%@@1 %% File name : natya12.itx %%-------------------------------------------- %% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 12 gatiprachAra %% Author : Sage Bharata %% Language : Sanskrit %% Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama %% Description/comments : %% Transliterated by : Sowmya Krishnapur krsowmya at yahoo.com %% Proofread by : Sowmya Krishnapur krsowmya at yahoo.com %% Latest update : May 22, 2007 %% Send corrections to : sanskrit@cheerful.com %% %% Special Instructions: %% i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty %% Transliteration scheme: ITRANS 5.2 %% Site access : %% http://sanskritdocuments.org %%----------------------------------------------------- %% The text is to be used for personal studies and research only. %% Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' %% agreement. %% @@2 %% %% Commands upto #indian and others with \ mark %% are needed for devanaagarii output and formatting. %%-------------------------------------------------------- % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 12 gatiprachAra ..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 12 gatiprachaara ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha dvaadasho.adhyaayaH gatiprachaara evaM vyaayaamasaMyoge kaaryaM maNDalakalpanam | ataH paraM pravakShyaami gatiistu prakR^itisthitaaH || 1|| tatropavahanaM kR^itvaa bhaaNDavaadyapuraskR^itam | yathaamaargarasopetaM prakR^itiinaaM praveshane || 2|| dhruvaayaaM saMprayuktaayaaM paTe chaivaapakarShite | kaaryaH praveshaH paatraaNaaM naanaartharasasambhavaH || 3|| sthaanaM tu vaiShNavaM kR^itvaa hyuttame madhyame tathaa | samunnataM samaM chaiva chaturasramurastathaa || 4|| baahushiirShe prasanne cha naatyutkShipte cha kaarayet | griivaapradeshaH kartavyo mayuuraa~nchitamastakaH || 5|| karNaadaShTaa~Ngulasthe cha baahushiirShe prayojayet | urasashchaapi chibukaM chatura~NgulasaMsthitam || 6|| hastau tathaiva kartavyau kaTiinaabhitaTasthitau | dakShiNo naabhisaMsthastu vaamaH kaTitaTasthitaH || 7|| paadayorantaraM kaaryaM dvau taalaavardhameva cha | paadotkShepastu kartavyaH svapramaaNavinirmitaH || 8|| chatustaalo dvitaalashchaapyekataalastathaiva cha | chatustaalastu devaanaaM paarthivaanaaM tathaiva cha || 9|| dvitaalashchaiva madhyaanaaM taalaH striiniichali~Nginaam | chatuShkalo.atha dvikalastathaa hyekakalaH smR^itaH || 10|| chatuShkalo hyuttamaanaaM madhyaanaaM dvikalo bhavet | tathaa chaikakalaH paado niichaanaaM saMprakiirtitaH || 11|| sthitaM madhyaM drutaM chaiva samavekShya layatrayam | yathaaprakR^itinaaTyaGYo gatimevaM prayojayet || 12|| dhairyopapannaa gatiruttamaanaaM madhyaa gatirmadhyamasammataanaam | drutaa gatishcha prachuraadhamaanaaM layatrayaM sattvavashena yojyam || 13|| eSha eva tu viGYeyaH kalaataalalaye vidhiH | punargatiprachaarasya prayogaM shruNutaanaghaaH || 14|| svabhaavaattuuttamagatau kaaryaM jaanukaTiisamam | yuddhachaariiprayogeShu jaanustanasamaM nyaset || 15|| paarshvakraantaiH salalitaiH paadairvaadyaanvitairatha | ra~NgakoNonmukhaM gachChet samyak pa~nchapadaani cha || 16|| vaamavedhaM tataH kuryaadvikShepaM dakShiNena tu | parivR^itya dvitiiyaM tu gachChet koNaM tataH param || 17|| tatraapi vaamavedhastu vikShepo dakShiNena cha | tato bhaaNDonmukho gachChet taanyeva tu padaani cha || 18|| evaM gataagataiH kR^itvaa padaanaamiha viMshatim | vaamavedhaM tataH kuryaat vikShepaM dakShiNasya cha || 19|| ra~Nge vikR^iShTe bharatena kaaryo gataagataiH paadagatiprachaaraH | tryashrastrikoNe chaturasrara~Nge gatiprachaarashchaturasra eva || 20|| yaH samaiH saMhito gachChettatra kaaryo layaashrayaH | chatuShkalo.atha dvikalastathaivaikakalaH punaH || 21|| atha madhyamaniichaistu gachChedyaH parivaaritaH | chatuShkalamathaardhaM cha tathaa chaikakalaM punaH || 22|| daityadaanavayakShaaNaaM nR^ipapannagarakShasaam | chatustaalapramaaNena kartavyaatha gatirbudhaiH || 23|| divaukasaaM tu sarveShaaM madhyamaa gatiriShyate | tatraapi choddhataa ye tu teShaaM devaiH samaa gatiH || 24|| R^iShaya uuchuH \- yadaa manuShyaa raajaanasteShaaM devagatiH katham | atrochyate kathaM naiShaa gatii raaGYaaM bhaviShyati || 25|| iha prakR^itayo divyaa divyamaanuShya eva cha | maanuShya iti viGYeyaa naaTyanR^ittakriyaaM prati || 26|| devaanaaM prakR^itirdivyaa raaGYaaM vai divyamaanuShii | yaa tvanyaa lokaviditaa maanuShii saa prakiirtitaa || 27|| devaaMshajaastu raajaano vedaadhyaatmasu kiirtitaaH | evaM devaanukaraNe doSho hyatra na vidyate || 28|| ayaM vidhistu kartavyaH svachChandagamanaM prati | saMbhramotpaataroSheShu pramaaNaM na vidhiiyate || 29|| sarvaasaaM prakR^itiinaaM tu avasthaantarasaMshrayaa | uttamaadhamamadhyaanaaM gatiH kaaryaa prayoktR^ibhiH || 30|| chaturardhakalaM vaa syaat tadardhakalameva cha | avasthaantaramaasaadya kuryaad gativicheShTitam || 31|| jyeShThe chatuShkalaM hyatra madhyame dvikalaM bhavet | dvikalaa chottame yatra madhye tvekakalaa bhavet || 32|| kalikaM madhyame yatra niicheShvardhakalaM bhavet | evamardhaardhahiinaM tu jaDaanaaM saMprayojayet || 33|| jvaraarte cha kShudhaarte cha tapaHshraante bhayaanvite | vismite chaavahitthe cha tathautsukyasamanvite || 34|| shR^i~Ngaare chaiva shoke cha svachChandagamane tathaa | gatiH sthitalayaa kaaryaadhikalaantarapaatitaa || 35|| punashchintaanvite chaiva gatiH kaaryaa chatuShkalaa | asvasthakaamite chaiva bhaye vitraasite tathaa || 36|| aavege chaiva harShe cha kaarye yachcha tvaraanvitam | aniShTashravaNe chaiva kShepe chaadbhutadarshane || 37|| api chaatyaayike kaarye duHkhite shatrumaargaNe | aparaaddhaanusaraNe shvaapadaanugatau tathaa || 38|| eteShvevaM gatiM praaGYo vikalaaM saMprayojayet | uttamaanaaM gatiryaa tu na taaM madhyeShu yojayet || 39|| yaa gatirmadhyamaanaaM tu na taaM niicheShu yojayet | gatiH shR^i~NgaariNii kaaryaa svasthakaamitasambhavaa || 40|| duutiidarshitamaargastu pravishedra~NgamaNDalam | suuchayaa chaapyabhinayaM kuryaadarthasamaashrayam || 41|| hR^idyairgandhaistathaa vastrairala~Nkaaraishcha bhuuShitaH | naanaapuShpasugandhaabhirmaalaabhiH samalaMkR^itaH || 42|| gachChet salalitaiH paadairatikraantasthitaistathaa | tathaa sauShThavasaMyuktairlayataalavashaanugaiH || 43|| paadayoranugau hastau nityaM kaaryau prayoktR^ibhiH | utkShipya hastaM paatena paadayoshcha viparyayaat || 44|| prachChannakaamite chaiva gatiM bhuuyo nibodhata | visarjitajanaH srastastathaa duutiisahaayavaan || 45|| nirvaaNadiipo naatyarthaM bhuuShaNaishcha vibhuuShitaH | velaasadR^ishavastrashcha saha duutyaa shanaistathaa || 46|| vrajet prachChannakaamastu paadairnishshabdamandagaiH | shabdashaMkyutsukashcha syaadavalokanatatparaH || 47|| vepamaanashariirashcha shaMkitaH praskhalan muhuH | rase raudre tu vakShyaami daityarakShogaNaan prati || 48|| eka eva rasasteShaaM sthaayii raudro dvijottamaaH | nepathyaraudro viGYeyastva~Ngaraudrastathaiva cha || 49|| tathaa svabhaavajashchaiva tridhaa raudraH prakalpitaH | rudhiraklinnadeho yo rudhiraardramukhastathaa || 50|| tathaa pishitahastashcha raudro nepathyajastu saH | bahubaahurbahumukho naanaapraharaNaakulaH || 51|| sthuulakaayastathaa praaMshura~NgaraudraH prakiirtitaH | raktaakShaH pi~Ngakeshashcha asito vikR^itasvaraH || 52|| ruukSho nirbhartsanaparo raudraH so.ayaM svabhaavajaH | chatustaalaantarotkShiptaiH paadaistvantarapaatitaiH || 53|| gatirevaM prakartavyaa teShaaM ye chaapi tadvidhaaH | ahR^idyaa tu mahii yatra shmashaanaraNakashmalaa || 54|| gatiM tatra prayu~njiita biibhatsaabhinayaM prati | kvachidaasannapatitaiH vikR^iShTapatitaiH kvachit || 55|| elakaakriiDitaiH paadairuparyupari paatitaiH | teShaamevaanugairhastairbiibhatse gatiriShyate || 56|| atha viire cha karttavyaa paadavikShepasaMyutaa | drutaprachaaraadhiShThaanaa naanaachaariisamaakulaa || 57|| paarshvakraantaidrutaaviddhaiH suuchiividdhaistathaiva cha | kalaakaalagataiH paadairaavege yojayet gatim || 58|| uttamaanaamayaM praayaH prokto gatiparikramaH | madhyaanaamadhamaanaaM cha gatiM vakShyaamyahaM punaH || 59|| vismaye chaiva harShe cha vikShiptapadavikramaan | aasaadya tu rasaM haasyametachchaanyaM cha yojayet || 60|| punashcha karuNe kaaryaa gatiH sthirapadairatha | baaShpaamburuddhanayanaH sannagaatrastathaiva cha || 61|| utkShiptapaatitakarastathaa sasvanarodanaH | gachChettathaadhyadhikayaa pratyagraapriyasaMshraye || 62|| eShaa striiNaaM prayoktavyaa niichasattve tathaiva cha | uttamaanaaM tu kartavyaa sadhairyaa baaShpasa~Ngataa || 63|| niHshvaasairaayatotsR^iShTaistathaivordhvaniriikShitaiH | na tatra sauShThavaM kaaryaM na pramaaNaM tathaavidham || 64|| madhyaanaamapi sattvaGYaa gatiryojyaa vidhaanataH | uraHpaatahatotsaahaH shokavyaakulachetanaH || 65|| naatyutkShiptaiH padairgachChet iShTabandhunipaatane | gaaDhaprahaare kaaryaa cha shithilaa~Ngabhujaashrayaa || 66|| vighuuNitashariiraa cha gatishchuurNapadairatha | shiitena chaabhibhuutasya varSheNaabhidrutasya cha || 67|| gatiH prayoktR^ibhiH kaaryaa striiniichaprakR^itaavatha | piNDiikR^itya tu gaatraaNi teShaaM chaiva prakampanam || 68|| karau vakShasi nikShipya kubjiibhuutastathaiva cha | dantoShThasphuraNaM chaiva chibukasya prakampanam || 69|| kaaryaM shanaishcha kartavyaM shiitaabhinayane gatau | tathaa bhayaanake chaiva gatiH kaaryaa vichakShaNaiH || 70|| striiNaaM kaapuruShaaNaaM cha ye chaanye sattvavarjitaaH | visphaarite chale netre vidhutaM cha shirastathaa || 71|| bhayasaMyuktayaa dR^iShTyaa paarshvayoshcha vilokanaiH | drutaishchuurNapadaishchaiva baddhvaa hastaM kapotakam || 72|| pravepitashariirashcha shuShkoShThasskhalitaM vrajet | eShaanukaraNe kaaryaa tarjane traasane tathaa || 73|| sattvaM cha vikR^itaM dR^iShTvaa shrutvaa cha vikR^itaM svaram | eShaa striiNaaM prakarttavyaa nR^iNaaM chaakShiptavikramaa || 74|| kvachidaasannapatitairvikR^iShTapatitaiH kvachit | elakaakriiDitaiH paadairuparyupari paatitaiH || 75|| eShaamevaanugairhastairgatiM bhiiteShu yojayet | vaNijaaM sachivaanaaM cha gatiH kaaryaa svabhaavajaa || 76|| kR^itvaa naabhitaTe hastamuttaanakhaTakaamukham | aadyaM chaaraalamuttaanaM kuryaatpaarshvaM stanaantare || 77|| na niShaNNaM na cha stabdhaM na chaapi parivaahitam | kR^itvaa gaatraM tathaa gachChettena chaiva krameNa tu || 78|| atikraantairpadairvipraa dvitaalaantaragaamibhiH | yatiinaaM shramaNaanaaM cha ye chaanye tapasi sthitaaH || 79|| teShaaM kaaryaa gatirye tu naiShThikaM vratamaashritaaH | aalolachakShushcha bhavedyugamaatraniriikShaNaH || 80|| upasthitasmR^itishchaiva gaatraM sarvaM vidhaaya cha | acha~nchalamanaashchaiva yathaavalli~NgamaashritaH || 81|| viniitaveShashcha bhavet kaShaayavasanastathaa | prathamaM samapaadena sthitvaa sthaanena vai budhaH || 82|| hastaM cha chaturaM kR^itvaa tathaa chaikaM prasaarayet | prasannaM vadanaM kR^itvaa prayogasya vashaanugaH || 83|| aniShaNNena gaatreNa gatiM gachChed vyatikramaat | uttamaanaaM bhavedeShaa li~NginaaM ye mahaavrataaH || 84|| ebhireva viparyastairguNairanyeShu yojayet | tathaa vrataanugaavasthaa hyanyeShaaM li~NginaaM gatiH || 85|| vibhraantaa vaapyudaattaa vaa vibhraantanibhR^itaapi vaa | shakaTaasyasthitaiH paadairatikraantaistathaiva cha || 86|| kaaryaa paashupataanaaM cha gatiruddhatagaaminii | andhakaare.atha yaane cha gatiH kaaryaa prayoktR^ibhiH || 87|| bhuumau visarpitaiH paadairhastairmaargapradarshibhiH | rathasthasyaapi kartavyaa gatishchuurNapadairatha || 88|| samapaadaM tathaa sthaanaM kR^itvaa rathagatiM vrajet | dhanurgR^ihiitvaa chaikena tathaa chaikena kuubaram || 89|| suutashchaasya bhavedevaM pratodapragrahaakulaH | vaahanaani vichitraaNi kartavyaani vibhaagashaH || 90|| drutaishchuurNapadaishchaiva gantavyaM ra~NgamaNDale | vimaanasthasya kartavyaa hyeShaiva syandinii gatiH || 91|| aaroDhumudvahed gaatraM ki~nchit syaadunmukhasthitam | asyaiva vaipariityena kuryaachchaapyavarohaNam || 92|| adho.avalokanaishchaiva maNDalaavartanena cha | aakaashagamane chaiva kartavyaa naaTyayoktR^ibhiH || 93|| sthaanena samapaadena tathaa chuurNapadairapi | vyomnashchaavataredyastu tasyaitaaM kaarayet gatim || 94|| R^ijvaayatonnatanataiH kuTilaavartitairatha | bhrashyatashcha tathaakaashaadapaviddhabhujaa gatiH || 95|| vikiirNavasanaa chaiva tathaa bhuugatalochanaa | praasaadadrumashaileShu nadiinimnonnateShu cha || 96|| aarohaNaavataraNaM cha kaaryamarthavashaadbudhaiH | praasaadaarohaNaM kaaryaM atikraantaiH padairatha || 97|| udvaahya gaatraM paadaM cha sopaane nikShipennaraH | tathaavataraNaM chaiva gaatramaanamya rechayet || 98|| praasaade yanmayaa proktaH prataaraH kevalo bhavet | ki~nchinnataagrakaayaa tu prataare gatiriShyate || 99|| jalapramaaNaapekShaa tu jalamadhye gatirbhavet | toye.alpe vasanotkarShaH praajye paaNivikarShaNaiH || 100|| prasaarya baahumekaikaM muhurbaarivikarShaNaiH | tiryak prasaaritaa chaiva hiyamaaNaa cha vaariNaa || 101|| asheShaa~Ngaakulaadhuutavadanaa gatiriShyate | nausthasyaapi prayoktavyaa drutaishchuurNapadairgatiH || 102|| atikraantena paadena dvitiiyenaa~nchitena cha | praasaadaarohaNe yattu tadevaadriShu kaarayet || 103|| kevalamuurdhvanikShepamadriShva~NgaM bhavedatha | drume chaarohaNaM kaaryamatikraantaiH sthitaiH padaiH || 104|| suuchiividdhairapakraantaiH paarshvakraantaistathaiva cha | etadevaavataraNaM saritsvapi niyojayet || 105|| anenaiva vidhaanena kartavyaM gaticheShTitam | saMGYaamaatreNa kartavyaanyetaani vidhipuurvakam || 106|| kasmaanmR^ita iti prokte kiM kartavyaM prayoktR^ibhiH | a~NkushagrahaNaannaagaM khaliinagrahaNaaddhayam || 107|| pragrahagrahaNaadyaanamevamevaapareShvapi | ashvayaane gatiH kaaryaa vaishaakhasthaanakena tu || 108|| yathaa chuurNapadaishchitrairuparyupari paatitaiH | pannagaanaaM gatiH kaaryaa paadaiH svastikasaMGYitaiH || 109|| paarshvakraantaM padaM kuryaat svastikaM rechayediha | viTasyaapi tu kartavyaa gatirlalitavikramaa || 110|| paadairaaku~nchitaiH ki~nchit taalaabhyantarapaatitaiH | svasauShThavasamaayuktau tathaa hastau padaanugau || 111|| khaTakaavardhamaanau tu kR^itvaa viTagatiM vrajet | ka~nchukiiyasya kartavyaa vayovasthaavisheShataH || 112|| avR^iddhasya prayogaGYo gatimevaM prayojayet | ardhataalotthitaiH paadairviShkambhaiH R^ijubhistathaa || 113|| samudvahannivaa~Ngaani pa~Nkalagna iva vrajet | atha vR^iddhasya kartavyaa gatiH kampitadehikaa || 114|| viShkambhanakR^itapraaNaa mandotkShiptapadakramaa | kR^ishasyaapyabhineyaa vai gatirmandaparikramaa || 115|| vyaadhigraste jvaraarte cha tapaHshraante kShudhaanvite | viShkambhanakR^itapraaNaH kR^ishaH kShaamodarastathaa || 116|| kShaamasvarakapolashcha diinanetrastathaiva cha | shanairutkShepaNaM chaiva kartavyaM hastapaadayoH || 117|| kampanaM chaiva gaatraaNaaM kleshanaM cha tathaiva cha | duuraadhvaanaM gatasyaapi gatirmandapadakramaa || 118|| vikuuNanaM cha gaatrasya jaanunoshcha vimardanam | sthuulasyaapi tu kartavyaa gatirdehaanukarShiNii || 119|| samudvahanabhuuyiShThaa mandotkShiptapadakramaa | viShkambhagaamii cha bhavenniHshvaasabahulastathaa || 120|| shramasvedaabhibhuutashcha vrajechchuurNapadaistathaa | mattaanaaM tu gatiH kaaryaa made taruNamadhyame || 121|| vaamadakShiNapaadaabhyaaM ghuurNamaanaapasarpaNaiH | avakR^iShTe pade chaiva hyanavasthitapaadikaa || 122|| vighuurNitashariiraa cha karaiH praskhalitaistathaa | unmattasyaapi kartavyaa gatistvaniyatakramaa || 123|| bahuchaariisamaayuktaa lokaanukaraNaashrayaa | ruukShasphuTitakeshashcha rajodhvastatanustathaa || 124|| animittaprakathano bahubhaaShii vikaaravaan | gaayatyakasmaaddhasati sa~Nge chaapi na sajjate || 125|| nR^ityatyapi cha saMhR^iShTo vaadayatyapi vaa punaH | kadaachiddhaavati javaat kadaachidavatiShThate || 126|| kadaachidupaviShTastu shayaanaH syaat kadaachana | naanaachiiradharashchaiva rathyaasvaniyataalayaH || 127|| unmatto bhavati hyevaM tasyaitaaM kaarayed gatim | sthitvaa nuupurapaadena daNDapaadaM prasaarayet || 128|| baddhaaM chaariiM tathaa chaiva kR^itvaa svastikameva cha | anena chaariiyogena paribhraamya tu maNDalam || 129|| baahyabhramarakaM chaiva ra~NgakoNe prasaarayet | trikaM sulalitaM kR^itvaa lataakhyaM hastameva cha || 130|| viparyayagatairhastaiH padbhyaaM saha gatirbhavet | trividhaa tu gatiH kaaryaa kha~njapa~NgukavaamanaiH || 131|| vikalaa~NgaprayogeNa kuhakaabhinayaM prati | ekaH kha~njagatau nityaM stabdho vai charaNo bhavet || 132|| tathaa dvitiiyaH kaaryastu paado.agratalasa~ncharaH | stabdhenotthaapanaM kaaryama~Ngasya charaNena tu || 133|| gamanena niShaNNaH syaadanyena charaNena tu | itareNa niShiidechcha krameNaanena vai vrajet || 134|| eShaa kha~njagatiH kaaryaa talashalyakShateShu cha | paadenaagratalasthena hya~nchitena vrajettathaa || 135|| niShaNNadehaa pa~Ngostu nataja~Nghaa tathaiva cha | sarvasa~Nkuchitaa~Ngaa cha vaamane gatiriShyate || 136|| na tasya vikramaH kaaryo vikShepashcharaNasya cha | sodvaahitaa chuurNapadaa saa kaaryaa kuhanaatmikaa || 137|| viduuShakasyaapi gatirhaasyatrayasamanvitaa | a~NgavaakyakR^itaM haasyaM haasyaM nepathyajaM smR^itam || 138|| danturaH khalatiH kubjaH kha~njashcha vikR^itaananaH | ya iidR^ishaH praveshaH syaada~NgahaasyaM tu tadbhavet || 139|| yadaa tu bakavadgachChedullokitavilokitaiH | anyaayatapadatvaachcha a~Ngahaasyo bhavetsa tu || 140|| kaaryahaasyaM tu viGYeyamasaMbaddhaprabhaaShaNaat | anarthakairvikaaraishcha tathaa chaashliilabhaaShitaiH || 141|| chiiracharmamashiibhasmagairikaadyaistu maNDitaH | yastaadR^isho bhavedvipraa haasyo nepathyajastu saH || 142|| tasmaattu prakR^itiM GYaatvaa bhaavaH kaaryastu tattvataH | gatiprachaaraM vibhajet naanaavasthaantaraatmakam || 143|| svabhaavajaayaaM vinyasya kuTilaM vaamake kare | tadaa dakShiNahaste cha kuryaachchaturakaM punaH || 144|| paarshvamekaM shirashchaiva hasto.atha charaNastathaa | paryaayashaH sannamayellayataalavashaanugaH || 145|| svabhaavajaa tu tasyaiShaa gatiranyaa vikaarajaa | alaabhalaabhaat muktasya stabdhaa tasya gatirbhavet || 146|| kaaryaa chaiva hi niichaanaaM cheTaadiinaaM parikramaat | adhamaa iti ye khyaataa naanaashiilaashcha te punaH || 147|| paarshvasekaM shirashchaiva karaH sacharaNastathaa | shakaarasyaapi kartavyaa gatishcha~nchaladehikaa | gatau nameta cheTaanaaM dR^iShTishchaardhavichaariNii || 148|| vastraabharaNasaMsparshairmuhurmuhuravekShitaiH | gaatrairvikaaravikShiptaiH lambavastrasrajaa tathaa || 149|| sagarvitaa chuurNapadaa shakaarasya gatirbhavet | jaatyaa niicheShu yoktavyaa vilokanaparaa gatiH || 150|| asaMsparshaachcha lokasya svaa~Ngaani viniguuhya cha | mlechChaanaaM jaatayo yaastu pulindashabaraadayaH || 151|| teShaaM deshaanusaareNa kaaryaM gativicheShTitam | pakShiNaaM shvaapadaanaaM cha pashuunaaM cha dvijottamaaH || 152|| svasvajaatisamutthena svabhaavena gatirbhavet | siMharkShavaanaraaNaaM cha gatiH kaaryaa prayoktR^ibhiH || 153|| yaa kR^itaa narasiMhena viShNunaa prabhaviShNunaa | aaliiDhasthaanakaM kR^itvaa gaatraM tasyaiva chaanugam || 154|| jaanuupari karaM hyekamaparaM vakShasi sthitam | avalokya dishaH kR^itvaa chibukaM baahumastake || 155|| gantavyaM vikramairvipraaH pa~nchataalaantarotthitaiH | niyuddhasamaye chaiva ra~NgaavataraNe tathaa || 156|| siMhaadiinaaM prayoktavyaa gatireShaa prayoktR^ibhiH | sheShaaNaamarthayogena gatiM sthaanaM cha yojayet || 157|| vaahanaarthaprayogeShu ra~NgaavataraNeShu cha | evametaaH prayoktavyaa naraaNaaM gatayo budhaiH || 158|| noktaa yaa yaa mayaa hyatra graahyaastaastaashcha lokataH | ataH paraM pravakShyaami striiNaaM gativicheShTitam || 159|| striiNaaM sthaanaani kaaryaaNi gatiShvaabharaNeShu cha | aayataM chaavahitthaM cha ashvakraantamathaapi cha || 160|| sthaanaanyetaani naariiNaamatha lakShaNamuchyate | vaamaH svabhaavato yatra paado virachitaH samaH || 161|| taalamaatraantare nyastastryashraH pakShasthito.aparaH | prasannamaananamuraH samaM yatra samunnatam || 162|| lataanitambagau hastau sthaanaM GYeyaM tadaayatam | dakShiNastu samaH paadaH tryashraH pakShasthito.aparaH || 163|| vaamaH samunnatakaTishchaayate sthaanake bhavet | aavaahane visarge cha tathaa nirvarNaneShu cha || 164|| chintaayaaM chaavahitthe cha sthaanametat prayojayet | ra~NgaavataraNaarambhaH puShpaa~njalivisarjanam || 165|| manmatherShyodbhavaM kopaM tarjanya~NgulimoTanam | niShedhagarvagaambhiiryamaunaM maanaavalambanam || 166|| sthaane.asmin saMvidhaatavyaM digantaraniruupaNam | samo yatra sthito vaamastryashraH pakShasthito.aparaH || 167|| samunnatakaTirvaamastvavahitthaM tu tadbhavet | puro vichalitastryashrastadanyopasR^itaH samaH || 168|| paadastaalaantaranyastastrikamiiShatsamunnatam | paaNirlataakhyo yatraikastadanyastu nitambagaH || 169|| avahitthaM samaakhyaataM sthaanamaagamabhuuShaNaiH | striiNaametat smR^itaM sthaanaM saMlaape tu svabhaavaje || 170|| nishchaye paritoShe cha vitarke chintane tathaa | vilaasaliilaavibvokashR^iMgaaraatmaniruupaNe || 171|| sthaanametatprayoktavyaM bharturmaargavilokane | paadaH samasthitashchaika ekashchaagratalaa~nchitaH || 172|| suuchiividdhamaviddhaM vaa tadashvakraantamuchyate | skhalitaM ghuurNitaM chaiva galitaambaradhaaraNam || 173|| kusumastabakaadaanaM parirakShaNameva cha | vitraasanaM salalitaM tarushaakhaavalambanam || 174|| sthaane.asmin saMvidhaaniiyaM striiNaametatprayoktR^ibhiH | shaakhaavalambane kaaryaM stabakagrahaNe tathaa || 175|| vishraameShvatha devaanaaM naraaNaaM chaarthayogataH | sthaanakaM taavadeva syaadyaavachcheShTaa pravartate || 176|| bhagnaM cha sthaanakaM nR^itte chaarii chetsamupasthitaa | evaM sthaanavidhiH kaaryaH striiNaaM nR^iNaamathaapi cha || 177|| punashchaasaaM pravakShyaami gatiM prakR^itisaMsthitaam | kR^itvaavahitthaM sthaanaM tu vaamaM chaadhomukhaM karam || 178|| naabhipradeshe vinyasya savyaM cha khaTakaamukham | tataH salalitaM paadaM taalamaatrasamutthitam || 179|| dakShiNaM vaamapaadasya baahyapaarshve vinikShipet | tenaiva samakaalaM cha lataakhyaM vaamakaM bhujam || 180|| dakShiNaM vinametpaarshvaM nyasennaabhitaTe tataH | nitambe dakShiNaM kR^itvaa hastaM chodveShTya vaamakam || 181|| tato vaamapadaM dadyaat lataahastaM cha dakShiNam | liilayodvaahitenaatha shirasaanugatena cha || 182|| ki~nchinnatena gaatreNa gachChetpa~nchapadiiM tataH | yo vidhiH puruShaaNaaM tu ra~NgapiiThaparikrame || 183|| sa eva pramadaanaaM vai kartavyo naaTyayoktR^ibhiH | ShaTkalaM tu na kartavyaM tathaaShTakalameva cha || 184|| paadasya patanaM tajGYaiH khedanaM tadbhavetstriyaaH | sayauvanaanaaM naariiNaamevaM kaaryaa gatirbudhaiH || 185|| sthaviiyasiinaametaasaaM sampravakShyaamyahaM gatim | kR^itvaapaviddhaM sthaanantu vaamaM nyasya kaTiitaTe || 186|| aadyaM chaaraalamuttaanaM kuryaannaabhistanaantare | na niShaNNaM na cha stabdhaM na chaapi parivaahitam || 187|| kR^itvaa gaatraM tato gachChettenaiveha krameNa tu | preShyaaNaamapi kartavyaa gatirudbhraantagaaminii || 188|| kvachidunnamitairgaatraiH aaviddhabhujavikramaa | sthaanaM kR^itvaavahitthaM cha vaamaM chaadhomukhaM bhujam || 189|| naabhipradeshe vinyasya savyaM cha khaTakaamukham | ardhanaariigatiH kaaryaa striipuMsaabhyaaM vimishritaa || 190|| udaattalalitairgaatraiH paadairliilaasamanvitaiH | yaa puurvamevaabhihitaa hyuttamaanaaM gatirmayaa || 191|| striiNaaM kaapuruShaaNaaM cha tato.ardhaardhaM tu yojayet | madhyamottamaniichaanaaM nR^iNaaM yad gaticheShTitam || 192|| striiNaaM tadeva kartavyaa lalitaiH padavikramaiH | baalaanaamapi kartavyaa svachChandapadavikramaa || 193|| na tasyaaH sauShThavaM kaaryaM na pramaaNaM prayoktR^ibhiH | tR^itiiyaa prakR^itiH kaaryaa naamnaa chaiva napuMsakaa || 194|| narasvabhaavamutsR^ijya striigatiM tatra yojayet | viparyayaH prayoktavyaH puruShastriinapuMsake || 195|| svabhaavamaatmanastyaktvaa tadbhaavagamanaadiha | vyaajena kriiDayaa vaapi tathaa bhuuyaM cha va~nchanaat || 196|| strii puMsaH prakR^itiM kuryaat striibhaavaM puruSho.api cha | dhairyodaaryeNa sattvena buddhyaa tadvachcha karmaNaa || 197|| strii pumaaMsaM tvabhinayet veShavaakyavicheShTitaiH | striiveShabhaaShitairyuktaM preShitaapreShitaistathaa || 198|| mR^idusannagatishchaiva pumaan striibhaavamaacharet | jaatihiinaashcha yaa naaryaH pulindashabaraa~NganaaH || 199|| yaashchaapi taasaaM kartavyaa tajjaatisadR^ishii gatiH | vratasthaanaaM tapaHsthaanaaM li~NgasthaanaaM tathaiva cha || 200|| khasthaanaaM chaiva naariiNaaM samapaadaM prayojayet | uddhataa ye.a~NgahaaraaH syuH yaashchaaryo maNDalaani cha || 201|| taani naaTyaprayogaGYairna kartavyaani yoShitaam | tathaasanavidhiH kaaryo nR^iNaaM striiNaaM visheShataH || 202|| naanaabhaavasamaayuktastathaa cha shayanaashrayaH | viShkambhitaa~nchitau paadau trikaM ki~nchitsamunnatam || 203|| hastau kaTyuuruvinyastau svasthe syaadupaveshane | paadaH prasaaritaH ki~nchidekashchaivaasanaashrayaH || 204|| shiraH paarshvanataM chaiva sachinta upaveshane | chibukopaashritau hastau baahushiirShaashritaM shiraH || 205|| sampraNaShTendriyamanaaH shokautsukyopaveshane | prasaarya baahuu shithilau tathaa shropaashrayaashritaH || 206|| mohamuurchChaamadaglaaniviShaadeShuupaveshayet | sarvapiNDiikR^itaa~Ngastu saMyuktaiH paadajaanubhiH || 207|| vyaadhivriiDitanidraasu dhyaane chopavishennaraH | tathaa chotkaTikaM sthaanaM sphikpaarShNiinaaM samaagamaH || 208|| pitrye nivaape japye cha sandhyaasvaachamane.api cha | viShkambhitaM punashchaivaM jaanuM bhuumau nipaatayet || 209|| priyaaprasaadane kaaryaM homaadikaraNeShu cha | mahiigataabhyaaM jaanubhyaamadhomukhamavasthitam || 210|| devaabhigamane chaiva ruShitaanaaM prasaadane | shoke chaakrandane tiivre mR^itaanaaM chaiva darshane || 211|| traasane cha kusattvaanaaM niichaanaaM chaiva yaachane | homayaGYakriyaayaaM cha preShyaaNaaM chaiva kaarayet || 212|| muniinaaM niyameShveSha bhavedaasanajo vidhiH | tathaasanavidhiH kaaryo vividho naaTakaashrayaH || 213|| striiNaaM cha puruShaaNaaM cha baahyashchaabhyantarastathaa | aabhyantarastu nR^ipaterbaahyo baahyagatasya cha || 214|| devaanaaM nR^ipatiinaaM cha dadyaat siMhaasanaM dvijaH | purodhasaamamaatyaanaaM bhavedvetraasanaM tathaa || 215|| muNDaasanaM cha daatavyaM senaaniiyuvaraajayoH | kaaShThaasanaM dvijaatiinaaM kumaaraaNaaM kuthaasanam || 216|| evaM raajasabhaaM praapya kaaryastvaasanajo vidhiH | striiNaaM chaapyaasanavidhiM sampravakShyaamyahaM punaH || 217|| siMhaasanaM tu raaGYiinaaM deviinaaM muNDamaasanam | purodho.amaatyapatniinaaM dadyaadvetraasanaM tathaa || 218|| bhoginiinaaM tathaa chaiva vastraM charma kutho.api vaa | braahmaNiitaapasiinaaM cha paTTaasanamathaapi cha || 219|| veshyaanaaM cha pradaatavyamaasanaM cha mayuurakam | sheShaaNaaM pramadaanaaM tu bhaved bhuumyaasanaM dvijaaH || 220|| evamaabhyantaro GYeyo baahyashchaasanajo vidhiH | tathaa svagR^ihavaartaasu chChandenaasanamiShyate || 221|| niyamasthamuniinaaM cha bhavedaasanajo vidhiH | li~NginaamaasanavidhiH kaaryo vratasamaashrayaH || 222|| bruShiimuNDaasanapraayaM vetraasanamathaapi cha | home yaGYakriyaayaaM cha pitrye.arthe cha prayojayet || 223|| sthaaniiyaa ye cha puruShaaH kulavidyaasamanvitaaH | teShaamaasanasatkaaraH karttavya iha paarthivaiH || 224|| same samaasanaM dadyaat madhye madhyamamaasanam | atirikte.atiriktaM cha hiine bhuumyaasanaM bhavet || 225|| upaadhyaayasya nR^ipaterguruuNaamagrato budhaiH | bhuumyaasanaM tathaa kaaryamathavaa kaaShThamaasanam || 226|| naunaagarathayaaneShu bhuumikaaShThaasaneShu cha | sahaasanaM na duShyeta guruupaadhyaayapaarthivaiH || 227|| aaku~nchitaM samaM chaiva prasaaritavivartane | udvaahitaM nataM chaiva shayane karma kiirtyate || 228|| sarvairaaku~nchitaira~NgaiH shayyaaviddhe tu jaanunii | sthaanamaaku~nchitaM naama shiitaartaanaaM prayojayet || 229|| uttaanitamukhaM chaiva srastamuktakaraM tathaa | samaM naama prasuptasya sthaanakaM saMvidhiiyate || 230|| ekaM bhujamupaadhaaya samprasaaritajaanukam | sthaanaM prasaaritaM naama sukhasuptasya kaarayet || 231|| adhomukhasthitaM chaiva vivartitamiti smR^itam | shastrakShatamR^itotkShiptamattonmatteShu kaarayet || 232|| aMsopari shiraH kR^itvaa karpuurakShobhameva cha | udvaahitaM tu viGYeyaM liilayaa veshane prabhoH || 233|| iiShatprasaarite ja~Nghe yatra srastau karaavubhau | aalasyashramakhedeShu nataM sthaanaM vidhiiyate || 234|| gatipraachaarastu mayodito.ayaM noktashcha yaH so.arthavashena saadhyaH | ataH paraM ra~Ngaparikramasya vakShyaami kakShyaaM pravibhaagayuktaam || 235|| || iti bharatiiye naaTyashaastre gatiprachaaro naama dvaadasho.adhyaayaH || ## Encoded by Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo at com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}