%@@1 % File name : natya10.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 10 % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama % Description/comments : % Transliterated by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Proofread by : Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo.com % Latest update : February 04, 2005 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % http://sanskrit.bhaarat.com See the document project %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 10 ..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 10 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha dashamo.adhyaayaH | evaM paadasya ja~Nghaayaa uurvoH kaTyaastathaiva cha | samaanakaraNe cheShTaa saa chaariityabhidhiiyate || 1|| vidhaanopagataashchaaryo vyaayachChante parasparam | yasmaada~Ngasamaayuktaastasmaadvyaayaama uchyate || 2|| ekapaadaprachaaro yaH saa chaariityabhisaMGYitaa | dvipaadakramaNaM yattu karaNaM naama tadbhavet || 3|| karaNaanaaM samaayogaH khaNDamityabhidhiiyate | khaNDaistribhishchaturbhirvaa saMyuktaM maNDalaM bhavet || 4|| chaariibhiH prasR^itaM nR^ittaM chaariibhishcheShTitaM tathaa | chaariibhiH shastramokShashcha chaaryo yuddhe cha kiirtitaaH || 5|| yadetatprastutaM naaTyaM tachchaariiShveva saMGYitam | nahi chaaryaa vinaa ki~nchinnaaTye.a~NgaM saMpravartate || 6|| tasmaachchaariividhaanasya sampravakShyaami lakShaNam | yaa yasmiMstu yathaa yojyaa nR^itte yuddhe gatau tathaa || 7|| samapaadaa sthitaavartaa shakaTaasyaa tathaiva cha | adhyardhikaa chaaShagatirvichyavaa cha tathaaparaa || 8|| eDakaakriiDitaa baddhaa urudvR^ittaa tathaaDDitaa | utspanditaa cha janitaa syanditaa chaapasyanditaa || 9|| samotsaritamattallii mattallii cheti ShoDasha | etaa bhaumyaH smR^itaashchaaryaH shR^iNutaakaashikiiH punaH || 10|| atikraantaa hyapakraantaa paarshvakraantaa tathaiva cha | uurdhvajaanushcha suuchii cha tathaa nuupurapaadikaa || 11|| Dolapaadaa tathaakShiptaa aaviddhodvR^ittasaMGYite | vidyudbhraantaa hyalaataa cha bhuja~Ngatraasitaa tathaa || 12|| mR^igaplutaa cha daNDaa cha bhramarii cheti ShoDasha | aakaashikyaH smR^itaa hyetaa lakShaNaM cha nibodhata || 13|| paadairnirantarakR^itaistathaa samanakhairapi | samapaadaa smR^itaa chaarii viGYeyaa sthaanasaMshrayaa || 14|| bhuumighR^iShTena paadena kR^itvaabhyantaramaNDalam| punarutsaadayedanyaM sthitaavarttaa tu saa smR^itaa || 15|| niShaNNaa~Ngastu charaNaM prasaarya talasa~ncharam| udvaahitamuraH kR^itvaa shakaTaasyaaM prayojayet || 16|| savyasya pR^iShThato vaamashcharaNastu yadaa bhavet | tasyaapasarpaNaM chaiva GYeyaa saadhyardhikaa budhaiH || 17|| paadaH prasaaritaH savyaH punashchaivopasarpitaH | vaamaH savyaapasarpii cha chaaShagatyaaM vidhiiyate || 18|| vichyavaat samapaadaayaa vichyavaaM samprayojayet | nikuTTayaMstalaagreNa paadasya dharaNiitalam|| 19|| talasa~ncharapaadaabhyaamutplutya patanaM tu yat | paryaayatashcha kriyate eDakaakriiDitaa tu saa || 20|| anyonyaja~NghaasaMvegaat kR^itvaa tu svastikaM tataH | uurubhyaam valanaM yasmaat saa baddhaa chaaryudaahR^itaa || 21|| talasa~ncharapaadasya paarShNirbaahyonmukhii yadaa | ja~Nghaa~nchitaa tathodvR^ittaa uurudvR^itteti saa smR^itaa || 22|| agrataH pR^iShThato vaapi paadastu talasa~ncharaH | dvitiiyapaado nirghR^iShTaH yasyaaM syaadaDDitaa tu saa|| 23|| shanaiH paado nivarteta baahyenaabhyantareNa cha | yadrechakaanusaareNa saa chaaryutsyanditaa smR^itaa || 24|| muShTihastashcha vakShaHsthaH karo.anyashcha pravartitaH | talasa~ncharapaadashcha janitaa chaaryudaahR^itaa || 25|| pa~nchataalaantaraM paadaM prasaarya syanditaaM nyaset | dvitiiyena tu paadena tathaapasyanditaamapi || 26|| talasa~ncharapaadaabhyaam ghuurNamaanopasarpaNaiH | samotsaritamattallii vyaayaame samudaahR^itaa || 27|| ubhaabhyaamapi paadaabhyaaM ghuurNamaanopasarpaNaiH | udveShTitaapaviddhaishcha hastairmattallyudaahR^itaa || 28|| etaa bhaumyaH smR^itaashchaaryo niyuddhakaraNaashrayaaH | aakaashakiinaaM chaariiNaaM sampravakShyaami lakShaNam || 29|| ku~nchitaM paadamutkShipya purataH samprasaarayet | utkShipya paatayechchainamatikraantaa tu saa smR^itaa || 30|| uurubhyaaM valanaM kR^itvaa ku~nchitaM paadamuddharet | paarshve vinikShipechchainamapakraantaa tu saa smR^itaa || 31|| ku~nchitaM paadamutkShipya paarshvenotpatanaM nyaset | udghaTTitena paadena paarshvakraantaa vidhiiyate || 32|| ku~nchitaM paadamutkShipya jaanustanasamaM nyaset | dvitiiyaM cha kramaat stabdhamuurdhvajaanuH prakiirtitaa || 33|| ku~nchitaM paadamutkShipya jaanuurdhvaM samprasaarayet | paatayechchaagrayogena saa suuchii parikiirtitaa || 34|| pR^iShThato hya~nchitaM kR^itvaa paadamagratalena tu | drutaM niryaatayedbhuumau chaarii nuupurapaadikaa || 35|| ku~nchitaM paadamutkShipya paarshvaatpaarshvaM tu dolayet | paatayeda~nchitaM chaivaM dolapaadaa tu saa smR^itaa || 36|| ku~nchitaM paadamutkShipya aakShipya tva~nchitaM nyaset | ja~NghaasvastikasaMyuktaa chaakShiptaa naama saa smR^itaa || 37|| svastikasyaagrataH paadaH ku~nchitastu prasaaritaH | nipateda~nchitaaviddha aaviddhaa naama saa smR^itaa || 38|| paadamaaviddhamaaveShTya samutkShipya nipaatayet | parivR^ittya dvitiiyaM cha sodvR^ittaa chaaryudaahR^itaa || 39|| pR^iShThato valitaM paadaM shiroghR^iShTaM prasaarayet | sarvato maNDalaaviddhaM vidyudbhraantaa tu saa smR^itaa || 40|| pR^iShThaH prasaaritaH paado valito.abhyantariikR^itaH | paarShNiprapatitashchaiva hyalaataa samprakiirtitaa || 41|| ku~nchitaM paadamutkShipya tryashramuuruM vivartayet | kaTijaanuvivartaachcha bhuja~Ngatraasitaa bhavet || 42|| atikraantakramaM kR^itvaa samutplutya nipaatayet | ja~Nghaa~nchitoparikShiptaa saa GYeyaa hariNaplutaa || 43|| nuupuraM charaNaM kR^itvaa purataH samprasaarayet | kShipramaaviddhakaraNaM daNDapaadaa tu saa smR^itaa || 44|| atikraantakramaM kR^itvaa trikaM tu parivartayet | dvitiiyapaadabhramaNaattalena bhramarii smR^itaa || 45|| aakaashikyaH smR^itaa hyetaa lalitaa~NgakriyaatmakaaH | dhanurvajraasishastraaNaaM prayoktavyaa prayoktR^ibhiH || 46|| agragau pR^iShThagau vaapi hyanugau chaapi yogataH | paadayostu dvijaa hastau kartavyau naaTyayoktR^ibhiH || 47|| yataH paadastato hasto yato hastastatastrikam | paadasya nirgamaM GYaatvaa tathopaa~Ngaani yojayet || 48|| paadachaaryaaM yathaa paado dharaNiimeva gachChati | evaM hastashcharitvaa tu kaTideshaM samaashrayet || 49|| etaashchaaryo mayaa proktaa lalitaa~NgakriyaatmakaaH | sthaanaanyaasaaM pravakShyaami sarvashastravimokShaNe || 50|| vaiShNavaM samapaadaM cha vaishaakhaM maNDalaM tathaa | pratyaaliiDhaM tathaaliiDhaM sthaanaanyetaani ShaN nR^iNaaM || 51|| dvau taalaavardhataalashcha paadayorantaraM bhavet | tayoH samasthitastvekaH tryashraH pakShasthito.aparaH || 52|| ki~nchida~nchitaja~NghaM cha sauShThavaa~NgapuraskR^itam | vaiShNavaM sthaanametaddhi viShNuratraadhidaivatam || 53|| sthaanenaanena kartavyaH saMllaapastu svabhaavajaH | naanaakaaryaantaraapetairnR^ibhiruttamamadhyamaiH || 54|| chakrasya mokShaNe chaiva dhaaraNe dhanuShastathaa | dhairyadaanaa~Ngaliilaasu tathaa krodhe prayojayet || 55|| idameva viparyastaM praNayakrodha iShyate | upaalambhakR^ite chaiva praNayodvegayostathaa || 56|| sha~NkaasuuyogrataachintaamatismR^itiShu chaiva hi | dainye chapalataayoge garvaabhiiShTeShu shaktiShu || 57|| shR^i~Ngaaraadbhutabiibhatsaviirapraadhaanyayojitam | samapaade samau paadau taalamaatraantarasthitau || 58|| svabhaavasauShThavopetau brahmaa chaatraadhidaivatam | anena kaaryaM sthaanena viprama~NgaladhaaraNam || 59|| ruupaNe pakShiNaaM chaiva varaM kautukameva cha | svasthaanaM syandanasthaanaaM vimaanasthaayinaamapi || 60|| li~NgasthaanaaM vratasthaanaaM sthaanametattu kaarayet | taalaastrayo.ardhataalashcha paadayorantaraM bhavet || 61|| taalaaMstriinardhataalaaMshcha niShaNNoruM prakalpayet | tryashrau vakShaHsthitau chaiva tatra paado prayojayet || 62|| vaishaakhasthaanametaddhi skandashchaatraadhidaivatam | sthaanenaanena kartavyamashvaanaaM vaahanaM budhaiH || 63|| vyaayaamanirgamashchaiva sthuulapakShiniruupaNam | sharaaNaaM cha samutkShepo vyaayaamakaraNe tathaa || 64|| rechakeShu cha kartavyamidameva prayoktR^ibhiH | aindre tu maNDale paadau chatustaalaantarasthitau || 65|| tryashrau pakShaHsthitau chaiva kaTijaanuu samau tathaa | dhanurvajraasishastraaNi maNDalena prayojayet || 66|| vaahanaM ku~njaraaNaaM tu sthuulapakShiniruupaNam | asyaiva dakShiNaM paadaM pa~ncha taalaan prasaarya tu || 67|| aaliiDhaM sthaanakaM kuryaad rudrashchaatraadhidaivatam | anena kaaryaM sthaanena viiraraudrakR^itaM tu yat || 68|| uttarottarasa~njalpo roShaamarShakR^itastu yaH | mallaanaa~nchaiva saMpheTaH shatruuNaaM cha niruupaNam || 69|| tathaabhidravaNaM chaiva shastraaNaaM chaiva mokShaNam | ku~nchitaM dakShiNaM kR^itvaa vaamaM paadaM prasaarya cha || 70|| aaliiDhaparivartastu pratyaaliiDhamiti smR^itam | aaliiDhasaMhitaM shastraM pratyaaliiDhena mokShayet || 71|| naanaashastravimokSho hi kaaryo.anena prayoktR^ibhiH | nyaayaachchaiva hi viGYeyaashchatvaaraH shastramokShaNe || 72|| bhaarataH saatvatashchaiva vaarShagaNyo.atha kaishikaH | bhaarate tu kaTiichChedyaM paadachChedyaM tu saatvate || 73|| vakShaso vaarShagaNye tu shirashChedyantu kaishike | ebhiH prayoktR^ibhirnyaayairnaanaachaariisamutthitaiH || 74|| pravichaarya prayoktavyaM naanaashastravimokShaNe | nyaayaashritaira~Ngahaarairnyaayaachchaiva samutthitaiH || 75|| yasmaad yuddhaani vartante tasmaannyaayaaH prakiirtitaaH | vaamahaste vinikShipya kheTakaM shastrapheTakam || 76|| shastramaadaaya hastena pravichaaramathaacharet | prasaarya cha karau samyak punaraakShipya chaiva hi || 77|| kheTakaM bhraamayet pashchaat paarshvaat paarshvamathaapi cha | shiraHparigamashchaapi kaaryaH shastreNa yoktR^ibhiH || 78|| kapolasyaantare vaapi shastrasyodveShTanaM tathaa | punashcha khaDgahastena lalitodveShTitena cha || 79|| kheTakena cha kartavyaH shiraHparigamo budhaiH | evaM prachaaraH kartavyo bhaarate shastramokShaNe || 80|| saatvate cha pravakShyaami pravichaaraM yathaavidhiH | sa eva pravichaarastu khaDgakheTakayoH smR^itaH || 81|| kevalaM pR^iShThataH shastraM kartavyaM khalu saatvate | gatishcha vaarShagaNye.api saatvatena krameNa tu || 82|| shastrakheTakayoshchaapi bhramaNaM saMvidhiiyate | shiraH parigamastadvachChastrasyeha bhavettathaa || 83|| urasyudveShTanaM kaaryaM shastrasyaaMshe.athavaa punaH | bhaarate pravichaaro.ayaM kartavyaH sa tu kaishike || 84|| vibhramayya tathaa shastraM kevalaM muurdhni paatayet | pravichaaraa prayoktavyaa hyevamete.a~Ngaliilayaa || 85|| dhanurvajraasishastraaNaaM prayoktavyaa vimokShaNe | na bhedyaM naapi tu chChedyaM na chaapi rudhirasrutiH || 86|| ra~Nge praharaNe kaaryo na chaapi vyaktaghaatanam | saMGYaamaatreNa kartavyaM shastraaNaaM mokShaNaM budhaiH || 87|| athavaabhinayopetaM kuryaachChedyaM vidhaanataH | a~NgasauShThavasaMyuktaira~NgahaarairvibhuuShitam || 88|| vyaayaamaM kaarayet samyak layataalasamanvitam | sauShThave hi prayatnastu kaaryo vyaayaamasevibhiH || 89|| sauShThave lakShaNaM proktaM vartanaakramayojitam | shobhaa sarvaiva nityaM hi sauShThavaM samupaashritaa || 90|| acha~nchalamakubjaM chaasannagaatramathaapi cha | naatyuchchaM chalapaada~ncha sauShThavaa~NgaM prayojayet || 91|| kaTii karNasamaa yatra kuurparaaMsashirastathaa | samunnatamurashchaiva sauShThavaM naama tadbhavet || 92|| nahi sauShThavahiinaa~NgaH shobhate naaTyanR^ittayoH | atra nityaM prayatno hi vidheyo madhyamottamaiH || 93|| naaTyaM nR^ittaM cha sarvaM hi sauShThave saMpratiShThitam | kaTiinaamabhicharau hastau vakShashchaiva samunnatam || 94|| vaiShNavaM sthaanamitya~NgaM chaturashramudaahR^itam | parimaarjanamaadaanaM sandhaanaM mokShaNam tathaa || 95|| dhanuShastu prayoktavyaM karaNaM tu chaturvidham | saMmaarjanaM paraamarShamaadaanaM grahaNaM kriyaa || 96|| sandhaanaM sharavinyaaso vikShepo mokShaNaM bhavet | tailaabhyaktena gaatreNa yavaaguumR^iditena cha || 97|| vyaayaamaM kaarayet shriimaan bhittaavaakaalike tathaa | yogyaayaaM maatR^ikaa bhittistasmaadbhittiM samaashrayet || 98|| bhittau prasaaritaa~Ngantu vyaayaamaM kaarayennaram | balaarthaM cha niSheveta nasyaM bastividhiM tathaa || 99|| snigdhaanyanyaani cha tathaa rasakaM paanakaM tathaa | aahaare.adhiShThitaaH praaNaaH praaNe yogyaaH pratiShThitaaH || 100|| tasmaadyogyaaprasidhyarthamaahaare yatnavaan bhavet | ashuddhakaayaM praklaantamatiivakShutpipaasitam || 101|| atipiitaM tathaa bhuktaM vyaayaamaM naiva kaarayet | achalairmadhuraigaatraishchaturashreNa vakShasaa || 102|| vyaayaamaM kaarayeddhiimaan narama~Ngakriyaatmakam | evaM vyaayaamasaMyoge kaaryashchaariikR^ito vidhiH || 103|| ata uurdhvaM pravakShyaami maNDalaanaaM vikalpanam | iti bharatiiye naaTyashaastre chaariividhaano naama dashamo.adhyaayaH | ## Encoded by Sowmya Krishnapur krsowmya@yahoo at com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}