%@@1 % File name : natya13.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 13 karayuktidharmiivya~njaka % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama % Description/comments : % Transliterated by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Proofread by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Latest update : June 17, 2005 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % http://sanskrit.bhaarat.com See the document project %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 13 ..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 13 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha trayodasho.adhyaayaH ye tu puurvaM mayaa proktaastrayo vai naaTyamaNDapaaH | teShaaM vibhaagaM viGYaaya tataH kakShyaaM prayojayet || 1|| ye nepathyagR^ihadvaare mayaa puurvaM prakiirtite | tayorbhaaNDasya vinyaaso madhye kaaryaH prayoktR^ibhiH || 2|| kakShyaavibhaago nirdeshyo ra~NgapiiThaparikramaat | parikrameNa ra~Ngasya kakShyaa hyanyaa vidhiiyate || 3|| kakShyaavibhaage GYeyaani gR^ihaaNi nagaraaNi cha | udyaanaaraamasaritastvaashramaa aTavii tathaa || 4|| pR^ithivii saagaraashchaiva trailokyaM sacharaacharam | varShaaNi saptadviipaashcha parvataa vividhaastathaa || 5|| alokashchaiva lokashcha rasaatalamathaapi cha | daityanaagaalayaashchaiva gR^ihaaNi bhavanaani cha || 6|| nagare vaa vane vaapi varShe vaa parvate.api vaa | yatra vaartaa pravarteta tatra kakShyaaM pravartayet || 7|| baahyaM vaa madhyamaM vaapi tathaivaabhyantaraM punaH | duuraM vaa sannikR^iShTaM vaa deshaM tu parikalpayet || 8|| puurvapraviShTaa ye ra~NgaM GYeyaaste.abhyantaraa budhaiH | pashchaatpraviShTaa viGYeyaaH kakShyaabhaage tu baahyataH || 9|| teShaaM tu darshanechChuryaH pravishedra~NgamaNDapam | dakShiNaabhimukhaH so.atha kuryaadaatmanivedanam || 10|| yato mukhaM bhavedbhaaNDaM dvaaraM nepathyakasya cha | saa mantavyaa tu dik puurvaa naaTyayoge na nityashaH || 11|| niShkraamedyashcha tasmaadvai sa tenaiva tathaa vrajet | yatastasya kR^itaM tena puruSheNa nivedanam || 12|| niShkraanto.arthavashaachchaapi pravishedyadi tadgR^iham | yataH praaptaH sa puruShastena maargeNa niShkramet || 13|| athavaarthavashaachchaapi tenaiva saha gachChati | tathaiva pravishet gehamekaakii sahito.api vaa || 14|| tayoshchaapi pravishatoH kakShyaamanyaaM vinirdishet | parikrameNa ra~Ngasya tvanyaa kakShyaa vidhiiyate || 15|| samaishcha sahito gachChenniichaishcha parivaahitaH | atha prekShaNikaashchaapi viGYeyaa hyagrato gatau || 16|| saiva bhuumistu bahubhirvikR^iShTaa syaatparikramaiH | madhyaa vaa sannikR^iShTaa vaa teShaamevaM vikalpayet || 17|| nagare vaa vane vaapi saagare parvate.api vaa | divyaanaaM gamanaM kaaryaM dviipe varSheShu vaa punaH || 18|| aakaashena vimaanena maayayaapyatha vaa punaH | vividhaabhiH kriyaabhirvaa naanaarthaabhiH prayogataH || 19|| naaTake chChannaveShaaNaaM divyaanaaM bhuumisa~ncharaH | maanuShe kaaraNaadeShaaM yathaa bhavati darshanam || 20|| bhaarate tvatha haime vaa harivarSha ilaavR^ite | ramye kiMpuruShe vaapi kuruShuuttarakeShu vaa || 21|| divyaanaaM ChandagamanaM sarvavarSheShu kiirtitam | bhaarate maanuShaaNaa~ncha gamanaM saMvidhiiyate || 22|| gachChedyadi vikR^iShTastu deshakaalavashaannaraH | a~NkachChede tamanyasmin nirdisheddhi praveshake || 23|| ahnaH pramaaNaM gatvaa tu kaaryalaabhaM vinirdished | tathaalaabhe tu kaaryasya a~NkachChedo vidhiiyate || 24|| kShaNo muhuurto yaano vaa divaso vaapi naaTake | ekaa~Nke sa vidhaatavyo biijasyaarthavashaanugaH || 25|| a~NkachChede tu nirvR^ittaM maasaM vaa varShameva vaa | nordhvaM varShaatprakartavyaM kaaryama~Nkasamaashrayam || 26|| evaM tu bhaarate varShe kakShyaa kaaryaa prayogataH | maanuShaaNaaM gatiryaa tu divyaanaantu nibodhata || 27|| himavatpR^iShThasaMsthe tu kailaase parvatottame | yakShaashcha guhyakaashchaiva dhanadaanucharaashcha ye || 28|| rakShaHpishaachabhuutaashcha sarve haimavataaH smR^itaaH | hemakuuTe cha gandharvaa viGYeyaaH saapsarogaNaaH || 29|| sarve naagaashcha niShadhe sheShavaasukitakShakaaH | mahaamerau trayastriMshad GYeyaa devagaNaa budhaiH || 30|| niile tu vaiDuuryamaye siddhaa brahmarShayastathaa | daityaanaaM daanavaanaa~ncha shvetaparvata iShyate || 31|| pitarashchaapi viGYeyaa shR^i~NgavantaM samaashritaaH | ityete parvataaH shreShThaa divyaavaasaaH prakiirtitaaH || 32|| teShaaM kakShyaavibhaagashcha jambuudviipe bhavedayam | teShaaM na cheShTitaM kaaryaM svaiH svaiH karmaparaakramaiH || 33|| parichCha\(chChe\)davisheShastu teShaaM maanuShalokavat | sarve bhaavaashcha divyaanaaM kaaryaa maanuShasaMshrayaaH || 34|| teShaantvanimiShatvaM yattanna kaaryaM prayoktR^ibhiH | iha bhaavaa rasaashchaiva dR^iShTaaveva pratiShThitaaH || 35|| dR^iShTyaa hi suuchito bhaavaH punara~Ngairvibhaavyate | evaM kakShyaavibhaagastu mayaa prokto dvijottamaaH || 36|| punashchaiva pravakShyaami pravR^ittiinaantu lakShaNam | chaturvidhaa pravR^ittishcha proktaa naaTyaprayogataH | aavantii daakShiNaatyaa cha paa~nchaalii choDhramaagadhii || 37|| atraaha pravR^ittiriti kasmaat \?\ uchyate pR^ithivyaaM naanaadeshaveShabhaaShaachaaravaartaaH prakhyaapayatiiti vR^ittiH | pravR^ittishcha nivedane | atraaha - yathaa pR^ithivyaaM bahavo deshaaH santi , kathamaasaaM chaturvidhatvam upapannaM, samaanalakShaNashchaasaaM prayoga uchyate \,\ satyametat | samaanalakShaNa aasaaM prayogaH | kintu naanaadeshaveShabhaaShaachaaro loka iti kR^itvaa lokaanumatena vR^ittisaMshritasya naaTyasya vR^ittiinaaM mayaa chaturvidhatvamabhihitaM bhaaratii saattvatii kaishikyaarabhaTii cheti | vR^ittisaMshritaishcha prayogairabhihitaa deshaaH | yataH pravR^ittichatuShTayamabhinirvR^ittaM prayogashchotpaaditaH | tatra daakShiNaatyaastaavat bahunR^ittagiitavaadyaa kaishikiipraayaaH chaturamadhuralalitaa~Ngaabhinayaashcha | tadyathaa - mahendro malayaH sahyo mekalaH paalama~njaraH | eteShu ye shritaa deshaaH sa GYeyo dakShiNaapathaH || 38|| kosalaaggstoshalaashchaiva kali~Ngaa yavanaa khasaaH | draviDaandhramahaaraaShTraa vaiShNaa vai vaanavaasajaaH || 39|| dakShiNasya samudrasya tathaa vindhyasya chaantare | ye deshaasteShu yu~njiita daakShiNaatyaaM tu nityashaH || 40|| aavantikaa vaidishikaaH sauraaShTraa maalavaastathaa | saindhavaastvatha sauviiraa aavartaaH saarbudeyakaaH || 41|| daashaarNaastraipuraashchaiva tathaa vai maartikaavataaH | kurvantyaavantikiimete pravR^ittiM nityameva tu || 42|| saattvatiiM kaishikiiM chaiva vR^ittimeShaaM samaashritaa | bhavet pryogo naaTye.atra sa tu kaaryaH prayoktR^ibhiH || 43|| a~Ngaa va~NgaaH kali~Ngaashcha vatsaashchaivoDhramaagadhaaH | pauNDraa nepaalakaashchaiva antargiribahirgiraaH || 44|| tathaa plava~Ngamaa GYeyaa maladaa mallavartakaaH | brahmottaraprabhR^itayo bhaargavaa maargavaastathaa || 45|| praajyotiShaaH pulindaashcha vaidehaastaamraliptakaaH | praa~NgaaH praavR^itayashchaiva yu~njantiihoDhramaagadhiim || 46|| anye.api deshaaH praachyaaM ye puraaNe samprakiirtitaaH | teShu prayujyate hyeShaa pravR^ittishchoDhramaagadhii || 47|| paa~nchaalaa saurasenaashcha kaashmiiraa hastinaapuraaH | baahliikaa shalyakaashchaiva madrakaushiinaraastathaa || 48|| himavatsaMshritaa ye tu ga~NgaayaashchottaraaM disham | ye shritaa vai janapadaasteShu paa~nchaalamadhyamaaH || 49|| paa~nchaalamadhyamaayaaM tu saattvatyaarabhaTii smR^itaa | prayogastvalpagiitaartha aaviddhagativikramaH || 50|| dvidhaa kriyaa bhavatyaasaaM ra~NgapiiThaparikrame | pradakShiNapradeshaa cha tathaa chaapyapradakShiNaa || 51|| aavantii daakShiNaatyaa cha pradakShiNaparikrame | apasavyapradeshaastu paa~nchaalii choDhramaagadhii || 52|| aavantyaaM daakShiNaatyaayaaM paarshvadvaaramathottaram | paa~nchaalyaamoDhramaagadhyaaM yojyaM dvaaraM tu dakShiNam || 53|| ekiibhuutaaH punashchaitaaH prayoktavyaaH prayoktR^ibhiH | paarShadaM deshakaalau vaapyarthayuktimavekShya cha || 54|| yeShu desheShu yaa kaaryaa pravR^ittiH parikiirtitaa | tadvR^ittikaani ruupaaNi teShu tajGYaH prayojayet || 55|| ekiibhuutaaH punastvetaa naaTakaadau bhavanti hi | avekShya vR^ittibaahulyaM tattatkarma samaacharet || 56|| saarthe baahulyamekasya sheShaaNaamatha buddhimaan | yeShaamanyasya baahulyaM pravR^ittiM puurayettadaa || 57|| prayogo dvividhashchaiva viGYeyo naaTakaashrayaH | sukumaarastathaaviddho naaTyayuktisamaashrayaH || 58|| yattvaaviddhaa~Ngahaarantu chChedyabhedyaahavaatmakam | maayendrajaalabahulaM pustanepathyasaMyutam || 59|| puruShairbahubhiryuktamalpastriikaM tathaiva cha | saattvatyaarabhaTiiyuktaM naaTyamaaviddhasaMGYitam || 60|| DimaH samavakaarashcha vyaayogehaamR^igau tathaa | etaanyaaviddhasaMGYaani viGYeyaani prayoktR^ibhiH || 61|| eShaaM prayogaH kartavyo daityadaanavaraakShasaiH | uddhataa ye cha puruShaaH shauryaviiryabalaanvitaaH || 62|| naaTakaM saprakaraNaM bhaaNo viithya~NkanaaTike | sukumaaraprayogaaNi maanuSheShvaashritaastu ye || 63|| atha baahyaprayogeShu prekShaagR^ihavivarjite | vidikShvapi bhavedra~NgaH kadaachid bharturaaGYayaa || 64|| pR^iShTha kutapaM naaTye yuktaa yato mukhaM bharataaH | saa puurvaa mantavyaa prayogakaale tu naaTyaGYaiH || 65|| dvaaraaNi ShaT chaiva bhavanti chaasya ra~Ngasya digbhaagavinishchitaani | naaTyaprayogeNa khalu praveshe praachyaaM pratiichyaaM cha dishi praveshaH || 66|| vidhaanamutkramya yathaa cha ra~Nge vinaa pramaaNaadvidishaH prayoge | dvaarantu yasmaatsamR^ida~NgabhaaNDaM praachiiM dishaM taaM manasaa.adhyavasyet || 67|| vayo.anuruupaH prathamantu vesho vesho.anuruupashcha gatiprachaaraH | gatiprachaaraanugatashcha paaThyaM paaThyaanuruupaabhinayashca kaaryaH || 68|| dharmii yaa dvividhaa proktaa mayaa puurvaM dvijottamaaH | laukikii naaTyadharmii cha tayorvakShyaami lakShaNam || 69|| svabhaavabhaavopagataM shuddhaM tvavikR^itaM tathaa | lokavaartaakriyopetama~Ngaliilaavivarjitam || 70|| svabhaavaabhinayopetaM naanaastriipuruShaashrayam | yadiidR^ishaM bhavennaaTyaM lokadharmii tu saa smR^itaa || 71|| ativaakyakriyopetamatisattvaatibhaavakam | liilaa~NgahaaraabhinayaM naaTyalakShaNalakShitam || 72|| svaraala~NkaarasaMyuktamasvasthapuruShaashrayam | yadiidR^ishaM bhavennaaTyaM naaTyadharmii tu saa smR^itaa || 73|| lokaprasiddhaM dravyantu yadaa naaTye prayujyate | muurtimat saabhilaaSha~ncha naaTyadharmii tu saa smR^itaa || 74|| aasannoktantu yadvaakyaM na shR^iNvanti parasparam | anuktaM shruuyate vaakyaM naaTyadharmii tu saa smR^itaa || 75|| shailayaanavimaanaani charmavarmaayudhadhvajaaH | muurtimantaH prayujyante naaTyadharmii tu saa smR^itaa || 76|| ya ekaaM bhuumikaaM kR^itvaa kurviitaikaantare.aparaam | kaushalyaadekakatvaadvaa naaTyadharmii tu saa smR^itaa || 77|| yaa gamyaa pramadaa bhuutvaa gamyaa bhuumiShu yujyate | gamyaa bhuumiShvagamyaa cha naaTyadharmii tu saa smR^itaa || 78|| lalitaira~NgavinyaasaistathotkShiptapadakramaiH | nR^ityate gamyate yachcha naaTyadharmii tu saa smR^itaa || 79|| yo.ayaM svabhaavo lokasya sukhaduHkhakriyaatmakaH | so.a~NgaabhinayasaMyukto naaTyadharmii tu saa smR^itaa || 80|| yashchetihaasavedaartho brahmaNaa samudaahR^itaH | divyamaanuSharatyarthaM naaTyadharmii tu saa smR^itaa || 81|| yashcha kakShyaavibhaago.ayaM naanaavidhisamaashritaH | ra~NgapiiThagataH prokto naaTyadharmii tu saa bhavet || 82|| naaTyadharmiipravR^ittaM hi sadaa naaTyaM prayojayet | na hya~Ngaabhinayaatki~nchidR^ite raaga pravartate || 83|| sarvasya sahajo bhaavaH sarvo hyabhinayo.arthataH | a~Ngaala~NkaaracheShTaabhirnaaTyadharmii prakiirtitaa || 84|| evaM kakShyaavibhaagastu dharmii yuktaya eva cha | viGYeyaa naaTyatattvaGYaiH prayoktavyaashcha tattvataH || 85|| ukto mayehaabhinayo yathaavat shaakhaakR^ito yashcha kR^ito.a~NgahaaraiH | punashcha vaakyaabhinayaM yathaavadvakShye svaravya~njanavarNayuktam || 86|| iti bharatiiye naaTyashaastre karayuktidharmiivya~njako naama trayodasho.adhyaayaH | ## Encoded by Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo at com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}