%@@1 % File name : natya15.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 15 Chandovichitirnaama % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama % Description/comments : % Transliterated by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Proofread by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Latest update : April 20, 2005 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % http://sanskrit.bhaarat.com See the document project %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=50pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 15 ..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 15 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha pa~nchadasho.adhyaayaH ChandaaMsyevaM hi yaaniiha mayoktaani dvijottamaaH | vR^ittaani teShu naaTye.asmin prayojyaani nibodhata || 1|| aadye punarantye dve dve guruNii chet | saa syaattanumadhyaa gaayatrasamutthaa || 2|| yathaa \- saMtyaktavibhuuShaa bhraShTaa~njananetraa | hastaarpitagaNDaa kiM \? tvaM tanumadhyaa || 3|| laghugaNa aadau bhavati chatuShkaH | guruyugamantye makarakashiirShaa || 4|| yathaa \- svayamupayaantaM bhajasi na kaantam | bhayakari kiM \? tvaM makarakashiirShaa || 5|| ekamaatraM ShaTke syaad dvitiiyaM paade | khyaataruupaa vR^itte saa maalinii naamnaa || 6|| ShaDakSharakR^ite paade laghu yatra dvitiiyakam | sheShaaNi tu guruuNi syurmaalinii saa mataa yathaa || 7|| snaanagandhaadhikyairvastrabhuuShaayogaiH | vyaktamevaasau tvaM maalinii prakhyaataa || 8|| dvitiiyaM pa~nchamaM chaiva laghu yatra pratiShThitam | sheShaaNi cha guruuNi syurmaalatii naama saa yathaa || 9|| shobhate baddhayaa ShaTpadaaviddhayaa | maalatiimaalayaa maaninii liilayaa || 10|| dvitiiyaM cha chaturthaM cha pa~nchamaM cha yadaa laghu | yasyaaH saptaakShare paade GYeyaa saa tuuddhataa yathaa || 11|| sau trikau yadi paade hyantimashcha gakaaraH | uShNigutthitapaadaa uddhataa khalu naamnaa || 12|| dantakR^intakR^itaastraM vyaakulaalakashobham | shaMsatiiva tavaasyaM nirdayaM ratayuddham || 13|| aadau dve nidhane chaiva guruNii yatra vai sadaa | paade saptaakShare GYeyaa naamnaa bhramaramaalikaa || 14|| paade paade niviShTau samyagvirachitau tsau | antye yadi gakaaraH saa tu bhramaramaalaa || 15|| yathaa \- naanaakusumachitre praapte surabhimaase | eShaa bhramati mattaa kaante bhramaramaalaa || 16|| aadyaM tR^itiiyamantyaM cha pa~nchamaM saptamaM tathaa | guruuNyaShTaakShare paade siMhalekheti saa yathaa || 17|| jaatu yasya gau na , paade saMsthitaH samasvaruupe | taamanuShTubaashrayasthaaM vaavadanti siMhalekhaam || 18|| yattvayaa hyanekabhaavaishcheShTitaM rahaH sugaatri | tanmano mama praviShTaM vR^ittamadya siMhalekham || 19|| chaturthaM cha dvitiiyaM cha ShaShThamaShTamameva cha | guruuNyaShTaakShare paade yatra tanmattacheShTitam || 20|| yadaa tu jaatparau ralau gakaara eva cha sthitaH | anuShTubudbhavaM tadaa vadanti mattacheShTitam || 21|| yathaa \- charaavaghuurNitekShaNaM vilambitaakulaalakam | asaMsthitaiH padaiH priyaa karoti mattacheShTitam || 22|| aShTaakSharakR^ite paade sarvaaNyeva bhavanti hi | guruuNi yasminsaa naamnaa vidyunmaaleti kiirtitaa || 23|| mau gau chaantyau yasyaaH paade paadasyaante vichChedashcha | saa chaanuShTupChandasyuktaa nityaM sadbhirvidyunmaalaa || 24|| saambhobhaarairaanaanadbhiH shyaamaambhodairvyaapte vyomni | aadityaaMshuspardhinyeShaa dikShu bhraantaa vidyunmaalaa || 25|| pa~nchamaM saptamaM chaantyaM guru paade.aShTake tathaa | ChandoGYairGYeyametattu vR^ittaM chittavilaasitam || 26|| smitavashaviprakaashairdashanapadairamiibhiH | varatanu puurNachandraM tava mukhamaavR^iNoti || 27|| navaakSharakR^ite paade triiNi syurnaidhanaani cha | guruuNi yasyaaH saa naamnaa GYeyaa madhukarii yathaa || 28|| ShaDiha yadi laghuuni syurnidhanagatamakaarashchet | budhajanabR^ihatiisaMsthaa bhavati madhukarii naamnaa || 29|| kusumitamabhipashyantii vividhatarugaNaishChannam | vanamatishayagandhaaDhyaM bhramati madhukarii hR^iShTaa || 30|| dashaakSharakR^ite paade triiNyaadau triiNi naidhane | yasyaa guruuNi saa GYeyaa pa~Nktirutpalamaalikaa || 31|| triiNyaadau yadi hi guruuNi syushchatvaaro yadi laghavo madhye | pa~NktaavantagatamakaaraH syaadviGYeyaa kuvalayamaalaakhyaa || 32|| yathaa \- asmiMste shirasi tadaa kaante vaiDuuryasphaTikasuvarNaaDhye | shobhaaM svaaM na vahati taaM baddhaa sushliShTaa kuvalayamaaleyam || 33|| dvitiiyaM cha chaturthaM cha ShaShTamaShTamameva cha | hrasvaM dashaakShare paade yatra saa shikhisaariNii || 34|| jau trikau hi paadagau tu yasya gau cha saMshritau tathaa samau stau | pa~NktiyogasupratiShThitaa~Ngii saa mayuurasaariNiiti naamnaa || 35|| yathaa \- naiva te.asti saMgamo manuShyairnaapi kaamabhogachihnamanyat | garbhiNiiva dR^ishyase hyanaarye kiM mayuurasaariNii tvamevam || 36|| aadyaM chaturthamantyaM cha saptamaM dashamaM tathaa | guruuNi traiShTubhe paade yatra syurdodhakaM tu tat || 37|| bhau tu bhagaaviti yasya gaNaaH syuH syaachcha yatistrichaturbhirathaa.asmin | traiShTubhameva hi tatkhalu naamnaa dodhakavR^ittamiti pravadanti || 38|| yathaa \- praskhalitaaprapadapravichaayaM mattavighuurNitagaatravilaasam | pashya vilaasini ku~njarametaM dodhakavR^ittamayaM prakaroti || 39|| aadau dvau pa~nchamaM chaivaapyaShTamaM naidhanaM tathaa | guruNyekaadashe paade yatra tanmoTakaM yathaa || 40|| eSho.ambudatulyanisvanaravaH kShiivaH skhalamaanavilambagatiH | shrutvaa ghanagarjitamadritaTe vR^ikShaan pratimoTayati dviradaH || 41|| navamaM saptamaM ShaShThaM tR^itiiyaM cha bhavellaghu | sarvaasvavasthaasu cha kaamatantre yogyaasi kiM vaa bahunendravajraa || 43|| ebhireva tu saMyuktaa laghubhistraiShTubhii yadaa | upendravajraa viGYeyaa laghvaadaaviha kevalam || 44|| priye shriyaa varNavisheShaNena smitena kaantyaa sukumaarabhaavaiH | amii guNaa ruupaguNaanuruupaa bhavanti te kiM tvamupendravajraa || 45|| aadyaM tR^itiiyamantyaM cha saptamaM navamaM tathaa | guruuNyekaadashe paade yatra saa tu rathoddhataa || 46|| kiM tvayaa subhaTa duuravarjitaM naatmano na suhR^idaaM priyaM kR^itam | yatpalaayanaparaayaNasya te yaati dhuuliradhunaa rathoddhataa || 47|| yathaa \- kiM tvayaa kumatisa~Ngayaa sadaa naaGYayeva suhR^idaaM priyaM kR^itam | yad gR^ihaadvachanaroShakampitaa yaati tuurNamabalaa rathoddhataa || 48|| aadyaM tR^itiiyamantyaM cha saptamaM dashamaM guru | yasyaastu traiShTubhe paade viGYeyaa svaagataa hi saa || 49|| yathaa \- adya me saphalamaayatanetre jiivitaM madanasaMshrayabhaavam | aagataasi bhavanaM mama yasmaatsvaagataM tava varoru niShiida || 50|| ShaShThaM cha navamaM chaiva laghunii traiShTubhe yadi | guruuNyanyaani paade tu saa GYeyaa shaalinii yathaa || 51|| duHshiilaM vaa nirguNaM vaaparaM vaa loke dhairyaadapriyaM na braviiShi | tasmaachChiilaM saadhuhetoH suvR^ittaM maadhuryaatsyaatsarvathaa shaalinii tvam || 52|| tR^itiiyaM chaiva ShaShThaM cha navamaM dvaadashaM tathaa | guruuNi jaagate paade yatra tattoTakaM bhavet || 53|| yadi so.atra bhavettu samudrasamastriShu chaapi tathaa niyamena yatiH | satataM jagatiivihitaM hi tataM gaditaM khalu toTakavR^ittamidam || 54|| yathaa \- kimidaM kapaTaashrayadurviShahaM bahushaaThyamatholbaNaruukShakatham | svajanapriyasajjanabhedakaraM nanu toTakavR^ittamidaM kuruShe || 55|| aadyaM tR^itiiyamantyaM cha pa~nchamaM ShaShThameva cha | tathopaantyaM jagatyaaM cha guru chetkumudaprabhaa || 56|| yau trikau tathaa nyau yadi khalu paade ShaDbhireva varNairyadi cha yatiH syaat | nityasaMniviShTaa jagatividhaane naamataH prasiddhaa kumudanibhaa saa || 57|| yathaa \- manmathena viddhaa salalitabhaavaa nR^ittagiitayogaa pravikasitaakShii | nindyamadya kiM tvaM vigalitashobhaa chandrapaadayuktaa kumudavatii cha || 58|| mataantare \- yadi khalu paade nyau trikau yathaa yau yatirapi varNaiH ShaDbhireva chetsyaat | jagatividhaane nityasaMniviShTaa kumudanibhaa saa naamataH prasiddhaa || 59|| yathaa \- kumudanibhaa tvaM kaamabaaNaviddhaa kimasi natabhruuH shiitavaatadagdhaa | mR^idunaliniivaapaaNDuvaktrashobhaa kathamapi jaataa hyagrataH sakhiinaam || 60|| dvaadashaakSharake paade saptamaM dashamaM laghu | aadau pa~nchaakSharachChedashchandralekhaa tu saa yathaa || 61|| vaktraM saumyaM te padmapatraayataakSham kaamasyaavaasaM sunaasochchaprahaasam | kaamasyaapiidaM kaamamaahartukaamaM kaante kaantyaa tvaM chandralekheva bhaasi || 62|| tR^itiiyamantyaM navamaM pa~nchamaM cha yadaa guru | dvaadashaakSharake paade yatra saa pramitaakSharaa || 63|| yathaa \- smitabhaaShiNii hyachapalaaparuShaa nibhR^itaapavaadavimukhii satatam | api kasyachidyuvatirasti sukhaa pramitaakSharaa sa hi pumaa~njayati || 64|| dvitiiyamantyaM dashamaM chaturthaM pa~nchamaaShTame | guruuNi dvaadashe paade vaMshasthaa jagatii tu saa || 65|| yadi trikau jtau bhavatastu paadatastathaiva cha jraavavasaanasaMsthitau | tadaa hi vR^ittaM jagatiipratiShThitaM vadanti vaMshasthamitiiha naamataH || 66|| na me priyaa tvaM bahumaanavarjitaaM priyaM priyaa te paruShaabhibhaaShiNii | tathaa cha pashyaamyahamadya vigrahaM dhruvaM hi vaMshasthagatiM kariShyati || 67|| chaturthamantyaM dashamaM saptamaM cha yadaa guru | bhaveddhi jaagate paade tadaa syaaddhariNaplutaa || 68|| paruShavaakyakashaabhihitaa tvayaa bhayavilokanapaarshvaniriikShaNaa | varatanuH pratataplutasarpaNairanukaroti gatairhariNaplutam || 69|| saptamaM navamaM chaantyamupaantyaM cha yadaa guru | dvaadashaakSharake paade kaamadatteti saa yathaa || 70|| karajapadavibhuuShitaa yathaa tvaM sudati dashanavikShataadharaa cha | gatirapi charaNaavalagnamandaa tvamasi mR^iganibhaakShi kaamadattaa || 71|| aadyaM chaturthaM dashamaM saptamaM cha yadaa laghu | paade tu jaagate yasyaa aprameyaa tu saa yathaa || 72|| na te kaachidanyaa samaa dR^ishyate strii nR^iloke vishiShTaa guNairadvitiiyaiH | trilokyaaM guNajGYaan samaahR^itya sarvaan jagatyaprameyaasi sR^iShTaa vidhaatraa || 73|| dvitiiyaM pa~nchamaM chaiva hyaShTamekaadashe yathaa | paade yatra laghuuni syuH padminii naama saa yathaa || 74|| raastrikaaH saagaraakhyaa niviShTaa yadaa syaat trike cha trike yuktaruupaa yatiH | sanniviShTaa jagatyaastatassaa budhair naamatashchaapi saMkiirtyate padminii || 75|| dehatoyaashayaa vaktrapadmojjvalaa netrabhR^i~Ngaakulaa dantahaMsasmitaa | keshapaashachChadaa chakravaakastanii padminiiva priye bhaasi me sarvadaa || 76|| phullapadmaananaa tvaM dvirephekShaNaa keshapatrachChadaa chakravaakastanii | piitatoyaavalii baddhakaa~nchiiguNaa padminiiva priye bhaasi niire sthitaa || 77|| aadau ShaT dashamaM chaiva paade yatra laghuunyatha | sheShaaNi tu guruuNi syurjaagate puTasaMGYitaa || 78|| yadi charaNaniviShTau nau tathaa myau yatividhirapi yuktyaaShTaabhiriShTaH | bhavati cha jagatiisthaH sarvadaasau ya iha hi puTavR^ittaM naamatastu || 79|| upavanasalilaanaaM baalapadmairbhramaraparabhR^itaanaaM kaNThanaadaiH | madanamadavilaasaiH kaaminiinaaM kathayati puTavR^ittaM puShpamaasaH || 80|| dvitiiyaantye chaturthaM cha navamaikaadashe guru | vichChedo.atijagatyaaM tu chaturbhiH saa prabhaavatii || 81|| kathaM nvidaM kamalavishaalalochane gR^ihaM dhanaiH pihitakare divaakare | achintayantyabhinavavarShavidyutastvamaagataa sutanu yathaa prabhaavatii || 82|| triiNyaadaavaShTamaM chaiva dashamaM naidhanadvayam | guruuNyatijagatyaaM tu tribhishChedaiH praharShiNii || 83|| bhaavasthairmadhurakathaiH subhaaShitaistvaM saaTopaskhalitavilambitairgataishcha | shobhaaDhyairharasi manaaMsi kaamukaanaaM suvyaktaM hyatijagatii praharShiNii cha || 84|| ShaShThaM cha saptamaM chaiva dashamaikaadashe laghu | trayodashaakShare paade GYeyaM mattamayuurakam || 85|| vidyunnaddhaaH sendradhanura~njitadehaa vaatoddhuutaaH shvetavalaakaakR^itashobhaaH | ete meghaa garjitanaadojjvalachihnaaH praavR^iTkaalaM mattamayuuraaH kathayanti || 86|| aadau dve chaturthaM chaiva chaaShTamaikaadashe guru | antyopaantye cha shakvaryaa vasantatilakaa yathaa || 87|| chitrairvasantakusumaiH kR^itakeshahastaa | sragdaamamaalyarachanaa suvibhuuShitaa~Ngii | naanaavasantakavibhuuShitakarNapaashaa saakShaadvasantatilakeva vibhaati naarii || 88|| pa~nchaadau shakvarii paade guruuNi triiNi naidhane | pa~nchaakSharaadau cha yatirasaMbaadhaa tu saa yathaa || 89|| yathaa \- maanaalokaGYaH sutabalakulashiilaaDhyo yasminsammaanaM na sadR^ishamanu pashyeddhi | gachChettaM tyaktvaa drutagatiraparaM desham kiirNaa naanaarthairavaniriyamasaMbaadhaa || 90|| chatvaaryaadau guruuNi syurdashamaikaadashe tathaa | antyopaantye cha shakvaryaaH paade tu sharabhaa yathaa || 91|| eShaa kaantaa vrajati lalitaa vepamaanaa gulmaishchChannaM vanamabhinavaiH saMpraviddham | haa haa kaShTaM kimidamiti no vedmi muuDho vyaktaM kaante sharabhalalitaantvaM karoShi || 92|| adau ShaT dashamaM chaiva laghu chaiva trayodasham | yatraatishakvare paade GYeyaa naandiimukhii tu saa || 93|| yathaa \- na khalu tava kadaachitkrodhataamraayataakShaM bhrukuTivalitabha~NgaM dR^iShTapuurvaM mayaasyam | kimiha bahubhiruktairyaa mamechChaa hR^idisthaa tvamasi madhuravaakyaa devi naandiimukhiiva || 94|| aadyaM chaturthaM ShaShThaM cha naidhanaM cha yadaa guru | ShoDashaakSharake paade yatrebhalalitaM tu tat || 95|| bhrau yadi naashcha nityamiha virachitacharaNaH gashcha tathaa vai bhavati nidhanamupagataH | syaadapi chaaShTimeva yadi satatamanugataM tatkhalu vR^ittamagravR^iShabhagajavilasitam || 96|| kaalatoyadharaiH sudhiiradhanapaTupaTaharavaiH sarjakadambaniipakuTajakusumasurabhiH | kandalasendragopakarachitamavanitalaM viikShya karotyasau vR^iShabhagajavilasitam || 97|| aadyaatparaaNi vai pa~ncha dvaadashaM satrayodashaH | antyopaantye cha diirghaaNi lalitapravaraM hi tat || 98|| yadaa ymau paadasthau bhavata iha chetstau tathaa gau tathaa ShaDbhishchaanyairyatirapi cha varNairyathaa syaat | tadapyaShTau nityaM samanugatamevoktamanyaiH prayogaGYairvR^ittaM pravaralalitaM naamatastu || 99|| yathaa \- nakhaaliiDhaM gaatraM dashanakhachitaM choShThagaNDaM shiraH puShponmishraM pravilulitakeshaalakaantam | gatiH khinnaa cheyaM vadanamapi saMbhraantanetram aho shlaaghyaM vR^ittaM pravaralalitaM kaamacheShTam || 100|| aadyaatparaaNi pa~nchaatha dvaadashaM satrayodasham | antyaM saptadashe paade shikhariNyaaM guruuNi cha || 101|| chaturbhistasyaiva pravaralalitasya trikagaNaiH yadaa lau gashchaante bhavati charaNe.atyaShTigadite | yadaa ShaDbhishchChedo bhavati yadi maargeNa vihitaH tadaa vR^itteShveShaa khalu shikhariNii naama gaditaa || 102|| yathaa \- mahaanadyaa bhogaM pulinamiva bhaati te jaghanaM tathaasyaM netraaDhyaM bhramarasahitaM pa~Nkajamiva | gatirmandaa cheyaM sutanu tava cheShTaa sulalitaa stanaabhyaaM taabhyaaM tvaM shikhariNi supiinaasi vanite || 103|| yatra pa~ncha laghuunyaadau trayodashachaturdashe | ShoDashaikaadashe chaiva tatsyaadvR^iShabhacheShTitam || 104|| yadi hi charaNe nsau slau gaH kramaadviniveshitaaH yadi khalu yatiH ShaDbhirvarNairstathaa dashabhiH punaH | yadi vihitaM syaadatyaShTiH prayogasukhaashrayaM vR^iShabhalalitaM vR^ittaM GYeyaM tathaa hariNiiti vaa || 105|| yathaa \- jaladhararavaM shrutvaa shrutvaa madochChrayadarpito vilikhitamahiishR^i~NgaakShepairvR^iShaiH pratinardya cha | svayuvativR^ito goShThaadgoShThaM prayaati cha nirbhayo vR^iShabhalalitaM chitraM vR^ittaM karoti cha shaadvale || 106|| chatvaaryaadau cha dashamaM guru yatra trayodashaM chaturdashaM tathaantye dve chaikaadashamathaapi cha || 107|| yadaa saptadashe paade sheShaaNi cha laghuunyatha| bhavanti yasminsaa GYeyaa shriidharii naamato yathaa || 108|| mo bhnau cha syushcharaNarachitaastau guruu cha praviShTaa shChedaH shiShTo yadi cha dashabhiH syaattathaanyaishchaturbhiH | atyaShTau cha pratiniyamitaa varNataH spaShTaruupaa saa viGYeyaa dvijamunigaNaiH shriidharii naamatastu || 109|| snaanaishchuurNaiH sukhasurabhibhirgandhavaasaishcha dhuupaiH puShpaishchaanyaiH shirasi rachitairvastrayogaishcha taistaiH | naanaaratnaiH kanakakhachitaira~NgasaMbhogasaMsthai rvyaktaM kaante kamalanilayaa shriidhariivaatibhaasi || 110|| aadyaM chaturthaM ShaShThaM cha dashamaM naidhanaM guru | tadvaMshapatrapatitaM dashabhiH saptabhiryatiH || 111|| yathaa eSha gajo.adrimastakataTe kalabhaparivR^itaH kriiDati vR^ikShagulmagahane kusumabhiranate | megharavaM nishamya muditaH pavanajavasamaH sundari vaMshapatrapatitaM punarapi kurute || 112|| dvitiiyamantyaM ShaShThaM chaapyaShTamaM dvaadashaM tathaa | chaturdashaM pa~nchadashaM paade saptadashaakShare || 113|| bhavanti yatra diirghaaNi sheShaaNi cha laghuunyatha | vilambitagatiH saa tu viGYeyaa naamato yathaa || 114|| yadaa dviruditau hi paadamabhisaMshritau jsau trikau tathaiva cha punastayornidhanamaashritau yau lagau | tadaShTiratipuurvikaa yatirapi svabhaavaadyathaa vilambitagatistadaa nigaditaa dvijairnaamataH || 115|| yathaa \- vighuurNitavilochanaa pR^ithuvikiirNahaaraa punaH pralambarashanaa chalatskhalitapaadamandaklamaa | na me priyamidaM janasya bahumaanaraageNa ya nmadena vivashaa vilambitagatiH kR^itaa tvaM priye || 116|| pa~nchaadau pa~nchadashakaM dvaadashaikaadashe guru | chaturdashaM tathaantye dve chitralekhaa dhR^itau smR^itaa || 117|| yathaa naanaaratnaaDhyairbahubhiradhikaM bhuuShaNaira~NgasaMsthai rnaanaa gandhaaDhyairmadanajanakaira~NgaraagairvichitraiH | keshaiH snaanaaDhyaiH kusumabharitairvastraraagaishcha taistaiH kaante saMkShepaat kimiha bahunaa chitralekheva bhaasi || 118|| antyaM saptadashaM chaiva ShoDashaM sachaturdasham | trayodashaM dvaadashaM cha ShaShThamaShTamameva cha || 119|| triiNyaadau cha guruuNi syuryasmiMstvekonaviMshake | paade laghuuni sheShaaNi shaarduulakriiDitaM tu tat || 120|| msau jsau tau guru cha prayoganiyataa yasminniviShTaastrikaa aadyaa chaantyayatishchatustrikayutaa GYeyaa paraa saptabhiH | nityaM yatpadamaashritaa hyatidhR^itirnityaM kaviinaaM priyaM tajGYeyaM khalu vR^ittajaatinipuNaiH shaarduulavikriiDitam || 121|| yathaa \- naanaashastrashataghnitomarahataaH prabhraShTasarvaayudhaaH nirbhinnodarapaadabaahuvadanaa nirNaashitaaH shatravaH | dhairyotsaahaparaakramaprabhR^itibhistaistairvichitrairguNaiH vR^ittaM te ripughaati bhaati samare shaarduulavikriiDitam || 122|| taavattvaM vijitendriyaH shubhamate sarvaatmanaa pratyahaM daane shiilavidhau cha yojaya manaH svargaapavargaapaham | yaavad vyaadhijaraaprachaNDanakharo vyaayatsaTaabhirbhR^ishaM mR^ityuste na karoti jiivitamR^igaiH shaarduulavikriiDitam || 123|| chatvaaryaadau cha ShaShThaM cha saptamaM sachaturdasham | tathaa pa~nchadashaM chaiva ShiDashaM naidhanaM tathaa || 124|| etaani cha guruuNi syuH sheShaaNi tu laghuunyatha | paade yatra kR^itau GYeyaa naamnaa suvadanaa tu saa || 125|| mrau mnau ybhau lgau cha samyagyadi cha virachitaaH paade kramavashaat vichChedaH saptabhiH syaatpunarapi cha yatiH saptaakSharakR^itaa | yadyeShaa saMshritaa syaatkR^itimapi cha punaH shliShTaakSharapadaa vidvadbhirvR^ittajaatau tata iha gaditaa naamnaa suvadanaa || 126|| yathaa \- netre liilaalasaante kamaladalanibhe bhruuchaapavinate raktoShThaM piinamadhyaM samasahitaghanaaH snigdhaashcha dashanaaH | karNaavaMsapralambau chibukamapi nataM ghoNaa suruchiraa vyaktaM tvaM martyaloke varatanu vihitaasyekaa suvadanaa || 127|| chatvaaryaadau tathaa ShaShThaM saptamaM cha chaturdasham | aShTaadashaM saptadashaM tathaa pa~nchadashaM punaH || 128|| antyopaantye guruuNyatra laghuunyanyaani sarvadaa | ekaviMshatike paade sragdharaa naama saa yathaa || 129|| mrau mnau yau yashcha samyagyadi hi virachitaaH syustrikaaH paadayoge varNaiH puurvopadiShTairyatirapi cha punaH saptabhiH saptabhiH syaat | vR^ittaM samyagyadi syaatprakR^itimanugataM tatvavidbhiH pradiShTaM viGYeyaM vR^ittajaatau kavijanadayitaa sragdharaa naamatastu || 130|| yathaa \- chuutaashokaaravindaiH kuravakatilakaiH karNikaaraiH shiriiShaiH punnaagaiH paarijaatairvakulakuvalayaiH kiMshukaiH saatimuktaiH | etairnaanaaprakaaraiH bahulasurabhibhirviprakiirNaishcha taistaiH vaasantaiH puShpavR^indairnaravara vasudhaa sragdharevaadya bhaati || 131|| chaturthamaadyaM ShaShThaM cha dashamaM dvaadashaM tathaa | ShoDashaaShTaadashe chaiva naidhanaM cha guruuNyatha || 132|| dvaaviMshatyakShare paade sheShaaNi cha laghuunyatha | bhavanti yatra tajGYeyaM bhadrakaM naamato yathaa || 133|| bhrau charaNe yadaa viniyatau trikau kramavashaadathaatikR^itividhau nrau cha tataH paraM cha ruchiraavanantarakR^itau nagaavapi punaH | tachcha dashaaShTavarNarachitaa chaturShvapi tathaa yatishcha satataM bhadrakavR^ittameva khalu naaTyayogakushalairbudhairnigaditam || 134|| utplutamekahastacharaNaM dvitiiyakararechitaM vaMshamR^ida~NgavaadyamadhuraM vichitrakaraNaanugaM bahuvidham | bhadrakametadadya subhage vidagdhagaticheShTitaiH sulalitaiH nR^ityasi vibhramaakulapadaM viviktarasabhaavitaM shashimukhi || 135|| antyamekonaviMshaM cha saptamaM satrayodasham | ekaadashaM saptadashaM pa~nchamaM cha guruuNyatha || 136|| sheShaaNi cha laghuuni syurvikR^ityaashcharaNe budhaiH | vR^ittaM tadashvalalitaM viGYeyaM naamato yathaa || 137|| yadi cha nakaara aadirachitaH pade virachito.anta eva lagau yadi cha nabhau tridhaa cha nihitau krameNa khalu madhyaavapi tathaa | yadi cha samaashritaM hi vikR^itiM yatishcha dashabhistathaikasahitaiH tata iha kiirtitaM munigaNairvishuddhacharitaistadashvalalitam || 138|| vividhatura~Nganaagarathayodhasa~NkulamalaM balaM samuditaM sharashatashaktikuntaparidhaasiyaShTivitataM bahupraharaNam | ripushatamuktashastraravabhiitasha~NkitabhaTaM bhayaakuladishaM kR^itamabhiviikShya saMyugamukhe samarpitaguNaM tvayaashvalalitam || 139|| ShaDaadaavaShTamaM chaiva hyekaadashachaturdashe | viMshaM saptadashaM chaiva trayoviMshaM tathaiva cha || 140|| etaani cha laghuuni syuH sheShaaNyatha guruuNi cha | chaturviMshatike paade meghamaaleti saa yathaa || 141|| yadi khalu charaNasthitau nau trikau kR^itikaaravyaastathaa raaH syuH kramaat | bhavati yadi yatistathaa saptabhiH saptabhi striShvato.anyaa yatiH pa~ncha vidyaattathaa || 142|| pavanabalasamaahR^itaa tiivragambhiiranaadaa balaakaavaliimekhalaa kShitidharasadR^ishochcharuupaa mahaaniiladhuumaa~njanaabhaambugarbhodbhavaa | surapatidhanurujjvalaabaddhakakShyaa taDiddyotasannaahapaTTiijvalaa gaganatalavisaariNii praavR^iShaNyaa dR^iDhaM meghamaalaadhikaM shobhate || 143|| aadyaM chaiva chaturthaM cha pa~nchamaM ShaShThameva cha | navamaM dashamaM chaiva naidhanaM cha bhavedguru || 144|| laghuunyanyaani sheShaaNi paade syuH pa~nchaviMshake | vR^ittajGYaiH saa tu viGYeyaa krau~nchapaadiiti naamataH || 145|| bhmau yadi paade sbhaavapi cheShTaavabhikR^itirapi cha hi yadi khalu vihitaa naashcha samudraaH syurviniviShTaa yadi cha khalu guru bhavati nidhanagatam | pa~nchabhiraadau Chedamupetaa punarapi yatiriha yadi khalu dashabhiH krau~nchapadeyaM vR^ittavidhaane suragaNapitR^igaNamunigaNavihitaa || 146|| yaH kila daakShaM vidrutasomaM kratuvaramachamasamapagatakalashaM paatitayuupaM kShiptachaShaalaM vichayanamasamidhamapashukacharukam | kaarmukamuktenaashu chakaara vyapagatasuragaNapitR^igaNamiShuNaa nityamasau te daityagaNaariH pradahatu makhamiva ripugaNamakhilam || 147|| yaa kapilaakShii pi~Ngalakeshii kaliruchiranudinamanunayakaThinaa diirghataraabhiH sthuulasiraabhiH parivR^itavapuratishayakuTilagatiH | aayataja~Nghaa nimnakapolaa laghutarakuchayugaparigatahR^idayaa saa parihaaryaa krau~nchapadaa strii dhruvamiha niravadhisukhamabhilaShataa || 148|| aShTaavaadau guruuNi syustathaa chaikonaviMshakam | ekaviMshaM cha viGYeyaM chaturviMshaM sanaidhanam || 149|| etaani guru saMkhyaani sheShaaNi cha laghuunyatha | ShaDviMshatyakShare paade tadbhuja~NgavijR^imbhitam || 150|| yasyaaM mau to naaH strau nityaM praticharaNamatha gaditakaastrikaa hyanupuurvashaH ShaDviMshatyaamekonaayaaM cha yadi hi khalu yatirabhidhaa chaturbhirathaaShTaabhiH | pashchaadantyau lgau saMyojyau yadi bhavati manujadayitaaM samaashritamutkR^itiM naamnaa vR^ittaM loke khyaataM kavivadana vikasanaparaM bhuja~NgavijR^imbhitam || 151|| yathaa \- ruupopetaaM devaiH sR^iShTaaM samadagaja vilasitagatiM niriikShya tilottamaaM praadakShiNyaatpraaptaaM draShTuM bahuvadana machalanayanaM shiraH kR^itavaan hariH | diirghaM nishvasyaantarguuDhaM stanavadana jaghanaruchiraaM niriikShya tathaa punaH pR^iShThe nyastaM devendreNa pravaramaNi kanakavalayaM bhuja~NgavijR^imbhitam || 152|| daNDakaM naama viGYeyamutkR^iteradhikataram | meghamaalaadikaM tatsyaannau chaadau kaaguhaa trikaaH || 153|| yathaa \- muditajanapadaakulaa sphiitasasyaakaraa bhuutadhaatrii bhavantaM samabhyarchati dviradakaraviluptahintaalataaliivanaastvaaM namasyanti vindhyaadayaH parvataaH | sphuTitakalashaashuktinigiirNamuktaa phalairuurmihastairnamasyanti vaH saagaraaH muditajalacharaakulaaH saMprakiirNamalaaH kiirtayantiiva kiirtiM mahaanimnagaaH || 154|| etaani samavR^ittaani mayoktaani dvijottamaaH | viShamaardhasamaanaaM tu punarvakShyaami lakShaNam || 155|| yatra paadaastu viShamaa naanaavR^ittasamudbhavaaH | grathitaaH paadayogena tad vR^ittaM viShamaM smR^itam || 156|| dvau samaM dvau cha viShamau vR^itte.ardhaviShame tathaa | sarvapaadaishcha viShamairvR^ittaM viShamamuchyate || 157|| hrasvaadyamatha diirghaadyaM diirghaM hrasvamathaapi vaa | yugmojaviShamaiH paadaiH vR^ittamardhasamaM bhavet || 158|| paade siddhe samaM siddhaM viShamaM saarvapaadikam | dvayorardhasamaM vidyaadeSha Chedastu paadataH || 159|| Chedaastu ye mayaa proktaa samavR^ittavikalpitaH | trikairviShamavR^ittaanaaM saMpravakShyaami lakShaNam || 160|| naidhane.anyatarasyaaM vai prathame paada iShyate | dvitiiye charaNe cha syaadityanuShTup samaasataH || 161|| sau gau tu prathame paade srau lgau chaapi dvitiiyake | yugme.ardhaviShame paade GYeyaa pathyaa tu saa trikaiH || 162|| priyadaivatamitraasi priyasaMbandhibaandhavaa | priyadaanarataa pathyaa dayite tvaM priyaasi me || 163|| mrau gau tu prathame paade ysau lgau cha dvitiiyake | paade bhau lgau tR^itiiye cha chaturthe tu tasau lagau || 164|| naivaachaaro na te mitraM na saMbandhiguNapriyaa | sarvathaa sarvaviShamaa pathyaa na bhavasi priye || 165|| ayujorlakShaNaM hyetadvipariitaM tu yatra cha | pathyaa hi vipariitaa saa viGYeyaa naamato yathaa || 166|| kR^itena ramaNasya kiM sakhi roSheNa te.apyartham | vipariitaa na pathyaasi tvaM jaDe kena mohitaa || 167|| chaturthaadakSharaadyatra trilaghu syaadayuktataH | anuShTupchapalaa saa tu viGYeyaa naamato yathaa || 168|| na khalvasyaaH priyatamaH shrotavyaM vyaahR^itaM sakhyaa | naaradasya pratikR^itiH kathyate chapalaa hiiyam || 169|| vipulaa tu yuji GYeyaa laghutvaatsaptamasya tu | sarvatra saptamasyaiva keShaaMchidvipulaa yathaa || 170|| saMkShiptaa vajramadhye hi hemakumbhanibhastanii | vipulaasi priye shroNyaaM puurNachandranibhaanane || 171|| ga~Ngeva meghopagame aaplaavitavasundharaa | kuulavR^ikShaanaarujantii sravantii vipulaa balaat || 172|| aagataa meghasamaye bhiiru bhiirukulodgate | ekaraatrau paragR^ihaM chorii bandhanamarhasi || 173|| evaM vividhayogaastu pathyaapaadaa bhavanti hi | yugmojaviShamaiH paadaiH sheShairanyaistrikairyathaa || 174|| gurvantakaH sarvalaghustriko nityaM hi neShyate | prathamaadakSharaadyatra chaturthaatpraaglaghuH smR^itaH || 175|| pathyaapaadaM samaasthaapya triiNyante tu guruuNyatha | bhavanti paade satataM budhaistadvakramiShyate || 176|| dantakShataadharaM subhru jaagaraglaananetraM cha | ratisaMbhogakhinnaM te darshaniiyataraM vaktram || 177|| ityeShaa sarvaviShamaa naamato.anuShTubuchyate | tadvidaaM matavaiShamyaM trikaadakSharatastathaa || 178|| paade ShoDashamaatraastu gaathaaMshakavikalpitaaH | chaturbhiraMshakairGYeyaa vR^ittaGYairvaanavaasikaa || 179|| asaMsthitapadaa suvihvalaa~Ngii madaskhalitacheShTitairmanoGYaa | kva yaasyasi varoru suratakaale viShamaa kiM vaanavaasikaa tvam || 180|| sjau sgau cha prathame paade tathaa chaiva tR^itiiyake | ketumatyaaM gaNaaH proktaaH bhrau ngau gashcha sadaa budhaiH || 181|| sphuritaadharaM chakitanetraM raktakapolamambujadalaakSham | kimidaM ruShaapahR^itashobhaM ketumatiisamaM vada mukhaM te || 182|| vaktrasyaaparapuurvasya chaadau nau ro lagau trikaaH | najau rajau dvitiiye cha sheShaagraM punareva tu || 183|| prathame cha tR^itiiye nau ralau gashcha prakiirtitaH | gaNaashchaaparavaktre tu najau jrau dvichaturthayoH || 184|| sutanu jalapariitalochanaM jaladaniruddhamivendumaNDalam | kimidamaparavaktrameva te shashivadane.adya mukhaM paraa~Nmukham || 185|| nau yau tu prathame paade njau jrau gashcha tathaapare | yatra tatpuShpitaagraa syaadyadi sheShaM tu puurvavat || 186|| pavanabalavidhuutachaarushaakhaM pramuditakokilakaNThanaadaramyam | madhukaraparigiiyamaanashabdaM varatanu pashya vanaM supuShpitaagram || 187|| sjau slau chaadau yathaa nsau jgau bhnau jlau gashcha tathaa punaH | sjau sjau gashcha trikaa hyete udgataayaaH prakiirtitaaH || 188|| tava romaraajiratibhaati sutanu madanasya ma~njarii | naabhikamalavivarotpatitaa bhramaraavaliiva kusumaatsamudgataa || 189|| sjau slau cha tato nsau jgau nau sau cheti tR^itiiyake | sjau sjau gashcha chaturthe tu lalitaayaa gaNaaH smR^itaaH || 190|| lalitaakulabhramitachaaru vasanakarachaarupallavaa | pravikasitakamalakaantimukhii pravibhaasi devii suratashramaaturaa || 191|| evametaani vR^ittaani samaani viShamaaNi cha | naaTakaadyeShu kaavyeShu prayoktavyaani suuribhiH || 192|| santyanyaanyapi vR^ittaani yaanyuktaaniiha piNDashaH | na cha taani prayojyaani na shobhaaM janayanti hi || 193|| yaanyataH pratiShiddhaani giitake taani yojayet | dhruvaayoge tu vakShyaami teShaaM chaiva vikalpanam || 194|| vR^ittalakShaNamevaM tu samaasena mayoditam | ata uurdhvaM pravakShyaami hyaaryaaNaamapi lakShaNam || 195|| pathyaa cha vipulaa chaiva chaShalaa mukhato.aparaa | jaghane chapalaa chaiva aaryaaH pa~ncha prakiirtitaaH || 196|| aasaaM tu saMpravakShyaami yatimaatraavikalpanam | lakShaNaM niyamaM chaiva vikalpaguNasaMshrayam || 197|| yatishChedastu viGYeyashchaturmaatro gaNaH smR^itaH | dvitiiyaantyau yujau paadaavayujau tvaparau smR^itau || 198|| gurumadhyavihiinastu chaturgaNasamanvitaH | ayuggaNo vidhaatavyo yuggaNastu yathepsitaH || 199|| ShaShTho vai dvivikalpastu naidhano hyekasaMsthitaH | pashchaadardhe tu ShaShThaH syaadekamaatrastu kevalaH || 200|| dvivikalpastu ShaShTho yo gurumadhyo bhavettu saH | tathaa sarvalaghushchaiva yatisaMGYaasamaashritaa || 201|| dvitiiyaadilaghurGYeyaH saptame pa~nchame yatiH | prathamaadirathaantye cha pa~nchame vaa vidhiiyate || 202|| gaNeShu triShu paadasya yasyaaH pathyaa tu saa bhavet | atashcha vipulaanyaa tu viGYeyaa yatilakShaNaa || 203|| ayujaH sarvaguravo gurumadhyaa gaNaa yujaH | yasyaaH syuH paadayoge tu viGYeyaa chapalaa hi saa || 204|| triMshadaadye tu viGYeyaaH saptaviMshatishchaapare | ubhayorardhayorGYeyo maatraapiNDo vibhaagashaH || 205|| triMshattasyaashcha yadi syuretaani dviguNaani tu | triiNyakSharaaNi chaanyaani nyasya saMkhyaavibhaagashaH || 206|| etaani laghusaMGYaani nirdiShTaani samaasataH | sarveShaaM chaivamaaryaaNaamakSharaaNaaM yathaakramam || 207|| ardhaaShTamagaNaardhaa cha savavaaryaa prakiirtitaa | ShaShThashcha dvivikalpastu naidhane hyekasaMsthitaH || 208|| pashchaadvaa yo gaNaH ShaShTha ekamaatraH sa uchyate | dvivikalpastu yaH ShaShTho gurumadhyo bhavettu saH || 209|| yathaa sarvalaghushchaiva yatiH saMkhyaasamaashritaa | saa dvitiiyaa dvilaghukaa saptame prathame yatiH || 210|| gurumadhyavihiinastu chaturgaNasamanvitaH | ayuggaNo vidhaatavyaH yuggaNastu sa eva cha || 211|| prathamatR^itiiyau paadau dvaadashamaatrau bhavettu saa pathyaa | vipulaanyaa khalu gaditaa puurvoditalakShaNopetaa || 212|| pathyaa yathaa \- raktamR^idupadmanetraa sitadiirghabahulamR^idukeshii | kasya tu pR^ithumR^idujaghanaa tanubaahvaM sodarii pathyaa || 213|| vipulaa yathaa \- vipulajaghanavadanastananayanaistaamraadharoShThakaracharaNaiH | aayatanaasaagaNDairlalaaTakarNaiH shubhaa kanyaa || 214|| dvitiiyashcha chaturthashcha gurumadhyagato bhavet | ubhayorardhayoryatra viGYeyaa chapalaa yathaa || 215|| udbhaTagaaminii paruShabhaaShiNii kaamachihnakR^itaveShaa | jaanaati maaMsayuktaa suraapriyaa sarvatashchapalaa || 216|| puurvaardhe lakShaNaM hyetadasyaaH sa cha mukhena tu | pashchimaardhe tu chapalaa yasyaaH saa jaghanena tu || 217|| mukhachapalaa yathaa \- aaryaamukhe tu chapalaa tathaapi chaaryaa na me yataH saa kim | dakShaa gR^ihakR^ityeShu tathaa duHkhe bhavati duHkhaartaa || 218|| jaghanachapalaa yathaa \- varamR^iganayane chapalaasi varoru shashaa~NkadarpaNanibhaasye | kaamasya saarabhuute na puurvamadachaarujaghanena || 219|| ubhayorardhayoretallakShaNaM dR^ishyate yadi | vR^ittaGYaiH saa tu viGYeyaa sarvatashchapalaa sakhi || 220|| kaaryau dvaadashamaatrau cha paadaavaadyau tR^itiiyakau | aShTaadasha dvitiiyaM cha tathaa pa~nchadashottamaa || 221|| chatuHpa~nchaprakaaraaNaaM chatuShkaaNaaM visheShataH | prastaarayogamaasaadya baahulyaM saMpradarshayet || 222|| pa~nchapa~nchaashadaadyaa tu triMshadaadyaa tathaiva cha | aaryaa tvakSharapiNDena viGYeyaatra prayoktR^ibhiH || 223|| triMshatastvatha varNebhyo laghuvarNatrayaM bhavet | sheShaaNi gurusaMkhyaani hyevaM sarvatra nirdishet || 224|| sarveShaameva chaaryaaNaamakSharaaNaaM yathaakramam | sarveShaaM jaativR^ittaanaaM puurvamuttarasaMkhyayaa || 225|| vikalpagaNanaaM kR^itvaa saMkhyaapiNDena nirdishet | aaryaagiitirathaaryaiva kevalaM tvaShTabhirgaNaiH || 226|| itaraarthe jaH ShaShThastu nalaghugaNa iShyate | vR^ittairevaM tu vividhairnaanaaChandassamudbhavaiH | kaavyabandhaastu kartavyaaH ShaTtriMshallakShaNaanvitaaH || 227|| iti bharatiiye naaTyashaastre Chandovichitirnaama pa~nchadasho.adhyaayaH | ## Encoded by Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo at com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}