% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 9 % File name : natya09.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : September 7, 2020 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 9 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 9 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha ShaShTho.adhyAyaH | atha navamo.adhyAyaH | evametachChironetrabhrunAsoShThakapolajam | karma lakShaNasaMyaktamupA~NgAnAM mayoditam || 1|| hastorapArshvajaTharakaTIja~NghorupAdataH | lakShaNaM sampravakShyAmi viniyogaM cha tattvataH || 2|| hastAdInAM pravakShyAmi karma nATyaprayojakam yathA yenAbhineyaM cha tanme nigadataH shR^iNu || 3|| patAkastripatAkashcha tathA vai kartarImukhaH | ardhachandro hyarAlashcha shukatuNDastathaiva cha || 4|| muShTishcha shikharAkhyashcha kapitthaH khaTakAmukhaH | sUchyAsyaH padmakoshashcha tathA vai sarpashIrShakaH || 5|| mR^igashIrShaH paro j~neyo hastAbhinayayoktR^ibhiH | kA~Ngulako.alapadmashcha chaturo bhramarastatha || 6|| haMsAsyo haMsapakShashcha sandaMsho mukulastathA | UrNanAbhastAmrachUDachaturviMshatirIritAH || 7|| asaMyutAH saMyutAshcha gadato me nibodhata | a~njalishcha kapotashcha karkaTaH svastikastathA || 8|| khaTakAvardhamAnashcha hyutsa.ngo niShadhastathA | dolaH puShpapuTashchaiva tathA makara eva cha || 9|| gajadanto.avahitthashcha vardhamAnastathaiva cha | ete tu saMyutA hastA mayA proktAstrayodasha || 10|| nR^ittahastAnatashchordhva gadato me nibodhata | chaturasrau tathodvR^ittau tathA talamukhau smR^itau || 11|| svastikau viprakIrNau chApyarAlakhaTakAmukhau | Aviddhavakrau sUchyAsyau rechitAvardharechitau || 12|| uttAnAva~nchitau vApi pallavau cha tathA karau | nitambau chApi vij~neyau keshabandhau tathaiva cha || 13|| samproktau karihastau cha latAkhyau cha tathaiva cha | pakShava~nchitakau chaiva pakShapradyotakau tathA || 14|| j~neyo garuDapakShau cha haMsapakShau tathaiva cha | UrdhvamaNDalinau chaiva pArshvamaNDalinau tathA || 15|| uromaNDalinau chaiva uraHpArshvArdhamaNDalau | muShTikasvastikau chApi nalinIpadmakoshakau || 16|| alapadmAvulbanau cha lalitau valitau tathA | saptaShaShTikarA hyete nAmato.abhihitA mayA || 17|| yathA lakShaNameteShAM karmANi cha nibodhata | prasAritAH samAH sarvA yasyA~Ngulyo bhavanti hi | ku~nchitashcha tathA~NguShThaH sa patAka iti smR^itaH || 18|| eSha prahArapAte pratApana nodane praharShe cha | garve.apyahamiti tajj~nailalATadeshotthitaH kAryaH || 19|| eSho.agnivarShadhArAnirUpaNe puShpavR^iShTipatane cha | saMyutakaraNaH kAryaH praviralachalitA~NgulirhastaH || 20|| svastikavichyutikaraNAt pallavapuShpopahArashaShpANi | virachitamurvIsaMsthaM yad dravya tachcha nirddeshyam || 21|| svastikavichyutikaraNAt punarevAdhomukhena kartavyam | saMvR^itavivR^itaM pAlyaM ChannaM nibiDaM cha gopyaM cha || 22|| asyaiva chA~NgulIbhiradhomukhaprasthitotthitachalAbhiH | vAyUrmivegavelAkShobhashchaughashcha kartavyaH || 23|| utsAhanaM bahu tathA mahAjanaprAMshupuShkaraprahatam | pakShotkShepAbhinayaM rechakakaraNena chAbhinayet || 24|| parighR^iShTatalasthena tu dhautaM mR^iditaM pramR^iShTapiShTe cha | punareva shailadhAraNamudghATanameva chAbhinayet || 25|| evameSha prayoktavyaH strIpuMsAbhinaye karaH | patAkAbhyAM tu hastAbhyAmabhineyaH prayoktR^ibhiH || 26|| dashAkhyashcha shatAkhyashcha sahasrAkhyastathaiva cha | ataH paraM pravakShyAmi tripatAkasya lakShaNam || 27|| patAke tu yadA vakrA.anAmikA tva~Ngulirbhavet | tripatAkaH sa vij~neyaH karma chAsya nibodhata || 28|| AvAhanamavataraNaM visarjanaM vAraNaM praveshashcha | unnAmanaM praNAmo nidarshanaM vividhavachanaM cha || 29|| ma~NgalyadravyANAM sparshaH shiraso.atha sanniveshashcha | uShNIShamukuTadhAraNaM nAsAsyashrotrasaMvaraNam || 30|| asyaiva chA~NgulIbhyAmadhomukhaprasthitotthitachalAbhyAm | laghupavanasrotobhujagabhramarAdikAn kuryAt || 31|| ashrupramArjane tilakavirachanaM rochanayAlambhakaM cha tripatAkAnAmikayA sparshanamalakasya kArya~ncha || 32|| svastikau tripatAkau tu gurUNAM pAdavandane | vichyutau chalitAvasthau kAryAvudvAhadarshane || 33|| parasparAgrasaMshliShTau kartavyau nR^ipadarshane | tiryak svastikasmbaddhau syAtAM tau grahadarshane || 34|| tapasvidarshane kAryAvUrdhvau chApi parA~Nmukhau | parasparAbhimukhau cha kartavyau varadarshane || 35|| uttAnAdhomukhau kAryAvagre vaktrasya saMsthitau | vaDavAnalasa~NgrAmamakarANAM cha darshane || 36|| abhinayAstvanenaiava vAnaraplavanormayaH | pavanashcha striyashchaiva nATye nATyavichakShaNaiH || 37|| sa.nmukhaprasR^itA~NguShThaH kAryo bAlendudarshane | parA~Ngmukhastu kartavyo yAne nR^iNAM prayoktR^ibhiH || 38|| tripatAke yadA haste bhavet pR^iShThAvalokanI tarjanI madhyamAyAshcha tadAsau kartarImukhaH || 39|| pathi charaNarachanara~njanara~NgaNakaraNAnyadhomukhenaiva | Urdhvamukhena tu kuryAt daShTaM shR^i~NgaM cha lekhyaM cha || 40|| patanamaraNavyatikramaparivR^ittavitarkita tatha nyastam | bhinnavalitena kuryAt kartaryAsyA~Ngulimukhena || 41|| saMyutakaraNo va syAdasaMyuto vA prayujyate tajj~naiH | ruruchamaramahiShasuragajavR^iShagopurashailashikhareShu || 42|| yasyA~Ngulyastu vinatAH sahA~NguShThena chApavat | so.ardhachandro hi vij~neyaH karaH karmAsya vakShyate || 43|| etena bAlataravaH shashilekhAmbukalashavalayAni | nirghATanamAyastaM madhyaupamyaM cha pInaM cha || 44|| rashanAjaghanakaTInAmAnanatalapatrakuNDalAdInAm | kartavyo nArINAmabhinayayogo.ardhachandreNa || 45|| AdyA dhanurnatA kAryA ku~nchitA~NguShThakastathA | sheShA bhinnordhvavalitA hyarAle.a~NgulayaH kare || 46|| etena sattvashauNDIryavIryadhR^itikAntidivyagAmbhIyram | AshIrvAdAshcha tathA bhAvA hitasa.nj~nakAH kAryAH || 47|| etena punaH strINAM keshAnAM sa.ngrahotkarShau | sarvA~NgikaM tathaiva cha nirvarNanamAtmanaH kAryam || 48|| kautukavivAhayogaM pradakShiNenaiva samprayogaM cha | a~NgulyagrasvastikayogAn parimaNDalenaiva || 49|| prAdkShiNya< parimaNDalaM cha kuryAn mahAjanaM chaiva | yachcha mahItalarachitaM dravyaM tachchAbhineyaM syAt || 50|| AhvAne cha nivAraNanirmANe chApyanekavachane cha | svedasyA chApanayane gandhAghrANe shubhaH shubhe chaiSha || 51|| tripatAkahastajAni tu pUrvaM yAnyabhihitAni karmANi | tAni tvarAlayogAt strIbhiH samyak prayojyAni || 52|| arAlasya yadA vakrA.anAmikAtva~Ngulirbhavet | shukatuNDastu sa karaH karma chAsya nibodhata || 53|| etena tvabhineyaM nAhaM na tvaM na kR^ityamiti chArye | AvAhane visarge dhigiti vachane cha sAvaj~nam || 54|| a~Ngulyo yasya hastasya talamadhyegrasaMsthitAH | tAsAmupari chA~NguShThaH saH muShTiriti sa.nj~nitaH || 55||. eSha prahAre vyAyAme nirgame pIDane tathA | saMvAhane.asiyaShTInAM kuntadaNDagrahe tathA || 56|| asyaiva tu yadA muShTerUrdhvo~NguShThaH prayujyate | hastaH sa shikharo nAma tadA j~neyaH prayoktR^ibhiH || 57|| rashmikushA~NkushadhanuShAM tomarashaktipramokShaNe chaiva | adharoShThapAdara~njanamalakasyotkShepaNaM chaiva || 58|| asyaiva shikharAkhyasya hya~NguShThakanipIDitA | yadA pradeshinI vakrA sa kapitthastadA smR^itaH || 59|| asichApachakratomarakuntagadAshaktivajrabANAni | shastrANyabhineyAni tu kAryaM satyaM cha pathyaM cha || 60|| utkShiptavakrA tu yadAnAmikA sakanIyasI | asyaiva tu kapitthasya tadAso khaTakAmukhaH || 61|| hotraM havyaM ChatraM pragrahaparikarShaNaM vyajanaka~ncha | AdarshadhAraNaM khaNDanaM tathA peShaNaM chaiva || 62|| AyatadaNDagrahaNaM muktAprAlambasa.ngrahaM chaiva | sragdAmapuShpamAlA vastrAntAlambanaM chaiva || 63|| manmathasharAvakarShNapuShpavachayapratodakAryANi | a~NkusharajvAkarShaNastrIdarshanameva kAryaM cha || 64|| khaTakAkhye yadA haste tarjanI samprasAritA | hastaH sUchImukho nAma tadA j~neyaH prayoktR^ibhiH || 65|| asya vividhAn yogAn vakShyAmi samAsataH pradeshinyAH | UrdhvanatalolakampitavijR^iMbhitodvAhitachalAyAH || 66|| chakraM taDit.hpatAkAma~njaryaH karNachUlikAshchaiva | kuTilagatayashcha sarve nirdeshyAH sAdhuvAdAshcha || 67|| bAloragabalyavadhUpadIpavallIlatAshikhaNDAshcha | paripatanavakramaNDalamabhineyAnyUrdhvalolitayA || 68|| vadanAmyAse ku~nchitavijR^imbhitA vAkyarUpaNe kAryA | bhUyashchordhvavirachitA tArAghoNaikadaNDayaShTiShu cha | vinatAH cha punaH kAryA da.nShTriShu cha tathAsyayogena || 69|| punarapi maNDalagatayA sarvagrahaNaM tathaiva lokasya | praNatontee cha kArye hyAdye dIrghe cha divase cha || 70|| ##[##shravaNAbhyAse vakrA vijR^imbhaNA vAkyarUpaNAvasare |##]## meti vadeti cha yojyA prasAritotkampitottAnA || 71|| kAryA prakampita rovadarshana svedarUpaNe chaiva | kuntalakuNDalA~NgadagaNDAshraye.abhinaya || 72|| garve.ahamiti lalATe ripudarshane tathaiva cha krodhe | ko.asAviti nirdeshe.atha karNakaNDunayane chaiva || 73|| saMyuktA saMyoge kAryA vishleShitA viyoge cha | kalahe svastikayupatAM parasparotpIDitA bandhe || 74|| dvAbhyAM tu vAtmapArshve dakShiNato ninanishAvasAnAni | abhimukhaparA~NmukhAbhyAM vishliShTAbhyAM prayu~njIta || 75|| punarapi cha bhramitAgrarUpA shilAvartayantrashaileShu | pariveShaNe tathaiva hi kAryA chAdhomukhI nityam || 76|| shliShTA lalATapaTTeShvadhomukhI shambhurUpaNe karyA | shakasyApyuttAnA tajj~naistiryak.hsthitA kAryA || 77|| dvAbhyAM sandarshayennityaM sampUrNa chandramaNDalam | shliShTA lalATe shakrasya kAryA hyuttAnasaMshrayA || 78|| parimaNDalaM bhramitatayA maNDalamAdarshayechcha chandrasya | haranayane cha lalATe shakrasya.apyuguttAnA || 79|| yasyA~Ngulyastu vitatAH sahA~NguShThena ku~nchitAH | UrdhvA hyasa.ngatAgrAshcha sa bhavet padmakoshakaH || 80|| bilvakapitthaphalAnAM grahaNe kuchadarshanashcha nArINAm | grahaNe hyAmiShalAbhe bhavanti tAH ku~nchitAgrAstu || 81|| bahujAtibIjapUrakamAmiShakhaNDaM cha nirdeshyam | devArchanabaliharaNe samudgake sAgrapiNDadAne cha | kAryaH puShpaprakarashcha padmakoshena hastena || 82|| maNibandhanavishliShTAbhyAM praviralachalitA~NgulikarAbhyAm | kAryo vivartitAbhyAM vikasitakamalotpalAvinayaH || 83|| a~NgulyaH saMhatAH sarvAH sahA~NguShThena yasya cha | tathA nimnatalashchaiva sa tu sarpashirAH karaH || 84|| eShaH salilapradAne bhujagatau toyasechane chaiva | AsphoTane cha yojyaH karikumbhAsphAlanAdyeShu || 85|| adhomukhInAM sarvAsAma~NgulInAM samAgamaH | kaniShThA~NguShThakAvUrdhvo sa bhavet mR^igashIrShakaH || 86|| iha sAmpratamastyadya shakteshchollAsane.akShapAte cha | svedApamArjaneShu cha kuTTamite prachalitastu bhavet || 87|| tretAgnisaMsthitA madhyA tarjanyA~NguShThakA yadA | kA~Ngulo.anAmikA vakrA yadAshchordhvA kanIyasI || 88|| etena taruNaphalAni nAnAvidhAni cha laghUni | kAryAni roShajAni strIvachAnya~NgulikShepaiH || 89|| marakatavaidUryAdeH pradarshanaM sumanasAM cha kartavyam | grAhyaM marAlapadamiti tajj~naireva prayogeShu || 90|| AvartitAH karatale yasyA~Ngulyo bhavanti hi | pArshvAgatavikIrNAshcha sa bhavedalapallavaH || 91|| pratiShedhakR^ite yojyaH kasya tvannAsti shUnyavachaneShu | punarAtmopanyAsaH strINAmetena kartavyaH || 92|| tisraH prasAritA yatra tathA chordhvA kanIyasI | tAsAM madhye sthito~NguShThaH sa karashchaturasmR^itaH || 93|| nayavinayaniyamasunituNabAlAturasatyakaitavArtheShu | vAkye yukte pathye satye prashame cha viniyojyaH || 94|| ekena dvAbhyAM vA ki~nchinmaNDalakR^itena hastena | vikR^itavichAritacharitaM vitarkitaM lajjitaM chaiva || 95|| nayanaupamyaM padmadalarUpaNaM hariNakarNanirdeshaH | saMyutakaraNenaiva tu chareNaitAni kurvIta || 96|| lIlA ratI ruchi cha smR^itibuddhivibhAvanAH kShamAM puShTiM cha | sa~nj~nAmAtraM praNayaM vichAraNaM sa~NgataM shaucham || 97|| chAturyaM mAdhuryaM dAkShiNyaM mArdavaM sukhaM shIlam | prashnaM vArtAyuktiM veShaM mR^idushAdvalaM stokam || 98|| vibhavAvibhau surataM guNAguNau yauvanaM gR^ihAn dArAn | nAnAvarNAshcha tathA chatureNaivaM prayu~njIta || 99|| sitamUrdhvena tu kuryAt raktaM pItaM cha maNDalakR^itena | parimuditena tu nIlaM varNAshchatureNa hastena || 100|| madhyamA~NguShThasandaMsho vakrA chaiva pradeshinI | Urdhvamanye prakIrNe cha dvya~Ngulyau bhramare kare || 101|| padmotpalakumudAnAmanyeShAM chaiva dIrghavR^intAnAm | puShpANAM grahaNavidhiH kartavyaH karNapurashcha || 102|| vichyutashcha sashabdashcha kAryo nirbhatsanAdiShu | bAlAlApe cha shIghre cha tAle vishvAsane tathA || 103|| tarjanImadhyamA~NguShThAstretAgnisthA nirantarAH | bhaveyurhaMsavaktrasya sheShe dve samprasArite || 104|| shlakShNAlpashithilalAghavanissArArthe mR^idutvayogeShu | kAryo.abhinayavisheShaH ki~nchitprasyanditAgreNa || 105|| samAH prasAritAstisrastathA chordhvA kanIyasI | a~NguShThaH ku~nchitashchaiva haMsapakSha iti smR^itaH || 106|| eSha cha nivApasalile dAtavye gaNDasaMshraye chaiva | kAryaH pratigrahAchamanabhojanArtheShu viprANAm || 107|| Ali~Ngane mahAstambhadarshane romaharShaNe chaiva | sparshe.anulepanArthe yojyaH saMvAhane chaiva || 108|| punareva cha nArINAM stanAntarasthena vibhramavisheShAH | kAryA yathArasaM syurduHkhe hanudhAraNe chaiva || 109|| tarjanya~NguShThasandaMshastva hyarAlasya yathA bhavet | AbhugnatalamadhyasthaH sa sandaMsha iti smR^itaH || 110|| sandaMshastrividho j~neya hyagrajo mukhajastathA | tathA pArshvagatashchaiva rasabhAvopabR^iMhitaH || 111|| puShpApachayagrathane grahaNe tR^iNaparNakeshasUtrANAm | shalyAvayavagrahaNApakarShaNe chAgrasandaMshaH || 112|| vR^intAt puShpoddharaNaM vartishalAkAdipUraNaM chaiava | dhigiti cha vachanaM roShe mukhasandaMshasya karmANi || 113|| yaj~nopavItadhAraNavedhanaguNasUkShmabANalakShyeShu | yoge dhyAne stoke saMyuktakaraNastu kartavyaH || 114|| peshalakutsAsUyAdoShavachane cha vAmahastena | ki~nchid vivartitakarAgraH prayujyate pArshvasandaMshaH || 115|| Alekhyanetrara~njanavitarkavantapravAlarachane cha | niShpIDanaM tathAlaktakasya kArya cha nArIbhiH || 116|| samAgatAgrAH sahitA yasyA~Ngulyo bhavanti hi | UrdhvA haMsamukhasyeva sa bhavenmukulaH karaH || 117|| devArchchanabalikaraNe padmotpalakumudarUpaNe chaiva | viTachumbane cha kAryo vikutsite viprakIrNashcha || 118|| bhojanahiraNyagaNanAmukhasa.nkochapradAnashIghreShu | mukulitakusumeShu cha tathA tajj~naireSha prayoktavyaH || 119|| padmakoshasya hastasya hya~NgulyaH ku~nchitA yadA | UrNanAbhaH sa vij~neyaH keshachauryagrahAdiShu || 120|| shiraH kaNDUyane chaiva kuShThavyAdhinirUpaNe | saMhavyAghreShvabhinayaH prastaragrahaNe tathA || 121|| madhyamA~NguShThasandaMsho vakrA chaiva pradeshinI | sheShe talasthe kartavye tAmrachUlakare.a~NgulI || 122|| vichyutashcha sashabdashcha kAryo nirbhatsanAdiShu | tAle vishvasane chaiva shIghrArthe sa.nj~niteShu cha || 123|| tathA kalAsu kAShThAsu nimeShe tu kShaNe tathA | esha eva karaH kAryo bAlAlApanimantraNe || 124|| athavA a~NgulyaH saMhitA vakrA uparyu~NguShThapIDitAH | prasAritA kanIShThAcha tAmrachUDaH karaH smR^itaH || 125|| shataM sahasraM lakShaM cha kareNaikena yojayet | kShipramuktA~NgulIbhistu sphuli~NgAn vipruShastathA || 126|| asaMyutAH karA hyete mayA proktA dvijottamAH | atashcha saMyutAn hastAn gadato me nibodhata || 127|| patAkAbhyAM tu hastAbhyAM saMshleShAda~njaliH smR^itaH | devatAnAM gurUNAM cha mitrANAM chAbhivAdane || 128|| sthAnAnyasya punastrINi vakSho vaktraM shirastathA | devatAnAM shiraHsthastu gurUNAmAsyasaMsthitaH | vakShasthashchaiva mitrANAM strINAM tvaniyato bhavet || 129|| ubhAbhyAmapi hastAbhyAmanyo.anyaM pArshvasa.ngrahAt | hastaH kapotako nAma karma chAsya nibodhata || 130|| eSha vinayAbhyupagame praNAmakaraNe guroshcha sambhAShe | shIte bhaye cha kAryo vakShaHsthaH kampitaH strIbhiH || 131|| ayamevA~NguliparighR^iShyamANamuktastu khinnavAkyeShu | etAvaditi cha kAryo nedAnIM kR^ityamiti chArthe || 132|| a~Ngulyo yasya hastasya hyanyonyAntaranissR^itAH | sa karkaTa iti j~neyaH karaH karma cha vakShyate || 133|| eSha madanA~Ngamarde suptotthitavijR^imbhaNe bR^ihaddehe | hanudhAraNe cha yojyaH sha~NkhagrahaNe.arthatattvaj~naiH || 134|| maNibandhanavinyastAvarAlau strIprayojitau | uttAnau vAmapArshvasthau svastikaH parikIrtitaH || 135|| svastikavichyuitikaraNAd disho ghanAH khaM vanaM samudrAshcha | R^itavo mahI tathaughaM vistIrNaM chAbhineyaM syAt || 136|| khaTakaH khaTake nyastaH khaTakAvardhamAnakaH | shR^i~NgArArtheShu yoktavyaH praNAmakaraNe tathA || 137|| anye \- kumudItAlavR^inteShu kartavyashChatradharaNe | iti || 138|| arAlau tu viparyastAvuttAnau vardhamAnakau | utsa~Nga iti vij~neyaH sparshasya grahaNe karaH || 139|| saniShpeShakR^ite chaiva romAmarShakR^ite.api cha | niShpIDitaH punashchaiva strINAmIrShyAkR^ite bhavet || 140|| mukulaM tu yadA hastaM kapitthaH paricheShTayet | sa mantavyastadA hasto niShadhau nAma nAmataH || 141|| sa.ngrahaparigrahau dhAraNaM cha samayashcha satyavachanaM cha | sa~NkShepaH sa.nkShiptaM nipIDitenAbhinetavyam || 142|| shikharastu yadA hasto mR^igashIrSheNa pIDitaH | niShadho nAma vij~neyaH sa bhayArte vidhIyate || 143|| gR^ihItvA vAmahastena karpurAbhyantare bhujam | dakShiNaM chApi vAmasya karpurAbhyantare nyaset || 144|| sa chApi dakShiNo hastaH samya~N muShTIkR^ito bhavet | ityeSha niShadho hastaH karma chAsya nibodhata || 145|| etena dhairyamadagarvasauShThavautsukyavikramATopAH | abhimAnAvaShTambhaH stambhasthairyAdaya kAryAH || 146|| j~neyo vai niShadho nAma haMsapakShau parA~Ngamukhau | jAlavAtAyanAdInAM prayoktavyo.abhighaTTane || 147|| aMsau prashithilau muktau patAkau tu pralambitau | yadA bhavetAM karaNe sa dola iti sa.nj~nitaH || 148|| saMbhramaviShAdamUrchChitamadAbhighAte tathaiva chA.avege | vyAdhiplute cha shastrakShate cha kAryo.abhinayogaH || 149|| yastu sarpashirAH proktastasyA~NgulinirantaraH | dvitIyaH pArshvasaMshliShTaH sa tu puShpapuTaH smR^itaH || 150|| dhAnyaphalapuShpasadR^ishAnyanena nAnAvidhAni yuktAni | grAhyANyupaneyAni cha toyAnayanApanayane cha || 151|| patAkau tu yadA hastAvUrrdhA~NguShThAvadhomukhau | uparyupari vinyastau tadA sa makaraH karaH || 152|| siMhavyAladvipipradarshanaM nakramakaramatsyAnAm | ye chAnye kravyAdA hyabhineyAste.arthayogena || 153|| kUrparAMsochitau hastau yadAstAM sarpashIrShakau | gajadantaH sa vij~neyaH karma chAsya nibodhata || 154|| eva cha vadhuvarANamudvAhe chAtibhArayoge cha | staMbhagrahaNe cha tathA shailashilotpATane chaiva || 155|| shukatuNDau karau kR^itvA vakShasyabhimukhA~nchitau | shanairadhomukhAviddhau so.avahittha iti smR^itaH || 156|| daurbalye niHshvasite gAtrANAM darshane tanutve cha | utkaNThite cha tajj~nairabhinayayogastu kartavyaH || 157|| mukulastu yadA hastaH kapitthapariveShTitaH | vardhamAnaH sa vij~neyaH karma chAsya nibodhata || 158|| sa.ngrahaparigrahau dhAraNaM cha samayashcha satyavachaM cha | sa.nkShepatastu sa.nkShiptaM nipIDitenAbhinetavyam || 159|| j~neyo vai vardhamAnastu haMsapakSho parA~Ngamukhau | jAlavAtAyanAdInAM prayoktavyo vighATane || 160|| uktA hyete dvividhA hyasaMyutAH saMyutAshcha sa.nkShepAt | abhinayakarAstu ye tviha te.anyatrApyarthataH sAdhyAH || 161|| AkR^ityA cheShTayA chihnairjAtyA vij~nAya tatpunaH | svayaM vitarkya kartavyaM hastAbhinayanaM budhaiH || 162|| nAsti kashcidahastastu nATye.artho.abhinayaM prati | yasya yad dR^ishyate rUpaM bahushastanmayoShitam ||163|| anye chApyarthasaMyuktA laukikA ye karAstviha | Chandataste niyoktavyA rasabhAvavicheShTitaiH || 164|| deshaM kAlaM prayogaM chApyarthayuktimavekShya cha | hastA hyete prayoktavyAH nR^iNAM strINAM visheShataH || 165|| sarveShAmeva hastAnAM yAni karmANi santi hi | tAnyahaM sampravakShyAmi rasabhAvakR^itAni tu || 166|| utkarShaNaM vikarShaNaM tathA chaivApakarShaNam | parigraho nigrahashchAhvAnaM nodanameva cha || 167|| saMshleShashcha viyogashcha rakShaNaM mokShaNaM tathA | vikShepadhUnane chaiva visargastarjanaM tathA || 168|| ChedanaM bhedanaM chaiva sphoTanaM moTanaM tathA | tADanaM cheti vij~neyaM tajj~naiH karma karAn prati || 169|| uttAnaH pArshvagashchaiva tathA.adhomukha eva cha | hastaprachArastrividho nATyatattvasamAshrayaH || 170|| sarve hastaprachArAshcha prayogeShu yathAvidhiH netrabhrUmukharAgaishcha kartavyA vya~njiatA budhaiH || 171|| karaNaM karma sthAnaM prachAyuktiM kriyAM cha samprekShya | hastAbhinayatajj~naiH kAryo lokopachAreNa || 172|| uttAmAnAM karAH kAryA lalATakShetrachAriNaH | vakShaHsthAshchaiva madhyAnAmadhamAmadhogatA || 173|| jyeShThe svalpaprachArAH syurmadhye madhyavichAriNaH | adhameShu prakIrNAshcha hastAH kAryA prayoktR^ibhiH || 174|| lakShaNavya~njitA hastAH kAryAstUttamamadhyamaiH | lokakriyAsvabhAvena nIchairapyarthasaMshrayAH || 175|| athavAnyAdR^ishaM prApya prayogaM kAlameva cha | viparItAshrayA hastAH prayoktavyA budhairna vA || 176|| viShaNNe mUrchChite bhIte jugupsAshokapIDite | glAne svapne vihaste cha nishcheShTe tandrite jaDe || 177|| vyAdhigraste jarArte cha bhayArte shItaviplute | matte pramatte chonmatte chintAyAM tapasi sthite || 178|| himavarShahate baddhe variNAplavasaMshrite | svapnAyite cha saMbhrAnte natasaMsphoTane tathA || 179|| na hastAbhinayaH kAryaH kAryaH sattvasya sa.ngrahaH | tathA kAkuvisheShashcha nAnAbhavarasAnvitaH || 180|| yatra vyagrAvubhau hastau tattad dR^iShTivilokanaiH | vAchakAbhinayaM kuryAdvirAmairthadarshakaiH || 181|| uttAnaH pArshvagashchaiva tathA.adhomukha eva cha | prachArastrividho.a~NgAnAM nATyanR^ittasamAshrayaH || 182|| uttAno vartulastryashraH sthito.adhomukha eva cha | pa~ncha prakArA hastasya nATyanR^ittasamAshrayAH || 183|| evaM j~neyAH karA hyete nAbhinayasaMshritAH | ata UrdhvaM pravakShyAmi hastAn nR^ittasamAshrayAn || 184|| vakShaso.aShTA~Ngulasthau tu prA~N.hmukhau khaTakAmukhau | samAnakUrparAMsau tu chaturasrau prakIrtitau || 185|| haMsapakShakR^itau hastau vyAvR^itau tAlavR^intavat | udvR^ittAviti vij~neyAvathavA tAlavR^intakau || 186|| chaturastrasthitau hastau haMsapakShakR^itau tathA | tiryak.hsthitau chAbhimukhau j~neyau tAlamukhAviti || 187|| tAveva maNibandhAnte svastikAkR^itisaMsthitau | svastikAviti vikhyAtau vichyutau viprakIrNakau || 188|| alapallavasaMsthAnAvUrdhvAsyau padmakoshakau | arAlakhaTakAkhyau chApyarAlakhaTakAmukhau || 189|| tathai maNibandhAnte hyarAlau vichyutAvubhau | j~neyau prayoktR^ibhirnityamarAla khaTakAviti || 190|| bhujAMsakUrparAgraistu kuTilAvartitau karau | parA~NgamukhatalAviddhau j~neyAvAviddhavakrakau || 191|| hastau tu sarpashirasau madhyamA~NguShThakau yadA | tiryak.hprasAritAsyau cha tadA sUchImukhau smR^itau || 192|| sarpashIrShau yadA hastau bhavetAM svastikasthitau | madhyaprasAritA~NguShThau j~neyau sUchImukhau tadA || 193|| rechitau chApi vij~neyau haMsapakShau drutabhramau | prasAritottAnatalau rechitAviti sa.nj~nitau || 194|| chaturasro bhavedvAmaH savyahastashcha rechitaH | vij~neyau nR^ittatattvaj~nairdharechitasa.nj~nakau || 195|| a~nchitau kUrparAMsau tu tripatAkau karau kR^itau | ki~nchittiryaggatAvetau smR^itAvuttanava~nchitau || 196|| maNibandhamuktau tu patAkau pallavau smR^itau | bAhushIrShAdviniShkrAntau nitambAviti kIrtitau || 197|| keshadeshAdviniShkrAntau paripArshvotthitau yadA | vij~neyo keshabandhau tu karavAchAryasammatau || 198|| tiryak.hprasAritau chaiva pArshvasaMsthau tathaiva cha | latAkhyau cha karau j~neyau nR^ittAbhinayanaM prati || 199|| samunnato latAhastaH pArshvAtpArshva vilolitaH | tripatAko.aparaH karNe karihastaH prakIrtitaH || 200|| kaTishIrShaniviShTAgrau tripatAkau yadA karau | pakShava~nchitakau hastau tadA j~neyau prayoktR^ibhiH || 201|| tAveva tu parAvR^ittau pakShapradyotakau smR^itau | adhomukhatalAviddhau j~neyau garuDapakShakau || 202|| haMsapakShakR^itau hastau vyAvR^ittaparivartitau | tathA prasAritabhujau daNDapakShAviti smR^itau || 203|| UrdhvamaNDalinau hastAvUrdhvadeshavivartanAt | tAveva pArshvavinyastau pArshvamaNDalinau smR^itau || 204|| udveShTitau bhavedekau dvitIyashchApaveShTitaH | bhramitAvurasaH sthAne hyuromaNDalinau smR^itau || 205|| alapallavakArAlAvurodvabhramaNakramAt | pArshvAvartashcha vij~neyAvuraH pArshvArdhamaNDalau || 206|| hastau tu maNIbandhAnte ku~nchitAva~nchitau yadA | khaTakAkhyau tu tau syAtAM muShTikasvastikau tadA || 207|| padmakoshau yadA hastau vyAvR^ittaparivartitau | nalinIpadmakoshau tu tadA j~neyau prayoktR^ibhiH || 208|| karAvudveShTitAgrau tu pravidhAyAlapallavau | UrdhvaprasaritAviddhau kartavyAvulbaNAviti || 209|| pallavau cha shirodeshe samprAptau lalitau smR^itau | karpUrasvastikagatau latAkhyau valitAviti || 210|| karaNe tu prayoktavyo nR^ittahasto visheShataH | tathArthAbhinaye chaiva patAkAyAH prayoktR^ibhiH || 211|| sa.nkaro.api bhavetteShAM prayogo.arthavashAtpunaH | prAdhAnyena punaH sa.nj~nA nATye nR^itte kareShviha || 212|| viyutAH saMyutAshchaiva nR^ittahastAH prakIrtitAH | ataH paraM pravakShyAmi karAn karaNasaMshrayAn || 213|| sarveShAmeva hastAnAM nATyahastanideshibhiH | vidhAtavyA prayatnena karaNaM tu chaturvidham || 214|| apaveShTitamekaM syAt udveShTitamathAparam | vyAvartitaM tR^itIyaM tu chaturthaM parivartitam || 215|| AveShTyante yada~NgulyastarjanAdyA yathAkramam | abhyantareNa karaNaM tadAveShTitamuchyate || 216|| udveShTyante yada~NgulyaH tarjanyAdyA bahirmukham | kramashaH karaNaM viprAstadudveShTitamuchyate || 217|| Avartyante kaniShThAdyA hya~Ngulyo.abhyantareNa tu | yathA krameNa karaNaM tad vyAvartitamuchyate || 218|| udvartyante kaniShThAdyA bAhyataH kramasho yadA | a~NgulyaH karaNaM viprAstaduktaM parivartitam || 219|| nR^itte.abhinayayoge vA pANibhirvartanAshraye | mukhabhrunetrayuktAni karaNAni prayojayet || 220|| tiryaktathordhvasaMstho hyadhomukhashchA~nchito.apaviddhastu | maNDalagatistathA svastikashcha pR^iShThAnusAri cha || 221|| udveShTitaH prasArita ityete vai smR^itAH prakArAstu | bAhvoriti karaNagatA vij~neyA nityaM nR^ittaprayoktR^ibhiH || 222|| hastAnAM karaNavidhirmayA samAsena nigadito viprAH | ata UrdhvaM vyAkhyAsye hR^idayodarapArshvakarmANi || 223|| Abhugnamatha nirbhugnaM tathA chaiva prakampitam | udvAhitaM samaM chaiva uraH pa~nchavidhaM smR^itam || 224|| nimnamunnatapR^iShThaM cha vyAbhugnAMsaM shlathaM kvachit AbhugnaM taduro j~neyaM karma chAsya nibodhata || 225|| sa.mbhramaviShAdamUrchChAshokabhayavyAdhihR^idayashalyeShu | kAryaM shItasparshe varShe lAjAnvite.arthavashAt || 226|| stabdhaM cha nimnapR^iShThaM cha nirbhugnAMsaM samunnatam | uro nirbhugnametaddhi karma chAsya nibodhata || 227|| stambhe mAnagrahaNe vismayadR^iShTe cha satyavachane cha | ahamiti cha darpavachane garvotseke tu kartavyam ||228|| ##[##dIrghanishvasite chaiva jR^imbhaNe moTane tathA | bibboke cha punaH strINAM tadvij~neyaM prayoktR^ibhiH ##]## || 229|| UrdhvotkShepairuro yatra nirantarakR^itaiH kR^itam | prakampitaM tu vij~neyamuro nATyaprayoktR^ibhiH || 230|| hasitaruditAdisaMbhramabhayashramavyAdhipIDitArtheShu | nAnAbhAvopagataM kAryamuro nATyayogeShu || 231|| hasitaruditeShu kArye shrame bhaye shvasakAshayoshchaiva | hikkAduHkhe cha tathA nATyaj~nairarthayogena || 232|| udvAhitamUrdhvagatamuro j~neyaM prayoktR^ibhiH | dIrghochChvasanatA loke jR^imbhanAdiShu chekShyate || 233||sarvaiH sasauShThavaira~NgaishchaturasrakR^itaiH kR^itam | uraH saman. tu vij~neyaM svasthaM sauShThavasaMyutam || 234|| etaduktaM maya samyagarasastu vikalpanam | ata UrdhvaM pravakShyAmi pArshvayoriha lakShaNam || 235|| nataM samunnataM chaiva prasAritavivartito | tathApasR^itamevaM tu pArshvayoH karma pa~nchadhA || 236|| kaTirbhavettu vyAbhugnA pArshvamAbhugnameva cha | tathaivApasR^itAMsaM cha ki~nchitpArshvanataM smR^itam || 237|| tasyaiva chAparaM pArshvaM viparItaM tu yuktitaH | kaTIpArshvabhujAMsaishchAbhyunnatairutaM bhavet || 238|| AyAmanAdubhayataH pAshvayoH syAt prasAritam | parivartAtrikasyApi vivartitamiheShyate || 239|| vivartitApanayanAd bhavedapasR^itaM punaH | pArshvalakShaNamityuktaM viniyogaM nibodhata || 240|| upasarpe nataM kAryamunnataM chApasarpaNe | prasAritaM praharShAdau parivR^itte vivartitam ||241|| vinivR^itte tvapasR^itaM pArshvamarthavashAdbhavet | etAni pArshvakarmANi jaTharasya nibodhata || 242|| kShAmaM khalvaM cha pUrNaM cha samproktamudaraM tridhA | tanu kShAmaM nataM khalvaM pUrNamAdhmAtamuchyate || 243|| kShAmaM hAsye.atha rudite niHshvAse jR^imbhane bhavet | vyAdhite tapasi shrAnte kShudhArte khalvamiShyate || 244|| pUrNamuchCh.hvasite sthUle vyAdhitAtyashanAdiShu | ityetadudaraM proktaM kaTyAH karma nibodhata || 245|| anye tu kShAmaM khalvaM samaM pUrNamudaraM syAchchaturvidham | ChinA chaiva nivR^ittA cha rechitA kampitA tathA | udvAhitA chaiva kaTI nATye nR^itte cha pa~nchadhA || 246|| kaTI madhyasya valanAtchChinA samparikIrtitA | parA~NgmukhasyAbhimukhI nivR^ittA syAnnivartitA || 247|| sarvato bhramaNAchchApi vij~neyA rechitA kaTI | tiryaggatAgatA kShiptA kaTI j~neyA prakampitA || 248|| nitambapArshvodvahanAt shaneirudvAhitA kaTI | kaTIkarma mayA proktaM viniyogaM nibodhata || 249|| ChinnA vyAyAmasambhrAntavyAvR^ittaprekShaNAdiShu | nivR^ittA vartane chaiva rechitA bhramaNAdiShu || 250|| kubjavAmananIchAnAM gatau kAryA prakampitA | sthUleShUdvAhiotA yojyA strINAM lIlAgateShu cha || 251|| kampanaM valanaM chaiva stambhanodvartane tathA | nivartanaM cha pa~nchaitAnyUrukarmANi kArayet || 252|| namanonnamanAtpArShNermuhuH syAdUrukampanam | gachChedabhyantaraM jAnu yatra tadvalanaM smR^itam || 253|| stambhanaM chApi vij~neyamapaviddhakriyAtmakam | valitAviddhakaraNAdUrvorudvartanaM smR^itam || 254|| pArShNirabhyantaraM gachChedyatra tattu nivartanam | gatiShvadhamapAtraNAM bhaye chApi hi kampanam || 255|| valanaM chaiva hi kartavyaM strINAM svairaparikrame | sAdhvase cha viShAde cha stambhanaM tu prayojayet ||256|| vyAyAme tANDave chaiva kAryamudvartanaM budhaiH | nivartanaM tu kartavyaM sambhrAdiparibhrame || 257|| yathAdarshanamanyachcha lokAd grAhyaM prayoktR^ibhiH | ityUrvrorlakShaNaM proktaM ja~NghAyAstu nibodhata || 258|| AvartitaM nataM kShiptamudvAhitamathApi cha | parivR^ittaM tathA chaiva ja~NghAkarmANi pa~nchadhA || 259|| vAmo dakShiNapArshvena dakShiNashchApi vAmataH | pAdo yatra vrajedviprAH tadAvartitamuchyate || 260|| ja~NghAsvastikayogena kramAdAvartitaM nayet | jAnunaH ku~nchanAchchaiva nataM j~neyaM prayoktR^ibhiH | vikShepAchchaiva ja~NghAyAH kShiptamityabhidhIyate || 261|| ##[##nataM syAjjAnunamanAt kShiptaM vikShepaNAd bahi##]## | udvAhitaM cha vij~neyamUrdhvamUdvAhanAdapi | pratIpanayanaM yattu parivR^ittaM taduchyate || 262|| AvartitaM prayoktavyaM vidUShakaparikrame | nataM chApi hi kartavyaM sthAnAsanagatAdiShu || 263|| kShiptaM vyAyAmayogeShu tANDave cha prayujyate | tathA chodvAhitaM kuryAdAviddhagamanAdiShu || 264|| tANDaveShu prayoktavyaM parivR^ittaM prayoktR^ibhiH | ityetajja~NghayoH karma pAdayostu nibodhata || 265|| udghaTTitaH samashchaiva tathAgratalasa~ncharaH | a~nchitaH ku~nchitashchaiva pAdaH pa~nchavidha smR^itaH || 266|| sthitvA pAdatalAgreNa pArShNirbhUmau nipAtyate | yasya pAdasya karaNe bhavedud.hghaTTitastu saH || 267|| ayamud.hveShTitakaraNe tvanukaraNArthaM prayogamAsAdya | drutamadhyamaprachAraH sakR^idasakR^idA prayoktavyaH || 268|| svabhAvarachite bhUmau samasthAne cha yo bhavet | samaH pAdaH sa vij~neyaH svabhAvAbhinayAshrayaH || 269|| sthirasvabhAvAbhinaye nAnAkaraNasaMshraye | chalitashcha punaH kAryo vidhij~naiH pAdarechite || 270|| samasyaiva yadA pArShNiH pAdasyAbhyantare bhavet | bahiH pArshvasthito.a~NguShThastryashrapAdastu sa smR^itaH || 271|| tyaktvA ##(##kR^itvA##?)## samapadaM sthAnamashvakrAnte tathaiva cha | syAdviklavAdiShvartheShu tryashraH pAdo yathAvidhiH || 272|| asyaiva samapAdasya pArShNirabhyantare bhavet | tryashrapAdaH sa vij~neyaH sthAnakAdiShu saMshrayaH || 273|| utkShiptA tu bhavetpArShNiH prasR^ito~NguShThakastathA | a~NgulyashchA~nchitAH sarvA pAde.agratalasa~ncharaH || 274|| todananikuTTane sthitanishumbhane bhUmitADane bhramaNe | vikShepavividharechakapArShNikR^itAgamanametena || 275|| pArShNiryasyA~nchitA bhUmau pAdamagratalaM tathA | a~NgulyashchA~nchitAH sarvAH sa pAdastva~nchitaH smR^itaH || 276|| pAdAgratalasa~nchAre vartitodvartite tathA | eva pAdAhate kAryo nAnAbhramarakeShu cha || 277|| utkShiptA yasya pArShNI syAda~NgulyaH ku~NchitAstathA | tathA ku~nchitamadhyashcha sa pAdaM ku~nchitaH smR^itaH || 278|| udattagamane chaiva vartitodvartite tathA | utkShiptA tu bhavetpArShNira~NguShThAgreNa saMsthitaH || 279|| vAmashchaiva svabhAvasthaH sUchIpAdaH prakIrtitaH | nR^itte nUpurakaraNe prayogastasya kIrtyate || 280|| atikrAntakrame chaiva pAdametaM prayojayet | pAdaja~NghorukaraNaM karma kArya prayoktR^ibhiH || 281|| pAdasya karaNaM sarva ja~NghorukR^itamiShyate | yathA pAdaH pravarteta tathaivoruH pravartate || 282|| anayoH samAnakaraNAt pAdachArI prayojayet | ityetada~NgajaM proktaM lakShaNaM karma chaiva hi || 283|| ataH paraM pravakShyAmi chArIvyAyAmalakShaNam || 284|| iti bhAratIye nATyashAstre a~NgAbhinayo nAma navamo.adhyAyaH | ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}