%@@1 % File name : natya8.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 8 % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture % Description/comments : ????Source % Transliterated by : dpadmakar@hotmail.com % Proofread by : dpadmakar@hotmail.com % Latest update : May 24, 2001 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 8..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 8 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h ashhTamo.adhyaayaH R^ishhayaH uuchuH . bhaavaanaa.n cha rasaaaa.n cha samutthaana.n yathaakramam.h . tvatprasaadaachchhruta.n sarvamichchhaamo vedituM punaH ..1.. naaTye katividhaH kaaryaH tajdnyairabhinayakramaH . kata.n vaabhinayo hyeshha katibhedastu kiirtitaH .. 2.. sarvametadyathaatattva.n kathayasva mahaamune . yo yathaabhinayo yasmin.h yoktavyaH siddhimichchhataa .. 3.. teshhaa.n tu vachana.n shrutvaa muniinaaM bharato muniH . pratyuvaacha punarvaakya.n chaturo.abhinayaan.h prati .. 4.. aha.n vaH kathayishhyaami nikhilena tapodhanaaH . yasmaadabhinayo hyeshha vidhivat.h samudaahR^itam.h .. 5.. yadukta.n chatvaaro.abhinaya iti taan.h varNayishhyaamaH . atraaha ##--## abhinaya iti kasmaat.h . atrochyate ##--## abhiityupasargaH Nii~n.h iti praapaNaarthako dhaatuH . asyaabhiniityeva.n vyavasthitasya erajityachpratyatyayaantasyaabhinaya ityeva.n ruupa.n siddham.h . etachcha dhaatvarthaanuvachanenaavadhaaryaM bhavati . atra shlokau ##--## abhipuurvastu Nii~n dhaaturaabhimukhyaarthanirNaye . yasmaatpadaarthaannayati tasmaadabhinayaH smR^itaH .. 6.. vibhaavayati yasmaachcha naanaarthaan.h hi prayogataH . shaakhaa~Ngopaa~Ngasa.nyuktastasmaadabhinayaH smR^itaH .. 7.. chaturvidhashchaiva bhavennaaTyasyaabhinayo dvijaaH . anekabhedavaahuuya.n naaTya.n hyasmin.h pratishhThitam.h .. 8.. aa~Ngiko vaaachikashchaiva hyaahaaryaH saattvikastathaa . dnyeyastvabhinayo vipraaH chaturdhaa parikalpitaH .. 9.. saattvikaH puurvamuktastu bhaavaishcha sahito mayaa . a~Ngaabhinayamevaadau gadato me nibodhata .. 10.. trividhastvaa~Ngiko dyneyaH shaariiro mukhajastathaa . tathaa cheshhTaakR^itashchaiva shaakhaa~Ngopaa~Ngasa.nyutaH .. 11.. shirohastakaTIdaxaH paarshvapaadasamanvitaH . a~Ngapratya~Ngasa.nyuktaH shhaDa~Ngo naaTyasa.ngrahaH .. 12.. tasya shirohastoraHpaarshvakaTIpaadataH shhaDa~Ngaani . netrabhruunaasaadharakapolachibukaanyupaa~Ngaani .. 13.. asya shaakhaa cha nR^itta.n cha tathaivaa~Nkura eva cha . vastuunyabhinayasyeha vidnyeyaani prayoktR^ibhiH .. 14.. aa~Ngikastu bhavechchhaakhaa hya~NkuraH suuchanaa bhavet.h . a~Ngahaaravinishhpanna.n nR^ittaM tu karaNaashrayam.h .. 15.. mukhaje.abhinaye vipraa##!## naanaabhaavarasaashraye . shirasaH prathama.n karma gadato me nibodhata .. 16.. aakampita.n kampita.n cha dhuuta.n vidhutameva cha . parivaahitamaadhuutamavadhuuta.n tathaa~nchitam.h .. 17.. niha~nchitaM paraavR^ittamutxipta.n chaapyadhogatam.h . lolita.n chaiva vidnyeya.n trayodashavidha.n shiraH .. 18.. shanairaakampanaaduurdhvamadhashchaakampitaM bhavet.h . druta.n tadeva bahushaH kampita.n kampita.n shiraH .. 19.. R^ijusthitasya chordhvaadhaH xepaadaakampitaM bhavet.h . bahushashchalita.n yachcha tatkampitamihochyate .. 20.. sa.ndnyopadeshapR^ichchhaasu svabhaavaabhaashhaNe tathaa . nirdeshaavaahane chaiva bhavedaakampita.n shiraH .. 21.. roshhe vitarke vidnyaane pratidnyaane.atha tarjane . prashnaatishayavaakyeshhu shiraH kampitamishhyate .. 22.. shiraso rechana.n yattu shanaistad.h dhutamishhyate . drutamaarechanaadetadvidhuta.n tu bhavechchhiraH..23.. aniipsite vishhaade cha vismaye pratyaya.n tathaa . paarshvaavalokane shuunye pratishhedhe dhuta.n shiraH .. 24.. shiitagraste bhayaarte cha traasite jvarite tathaa . piitamaatre tathaa madye vidhuta.n tu bhavechchhiraH .. 25.. paryaayashaH paarshvagata.n shiraH syaat.h parivaahitam.h . aadhuutamuchyate tiryak.h sakR^idudvaahita.n tu yat.h .. 26.. saadhane vismaye harshhe smite chaamarshhite tathaa . vichaare vihR^ite chaiva liilaayaaM parivaahitam.h .. 27.. garvechchhaadarshane chaiva paarshvasthordhvaniriixaNe aadhuta.n tu shiro dnyeyamaatmasambhaavanaadishhu .. 28.. yadadhaH sakR^idaaxiptamavadhuuta.n tu tachchhiraH . sandeshaavaahanaalaapasa.ndnyaadishhu nadishhyate .. 29.. ki~nchit.h paarshvanatagriiva.n shiro vidnyeyama~nchitam.h . vyaadhite muurchhite matte chintaayaa.n hanudhaaraNam.h .. 30.. utxipaa.nsaavasakta.n yatku~nchitabhruulata.n shiraH . niha~nchita.n tu vidnyeya.n striiNaametat.h prayojayet.h .. 31.. garve maane vilaase cha bivvoke kilaki~nchite . moTTaayite kuTTamite stambhamaane niha~nchitam.h .. 32.. paraavR^ittaanukaraNaat.h paraavR^ittamihochyate . tat.h syaanmukhaapaharaNe pR^ishhThataH prexaNaadishhu .. 33.. utxipta.n chaapi vidnyeyamunmukhaavasthita.n shiraH . praa.nshudivyaastrayogeshhu syaadutxiptaM prayogataH .. 34.. adhomukha.n sthita.n chaapi budhaaH praahuradhogatam.h . lajjaayaa.n cha praNaame cha duHkhe chaadhogata.n shiraH .. 35.. sarvato bhramaNaachchaiva shiraH syaat.h parilolitam.h . muurchchhaavyaadhimadaaveshagrahanidraadishhu smR^itam.h ..36.. R^ijusvabhaavasa.nsthaanaM praakR^ita.n tu svabhaavajam.h . ma.ngalyaadhyayanadhyaanasvabhaavajayakarmasu .. 37.. ebhyo.anye bahavo bhedaa lokaabhinayasa.nshritaaH . te cha lokasvabhaavena prayoktavyaa prayoktR^ibhiH .. 38.. trayodashavidha.n hyetachchhiraHkarma mayoditam.h . ataH paraM pravaxyaami dR^ishhTiinaamiha laxaNam.h .. 39.. kaantaa bhayaanakaa haasyaa karuNaa chaadbhutaa tathaa . raudro viiraa cha biibhatsaa vidnyeyaa rasadR^ishhTayaH .. 40.. snigdhaa hR^ishhTaa cha diinaa cha kruddhaa dR^iptaa bhayaanvitaa . jugupsitaa vismitaa cha sthaayibhaaveshhu dR^ishhTayaH .. 41.. shuunyaa cha malinaa chaiva shraantaa lajjaanvitaa tathaa . glaanaa cha sha~Nkitaa chaiva vishhaNNaa mukulaa tathaa .. 42.. ku~nchitaa chaabhitaptaa cha jihmaa salalitaa tathaa . vitarkitaardhamukulaa vibhraantaa viluptaa tathaa .. 43.. aakekaraa vikoshaa cha trastaa cha madiraa tathaa . shhaT.htri.nshad.h dR^ishhTayo hyetaa taasu naaTyaM pratishhThitam.h .. 44.. asya dR^ishhTividhaanasya naanaabhaavarasaashrayam.h . laxaNa.n sampravaxyami yathaakarma prayogataH .. 45.. harshhaprasaadajanitaa kaantaatyartha.n samanyathaa . sabhruuxepakaTaaxaa cha shR^i~Ngaare dR^ishhTirixyate .. 46.. prodvR^ittanishhTabdhapuTaa sphuradudvR^ittataarakaa . dR^ishhTirbhayaanaakaatyarthaM bhiitaa dnyeyaa bhayaanake .. 47.. kramaadaaku~nchitapuTaa vibhraantaakulataarakaa . haasyaa dR^ishhTistu kartavyaa kuhakaabhinayaM prati .. 48.. patitordhvapuTaa saasraa manyumantharataarakaa . naasaagraanugataa dR^ishhTiH karuNaa karuNe rase .. 49.. yaa tvaaku~nchitapaxmaagraa saashcharyoddhattataarakaa . saumyaa vikasitaantaa cha saad.hbhutaa dR^ishhTiradbhute.. 50 kruuraa ruuxaaruNodvR^itanishhTabdhapuTataarakaa . bhrukuTiikuTilaa dR^ishhTiH raudre raudrii rasaa smR^itaa .. 51.. diiptaa vikasitaa xubdhaa gambhiiraa samataarakaa . utphullamadhyaa dR^ishhTistu viiraa viirarasaashrayaa .. 52.. niku~nchitapuTaapaa~Ngaa ghuurNopaplutataarakaa . sa.nshlishhTasthirapaxmaa cha biibhatsaa dR^ishhTirishhyate .. 53.. naasaagrasaktaa nimishhaa tathaadhobhaagachaariNii . aakekarapuTaa shaante shaantaa dR^ishhTirbhavedasau .. 54.. rasajaa dR^ishhTayo hyetaa vidnyeyaa laxaNaanvitaa . ataH paraM pravaxyaami sthaayibhaavasamaashrayaaH .. 55.. vyaakoshamadhyaa madhuraa sthitataaraabhilaashhiNii . saanandaashruplutaa dR^ishhTiH snigdheya.n ratibhaavajaa .. 56.. chalaa hasitagarbhaa cha vishattaaraanimeshhiNii . ki~nchidaaku~nchitaa dR^ishhTiH hR^ishhTaa haase prakiirtitaa .. 57.. avasrastottarapuTaa ki~nchitsara.nbdhataarakaa . mandasa~nchaariNii diinaa saa shoke dR^ishhTirishhyate .. 58.. ruuxaa sthiroddhatapuTaa nishhTabdhoddhR^ittataarakaa . kuTilaa bhrukuTirdR^ishhTiH kruddhaa krodhe vidhiiyate .. 59.. sa.nsthite taarke yasyaaH sthitaa vikasitaa tathaa . sattvamudgiratii dR^iptaa dR^ishhTirutsaahasaMbhavaa .. 60.. visphaaritobhayapuTaa bhayakampitataarakaa . nishhkraantamadhyaa dR^ishhTistu bhayabhaave bhayaanvitaa .. 61.. sa.nkochitapuTaadhyaamaa dR^ishhTirmiilitataarakaa . paxmoddeshaat.h samudvignaa jugupsaayaa.n jugupsitaa .. 62.. bhR^ishamud.hvR^ittataaraa cha nashhTobhayapuTaanvitaa . samaa vikasitaa dR^ishhTirvismitaa vismaye smR^itaa .. 63.. sthaayibhaavaashrayaa hyetaa vidnyeyaaH dR^ishhTayo budhaiH . sa.nchaariNiinaa.n dR^ishhTiinaa.n sampravaxyaami laxaNam.h .. 64.. samataaraa samapuTaa nishhkampaa shuunyadarshanaa . baahyaarthaagraahiNii dhyaamaa shuunyaa dR^ishhTiH prakiirtitaa .. 65.. praspandamaanapaxmaagraa naatyarthamukulaiH puTaiH . malinaantaa cha malinaa dR^ishhTirvismitataarakaa .. 66.. shramapramlaapitapuTaa xaamaa ku~nchitalochanaa . sannaa patitataaraa cha shraantaa dR^ishhTiH prakiirtitaa .. 67.. ki~nchida~nchitapaxmaagraa patitordhvapuTaa hriyaa . trapaadhogatataaraa cha dR^ishhTirlajjaanvitaa tu saa .. 68.. mlaanabhrupuTapaxmaa yaa shithilaa mandachaariNii . kramapravR^ishhTataaraa cha glaanaa dR^ishhTistu saa smR^itaa..69.. ki~nchichchalaa sthiraa ki~nchidud{}gataa tiryagaayataa . guuDhaa chakitataaraa cha sha~Nkitaa dR^ishhTirishhyate..70.. vishhaadavistiirNapuTaa paryastaantaa nimeshhiNii . ki~nchinnishhTabdhataaraa cha kaaryaa dR^ishhTiirvishhaadinii .. 71.. sphuradaashlishhTapaxmaagraa mukulordhvapuTaa~nchitaa . sukhonmiilitataaraa cha mukulaa dR^ishhTirishhyate..72.. aaniku~nchitapaxmaagraa puTairaaku~nchitaistathaa . sa.nniku~nchitataaraa cha ku~nchitaa dR^ishhTirishhyate .. 73.. mandaayamaanataaraa yaa puTaiH prachalitaistathaa . santaapopaplutaa dR^ishhTirabhitaptaa tu savyathaa .. 74.. lambitaaku~nchitapuTaa shanaistirya~N{} niriixiNii . niguuDhaa guuDhataaraa cha jihmaa dR^ishhTirudaahR^itaa .. 75.. madhuraaku~nchitaantaa cha sabhruuxepaa cha sasmitaa . samamanyavikaaraa cha dR^ishhTiH saa lalitaa smR^itaa .. 76.. vitarkodvartitapuTaa tathaivotphullataarakaa . adhogatavichaaraa cha dR^ishhTireshhaa vitarkitaa..77.. ardhavyaakoshapaxmaa cha hlaadaardhamukulaiH puTaiH . smitaarshamukulaa dR^ishhTiH ki~nchillulitataarakaa .. 78.. anavasthitataaraa cha vibhraantaakuladarshanaa . vistiirNotphullamadhyaa cha vibhraantaa dR^ishhTiruchyate .. 79.. puTau prasphuritau yasya nishhTabdhau patitau punaH . viluptod{}vR^ittataaraa cha dR^ishhTireshhaa tu viplutaa .. 80.. aaku~nchitapuTaapaa~Ngaa sa~NgataardhanimeshhiNii . muhurvyaavR^ittataaraa cha dR^ishhTiraakekaraa smR^itaa .. 81.. vikoshitobhayapuTaa protphullaa chaanimeshhiNii . anavasthitasa~nchaaraa vikoshaa dR^ishhTiruchyate .. 82.. traasod{}vR^ittapuTaa yaa tu tathotkampitataarakaa . santraasotphullamadhyaa cha trastaa dR^ishhTirudaahR^itaa .. 83.. aaghurNamaanamadhyaa yaa xaamaantaa~nchitalochanaa . dR^ishhTirvikasitaapaa~Ngaa madiraa taruNe made .. 84.. ki~nchidaaku~chitapuTaa hyanavasthitataarakaa . tathaa chalitapaxmaa cha dR^ishhTirmadhyamade bhavet.h .. 85.. sanimeshhaanimeshhaa cha ki~nchid.h darshitataarakaa . adhobhaagacharii dR^ishhTiradhame tu made smR^itaa .. 86.. ityeva.n laxitaa hyetaa shhaTatri.nshad.h dR^ishhTayo mayaa . rasajaa sahajaashchaasaa.n viniyoga.n nibodhata .. 87.. rasajaasstu raseshhveva sthaayishhu sthaayidR^ishhTayaH . shR^iNuta vyabhichaariNyaH sa~nchaarishhu yathaasthitaaH .. 88.. shuunyaa dR^ishhTistu chintaayaa.n stambhe chaapi prakiirtitaa . nirvede chaapi malinaa vaivarNye cha vidhiiyate .. 89.. shraantaa shramaarte svede cha lajaayaa.n lalitaa tathaa . apasmaare tathaa vyaadhau glaanyaa.n glaanaa vidhiiyate .. 90.. sha~Nkaayaa.n sha~Nkitaa dnyeyaa vishhaadaarthe vishhaadinii . nidraasvapnasukhaartheshhu mukulaa dR^ishhTirishhyate .. 91.. ku~nchitaasuuyitaanishhTadushhprexaaxivyathaashhu cha . abhitaptaa cha nirvede hyabhighaataabhitaapayoH .. 92.. jihmaa dR^ishhTirasuuyaayaa.n jaDataalasyayostathaa . dhR^itau harshhe salalitaa smR^itau tarke cha tarkitaa .. 93.. aalhaadishhvardhamukulaa gandhasparshasukhaadishhu . vibhraantaa dR^ishhTiraavege sambhrame vibhrame tathaa .. 94.. viluptaa chapalonmaadaduHkhaartimaraNaadishhu . aakekaraa duraaloke vichchhedapreaxiteshhu cha .. 95.. vibodhagarvaamarshaugryamatishhu syaadvikoshitaa . trastaa traase bhaved.h dR^ishhTirmadiraa cha madeshhviti .. 96.. shhaTatri.nshad.h dR^ishhTayo hyetaa yathaavat.h samudaahR^itaaH . rasajaanaa.n tu dR^ishhTiinaaM bhaavajaanaa.n tathaiava cha .. 97.. taaraapuTabhruvaa.n karma gadato me nibodhata . bhramaNa.n valanaM paatashchalana.n sampraveshanam.h .. 98.. vivartana.n samud.hvR^itta.n nishhkraamaH praakR^ita.n tathaa . puTaantarmaNDalaavR^ittistaarayorbhramaNa.n smR^itam.h .. 99.. valana.n gamana.n tryasraM paatana.n srastataa tathaa . chalana.n kampana.n dnyeyaM pravesho.antaHpraveshanam.h .. 100.. vivartana.n kaTaaxastu samudvR^itta.n samunnatiH . nishhkraamo nirgamaH proktaH praakR^ita.n tu svabhaavajam.h .. 101.. athaishhaa.n rasabhaaveshhu viniyoga.n nibodhata . bhramaNa.n chalanodvR^itte nishhkraamo viiraraudrayoH .. 102.. nishhkraamaNa.n sa.nvalana.n kartavya.n tu bhayaanake . haasyabiibhatsayoshchaapi praveshanamiheshhyate .. 103.. paatana.n karuNe kaarya.n nishhkraamaNamathaad{}bhute . praakR^ita.n sheshhabhaaveshhu shR^i~Ngaare cha vivartitam.h .. 104.. svabhaavasiddhamevaitat.h karma.n lokakriyaashrayam.h . eva.n raseshhu bhaaveshhu taaraakarmaaNi yojayet.h .. 105.. athaa.atraiva pravaxyaami prakaaran.h darshanasya tu . sama.n saachaynuvR^itte cha hyaalokitavilokite .. 106.. pralokitollokite chaapyavalokitameva cha . samataara.n cha saumya.n cha yad{}dR^ishhTa.n tat.h sama.n smR^itam.h .. 107.. paxmaantaragatataara.n cha tryasra.n saachiikR^ita.n tu tat.h . ruupanirvarNanaa yuktamanuvR^ittamiti smR^itam.h .. 108.. sahasaa darshana.n yat.h syaattadaalokitamuchyate . vilokitaM pR^ishhTatastu paarshvaabhyaa.n tu pralokitam.h .. 109.. uurdhvamullokita.n dnyeyamavalokitamapyadhaH . ityeshhu darshanavidhiH sarvabhaavarasaashrayaH .. 110.. taaraakR^ito.asyaanugataM puTakarma nibodhata . unmeshhashcha nimeshhashcha prasR^ita.n ku~nchita.n samam.h .. 111.. vivartita.n sa sphuritaM pihita.n savitaaDitam.h . vishleshhaH puTayoryastu sa tuunmeshhaH prakiirtitaH .. 112.. samaagamo nimeshhaH syaadaayaamaH prasR^itaM bhavet.h . aaku~chita.n ku~nchita.n syaat.h sama.n svaabhaavika.n smR^itam.h .. 113.. vivartita.n samudvR^itta.n sphurita.n spandita.n tathaa . sthagitaM pihitaM proktamaahata.n tu vitaaDitam.h .. 114.. athaishha.n rasabhaaveshhu viniyoga.n nibodhata . krodhe vivartita.n kaaryo nimeshhonmeshhaNaiH saha .. 115.. vismayaartheshhu harshhe cha viire cha prasR^ita.n smR^itam.h . anishhTadarshane gandhe rase sparshe cha ku~nchitam.h .. 116.. shR^i~Ngaare cha sama.n kaaryamiirshhyaasu sphurita.n tathaa . suptamuurchchhitavaatoshhNadhuumavarshhaa~njanaartishhu .. 117.. netraroge cha pihitamabhighaate vitaaDitam.h . ityeva.n rasabhaaveshhu taarakaapuTayorvidhiH .. 118.. kaaryaanugatamasyaiva bhruvoH karma nibodhata . utxepaH paatanashchaiva bhrukuTii chaturaM bhruvoH ..119.. ku~nchita.n rechita.n chaiva sahaja.n cheti saptadhaa . bhruvorunnatirutxepaH samamekaikasho.api vaa..120.. anenaiva krameNaiva paatana.n syaadadhomukham.h . bhruvormuulasamutxepaat.h bhrukuTii parikiirtitaa .. 121.. chatura.n ki~chiduchchh.hvaasaanmadhuraayatayaa bhruvoH . ekasyaa ubhayorvaapi mR^idubha~Ngastu ku~nchitam.h .. 122.. ekasyaa eva lalitaadutxepaadrechitaM bhruvaH . sahajaata.n tu sahaja.n karma svaabhaavika.n smR^itam.h .. 123.. athaishhaa.n sampravaxyaami rasabhaavaprayojanam.h . kope vitarke helaayaa.n liilaadau sahaje tathaa .. 124.. shravaNe darshane chaiva bhruvamekaa.n samutxipet.h . utxepo vismaye harshhe roshhe chaiava dvayorapi .. 125.. aasuuyitajugupsaayaa.n haasye ghraaNe cha paatanam.h . krodhasthaaneshhu diipteshhu yojayet.h bhrukuTiM budhaH .. 126.. shR^i~Ngaare lalite saumye sukhe sparshe prabodhane . eva.n vidheshhu bhaaveshhu chatura.n tu prayojayet.h .. 127.. striipurushhayoshcha sa.nlaape naanaavasthaantaraatmake . moTTaayite kuTTamite vilaase kilaki~nchite .. 128.. niku~nchita.n tu kartavya.n nR^itte yojya.n tu rechitam.h . anaaviddheshhu bhaaveshhu vidyaat.h svaabhaavikaM budhaH..129.. ityeva.n tu bhruvaH prokta.n naasaakarma nibodhata . nataa mandaa vikR^ishhTaa cha sochchhvaasaa cha vikuuNitaa .. 130.. svaabhaavikaa cheti budhaiH shhaD.hvidhaa naasikaa smR^itaa . nataa muhuHshlishhTapuTaa mandaa tu nibhR^itaa smR^itaa .. 131.. vikR^ishhTotphullitapuTaa sochchhvaasaa kR^ishhTamaarutaa . vikuuNitaa sa.nkuchitaa samaa svaabhaavikaa smR^itaa .. 132.. naasikaalaxaNa.n hyetat.h viniyoga.n nibodhata . madotkampasamaayukte naariiNaamanurodhane .. 133.. niHshvaase cha nataa kaaryaa naasikaa naaTyayoktR^ibhiH . vichchhinnamandarudite sochchhvaase cha nataa smR^itaa .. 134.. nirvegautsukyachintaasu mandaa shoke cha yojayet.h . tiivragandhe vikR^ishhTaa.n tau raudre viire tathaiva cha .. 135.. ishhTaghraaNe tathochchhvaase diirghochchhvaasaaM prayojayet.h . vikuuNitaa cha kartavyaa jugupsaayaamasuuyaadishhu .. 136.. kaaryaa sheshhu bhaaveshhu tadnyaiH svaabhaavikaa tathaa . xaamaM phulla.n cha ghuurNa.n cha kampita.n ku~nchita.n samam.h .. 137.. shhaDvidha.n gaNDamuddishhTa.n tasya laxaNamuchyate . xaama.n chaavanata.n dnyeyaM phulla.n vikasitaM bhavet.h .. 138.. vitata.n ghuurNamatrokta.n kampita.n sphuritaM bhavet.h . syaat.h ku~nchita.n sa.nku~nchita.n samaM praakR^itamuchyate .. 139.. gaNDayorlaxaNaM prokta.n viniyoga.n nibodhata . xaama.n duHkheshhu kartavyaM praharshhe phullameva cha .. 140.. puurNamutsaahagarveshhu romaharshheshhu kampitam.h . ku~nchita.n cha saromaa~ncha.n sparshe shiite bhaye jvare.. 141.. praakR^ita.n sheshhabhaaveshhu gaNDakarma bhavediti . vivartana.n kampana.n cha visargo viniguuhanam.h..142.. sandashhTaka.n samud{}ga.n cha shhaT.h karmaaNyadharasya tu . vikuuNita.n vivartastu vepana.n kampana.n smR^itam.h .. 143.. vinishhkraamo visargastu pravesho viniguuhanam.h . sandashhTaka.n dvijaiardashhTa.n samud{}gaH sahajonnati .. 144.. ityoshhThalaxaNaM prokta.n viniyoga.n nibodhata . asuuyaavedanaavadnyaabhayaadishhu vivartanam.h .. 145.. kampana.n vepana.n shiitabhayaroshhajavaadishhu . striiaNaa.n vilaase vivvoke visargo ra~njane tathaa .. 146.. viniguuhanamaayaase sandashhTa.n krodhakarmasu . samud{}gastvanukampaayaa.n chumbane chaabhinandane ..147.. ityoshhThakarmaaNyuktaani chibukasya nibodhata . kuTTana.n khaNDana.n chhinna.n chukkita.n lehana.n samam.h .. 148.. dashhTa.n cha dantakriyayaa chibuka.n tviha laxyate . kuTTana.n dantasa.ngharshhaH sa.nsphoTaH khaNDanaM muhuH .. 149.. chhinna.n tu gaaDhasa.nshleshhashchukkita.n duuravichyutiH . lehana.n jihvayaa lehaH ki~nchit.h shleshhaH samaM bhavet.h ..150.. dantairdashhTe.adhare dashhTamityeshhaa.n viniyojanam.h . bhayashiitajvarakrodhagrastaanaa.n kuTTanaM bhavet.h .. 151.. japaadhyayanasa.nlaapabhaxyayoge cha khaNDanam.h . chhinna.n vyaadhau bhaye shiite vyaayaame rudite mR^ite .. 152.. jR^imbhaNe chukkita.n kaarya.n tathaa lehye cha lehanam.h . sama.n svabhaavabhaaveshhu sandashhTa.n krodhakarmasu .. 153.. iti dantoshhThajihvaanaa.n karaNaachchibukakriyaa . vidhuta.n vinivR^itta.n cha nirbhugna.n bhugnameva cha .. 154.. vivR^ita.n cha tathodvaahi karmaaNyatraasyajaani tu . vyaavR^itta.n vinivR^itta.n syaadvidhuta.n tiryagaayatam.h.. 155.. avaa~Nmukhatva.n nirbhugna.n vyaabhugna.n ki~nchidaayatam.h . vishlishhToshhTha.n cha vivR^itamudvaahyutxiptameva cha .. 156.. vinivR^ittamasuuyaayaamiirshhyaakrodhakR^itena cha . avadnyaavivR^itaadau cha striiNaa kaaryaa prayoktR^ibhiH .. 157.. vidhuta.n vaaraNe chaiva naivamityevamaadishhu . nirbhugna.n chaapi vidnyeya.n gambhiiraalokanaadishhu .. 158.. bhugna.n lajaanvite yojya.n yatiinaa.n tu svabhaavajam.h . nirvedautsukyachintaasu naye cha vinimantraNe .. 159.. vivR^itta.n chaapi vidnyeya.n haasyashokabhayaadishhu . striiNaamudvaahi liilaayaa.n garve gachchhatyanaadare ..160.. eva naameti kaarya.n cha kopavaakye vichaxaNaiH . sama.n saacyanuvR^ittaadi yachcha dR^ishhTivikalpitam.h .. 161.. tajdnyaistenaanusaareNa kaarya.n tadanugaM mukham.h . athaato mukharaagastu chaturdhaa parikiirtitaH .. 162.. svaabhaavikaH prasannashcha raktaH shyaamo.arthasa.nshrayaH . svaabhaavikastu kartavyaH svabhaavaabhinayaashrayaH .. 163.. madhyasthaadishhu bhaaveshhu mukharaagaH prayoktR^ibhiH . prasannastvadbhute kaaryo haasyashR^i~Ngaarayostathaa .. 164.. viiraraudramadaadyeshhu raktaH syaat.h karuNe tathaa . bhayaanake sabiibhatse shyaama.n sa~njaayate mukham.h .. 1655.. evaM bhaavarasaartheshhu mukharaagaM prayojayet.h . shaakhaa~Ngopaa~Ngasa.nyuktaH kR^ito.apyabhinayaH shubhaH .. 166.. mukharaagavihiinastu naiva shobhaanvito bhavet.h . shariiraabhinayo.alpo.api mukharaagasamnvitaH .. 167.. dviguNaa.n labhate shobhaa.n raatraaviva nishaakaraH . nayanaabhinayo.api syaannaanaabhaavarasaasphuTaH .. 168.. mukharaagaanvito yasmaannaaTyamatra pratishhThitam.h . yathaa netraM prasarpeta mukhabhuudR^ishhTisa.nyutam.h .. 169.. tathaa bhaavarasopetaM mukharaagaM prayojayet.h . ityevaM mukharaagastu prokto bhaavarasaashrayaH .. 170.. ataH paraM pravaxyaami griivaakarmaaNi vai dvijaaH ##!## . samaa natonnataa tryasraa rechitaa ku~nchitaa~nchitaa .. 171.. valitaa cha nivR^ittaa cha griivaa navavidhaarthataH . samaa svaabhaavikii dhyaanasvabhaajapakarmasu .. 172.. nataa nataasyaala~Nkaarabandhe kaNThaavalambane , unnataabhyunnatamukhii griivaa chordhvaniveshane .. 173.. tryasraa paarshvagataa dnyeyaa skandhabhaare.ati duHkhite . rechitaa vidhutabhraantaa haave mathanR^ittayoH .. 174.. ku~nchitaaku~nchite muurdhni dhaarite galaraxaNe . a~nchitaapasR^itodbandhakeshakarshhordhvadarshane .. 175.. paarshvonmukhii syaadvalitaa griivaabhedaishcha viixaNe . nivR^itaabhimukhiibhuutaa svasthaanaabhimukhaadishhu .. 176.. ityaadi lokabhaavaarthaa griivaabha~Ngairanekadhaa . griivaakarmaaNi sarvaaNi shiraH karmaanugaani hi ..177.. shirasaH karmaNaH karma griivaayaaH sampravartate . ityetallaxaNaM prokta.n shiirshhopaa~Ngasamaashrayam.h . a~NgakarmaaNi sheshhaaNi gadato me nibodhata .. 179.. iti bhaaratiiye naaTyashaashtre upaa~Ngavidhaana.n naama ashhTamo.adhyaayaH . ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}