% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 8 % File name : natya08.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : August 22, 2020 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 8 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 8 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha aShTamo.adhyAyaH | R^iShayaH UchuH | bhAvAnAM cha rasAM cha samutthAnaM yathAkramam | tvatprasAdAchChrutaM sarvamichChAmo vedituM punaH ||1|| nATye katividhaH kAryaH tajj~nairabhinayakramaH | kataM vAbhinayo hyeSha katibhedastu kIrtitaH || 2|| sarvametadyathAtattvaM kathayasva mahAmune | yo yathAbhinayo yasmin yoktavyaH siddhimichChatA || 3|| teShAM tu vachanaM shrutvA munInAM bharato muniH | pratyuvAcha punarvAkyaM chaturo.abhinayAn prati || 4|| ahaM vaH kathayiShyAmi nikhilena tapodhanAH | yasmAdabhinayo hyeSha vidhivat samudAhR^itam || 5|| yaduktaM chatvAro.abhinaya iti tAn varNayiShyAmaH | atrAha ##--## abhinaya iti kasmAt | atrochyate ##--## abhItyupasargaH NI~n iti prApaNArthako dhAtuH | asyAbhinItyevaM vyavasthitasya erajityachpratyatyayAntasyAbhinaya ityevaM rUpaM siddham | etachcha dhAtvarthAnuvachanenAvadhAryaM bhavati | atra shlokau ##--## abhipUrvastu NI~n dhAturAbhimukhyArthanirNaye | yasmAtpadArthAnnayati tasmAdabhinayaH smR^itaH || 6|| vibhAvayati yasmAchcha nAnArthAn hi prayogataH | shAkhA~NgopA~NgasaMyuktastasmAdabhinayaH smR^itaH || 7|| chaturvidhashchaiva bhavennATyasyAbhinayo dvijAH | anekabhedavAhUyaM nATyaM hyasmin pratiShThitam || 8|| A~Ngiko vAchikashchaiva hyAhAryaH sAttvikastathA | j~neyastvabhinayo viprAH chaturdhA parikalpitaH || 9|| sAttvikaH pUrvamuktastu bhAvaishcha sahito mayA | a~NgAbhinayamevAdau gadato me nibodhata || 10|| trividhastvA~Ngiko dyneyaH shArIro mukhajastathA | tathA cheShTAkR^itashchaiva shAkhA~NgopA~NgasaMyutaH || 11|| shirohastakaTIdakShaH pArshvapAdasamanvitaH | a~Ngapratya~NgasaMyuktaH ShaDa~Ngo nATyasa.ngrahaH || 12|| tasya shirohastoraHpArshvakaTIpAdataH ShaDa~NgAni | netrabhrUnAsAdharakapolachibukAnyupA~NgAni || 13|| asya shAkhA cha nR^ittaM cha tathaivA~Nkura eva cha | vastUnyabhinayasyeha vij~neyAni prayoktR^ibhiH || 14|| A~Ngikastu bhavechChAkhA hya~NkuraH sUchanA bhavet | a~NgahAraviniShpannaM nR^ittaM tu karaNAshrayam || 15|| mukhaje.abhinaye viprA##!## nAnAbhAvarasAshraye | shirasaH prathamaM karma gadato me nibodhata || 16|| AkampitaM kampitaM cha dhUtaM vidhutameva cha | parivAhitamAdhUtamavadhUtaM tathA~nchitam || 17|| niha~nchitaM parAvR^ittamutkShiptaM chApyadhogatam | lolitaM chaiva vij~neyaM trayodashavidhaM shiraH || 18|| shanairAkampanAdUrdhvamadhashchAkampitaM bhavet | drutaM tadeva bahushaH kampitaM kampitaM shiraH || 19|| R^ijusthitasya chordhvAdhaH kShepAdAkampitaM bhavet | bahushashchalitaM yachcha tatkampitamihochyate || 20|| sa.nj~nopadeshapR^ichChAsu svabhAvAbhAShaNe tathA | nirdeshAvAhane chaiva bhavedAkampitaM shiraH || 21|| roShe vitarke vij~nAne pratij~nAne.atha tarjane | prashnAtishayavAkyeShu shiraH kampitamiShyate || 22|| shiraso rechanaM yattu shanaistad dhutamiShyate | drutamArechanAdetadvidhutaM tu bhavechChiraH ||23|| anIpsite viShAde cha vismaye pratyayaM tathA | pArshvAvalokane shUnye pratiShedhe dhutaM shiraH || 24|| shItagraste bhayArte cha trAsite jvarite tathA | pItamAtre tathA madye vidhutaM tu bhavechChiraH || 25|| paryAyashaH pArshvagataM shiraH syAt parivAhitam | AdhUtamuchyate tiryak sakR^idudvAhitaM tu yat || 26|| sAdhane vismaye harShe smite chAmarShite tathA | vichAre vihR^ite chaiva lIlAyAM parivAhitam || 27|| garvechChAdarshane chaiva pArshvasthordhvanirIkShaNe AdhutaM tu shiro j~neyamAtmasambhAvanAdiShu || 28|| yadadhaH sakR^idAkShiptamavadhUtaM tu tachChiraH | sandeshAvAhanAlApasa.nj~nAdiShu nadiShyate || 29|| ki~nchit pArshvanatagrIvaM shiro vij~neyama~nchitam | vyAdhite mUrChite matte chintAyAM hanudhAraNam || 30|| utkShipAMsAvasaktaM yatku~nchitabhrUlataM shiraH | niha~nchitaM tu vij~neyaM strINAmetat prayojayet || 31|| garve mAne vilAse cha bivvoke kilaki~nchite | moTTAyite kuTTamite stambhamAne niha~nchitam || 32|| parAvR^ittAnukaraNAt parAvR^ittamihochyate | tat syAnmukhApaharaNe pR^iShThataH prekShaNAdiShu || 33|| utkShiptaM chApi vij~neyamunmukhAvasthitaM shiraH | prAMshudivyAstrayogeShu syAdutkShiptaM prayogataH || 34|| adhomukhaM sthitaM chApi budhAH prAhuradhogatam | lajjAyAM cha praNAme cha duHkhe chAdhogataM shiraH || 35|| sarvato bhramaNAchchaiva shiraH syAt parilolitam | mUrchChAvyAdhimadAveshagrahanidrAdiShu smR^itam ||36|| R^ijusvabhAvasaMsthAnaM prAkR^itaM tu svabhAvajam | ma.ngalyAdhyayanadhyAnasvabhAvajayakarmasu || 37|| ebhyo.anye bahavo bhedA lokAbhinayasaMshritAH | te cha lokasvabhAvena prayoktavyA prayoktR^ibhiH || 38|| trayodashavidhaM hyetachChiraHkarma mayoditam | ataH paraM pravakShyAmi dR^iShTInAmiha lakShaNam || 39|| kAntA bhayAnakA hAsyA karuNA chAdbhutA tathA | raudro vIrA cha bIbhatsA vij~neyA rasadR^iShTayaH || 40|| snigdhA hR^iShTA cha dInA cha kruddhA dR^iptA bhayAnvitA | jugupsitA vismitA cha sthAyibhAveShu dR^iShTayaH || 41|| shUnyA cha malinA chaiva shrAntA lajjAnvitA tathA | glAnA cha sha~NkitA chaiva viShaNNA mukulA tathA || 42|| ku~nchitA chAbhitaptA cha jihmA salalitA tathA | vitarkitArdhamukulA vibhrAntA viluptA tathA || 43|| AkekarA vikoshA cha trastA cha madirA tathA | ShaT.htriMshad dR^iShTayo hyetA tAsu nATyaM pratiShThitam || 44|| asya dR^iShTividhAnasya nAnAbhAvarasAshrayam | lakShaNaM sampravakShyami yathAkarma prayogataH || 45|| harShaprasAdajanitA kAntAtyarthaM samanyathA | sabhrUkShepakaTAkShA cha shR^i~NgAre dR^iShTirikShyate || 46|| prodvR^ittaniShTabdhapuTA sphuradudvR^ittatArakA | dR^iShTirbhayAnAkAtyarthaM bhItA j~neyA bhayAnake || 47|| kramAdAku~nchitapuTA vibhrAntAkulatArakA | hAsyA dR^iShTistu kartavyA kuhakAbhinayaM prati || 48|| patitordhvapuTA sAsrA manyumantharatArakA | nAsAgrAnugatA dR^iShTiH karuNA karuNe rase || 49|| yA tvAku~nchitapakShmAgrA sAshcharyoddhattatArakA | saumyA vikasitAntA cha sAd.hbhutA dR^iShTiradbhute || 50 krUrA rUkShAruNodvR^itaniShTabdhapuTatArakA | bhrukuTIkuTilA dR^iShTiH raudre raudrI rasA smR^itA || 51|| dIptA vikasitA kShubdhA gambhIrA samatArakA | utphullamadhyA dR^iShTistu vIrA vIrarasAshrayA || 52|| niku~nchitapuTApA~NgA ghUrNopaplutatArakA | saMshliShTasthirapakShmA cha bIbhatsA dR^iShTiriShyate || 53|| nAsAgrasaktA nimiShA tathAdhobhAgachAriNI | AkekarapuTA shAnte shAntA dR^iShTirbhavedasau || 54|| rasajA dR^iShTayo hyetA vij~neyA lakShaNAnvitA | ataH paraM pravakShyAmi sthAyibhAvasamAshrayAH || 55|| vyAkoshamadhyA madhurA sthitatArAbhilAShiNI | sAnandAshruplutA dR^iShTiH snigdheyaM ratibhAvajA || 56|| chalA hasitagarbhA cha vishattArAnimeShiNI | ki~nchidAku~nchitA dR^iShTiH hR^iShTA hAse prakIrtitA || 57|| avasrastottarapuTA ki~nchitsara.nbdhatArakA | mandasa~nchAriNI dInA sA shoke dR^iShTiriShyate || 58|| rUkShA sthiroddhatapuTA niShTabdhoddhR^ittatArakA | kuTilA bhrukuTirdR^iShTiH kruddhA krodhe vidhIyate || 59|| saMsthite tArke yasyAH sthitA vikasitA tathA | sattvamudgiratI dR^iptA dR^iShTirutsAhasaMbhavA || 60|| visphAritobhayapuTA bhayakampitatArakA | niShkrAntamadhyA dR^iShTistu bhayabhAve bhayAnvitA || 61|| sa.nkochitapuTAdhyAmA dR^iShTirmIlitatArakA | pakShmoddeshAt samudvignA jugupsAyAM jugupsitA || 62|| bhR^ishamud.hvR^ittatArA cha naShTobhayapuTAnvitA | samA vikasitA dR^iShTirvismitA vismaye smR^itA || 63|| sthAyibhAvAshrayA hyetA vij~neyAH dR^iShTayo budhaiH | sa.nchAriNInAM dR^iShTInAM sampravakShyAmi lakShaNam || 64|| samatArA samapuTA niShkampA shUnyadarshanA | bAhyArthAgrAhiNI dhyAmA shUnyA dR^iShTiH prakIrtitA || 65|| praspandamAnapakShmAgrA nAtyarthamukulaiH puTaiH | malinAntA cha malinA dR^iShTirvismitatArakA || 66|| shramapramlApitapuTA kShAmA ku~nchitalochanA | sannA patitatArA cha shrAntA dR^iShTiH prakIrtitA || 67|| ki~nchida~nchitapakShmAgrA patitordhvapuTA hriyA | trapAdhogatatArA cha dR^iShTirlajjAnvitA tu sA || 68|| mlAnabhrupuTapakShmA yA shithilA mandachAriNI | kramapravR^iShTatArA cha glAnA dR^iShTistu sA smR^itA ||69|| ki~nchichchalA sthirA ki~nchidudgatA tiryagAyatA | gUDhA chakitatArA cha sha~NkitA dR^iShTiriShyate ||70|| viShAdavistIrNapuTA paryastAntA nimeShiNI | ki~nchinniShTabdhatArA cha kAryA dR^iShTIrviShAdinI || 71|| sphuradAshliShTapakShmAgrA mukulordhvapuTA~nchitA | sukhonmIlitatArA cha mukulA dR^iShTiriShyate ||72|| Aniku~nchitapakShmAgrA puTairAku~nchitaistathA | sa.nniku~nchitatArA cha ku~nchitA dR^iShTiriShyate || 73|| mandAyamAnatArA yA puTaiH prachalitaistathA | santApopaplutA dR^iShTirabhitaptA tu savyathA || 74|| lambitAku~nchitapuTA shanaistirya~N{} nirIkShiNI | nigUDhA gUDhatArA cha jihmA dR^iShTirudAhR^itA || 75|| madhurAku~nchitAntA cha sabhrUkShepA cha sasmitA | samamanyavikArA cha dR^iShTiH sA lalitA smR^itA || 76|| vitarkodvartitapuTA tathaivotphullatArakA | adhogatavichArA cha dR^iShTireShA vitarkitA ||77|| ardhavyAkoshapakShmA cha hlAdArdhamukulaiH puTaiH | smitArshamukulA dR^iShTiH ki~nchillulitatArakA || 78|| anavasthitatArA cha vibhrAntAkuladarshanA | vistIrNotphullamadhyA cha vibhrAntA dR^iShTiruchyate || 79|| puTau prasphuritau yasya niShTabdhau patitau punaH | viluptodvR^ittatArA cha dR^iShTireShA tu viplutA || 80|| Aku~nchitapuTApA~NgA sa~NgatArdhanimeShiNI | muhurvyAvR^ittatArA cha dR^iShTirAkekarA smR^itA || 81|| vikoshitobhayapuTA protphullA chAnimeShiNI | anavasthitasa~nchArA vikoshA dR^iShTiruchyate || 82|| trAsodvR^ittapuTA yA tu tathotkampitatArakA | santrAsotphullamadhyA cha trastA dR^iShTirudAhR^itA || 83|| AghurNamAnamadhyA yA kShAmAntA~nchitalochanA | dR^iShTirvikasitApA~NgA madirA taruNe made || 84|| ki~nchidAku~chitapuTA hyanavasthitatArakA | tathA chalitapakShmA cha dR^iShTirmadhyamade bhavet || 85|| sanimeShAnimeShA cha ki~nchid darshitatArakA | adhobhAgacharI dR^iShTiradhame tu made smR^itA || 86|| ityevaM lakShitA hyetA ShaTatriMshad dR^iShTayo mayA | rasajA sahajAshchAsAM viniyogaM nibodhata || 87|| rasajAsstu raseShveva sthAyiShu sthAyidR^iShTayaH | shR^iNuta vyabhichAriNyaH sa~nchAriShu yathAsthitAH || 88|| shUnyA dR^iShTistu chintAyAM stambhe chApi prakIrtitA | nirvede chApi malinA vaivarNye cha vidhIyate || 89|| shrAntA shramArte svede cha lajAyAM lalitA tathA | apasmAre tathA vyAdhau glAnyAM glAnA vidhIyate || 90|| sha~NkAyAM sha~NkitA j~neyA viShAdArthe viShAdinI | nidrAsvapnasukhArtheShu mukulA dR^iShTiriShyate || 91|| ku~nchitAsUyitAniShTaduShprekShAkShivyathAShu cha | abhitaptA cha nirvede hyabhighAtAbhitApayoH || 92|| jihmA dR^iShTirasUyAyAM jaDatAlasyayostathA | dhR^itau harShe salalitA smR^itau tarke cha tarkitA || 93|| AhlAdiShvardhamukulA gandhasparshasukhAdiShu | vibhrAntA dR^iShTirAvege sambhrame vibhrame tathA || 94|| viluptA chapalonmAdaduHkhArtimaraNAdiShu | AkekarA durAloke vichChedapreakShiteShu cha || 95|| vibodhagarvAmarshaugryamatiShu syAdvikoshitA | trastA trAse bhaved dR^iShTirmadirA cha madeShviti || 96|| ShaTatriMshad dR^iShTayo hyetA yathAvat samudAhR^itAH | rasajAnAM tu dR^iShTInAM bhAvajAnAM tathaiava cha || 97|| tArApuTabhruvAM karma gadato me nibodhata | bhramaNaM valanaM pAtashchalanaM sampraveshanam || 98|| vivartanaM samud.hvR^ittaM niShkrAmaH prAkR^itaM tathA | puTAntarmaNDalAvR^ittistArayorbhramaNaM smR^itam || 99|| valanaM gamanaM tryasraM pAtanaM srastatA tathA | chalanaM kampanaM j~neyaM pravesho.antaHpraveshanam || 100|| vivartanaM kaTAkShastu samudvR^ittaM samunnatiH | niShkrAmo nirgamaH proktaH prAkR^itaM tu svabhAvajam || 101|| athaiShAM rasabhAveShu viniyogaM nibodhata | bhramaNaM chalanodvR^itte niShkrAmo vIraraudrayoH || 102|| niShkrAmaNaM saMvalanaM kartavyaM tu bhayAnake | hAsyabIbhatsayoshchApi praveshanamiheShyate || 103|| pAtanaM karuNe kAryaM niShkrAmaNamathAdbhute | prAkR^itaM sheShabhAveShu shR^i~NgAre cha vivartitam || 104|| svabhAvasiddhamevaitat karmaM lokakriyAshrayam | evaM raseShu bhAveShu tArAkarmANi yojayet || 105|| athA.atraiva pravakShyAmi prakAran darshanasya tu | samaM sAchaynuvR^itte cha hyAlokitavilokite || 106|| pralokitollokite chApyavalokitameva cha | samatAraM cha saumyaM cha yaddR^iShTaM tat samaM smR^itam || 107|| pakShmAntaragatatAraM cha tryasraM sAchIkR^itaM tu tat | rUpanirvarNanA yuktamanuvR^ittamiti smR^itam || 108|| sahasA darshanaM yat syAttadAlokitamuchyate | vilokitaM pR^iShTatastu pArshvAbhyAM tu pralokitam || 109|| UrdhvamullokitaM j~neyamavalokitamapyadhaH | ityeShu darshanavidhiH sarvabhAvarasAshrayaH || 110|| tArAkR^ito.asyAnugataM puTakarma nibodhata | unmeShashcha nimeShashcha prasR^itaM ku~nchitaM samam || 111|| vivartitaM sa sphuritaM pihitaM savitADitam | vishleShaH puTayoryastu sa tUnmeShaH prakIrtitaH || 112|| samAgamo nimeShaH syAdAyAmaH prasR^itaM bhavet | Aku~chitaM ku~nchitaM syAt samaM svAbhAvikaM smR^itam || 113|| vivartitaM samudvR^ittaM sphuritaM spanditaM tathA | sthagitaM pihitaM proktamAhataM tu vitADitam || 114|| athaiShaM rasabhAveShu viniyogaM nibodhata | krodhe vivartitaM kAryo nimeShonmeShaNaiH saha || 115|| vismayArtheShu harShe cha vIre cha prasR^itaM smR^itam | aniShTadarshane gandhe rase sparshe cha ku~nchitam || 116|| shR^i~NgAre cha samaM kAryamIrShyAsu sphuritaM tathA | suptamUrchChitavAtoShNadhUmavarShA~njanArtiShu || 117|| netraroge cha pihitamabhighAte vitADitam | ityevaM rasabhAveShu tArakApuTayorvidhiH || 118|| kAryAnugatamasyaiva bhruvoH karma nibodhata | utkShepaH pAtanashchaiva bhrukuTI chaturaM bhruvoH ||119|| ku~nchitaM rechitaM chaiva sahajaM cheti saptadhA | bhruvorunnatirutkShepaH samamekaikasho.api vA ||120|| anenaiva krameNaiva pAtanaM syAdadhomukham | bhruvormUlasamutkShepAt bhrukuTI parikIrtitA || 121|| chaturaM ki~chiduchCh.hvAsAnmadhurAyatayA bhruvoH | ekasyA ubhayorvApi mR^idubha~Ngastu ku~nchitam || 122|| ekasyA eva lalitAdutkShepAdrechitaM bhruvaH | sahajAtaM tu sahajaM karma svAbhAvikaM smR^itam || 123|| athaiShAM sampravakShyAmi rasabhAvaprayojanam | kope vitarke helAyAM lIlAdau sahaje tathA || 124|| shravaNe darshane chaiva bhruvamekAM samutkShipet | utkShepo vismaye harShe roShe chaiava dvayorapi || 125|| AsUyitajugupsAyAM hAsye ghrANe cha pAtanam | krodhasthAneShu dIpteShu yojayet bhrukuTiM budhaH || 126|| shR^i~NgAre lalite saumye sukhe sparshe prabodhane | evaM vidheShu bhAveShu chaturaM tu prayojayet || 127|| strIpuruShayoshcha saMlApe nAnAvasthAntarAtmake | moTTAyite kuTTamite vilAse kilaki~nchite || 128|| niku~nchitaM tu kartavyaM nR^itte yojyaM tu rechitam | anAviddheShu bhAveShu vidyAt svAbhAvikaM budhaH ||129|| ityevaM tu bhruvaH proktaM nAsAkarma nibodhata | natA mandA vikR^iShTA cha sochChvAsA cha vikUNitA || 130|| svAbhAvikA cheti budhaiH ShaD.hvidhA nAsikA smR^itA | natA muhuHshliShTapuTA mandA tu nibhR^itA smR^itA || 131|| vikR^iShTotphullitapuTA sochChvAsA kR^iShTamArutA | vikUNitA sa.nkuchitA samA svAbhAvikA smR^itA || 132|| nAsikAlakShaNaM hyetat viniyogaM nibodhata | madotkampasamAyukte nArINAmanurodhane || 133|| niHshvAse cha natA kAryA nAsikA nATyayoktR^ibhiH | vichChinnamandarudite sochChvAse cha natA smR^itA || 134|| nirvegautsukyachintAsu mandA shoke cha yojayet | tIvragandhe vikR^iShTAM tau raudre vIre tathaiva cha || 135|| iShTaghrANe tathochChvAse dIrghochChvAsAM prayojayet | vikUNitA cha kartavyA jugupsAyAmasUyAdiShu || 136|| kAryA sheShu bhAveShu taj~naiH svAbhAvikA tathA | kShAmaM phullaM cha ghUrNaM cha kampitaM ku~nchitaM samam || 137|| ShaDvidhaM gaNDamuddiShTaM tasya lakShaNamuchyate | kShAmaM chAvanataM j~neyaM phullaM vikasitaM bhavet || 138|| vitataM ghUrNamatroktaM kampitaM sphuritaM bhavet | syAt ku~nchitaM sa.nku~nchitaM samaM prAkR^itamuchyate || 139|| gaNDayorlakShaNaM proktaM viniyogaM nibodhata | kShAmaM duHkheShu kartavyaM praharShe phullameva cha || 140|| pUrNamutsAhagarveShu romaharSheShu kampitam | ku~nchitaM cha saromA~nchaM sparshe shIte bhaye jvare || 141|| prAkR^itaM sheShabhAveShu gaNDakarma bhavediti | vivartanaM kampanaM cha visargo vinigUhanam.h ||142|| sandaShTakaM samudgaM cha ShaT karmANyadharasya tu | vikUNitaM vivartastu vepanaM kampanaM smR^itam || 143|| viniShkrAmo visargastu pravesho vinigUhanam | sandaShTakaM dvijaiardaShTaM samudgaH sahajonnati || 144|| ityoShThalakShaNaM proktaM viniyogaM nibodhata | asUyAvedanAvaj~nAbhayAdiShu vivartanam || 145|| kampanaM vepanaM shItabhayaroShajavAdiShu | strIaNAM vilAse vivvoke visargo ra~njane tathA || 146|| vinigUhanamAyAse sandaShTaM krodhakarmasu | samudgastvanukampAyAM chumbane chAbhinandane ||147|| ityoShThakarmANyuktAni chibukasya nibodhata | kuTTanaM khaNDanaM ChinnaM chukkitaM lehanaM samam || 148|| daShTaM cha dantakriyayA chibukaM tviha lakShyate | kuTTanaM dantasa.ngharShaH saMsphoTaH khaNDanaM muhuH || 149|| ChinnaM tu gADhasaMshleShashchukkitaM dUravichyutiH | lehanaM jihvayA lehaH ki~nchit shleShaH samaM bhavet ||150|| dantairdaShTe.adhare daShTamityeShAM viniyojanam | bhayashItajvarakrodhagrastAnAM kuTTanaM bhavet || 151|| japAdhyayanasaMlApabhakShyayoge cha khaNDanam | ChinnaM vyAdhau bhaye shIte vyAyAme rudite mR^ite || 152|| jR^imbhaNe chukkitaM kAryaM tathA lehye cha lehanam | samaM svabhAvabhAveShu sandaShTaM krodhakarmasu || 153|| iti dantoShThajihvAnAM karaNAchchibukakriyA | vidhutaM vinivR^ittaM cha nirbhugnaM bhugnameva cha || 154|| vivR^itaM cha tathodvAhi karmANyatrAsyajAni tu | vyAvR^ittaM vinivR^ittaM syAdvidhutaM tiryagAyatam.h || 155|| avA~NmukhatvaM nirbhugnaM vyAbhugnaM ki~nchidAyatam | vishliShToShThaM cha vivR^itamudvAhyutkShiptameva cha || 156|| vinivR^ittamasUyAyAmIrShyAkrodhakR^itena cha | avaj~nAvivR^itAdau cha strINA kAryA prayoktR^ibhiH || 157|| vidhutaM vAraNe chaiva naivamityevamAdiShu | nirbhugnaM chApi vij~neyaM gambhIrAlokanAdiShu || 158|| bhugnaM lajAnvite yojyaM yatInAM tu svabhAvajam | nirvedautsukyachintAsu naye cha vinimantraNe || 159|| vivR^ittaM chApi vij~neyaM hAsyashokabhayAdiShu | strINAmudvAhi lIlAyAM garve gachChatyanAdare ||160|| eva nAmeti kAryaM cha kopavAkye vichakShaNaiH | samaM sAcyanuvR^ittAdi yachcha dR^iShTivikalpitam || 161|| tajj~naistenAnusAreNa kAryaM tadanugaM mukham | athAto mukharAgastu chaturdhA parikIrtitaH || 162|| svAbhAvikaH prasannashcha raktaH shyAmo.arthasaMshrayaH | svAbhAvikastu kartavyaH svabhAvAbhinayAshrayaH || 163|| madhyasthAdiShu bhAveShu mukharAgaH prayoktR^ibhiH | prasannastvadbhute kAryo hAsyashR^i~NgArayostathA || 164|| vIraraudramadAdyeShu raktaH syAt karuNe tathA | bhayAnake sabIbhatse shyAmaM sa~njAyate mukham || 1655|| evaM bhAvarasArtheShu mukharAgaM prayojayet | shAkhA~NgopA~NgasaMyuktaH kR^ito.apyabhinayaH shubhaH || 166|| mukharAgavihInastu naiva shobhAnvito bhavet | sharIrAbhinayo.alpo.api mukharAgasamnvitaH || 167|| dviguNAM labhate shobhAM rAtrAviva nishAkaraH | nayanAbhinayo.api syAnnAnAbhAvarasAsphuTaH || 168|| mukharAgAnvito yasmAnnATyamatra pratiShThitam | yathA netraM prasarpeta mukhabhUdR^iShTisaMyutam || 169|| tathA bhAvarasopetaM mukharAgaM prayojayet | ityevaM mukharAgastu prokto bhAvarasAshrayaH || 170|| ataH paraM pravakShyAmi grIvAkarmANi vai dvijAH ##!## | samA natonnatA tryasrA rechitA ku~nchitA~nchitA || 171|| valitA cha nivR^ittA cha grIvA navavidhArthataH | samA svAbhAvikI dhyAnasvabhAjapakarmasu || 172|| natA natAsyAla~NkArabandhe kaNThAvalambane , unnatAbhyunnatamukhI grIvA chordhvaniveshane || 173|| tryasrA pArshvagatA j~neyA skandhabhAre.ati duHkhite | rechitA vidhutabhrAntA hAve mathanR^ittayoH || 174|| ku~nchitAku~nchite mUrdhni dhArite galarakShaNe | a~nchitApasR^itodbandhakeshakarShordhvadarshane || 175|| pArshvonmukhI syAdvalitA grIvAbhedaishcha vIkShaNe | nivR^itAbhimukhIbhUtA svasthAnAbhimukhAdiShu || 176|| ityAdi lokabhAvArthA grIvAbha~NgairanekadhA | grIvAkarmANi sarvANi shiraH karmAnugAni hi ||177|| shirasaH karmaNaH karma grIvAyAH sampravartate | ityetallakShaNaM proktaM shIrShopA~NgasamAshrayam | a~NgakarmANi sheShANi gadato me nibodhata || 179|| iti bhAratIye nATyashAshtre upA~NgavidhAnaM nAma aShTamo.adhyAyaH | ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}