% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 7 % File name : natya07.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : May 24, 2001, March 19, 2011 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 7 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAya 7 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha saptamo.adhyAyaH | bhAvAnidAnIM vyAkhyAsyAmaH | atrAha\- bhAvA iti kasmAt | kiM bhavantIti bhAvAH kiM vA bhAvayantIti bhAvAH | uchyate \- vAga~NgasattvopetAnkAvyArthAnbhAvayantIti bhAvA iti | bhU iti karaNe dhAtustathA cha bhAvitaM vAsitaM kR^itamityanarthAntaram | loke.api cha prasiddham | aho hyanena gandhena rasena vA sarvameva bhAvitamiti | tachcha vyAptyartham | shlokAshchAtra\- vibhAvenAhR^ito yo.artho hyanubhAvaistu gamyate | vAga~NgasattvAbhinayaiH sa bhAva iti sa.nj~nitaH || 1|| vAga~NgamukharAgeNa sattvenAbhinayena cha | kaverantargataM bhAvaM bhAvayanbhAva uchyate || 2|| nAnAbhinayasambaddhAnbhAvayanti rasAnimAn | yasmAtasmAdamI bhAvA vij~neyA nATyayoktR^ibhiH || 3|| atha vibhAva iti kasmAt | uchyate\-vibhavo vij~nAnArthaH | vibhAvaH kAraNaM nimittaM heturiti paryAyAH | vibhAvyate.anena vAga~NgasattvAbhinayA ityato vibhAvaH | yathA vibhAvitaM vij~nA\- tamityanarthAntaram | atra shlokaH \- bahavo.arthA vibhAvyante vAga~NgAbhinayAshrayAH | anena yasmAttenAyaM vibhAva iti sa.nj~nitaH || 4|| athAnubhAva iti kasmAt | uchyate\- anubhAvyate.anena vAga~NgasattvakR^ito.abhinaya iti | atra shlokaH \- vAga~NgAbhinayeneha yatastvartho.anubhAvyate | shAkhA~NgopA~NgasaMyuktastvanubhAvastataH smR^itaH || 5|| evaM te vibhAvAnubhAvasaMyuktA bhAvA iti vyAkhyAtAH | ato hyeShAM bhAvAnAM siddhirbhavati | tasmAdeShAM bhAvAnA.n vibhAvAnubhAvasaMyuktAnAM lakShaNanidarshanAnyabhivyAkhyAsyAmaH | tatra vibhAvAnubhAvau lokaprasiddhau | lokasvabhAvAnugatatvAchcha tayorlakShaNaM nochyate.atiprasa~NganivR^ityartham | bhavati chAtra shlokaH \- lokasvabhAvasaMsiddhA lokayAtrAnugAminaH | anubhAvA vibhAvAshcha j~neyAstvabhinaye budhaiH || 6|| tatrAShTau bhAvAH sthAyinaH | trayastriMshadvyabhichAriNaH | aShTau sAtvikA iti bhedAH | evamete kAvyarasAbhivyaktihetava ekonapa~nchAshadbhAvAH pratyavagantavyAH | ebhyashcha sAmAnyaguNayogena rasA niShpadyante | atra shlokaH\- yo.artho hR^idayasaMvAdI tasya bhAvo rasodbhavaH | sharIraM vyApyate tena shuShkaM kAShThamivAgninA || 7|| atrAha\- yadi kAvyArthasaMshritairvibhAvAnubhAvavya~njitairekonapa~nchAshadbhAvaiH sAmAnyaguNayogenAbhiniShpadyante rasAstatkathaM sthAyina eva bhAvA rasatvamApnuavanti | uchyate\- yathA hi samAnalakShaNAstulyapANipAdodarasharIrAH samAnA~Ngapratya~NgA api puruShAH kulashIlavidyAkarmashilpavichakShaNatvAdrAja\- tvamApnuvanti tatraiva chAnye.alpabuddhayasteShAmevAnucharA bhavanti tathA vibhAvAnubhAvavyabhichAriNaH sthAyibhAvAnupAshritA bhavanti | bahvAshrayatvAsvAmibhUtAH sthAyino bhAvAH | tadvatsthAnIyapuruShaguNabhUtA anye bhAvAstAnguNatayA shrayante | sthAyibhAvA rasatvamApnuvanti | parijanabhUtA vyabhichAriNo bhAvAH | atrAha\- ko dR^iShTAnta iti | yathA narendro bahujanaparivAro.api sa eva nAma labhate nAnyaH sumahAnapi puruShaH tathA vibhAvAnubhAvavyabhichAriparivR^itaH sthAyI bhAvo rasanAma labhate | bhavati chAtra shlokaH \- yathA narANAM nR^ipatiH shiShyANAM cha yathA guruH | evaM hi sarvabhAvAnAM bhAvaH sthAyi mahAniha || 8|| lakShaNaM khalu pUrvamabhihitameShAM rasasa.nj~nakAnAm | idAnIM bhAvasAmAnyalakShaNamabhidhAsyAmaH | tatra sthAyibhAvAnvakShyAmaH \- ratirnAma pramodAtmikA R^itumAlyAnulepanAbharaNabhojanavarabhavanAnubhavanA\- prAtikUlyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinayetsmitavadanamadhurakathana\- bhrUkShepakaTAkShAdibhiranubhAvaiH | atra shlokaH \- iShTArthaviShayaprAptyA ratirityupajAyate | saumyatvAdabhineyA sA vA~NmAdhuryA~NgacheShTitaiH || 9|| hAso nAma paracheShTAnukaraNakuhakAsambaddhapralApapaurobhAgyamaurkhyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tamabhinayetpUrvoktairhasitAdibhiranubhAvaiH | bhavati chAtra shlokaH \- paracheShTAnukaraNAddhAsaH samupajAyate | smitahAsAtihasitairabhineyaH sa paNDitaiH || 10|| shoko nAma iShTajanaviyogavibhavanAshavadhabandhaduHkhAnubhanavanAdibhirvibhAvaiH samutpadyate. tasyAsrapAtaparidevitavilapitavaivarNyasvarabhedasrastagAtratAbhUmi\- patanasasvanaruditAkranditadIrghaniHshvasitajaDatonmAdamohamaraNAdibhiranubhA\- vairabhinayaH prayoktavyaH | ruditamatra trividham \- AnandajamArtijamIrShyAsamudbhavaM cheti | bhavanti chAtrAryAH \- ##[##Anande.apyArtikR^itaM trividhaM ruditaM sadA budhairj~neyam | tasya tvabhinayayogAnvibhAvagatitaH pravakShyAmi ||##]## harShotphullakapolaM sAnusmaraNAdapA~NgavisR^itAsram | romA~nchagAtramanibhR^itamAnandasamudbhavaM bhavati || 11|| paryAptavimuktAsraM sasvanamasvasthagAtragaticheShTam | bhUminipAtanivartitavilapitamityArtijaM bhavati || 12|| prasphuritauShThakapolaM sashiraHkampaM tathA saniHshvAsam | bhrukuTIkaTAkShakuTilaM strINAmIrShyAkR^itaM bhavati || 13|| strInIchaprakR^itiShveSha shoko vyasanasambhavaH | dhairyeNottamamadhyAnAM nIchAnAM ruditena cha || 14|| krodho nAma AdharShaNAkruShTakalahavivAdapratikUlAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | asya vikR^iShTanAsApuTodvR^ittanayanasa.ndaShThoShThapuTa\- gaNDasphuraNAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | ripujo gurujashchaiva praNayiprabhavastathA | bhR^ityajaH kR^itakashcheti krodhaH pa~nchavidhaH smR^itaH || 15|| atrAryA bhavanti \- bhR^ikuTIkuTilotkaTamukhaH sandaShThoShThaH spR^ishankareNa karam | kruddhaH svabhujAprekShI shatrau niryantraNaM ruShyet || 16|| ki~nchidavA~NgmukhadR^iShTiH sAsrasvedApamArjanaparashcha | avyaktolbaNacheShTo gurau vinayayantrito ruShyet || 17|| alpaprataravichAro vikirannashrUNyapA~NgavikShepaiH | sabhrukuTisphuritoShThaH praNayopagatAM priyA ruShyet || 18|| atha parijane tu roShastarjananirbhartsanAkShivistAraiH | viprekShaNaishcha vividhairabhineyaH krUratArahitaH || 19|| kAraNamavekShamANaH prAyeNAyAsali~NgasaMyuktaH | vIrarasAntarachArI kAryaH kR^itako bhavati kopaH || 20|| utsAho nAma uttamaprakR^itiH. sa chAviShAdashaktidhairyashauryAdibhirvibhAvai\- rutpadyate. tasya dhairyatyAgavaishAradyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atra shlokaH \- asammohAdibhirvyakto vyavasAyanayAtmakaH | utsAhastvabhineyaH syAdapramAdotthitAdibhiH || 21|| bhayaM nAma strInIchaprakR^itikam | gururAjAparAdhashvApadashUnyAgArATavIparvatagahanagajAhidarshananirbhartsana\-kAntAradurdinanishAndhakarolUkanakta~ncharArAvashravaNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya prakampitakaracharaNahR^idayakampanastambhamukhashoShajihvAparilehana\- svedavepathutrAsaparitrANAnveShaNadhAvanotkR^iShTAdibhiranubhavairabhinayaH prayoktavyaH | atra shlokAH \- gururAjAparAdhena raudrANAM chApi darshanAt | shravaNAdapi ghorANAM bhayaM mohena jAyate || 22|| gAtrakampanavitrAsairvaktrashoShaNasambhramaiH visphAritaikShaNaiH kAryamabhineyakriyAguNaiH || 23|| sattvavitrAsanodbhUtaM bhayamutpadyate nR^iNAm | srastA~NgAkShinimeShaistadabhineyaM tu nartakaiH || 24|| atrAryA bhavati \- karacharaNahR^idayakampairmukhashoShaNavadanalehanastambhaiH | sambhrAntavadanavepathusa.ntrAsakR^itairabhinayo.asya || 25|| jugupsA nAma strInIchaprakR^itikA | sA chAhR^idyadarshanashravaNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAH sarvA~Ngasa~NkochaniShThIvanamukhavikUNanahR^illekhAdi\- bhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhavati chAtra shlokaH \- nAsAprachChAdaneneha gAtrasa~Nkochanena cha | udvejanaiH sahR^illekhairjugupsAmabhinirdishet || 26|| vismayo nAma mAyendrajAlamAnuShakarmAtishayachitrapustashilpavidyAtishayAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya nayanavistArAnimeShaprekShitabhrUkSheparomaharShaNashiraHkampasAdhuvAdAdibhi\- ranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhavati chAtra shlokaH \- karmAtishayanirvR^itto vismayo harShasambhavaH | siddhisthAne tvasau sAdhyaH praharShapulakAdibhiH || 27|| evamete sthAyino bhAvA rasasa.nj~nAH pratyavagantavyAH | vyabhichAriNa idAnIM vyAkhyAsyAmaH | atrAha \- vyabhichAriNa iti kasmAt | uchyate \- vi abhi ityetAvupasargau | chara iti gatyartho dhAtuH | vividhamAbhimukhyena raseShu charantIti vyabhichAriNaH | vAga~NgasattvopetAH prayoge rasAnnayantIti vyabhichAriNaH | atrAha \- kathaM nayantIti | uchyate \- lokasiddhAnta eShaH \- yathA sUrya idaM dinaM nakShatraM vA nayatIti | na cha tena bAhubhyAM skandhena vA nIyate | kiM tu lokaprasiddhametat | yathedaM sUryo nakShatraM dina vA nayatIti | evamete vyabhichAriNa ityavagantavyAH | tAniha sa~NgrahAbhihitAMstra\- yastriMshadvyabhichAriNo bhAvAn varNayiShyAmaH | tatra nirvedo nAma dAridryavyAdhyavamAnAdhikShepAkruShTakrodhatADaneShTajana\- viyogatattvaj~nAnAdibhirvibhAvaiH samutpadyate strInIchakusattvAnAm . ruditaniHshvasitochChvasitasampradhAraNAdibhiranubhAvaistamabhinayet | atra shlokaH \- dAridryeShTaviyogAdyaiH nirvedo nAma jAyate | sampradhAraNaniHshvAsaistasya tvabhinayo bhavet || 28|| atrAnuvaMshye Arye bhavataH \- iShTajanaviprayogAddAridryAdvyAdhitastathA duHkhAt | R^iddhiM parasya dR^iShTvA nirvedo nAma sambhavati || 29|| bAShpapariplutanayanaH punashcha niHshvAsanadInamukhanetraH | yogIva dhyAnaparo bhavati hi nirvedavAnpuruShaH || 30|| glAnirnAma vAntaviriktavyAdhitaponiyamopavAsamanastApAtishayamadana\- sevanAtivyAyAmAdhvagamanakShutpipAsAnidrAchChedAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAH kShAmavAkyanayanakapolodaramandapadotkShepaNavepanA\- nutsAhatanugAtravaivarNyasvarabhedAbhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH . atrArye bhavataH \- vAntaviriktavyAdhiShu tapasA jarasA cha jAyate glAniH | kArshyena sAbhineyA mandabhramaNena kampena || 31|| gaditaiH kShAmakShAmairnetravikAraishcha dInasa~nchAraiH | shlathabhAvenA~NgAnAM muhurmuhurnirdished glAnim || 32|| sha~NkA nAma sandehAtmikA strInIchaprabhavA | chauryAbhigrahaNa\- nR^ipAparAdhapApakarmakaraNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyA muhurmuhuravalokanAvakuNThanamukhashoShaNajihvAparilehanamukhavaivarNya\- svarabhedavepathushuShkoShThakaNThAyAsasAdharmyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | chauryAdijanitA sha~NkA prAyaH kAryA bhayAnake | priyavyalIkajanitA tathA shR^i~NgAriNI matA || 33|| atrAkArasaMvaraNamapi kechidichChanti | taccha kushalairupAdhibhiri~NgitaishchopalakShyam | atrArye bhavataH \- dvividhA sha~NkA kAryAhyAtmasamutthA cha parasamutthA cha | yA tatrAtmasamutthA sA j~neyA dR^iShTicheShTAbhiH || 34|| ki~nchitpravepitA~Ngastvadhomukho vIkShate cha pArshvAni | gurusajjamAnajihvaH shyAmAsyaH sha~NkitaH puruShaH ||35|| asUyA nAma nAnAparAdhadveShaparaishvaryasaubhAgyamedhAvidyAlIlAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAshcha pariShadi doShaprakhyApanaguNopaghAterShyAchakShuHpradA\- nAdhomukhabhrukuTIkriyAvaj~nAnakutsanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrArye bhavataH \- parasaubhAgyeshvaratAmedhAlIlAsamuchChrayAndR^iShTvA | utpadyate hyasUyA kR^itAparAdho bhavedyashcha || 36|| bhrukuTikuTilotkaTamukhaiH serShyAkrodhaparivR^ittanetraishcha | guNanAshanavidveShaistatrAbhinayaH prayoktavyaH || 37|| mado nAma madyopayogAdutpadyate | sa cha trividhaH pa~nchavibhAvashcha | atrAryA bhavanti \- j~neyastu madastrividhastaruNo madhyastathAvakR^iShTashcha | karaNaM pa~nchavidhaM syAttasyAbhinayaH prayoktavyaH || 38|| kashchinmatto gAyati roditi kashchittathA hasati kashchit | paruShavachanAbhidhAyI kashchitkashchittathA svapiti || 39|| uttamasattvaH shete hasati cha gAyati cha madhyamaprakR^itiH | paruShavachanAbhidhAyI rodatyapi chAdhamaprakR^itiH || 40|| smitavachanamadhurarAgo hR^iShTatanuH ki~nchidAkulitavAkyaH | sukumArAviddhagatistaruNamadastUttamaprakR^itiH ||41|| skhalitAghUrNitanayanaH srastavyAkulitabAhuvikShepaH | kuTilavyAviddhagatirmadhyamado madhyamaprakR^itiH || 42|| naShTasmR^itirhatagatishCharditahikkAkaphaiH subIbhatsaH | gurusajjamAnajihvo niShThIvati chAdhamaprakR^itiH || 43|| ra~Nge pibataH kAryA madavR^iddhirnATyayogamAsAdya | kAryo madakShayo vai yaH khalu pItvA praviShTaH syAt || 44|| santrAsAchChokAdvA bhayAtpraharShAchcha kAraNopagatAt | utkramyApi hi kAryo madapraNAshaH kramAttajj~naiH || 45|| ebhirbhAvavisheShairmado drutaM sampraNAshamupayAti | abhyudayasukhairvAkyairyathaiva shokaH kShayaM yAti || 46|| shramo nAma adhvavyAyAmasevanAdibhirvibhAvaiH samutpadyate. tasya gAtraparimardanasaMvAhananiHshvasitavijR^imbhitamandapadotkShepaNanayana\- vadanavikUNanasItkarAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrAryA \- nR^ittAdhvavyAyAmAnnarasya sa~njAyate shramo nAma | niHshvAsakhedagamanaistasyAbhinayaH prayoktavyaH || 47|| AlasyaM nAma khedavyAdhigarbhasvabhAvashramasauhityAdibhirvibhAvaiH samutpadyate strInIchAnAm | tadabhinayetsarvakarmAnabhilAShashayanA\- sananidrAtandrIsevanAdibhiranubhAvaiH | atrAryA \- AlasyaM tvabhineyaM khedApagataM svabhAvajaM chApi | AhAravarjitAnAmArambhANAmanArambhAt || 48|| dainyaM nAma daurgatyamanastApAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAdhR^itishirorogagAtragauravAnyamanaskatAmR^ijAparivarjanA\- dibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrAryA \- chintautsukyasamutthA duHkhAdyA bhavati dInatAM puMsAm | sarvamR^ijAparihArairvividho.abhinayo bhavettasya || 49|| chintA nAma aishvaryabhraMsheShTadravyApahAradAridryAdibhirvibhAvairutpadyate | tAmabhinayenniHshvasitochChvasitasantApadhyAnAdhomukhachintana\- tanukArshyAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- aishvaryabhraMsheShTadravyakShayajA bahuprakArA tu | hR^idayavitarkopagatA nR^INAM chintA samudbhavati || 50|| sochChvAsairniHshvasitaiH santApaishchaiva hR^idayashUnyatayA | abhinetavyA chintA mR^ijAvihInairadhR^ityA cha || 51|| moho nAma daivopaghAtavyasanAbhighAtavyAdhibhayAvegapUrvavairA\- nusmaraNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya nishchaitanyabhramaNa\- patanAghUrNanAdarshanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atra shlokastAvadAryA cha \- asthAne taskarAndR^iShTvA trAsanairvividhairapi | tatpratIkArashUnyasya mohaH samupajAyate || 52|| vyasanAbhighAtabhayapUrvavairasaMsmaraNarogajo mohaH | sarvendriyasammohAttasyAbhinayaH prayoktavyaH || 53|| smR^itirnAma sukhaduHkhakR^itAnAM bhAvAnAmanusmaraNam | sA cha svAsthyajaghanyarAtrinidrAchChedasamAnadarshanodAharaNa\- chintAbhyAsAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinaye\- chChiraHkampanAvalokanabhrUsamunnamanAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- sukhaduHkhamatikrAntaM tathA mativibhAvitaM yathAvR^ittam | chiravismR^itaM smarati yaH smR^itimAniti veditavyo.asau || 54|| svAsthyAbhyAsasamutthA shrutidarshanasambhavA smR^itirnipuNaiH | shira udvAhanakampairbhUkShepaishchAbhinetavyA || 55|| dhR^itirnAma shauryavij~nAnashrutivibhavashauchAchAragurubhaktyadhika\- manorathArthalAbhakrIDAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinayetprA\- ptAnAM viShayANAmupabhogAdaprAptAtItopahR^itavinaShTAnAmanu\- shochanAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- vij~nAnashauchavibhavashrutishaktisamudbhavA dhR^itiH sadbhiH | bhayashokaviShadAdyai rahitA tu sadA prayoktavyA || 56|| prAptAnAmupabhogaH shabdarasasparsharUpagandhAnAm | aprAptaishcha na shoko yasyAM hi bhaved dhR^itiH sA tu || 57|| vrIDA nAma akAryakaraNAtmikA | sA cha guruvyatikramaNAvaj~nAna\-pratij~nAtAnirvahanapashchAttApAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAM nigUDhavadanAdhomukhavichintanorvIlekhanavastrA~NgulIyakasparsha\- nakhanikR^intanAdibhiranubhAvairabhinayet | atrArye bhavataH \- ki~nchidakAryaM kurvannevaM yo dR^ishyate shuchibhiranyaiH | pashchAttApena yuto vrIDita iti veditavyo.asau || 58|| lajjAnigUDhavadano bhUmiM vilikhannakhAMshcha vinikR^intan | vastrA~NgulIyakAnAM saMsparshaM vrIDitaH kuryAt || 59|| chapalatA nAma rAgadveShamAtsaryAmarShApratikUlyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAshcha vAkpAruShyanirbhartsanavadhabandhasamprahAra\- tADanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrAryA bhavati \- avimR^ishya tu yaH kAryaM puruSho vadhatADanaM samArabhate | avinishchitakAritvAtsa tu khalu chapalo budhairj~neyaH || 60|| harSho nAma manorathalAbheShTajanasamAgamanamanaHparitoShadeva\- gururAjabhartR^iprasAdabhojanAchChAdanalAbhopabhogAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tamabhinayennayanavadanaprasAdapriyabhAShaNAli~Ngana\- kaNTakitapulakitAsrasvedAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- aprApye prApye vA labdhe.arthe priyasamAgame vA.api | hR^idayamanorathalAbhe harShaH sa~njAyate puMsAm || 61|| nayanavadanapriyabhAShAli~Nganaishcha romA~nchaiH | lalitaishchA~NgavihAraiH svedAdyairabhinayastasya || 62|| Avego nAma utpAtavAtavarShAku~njarodbhramaNapriyApriyashravaNa\- vyasanAbhighAtAdirvibhAvaiH samutpadyate | tatrotpAtakR^ito nAma vidyudulkAnirghAtaprapatanachandrasUryoparAgaketudarshanakR^itaH | tamabhinayetsarvA~NgasrastatAvaimanasyamukhavaivarNyaviShAda\- vismayAdibhiH | vAtakR^itaM punaravakuNThanAkShiparimArjanavastra\- sa~NgUhanatvaritagamanAdibhiH | varShakR^itaM punaH sarvA~Nga\- sampiNDanapradhAvanachChannAshrayamArgaNAdibhiH | agnikR^itaM tu dhUmAkulanetratA.a~Ngasa~NkochanavidhUnanAtikrAntApakrAntAdibhiH | ku~njarodbhramaNakR^itaM nAma tvaritApasarpaNacha~nchalagamana\- bhayastambhavepathupashchAdavalokanavismayAdibhiH | priyashravaNa\- kR^itaM nAmAbhyutthAnAli~NganavastrAbharaNapradAnAshrupulakitAdibhiH | apriyashravaNakR^itaM nAma bhUmipatanaviShamavivartanaparidhAvana\- vilApanAkrandanAdibhiH | vyasanAbhighAtajaM tu sahasApasarpaNa\- shastracharmavarmadhAraNagajaturagarathArohaNasampradhAraNAdibhiH | evamaShTavikalpo.ayamAvegaH sambhramAtmakaH | stheryeNottamamadhyAnAM nIchAnAM chApasarpaNaiH || 63|| atrArye bhavataH \- apriyanivedanAdvA sahasA hyavadhAritArivachanasya | shastrakShepAt trAsAdAvego nAma sambhavati || 64|| apriyanivedanAdyo viShAdabhAvAshrayo.anubhAvasya | sahasAridarshanAchchetpaharaNaparighaTTanaiH kAryaH || 65|| jaDatAnAma sarvakAryApratipattiH | iShTAniShTashravaNadarshana\- vyAdhyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinayedakathanAvibhAShaNa\- tUShNImbhAvApratibhA.animeShanirIkShaNaparavashatvAdibhiranubhAvaiH | atrAryA bhavati \- iShTaM vA.aniShTaM vA sukhaduHkhe vA na vetti yo mohAt | tUShNIkaH paravashago bhavati sa jaDasa.nj~nitaH puruShaH || 66|| garvo nAma aishvaryakularUpayauvanavidyAbaladhanalAbhAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAsUyAvaj~nAgharShaNAnuttaradAnAsambhAShaNA\- ~NgAvalokana vibhramApahasanavAkpAruShyaguruvyatikramaNAdhi\- kShepavachanavichChedAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH atrAryA bhavati \- vidyAvApte rUpAdaishvaryAdatha dhanAgamAdvApi | garvaH khalu nIchAnAM dR^iShTya~NgavichAraNaiH kAryaH || 67|| viShAdo nAma kAryAnistaraNadaivavyApattisamutthaH | tamabhinayetsahAyAnveShaNopAyachintanotsAhavighAtavaimanasya\- niHshvasitAdibhiranubhAvairuttamamadhyamAnAm | adhamAnAM tu viparidhAvanAlokanamukhashoShaNasR^ikvaparilehananidrA\- niHshvasitadhyAnAdibhiranubhAvaiH | atrAryA shlokau \- kAryAnistaraNAdvA chauryAbhigrahaNarAjadoShAdvA | daivAdarthavipatterbhavati viShAdaH sadA puMsAm || 68|| vaichitryopAyachintAbhyAM kArya uttamamadhyayoH | nidrAniHshvasitadhyAnairadhamAnAM tu yojayet ||69|| autsukyaM nAma iShTajanaviyogAnusmaraNodyAnadarshanA\- dibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya dIrghaniHshvasitAdhomukha\- vichintananidrAtandrIshayanAbhilAShAdibhiranubhavairabhinayaH prayoktavyaH | atrAryA bhavati \- iShTajanasya viyogAdautsukyaM jAyate hyanusmR^ityA | chintAnidrAtandrIgAtragurutvairabhinayo.asya || 70|| nidrA nAma daurbalyashramaklamamadAlasyachintA.atyAhAra\- svabhAvAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinayedvadana\- gauravasharIrAvalokananetraghUraNanagAtravijR^imbhana\- mAndyochChvasitasannagAtratA.akShinimIlanAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- AlasyAddaurbalyAtklamAchChramAchchintanAtsvabhAvAchcha | rAtrau jAgaraNAdapi nidrA puruShasya sambhavati || 71|| tAM mukhagauravagAtrapratilolananayanamIlanajaDatvaiH | jR^imbhaNagAtravimardairanubhAvairabhinayetprAj~naH || 72|| apasmAro nAma devayakShanAgabrahmarAkShasabhUtapretapishAcha\-grahaNAnusmaranochChiShTashUnyAgArasevanAshuchi\- kAlAntarAparipatanavyAdyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya sphuritaniHshvasitotkampitadhAvanapatanasveda\- stambhavadanaphenajihvAparilehanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrArye bhavataH \- bhUtapishAchagrahaNAnusmaraNochChiShTashUnyagR^ihagamanAt | kAlAntarAtipAtAdashucheshchabhavatyapasmAraH || 73|| sahasA bhUmau patanaM pravepanaM vadanaphenamokShashcha | niHsa.nj~nasyotthAnaM rUpANyetAnyapasmAre || 74|| suptaM nAma nidrAbhibhavaviShayopagamanakShititalashayana\- prasAraNAnukarShaNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate nidrAsamuttham | taduchChvasitaMsannagAtrAkShinimIlana\- sarvendriya sammohanotsvapnAyitAdibhiranubhAvairabhinayet | atrArye bhavataH \- nidrAbhibhavendriyoparamaNamohAirhavetsuptam | akShinimIlanochChvasanaiH svapnAyitajalpitaiH kAryaH || 75|| sochChvAsairniHshvAsairmandAkShinimIlanena nishcheShTaH | sarvendriyasammohAtsuptaM svapnaishcha yu~njIta || 76|| vibodho nAma AhArapariNAmanidrAchChedasvapnAnta\- tIvrashabdashravaNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tamabhinayejjR^imbhaNAkShiparimardanashayanamokShaNAdibhiranubhAvaiH | atrAryA bhavati \- AhAravipariNAmAchChabdasparshAdibhishcha sambhUtaH | pratibodhastvabhineyo jR^imbhaNavadanAkShiparimardaiH || 77|| amarSho nAma vidyaishvaryashauryabalAdhikairadhikShiptasyAvamAnitasya vA samutpadyate | tamabhinayechChiraHkampanaprasvedanAdhomukhachintana\- dhyAnAdhyavasAyopAyasahAyAnveShaNAdibhiranubhAvaiH | atra shlokau \- AkShiptAnAM sabhAmadhye vidyAshauryabalAdhikaiH | nR^INAmutsAhasaMyogAdamarSho nAma jAyate || 78|| utsAhAdhyavasAyAbhyAmadhomukhavichintanaiH | shiraHprakampasvedAdyaistaM prayu~njIta paNDitaH || 79|| avahitthaM nAma AkAraprachChAdanAtmakam | tachcha lajAbhayApajaya\- gauravajaihmayAdibhirvibhAviH samutpadyate | tasyAnyathAkathanAvalokita\- kathAbha~NgakR^itakadhairyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atra shloko bhavati \- dhArShTyajaihmyAdisambhItamavahitthaM bhayatmakam | tachchAgaNanayA kAryaM nAtIvottarabhAShaNAt || 80|| ugratA Ama chauryAbhigrahANanR^ipAparAdhAsatpralApAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAM cha vadhabandhanatADananirbhatsanAdibhiranubhAvairabhinayet | atrAryA bhavati \- chauryAbhigrahanavashAnnR^ipAparAdhAdathogratA bhavti | vadhabandhatADanAdibhiranubhAvairabhinayastasyAH || 81|| bhavati chAtra shlokaH \- nAnAshAtrArthabodhena matiH sa.njAyate nR^iNAm | shiShyopadeshArthakR^itastasyAstvabhinayo bhavet ||82|| vyAdhirnAma vAtapittakaphasannipAtaprabhavaH | tasya jvarAdayo visheShAH | jvarastu dvividhaH sashItaH sadAhashcha | tatra sashIto nAma pravepitasarvA~Ngopkampananiku~nchanA\- gnyabhilASharomA~nchahanuvalananAsAvikUnanamukha\- shoShaNaparidevitAdibhiranubhAvairabhineyaH | sadAho nAma vikShiptA~NgakaracharaNabhUmyabhilAShAnulepanashItAbhi\- lAShaparidevanamukhashoShotkruShTAdibhiranubhAvaiH | ye chAnye vyAdhayaste.api khalu mukhavikUNanagAtra\- stambhasrastAkShiniHshvasanastanitotkruShTavepanA\- dibhiranubhAvairabhineyAH | atra shloko bhavati \- samAsatastu vyAdhInAM kartavyo.abhinayo budhaiH | srastA~NgagAtravikShepaistathA mukhavikUNanaiH || 83|| unmAdo nAma iShTajanaviyogavibhavanAshAbhighAta\- vAtapittashleShmaprakopAdibhirvibhAvairutpadyate | tamanimittahasitaruditotkruShTAsambaddhapralApashayitopaviShTotthita\- pradhAvitanR^ittagItapaThitabhasmapAMsvavadhUlanatR^iNanirmAlyakuchela\- chIraghaTakakapAlasharAvAbharaNadhAraNopabhogairanekaishchAnavasthitaishcheShTA\- nukaraNAdibhiranubhAvairabhinayet | atrArye bhavataH \- iShTajanavibhavanAshAdabhighAtAdvAtapittakaphakopAt | vividhAchchittavikArAdunmAdo nAma sambhavati || 84|| animittaruditahasitopaviShTagItapradhAvitotkruShTaiH | anyaishcha vikArairakR^itairunmAdaM samprayu~njIta || 85|| maraNaM nAma vyAdhijamabhighAtaja~ncha | tatra yadAntrayakR^ichChUladoShavaiShamya\- gaNDapiTakajvaraviShUchikAdibhirutpadyate tadvyAdhiprabhavam | abhighAtajaM tu shastrAhidaMshaviShapAnashvApadagajaturagarathapashuyAnapAta\- vinAshaprabhavam | etayorabhinayavisheShAnvakShyAmaH \- tatra vyAdhijaM viShaNNagAtrAvyAyatA~NgavicheShTitanimIlitanayana\- hikkAshvAsopetAnavekShitaparijanAvyaktAkSharakathanAdibhiranubhAvairabhinayet . atra shloko bhavati \- vyAdhInAmekabhAvo hi maraNAbhinayaH smR^itaH | viShaNNagAtrairnishcheShTairindriayaishcha vivarjitaH || 86|| abhighAtaje tu nAnAprakArAbhinayavisheShAH. shastrakShatAhidaShTaviShapIta\- gajAdipatitashvApadahatAH | yathA tatra shastrakShate tAvatsahasA bhUmipatanavepana\- sphuraNAdibhirabhinayaH prayoktavyaH | ahidaShTaviShapItayorviShayogo yathA kArshyavepathuvidAhahikkAphenaskandhabha~NgajaDatAmaraNAnItyaShTau viShavegAH | atra shlokau bhavataH \- kArshyaM tu prathame vege dvitIye vepathurbhavet | dAhaM tR^itIye hikkAM cha chaturthe samprayojayet || 87|| phena~ncha pa~nchame kuryAtShaShThe skandhasya bha~njanam | jaDatAM saptame kuryAdaShTame maraNaM bhavet || 88|| atrAryA bhavati \- shvApadagajaturagarathodbhavaM tu pashuyAnapatanajaM vA.api | shAstrakShatavatkuryAdanavekShitagAtrasa~nchAram || 89|| ityeva maraNaM j~neyaM nAnAvasthAntarAtmakam | prayoktavyaM budhaiH samyagyathA bhavA~NgacheShTitaiH || 90|| trAso nAma vidyudulkAshanipAtanirghAtAmbudharamahAsattvapashu\- ravAdibhirvibhAvairutpadyate | tamabhinayetsa.nkShiptA~Ngotkampanavepathu\- stambharomA~nchagadgadapralApAdibhiranubhAvaiH | atra shloko bhavati \- mahAbhairavanAdadyaistrAsaH samupajAyate | srastA~NgAkShinimeShaishcha tasya tvabhinayo bhavet || 91|| vitarko nAma sandehavimarshavipratipattyAdibhirvibhAvairutpadyate | tamabhina\- yedvividhavichAritaprashnasampradhAraNamantrasa~NgUhanAdibhiranubhAvaiH . atra shloko bhavati \- vichAraNAdisambhUtaH sandehAtishayAtmakaH | vitarkaH so.abhineyastu shirobhrUkShepakampanaiH || 92|| evamete trayastriMshadvyabhichAriNo bhAvA deshakAlAvasthA\- nurUpyeNAmagataparagatamadhyasthA uttamamadhyamAdhamaiH strIpuMsaiH svaprayogavashAdupapAdyA iti | trayastriMshadime bhAvA vij~neyA vyabhichAriNaH | sAttvikAMstu punarbhAvAnpravakShyAmyanupUrvashaH || 93|| atrAha \- kimanye bhAvAH sattvena vinA.abhinIyante yasmAduchyate ete sAttvikA iti | atrochyate \- iha hi sattvaM nAma manaHprabhavam | tachcha samAhitamanastvAduchyate . manasaH samAdhau sattvaniShpattirbhavati | tasya cha yo.asau svabhAvo romA~nchAshruvaivarNyAdilakShaNo yathAbhAvopagataH sa na shakyo.anyamanasA kartumiti | lokasvabhAvAnukaraNatvAchcha nATyasya sattvamIpsitam | ko dR^iShTAntaH \- iha hi nATyAdharmipravR^ittAH sukhaduHkhakR^itA bhAvAstathA sattvavishuddhAH kAryA yathA sarUpA bhavanti | tatra duHkhaM nAma rodanAtmaka.n tatkathamaduHkhitena sukhaM cha praharShAtmakamasukhitena vAbhineyam | etadevAsya sattvaM yat duHkhitena sukhitena vA.ashruromA~nchau darshiyitavyau iti kR^itvA sAttvikA bhAvA ityabhivyAkhyAtAH | ta ime \- stambhaH svedo.atha romA~nchaH svarabhedo.atha vepathuH | vaivarNyamashrupralaya ityaShTau sAttvikA matAH || 94|| atrAryAH | tatra \- krodhabhayaharShalajAduHkhashramarogatApaghAtebhyaH | vyAyAmaklamadharmaiH svedaH sampIDanAchchaiva || 95|| harShabhayashokavismayaviShAdaroShAdisambhavaH stambhaH | shItabhayaharSharoShasparshajarArogajaH kampaH || 96|| AnandAmarShAbhyAM dhUmA~njanajR^imbhaNAdbhayAchChokAt | animeShaprekShaNataH shItAdrogAdbhavedashru || 97|| shItakrodhabhayashramarogaklamatApajaM cha vaivarNyam | sparshabhayashItaharShAt krodhAdrogAchcha romA~nchaH || 98|| svarabhedo bhayaharShakrodhajarAraukShyarogamadajanitaH | shramamUrChamadanidrAbhighAtamohAdibhiH pralayaH || 99|| evamete budhairj~neyA bhAvA hyaShTau tu sAttvikAH | karma chaiShAM pravakShyAmi rasabhAvAnubhAvakam || 100|| niHsa.nj~no niShprakampashcha sthitaH shUnyajaDAkR^itiH | skannagAtratayA chaiva stambhaM tvabhinayedbudhaH || 101|| vyajanagrahaNAchchApi svedApanayanena cha | svedasyAbhinayo yojyastathA vAtAbhilAShataH || 102|| muhuH kaNTikitatvena tathollukasanena cha | pulakena cha romA~nchaM gAtrasparshena darshayet || 103|| svarabhedo.abhinetavyo bhinnagadgadanisvanaiH | vepanAtsphuraNAtkampAdvepathuM sampradarshayet || 104|| mukhavarNaparAvR^ittyA nADIpIDanayogataH | vaivarNyamabhinetavyaM prayatnAttaddhi duShkaram || 105|| bAShpAmbuplutanetratvAnnetrasaMmArjanena cha | muhurashrukaNApAtairasraM tvabhinayedbudhaH ||106|| nishcheShTo niShprakampatvAdavyaktashvasitAdapi | mahInipatanAchchApi pralayAbhinayo bhavet || 107|| ekonapa~nchAshadime yathAvadbhAvAstryavasthA gaditA mayeha | bhUyashcha ye yatra rase niyojyAstAn shrotumarhanti cha vipramukhyAH || 108|| ##[## atra shlokAH \- sha~NkAvyAdhistathAglAnishchintAsUyA bhayaM tathA | vismayashcha vitarkashcha stambhashchapalatA tathA || romA~nchaharShau nidrA cha tathonmAdamadAvapi | svedashchaivAvahitthaM cha pralayo vepathustathA || viShAdashramanirvedA garvAvegau dhR^itiH smR^itiH | matirmoho vibodhashcha suptamautsukyavarjite || krodhAmarShau cha hAsashcha shoko.apasmAra eva cha | dainyaM cha maraNaM chaiva ratirutsAhasaMyutA || trAsavaivarNyaruditaiH svarabhedaH shamo.api cha | jaDatA cha tathA ShaT cha chatvAriMshatprakIrtitAH ||##]## AlasyaugryajugupsAkhyairevaM bhAvaistu varjitAH | udbhAvayanti shR^i~NgAraM sarve bhAvAH svasa.nj~nayA || 109|| ##[## yathA.avasaramete hi sthAyisa~nchArisattvajAH | uddIpayanti shR^i~NgAraM rasamAsAdya sa.nj~nitam ||##]## glAniH sha~NkA hyasUyA cha shramashchapalatA tathA | suptaM nidrAvahitthaM cha hAsye bhAvAH prakIrtitAH || 110|| nirvedashchaiva chintA cha dainyaM glAnyAsrameva cha jaDatA maraNaM chaiva vyAdhishcha karuNe smR^itAH || 111|| garvo.asUyA madotsAhAvAvego.amarSha eva cha | krodhashchapalataugryaM cha vij~neyA raudrasambhavAH || 112|| asammohastathotsAha Avego harSha eva cha | matishchaiva tathogratvamamarSho mada eva cha || 113|| romA~nchaH svarabhedashcha krodho.asUyA dhR^itistathA | garvashchaiva vitarkashcha vIre bhAvA bhavanti hi || 114|| svedashcha vepathushchaiva romA~ncho gadgadastathA | trAsashcha maraNashchaiava vaivarNyaM cha bhayAnake || 115|| apasmArastathonmAdo viShAdo mada eva cha | mR^ityurvyAdhirbhayaM chaiva bhAvA bIbhatsasaMshrayAH || 116|| stambhaH svedashcha mohashcha romA~ncho vismayastathA | Avego jaDatA harSho mUrChA chaivAdbhutAshrayAH || 117|| ye tvete sAttvikA bhAvA nAnAbhinayasaMshritAH | raseShveteShu sarve te j~neyA nATyaprayoktR^ibhiH || 118|| na hyekarasajaM kAvyaM ki~nchidasti prayogataH | bhAvo vApi raso vApi pravR^ittirvR^ittireva cha || 119|| ##[## bahUnAM samavetAnAM rUpaM yasya bhavedbahu | sa mantavyo rasaH sthAyI sheShAH sa~nchAriNo matAH || dIpayantaH pravartante ye punaH sthAyinaM rasam | te tu sa~nchAriNo j~neyAste hi sthAyitvamAgatAH || vibhAvAnubhAvayuto hya~NgavastusamAshrayaH | sa.nchAribhistu saMyuktaH sthAyyeva tu raso bhavet || sthAyI sattvAtirekeNa prayoktavyaH prayoktR^ibhiH | sa~nchAryAkAramAtreNa sthAyI yasmAdavasthitaH || ye tvete sAttvikA bhAvA nAnAbhinayayojitAH | raseShveteShu sarveShu te j~neyA nATyakovidaiH || na hyekarasajaM kAvyaM naikabhAvaikavR^ittikam | vimarde rAgamAyAti prayuktaM hi prayatnataH || bhAvA vA.api rasA vA.api pravR^ittirvR^ittireva vA | bIbhatsAdbhutashAntAnAM traividhyaM nAtra kathyate || ShaNNAM rasAnAM traividhyaM nAnAbhAvArasAnvitam | sattvaprayojito hyarthaH prayogo.atra virAjate || viditvA hi virAjante loke chitraM hi durlabham ||##]## nAnAbhAvArthasampannAH sthAyisattvAbhichAriNaH | puShpAvakIrNAH kartavyAH kAvyeShu hi rasA budhaiH || 120|| evaM rasAshcha bhAvAshcha vyavasthA nATake smR^itAH | ya evametA~njAnAti sa gachChetsiddhimuttamAm || 121|| iti shrIbhAratIye nATyashAstre bhAvavya~njako nAma saptamo.adhyAyaH || ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}