|| apyanukto budhairyatra shabdo.artho vaa pratiiyate | sukhashabdaarthasaMyogaat prasaadaH parikiirtyate || 100|| naatichuurNapadairyuktaa na cha vyarthaabhidaayibhiH | durbodhanaishcha na kR^itaa samatvaat samataa mataa || 101|| anyonyasadR^ishaa yatra tathaa hyanyonyabhuuShaNaaH | ala~Nkaaraa guNaashchaiva samaaH syuH samataaM mataaH || 102|| abhiyuktairvisheShastu yo.arthasyehopalakShyate | tena chaarthena sampannaH samaadhiH parikiirtyate || 103|| upamaasviha dR^iShTaanaamarthaanaaM yatnatastathaa | praaptaanaaM chaatisaMkShepaat samaadhirnirNayo yataH || 104|| bahusho yachChrutaM vaakyamuktaM vaapi punaH punaH | nodvejayati yasmaaddhi tanmaadhuryamiti smR^itam || 105|| samaasavadbhirvividhairvichitraishcha padairyutam | saanusvaarairudaaraishcha tadojaH parikiirtyate || 106|| avagiito.api hiino.api syaadudaattaavabhaasakaH | yatra shabdaarthasampattistadojaH parikiirtitam || 107|| sukhaprayojyairyachChabdairyuktaM sushliShTasandhibhiH | sukumaaraarthasaMyuktaM saukumaaryaM taduchyate || 108|| suprasiddhaabhidhaanaa tu lokakarmavyavasthitaa | yaa kriyaa kriyate kaavye saarthavyaktiH pratiiyate || 109|| yasyaarthaanupraveshena manasaa parikalpyate | anantaraM prayogastu saa.arthavyaktirudaahR^itaa || 110|| divyabhaavapariitaM yachChR^i~Ngaaraadbhutayojitam | anekabhaavasaMyuktamudaaratvaM prakiirtitam || 111|| anekaarthavisheShairyat suuktaiH sauShThavasaMyutaiH | upetamatichitraarthaiH udaattaM tachcha kiirtyate || 112|| yanmanashshrotraviShayamaahlaadayati hiinduvat | liilaadyarthopapannaaM vaa taaM kaantiM kavayo viduH || 113|| yo manashshrotraviShayaH prasaadajanako bhavet | shabdabandhaH prayogeNa sa kaanta iti bhaNyate || 114|| evamete hyala~Nkaaraa guNaa doShaashcha kiirtitaaH | prayogameShaaM cha punarvakShyaami rasasaMshrayam || 115|| laghvakSharapraayakR^itamupamaaruupakaashrayam | kaavyaM kaaryaM tu naaTyaGYaiH viiraraudraadbhutaashrayam || 116|| gurvakSharapraayakR^itaM biibhatse karuNe tathaa | kadaachidraudraviiraabhyaaM yadaagharShaNajaM bhavet || 117|| ruupadiipakasaMyuktamaaryaavR^ittasamaashrayam | shR^i~Ngaare cha rase viire kaavyaM syaannaaTakaashrayam || 118|| uttarottarasaMyuktaM viire kaavyaM tu yadbhavet | jagatyatijagatyaaM vaa saMkR^ityaaM vaapi tadbhavet || 119|| tathaiva yuddhasampheTaa utkR^ityaaM saMprakiirtitau | karuNe shakvarii GYeyaa tathaivaatidhR^itirbhavet || 120|| yadviire kiirtitaM chChandaH tadraudre.api prayojayet | sheShaaNaamarthayogena chChandaH kaaryaH prayoktR^ibhiH || 121|| yachChandaH puurvamuddiShTaM viShamaardhasame samam | udaaramadhuraiH shabdaistatkaaryaM tu rasaanugam || 122|| shabdaanudaaramadhuraan pramadaabhidheyaan naaTyaashrayeShu kR^itiShu prayayeta kartum | tairbhuuShitaa bahu vibhaanti hi kaavyabandhaaH padmaakaraa vikasitaa iva raajahaMsaiH || 123|| trividhaM hyakSharaM kaaryaM kavibhirnaaTakaashrayam | hrasvaM diirghaM pluta~nchaiva rasabhaavavibhaavakam || 124|| ekamaatraM bhaved hrasvaM dvimaatraM diirghamiShyate | plutaM chaiva trimaatraM syaadakSharaM svarayojanaat || 125|| smR^ite chaasuuyite chaiva tathaa cha paridevite | paThataaM braahmaNaanaa~ncha plutamakSharamiShyate || 126|| akaarastu smR^ite kaaryaM uukaarashchaapyasuuyite | paridevite tu haakaara OMkaaro.adhyayane tathaa || 127|| hrasvadiirghaplutaaniiha yathaabhaavaM yathaarasam | kaavyayogeShu sarveShu hyakSharaaNi prayojayet || 128|| chekriiDitaprabhR^itibhirvikR^itaistu shabdaiH yuktaa na bhaanti lalitaa bharataprayogaaH | yaGYakriyeva rurucharmadhuraiH kR^itaaktaiH veshyaa dvijairiva kamaNDaludaNDahastaiH || 129|| mR^idulalitapadaarthaM guuDhashabdaarthahiinaM budhajanasukhabhogyaM yuktimannR^ittayogyam | bahurasakR^itamaargaM sandhisandhaanayuktaM bhavati jagati yogyaM naaTakaM prekShakaaNaam || 130|| anubandhaH bhuuShaNaakSharasa~Nghaatau shobhodaaharaNe tathaa | hetusaMshayadR^iShTaantaaH praaptaabhipraaya eva cha || 131|| nidarshanaM niruktaM cha siddhishchaatha visheShaNam | guNaatipaataatishayau tulyatarkaH padochchayaH || 132|| dR^iShTaM chaivopadiShTaM cha vichaarastadviparyayaH | bhraMshashchaanunayo maalaa daakShiNyaM garhaNaM tathaa || 133|| arthaapattiH prasiddhishcha pR^ichChaa saaruupyameva cha | manorathashcha leshashcha kShobho.atha guNakiirtanam || 134|| GYeyaanyanuktasiddhishcha priyaM vachanameva cha | ShaTtriMshallakShaNaanyeva kaavyabandheShu nirdishet || 135|| ala~NkaarairguNaishchaiva bahubhiH samalaMkR^itam | bhuuShaNairiva chitraarthaistad bhuuShaNamiti smR^itam || 136|| yatraalpairakSharaiH shliShTairvichitramupavarNyate | tamapyakSharasa~NghaataM vidyaallakShaNasaMGYitam || 137|| siddhairarthaiH samaM kR^itvaa hyasiddho.arthaH prayujyate | yatra shliShTaa vichitraarthaa saa shobhetyabhidhiiyate || 138|| yatra tulyaarthayuktena vaakyenaabhipradarshanaat | saadhyante nipuNairarthaastadudaaharaNaM smR^itam || 139|| yat prayojanasaamarthyaat vaakyamiShTaarthasaadhakam | samaasoktaM manograahi sa heturiti saMGYitaH || 140|| apariGYaatatattvaarthaM vaakyaM yatra samaapyate | anekatvaadvichaaraaNaaM sa saMshaya iti smR^itaH || 141|| sarvalokamanograahi yastu pakShaarthasaadhakaH | hetornidarshanakR^itaH sa dR^iShTaanta iti smR^itaH || 142|| dR^iShTvaivaavayavaan kaaMshchid bhaavo yatraanumiiyate | praaptiM taamapi jaaniiyaallakShaNaM naaTakaashrayam || 143|| abhuutapuurvo yo.apyarthaH saadR^ishyaatparikalpitaH | lokasya hR^idayagraahii so.abhipraaya iti smR^itaH || 144|| yatraarthaanaaM prasiddhaanaaM kriyate parikiirtanam | paraapekShaadyudaasaarthaM tannidarshanamuchyate || 145|| niravadyasya vaakyasya puurvoktaarthaprasiddhaye | yaduchyate tu vachanaM niruktaM tadudaahR^itam || 146|| bahuunaaM cha pradhaanaanaaM naama yatraabhikiirtyate | abhipretaarthasiddhyarthaM saa siddhirabhidhiiyate || 147|| siddhaan bahuun pradhaanaarthaan uktvaa yatra prayujyate | visheShayuktaM vachanaM viGYeyaM tadvisheShaNam || 148|| guNaabhidhaanairvividhairvipariitaarthayojitaiH | guNaatipaato madhurairniShThuraarthairbhavedatha || 149|| bahuun guNaan kiirtayitvaa saamaanyajanasambhavaan | visheShaH kiirtyate yastu GYeyaH so.atishayo budhaiH || 150|| ruupakairupasaabhirvaa tulyaarthaiH suprayojitaiH | apratyakShaarthasaMsparshastulyatarkaH prakiirtitaH || 151|| bahuunaaM cha prayuktaanaaM padaanaaM bahubhiH padaiH | uchchayaH sadR^ishaartho yaH sa viGYeyaH padochchayaH || 152|| yathaadeshaM yathaakaalaM yathaaruupaM cha varNyate | yatpratyakShaM parokShaM vaa dR^iShTaM tadvarNato.api vaa || 153|| parigR^ihya tu shaastraarthaM yadvaakyamabhidhiiyate | vidvanmanoharaM svantamupadiShTaM taduchyate || 154|| puurvaashayasamaanaarthairapratyakShaarthasaadhanaiH | anekopaadhisaMyukto vichaaraH parikiirtitaH || 155|| vichaarasyaanyathaabhaavastathaa dR^iShTopadiShTayoH | sandehaatkalpyate yastu sa viGYeyo viparyayaH || 156|| vaachyamarthaM parityajya dR^iShTaadibhiranekadhaa | anyasminneva patanaadiha bhraMshaH sa iShyate || 157|| ubhayoH priitijanano viruddhaabhiniviShTayoH | arthasya saadhakashchaiva viGYeyo.anunayo budhaiH || 158|| iipsitaarthaprasiddhyarthaM kiirtyate yatra suuribhiH | prayojanaanyanekaani saa maaletyabhisaMGYitaa || 159|| hR^iShTaiH prasannavadanairyatparasyaanuvartanam | kriyate vaakyacheShTaabhistaddaakShiNyamiti smR^itam || 160|| yatra saMkiirtayan doShaM guNamarthena darshayet | guNaatipaataad doShaadvaa garhaNaM naama tadbhavet || 161|| arthaantarasya kathane yatraanyo.arthaH pratiiyate | vaakyamaadhuryasampannaa saarthaapattirudaahR^itaa || 162|| vaakyaiH saatishayairuktaa vaakyaarthasya prasaadhakaiH | lokaprasiddhairbahubhiH prasiddhiriti kiirtitaa || 163|| yatraakaarodbhavairvaakyairaatmaanamathavaa param | pR^ichChyate chaabhidhatte.arthaM saa pR^ichChetyabhisaMGYitaa || 164|| dR^iShTashrutaanubhuutaarthakathanaadisamudbhavam | saadR^ishyaM kShobhajananaM saaruupyamiti saMGYitam || 165|| hR^idayasthasya vaakyasya guuDhaarthasya vibhaavakam | anyaapadeshaiH kathanaM manoratha iti smR^itaH || 166|| yadvaakyaM vaakyakushalairupaayenaabhidhiiyate | sadR^ishaarthaabhiniShpattyaaH sa lesha iti kiirtitaH || 167|| paradoShairvichitraarthairyatraatmaa parikiirtyate | adR^iShTo.apyanyo.api vaa kashchit sa tu kShobha iti smR^itaH || 168|| loke guNaatiriktaanaaM guNaanaaM yatra naamabhiH | eko.api shabdyate tattu viGYeyaM guNakiirtanam || 169|| prastaavenaiva sheSho.arthaH kR^itsno yatra pratiiyate | vachanena vinaanuktasiddhiH saa parikiirtitaa || 170|| yatprasannena manasaa puujyaM puujayituM vachaH | hR^iShTaprakaashanaarthaM tu saa priyoktirudaahR^itaa || 171|| etaani kaavyasya cha lakShaNaani ShaTtriMshaduddeshanidarshanaani | prabandhashobhaakaraNaani tajGYaiH samyak prayojyaani rasaayanaani || 172|| iti bharatiiye naaTyashaastre vaagabhinaye kaavyalakShaNo naama ShoDasho.adhyaayaH | ## Encoded by Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo at com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}