% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 6 % File name : natya06.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : May 24, 2001 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 6 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 6 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha ShaShTho.adhyAyaH | pUrvara~NgavidhiM shrutvApunarAhurmahattamAH | bharataM munayaH sarve prashnAnpa~nchAbhidhatsva naH || 1|| ye rasA iti paThyante nATye nATyavichakShaNaiH | rasatvaM kena vai teShAmetadAkhyAtumarhasi || 2|| bhAvAshchaiva kathaM proktAH kiM vA te bhAvayantyapi | sa.ngrahaM kArikAM chaiva niruktaM chaiva tattvataH || 3|| teShAM tu vachanaM shrutvA munInAM bharato muniH | pratyuvAcha punarvAkyaM rasabhAvavikalpanam || 4|| ahaM vaH kathayiShyAmi nikhilena tapodhanAH | sa.ngrahaM kArikAM chaiva niruktaM cha yathAkramam || 5|| na shakyamasya nATyasya gantumantaM katha~nchana | kasmAdbahutvAjj~nAnAnAM shilpAnAM vApyanantataH || 6|| ekasyApi na vai shakyastvanto j~nAnArNavasya hi | gantuM kiM punaranyeShAM j~nAnAnAmarthatattvataH || 7|| kintvalpasUtragranthArthamanumAnaprasAdhakam | nATyasyAsya pravakShyAmi rasabhAvAdisa~Ngraham || 8|| vistareNopadiShTAnAmarthAnAM sUtrabhAShyayoH | nibandho yo samAsena sa~NgrahaM taM vidurbudhAH || 9|| rasA bhAvA hyabhinayAH dharmI vR^ittipravR^ittayaH | siddhiH svarAstathAtodyaM gAnaM ra~Ngashcha sa~NgrahaH || 10|| alpAbhidhAnenArtho yaH samAsenochyate budhaiH | sUtrataH sA.anumatavyA kArikArthapradarshinI || 11|| nAnAnAmAshrayotpannaM nighaNTunigamAnvitam | dhAtvarthahetusaMyuktaM nAnAsiddhAntasAdhitam || 12|| sthApito.artho bhavedyatra samAsenArthAsUchakaH | dhAtvarthavachaneneha niruktaM tatprachakShate || 13|| sa~Ngraho yo mayA proktaH samAsena dvijottamAH | vistaraM tasya vakShyAmi saniruktaM sakArikam || 14|| shR^i~NgArahAsyakaruNA raudravIrabhayAnakAH | bIbhatsAdbhutasa.nj~nau chetyaShTau nATye rasAH smR^itAH || 15|| ete hyaShTau rasAH proktA druhinena mahAtmanA | punashcha bhAvAnvakShyAmi sthAyisa~nchArisattvajAn || 16|| ratihAsashcha shokashcha krodhotsAhau bhayaM tathA | jugupsA vismayashcheti sthAyibhAvAH prakIrtitAH || 17|| nirvedaglAnisha~NkAkhyAstathAsUyA madaH shramaH | AlasyaM chaiva dainyaM cha chintAmohaH smR^itirdhR^itiH || 18|| vrIDA chapalatA harSha Avego jaDatA tathA | garvo viShAda autsukyaM nidrApasmAra eva cha || 19|| suptaM vibodho.amarShashchApyavahitthamathogratA | matirvyAdhistathonmAdastathA maraNameva cha || 20|| trAsashchaiva vitarkashcha vij~neyA vyabhichAriNaH | trayastriMshadamI bhAvAH samAkhyAtAstu nAmataH || 21|| stambhaH svedo.atha romA~nchaH svarabhedo.atha vepathuH | vaivarNyamashru pralaya ityaShTau sAtvikAH smR^itAH || 22|| A~Ngikau vAchikashchaiva hyAhAryaH sAtvikastathA | chatvAro.abhinayA hyete vij~neyA nATyasaMshrayAH || 23|| lokadharmI nATyadharmI dharmIti dvividhaH smR^itaH | bhAratI sAtvatI chaiva kaishikyArabhaTI tathA || 24|| chatasro vR^ittayo hyetA yAsu nATyaM pratiShThitam | AvantI dAkShiNAtyA cha tathA chaivoDhramAgadhI || 25|| pA~nchAlamadhyamA cheti vij~neyAstu pravR^ittayaH | daivikI mAnuShI chaiva siddhiH syAd.hdvividhaiva tu || 26|| shArIrAshchaiva vaiNAshcha sapta ShaDjAdayaH svarAH | ##[##niShAdarShabhagAndhAramadhyapa~nchamadhaivatAH ||##]## tataM chaivAvanaddhaM cha ghanaM suShirameva cha || 27|| chaturvidhaM cha vij~neyamAtodyaM lakShaNAnvitam | tataM tantrIgataM j~neyamavanaddhaM tu pauShkaram || 28|| ghanastu tAlo vij~neyaH suShiro vaMsha eva cha | praveshAkShepaniShkrAmaprAsAdikamathAntaram ||29|| gAnaM pa~nchavidhaM j~neyaM dhruvAyogasamanvitam | chaturasro vikR^iShTashcha ra~Ngastryashrashcha kIrtitaH || 30|| evameSho.alpasUtrArtho nirdiShTo nATyasa.ngrahaH | ataH paraM pravakShyAmi sUtragranthavikalpanam || 31|| tatra rasAneva tAvadAdAvabhivyAkhyAsyAmaH | na hi rasAdR^ite kashchidarthaH pravartate | tatra vibhAvAnubhAvavyabhichArisaMyogAdrasaniShpattiH | ko dR^iShTAntaH | atrAha \- yathA hi nAnAvya~njanauShadhidravyasaMyogAdrasaniShpattiH tathA nAnAbhAvopagamAdrasaniShpattiH | yathA hi \- guDAdibhirdravyairvya~njanairauShadhibhishcha ShADavAdayo rasA nirvartyante tathA nAnAbhAvopagatA api sthAyino bhAvA rasatvamApnuvantIti | atrAha \- rasa iti kaH padArthaH | uchyate \- AsvAdyatvAt | kathamAsvAdyate rasaH | yathA hi nAnAvya~njanasaMskR^itamannaM bhu~njAna rasAnAsvAdayanti sumanasaH puruSha harShAdIMshchAdhigachChanti tathA nAnAbhAvAbhinayavya~njitAn vAga~NgasattopetAn sthAyibhAvAnAsvAdayanti sumanasaH prekShakAH harShAdIMshchAdhigachChanti | tasmAnnATyarasA ityabhivyAkhyAtAH | atrAnuvaMshyau shlokau bhavataH \- yathA bahudravyayutairvya~njanairbahubhiryutam | AsvAdayanti bhu~njAnA bhaktaM bhaktavido janAH || 32|| bhAvAbhinayasaMbaddhAnsthAyibhAvAMstathA budhAH | AsvAdayanti manasA tasmAnnATyarasAH smR^itAH || 33|| atrAha \- kiM rasebhyo bhAvAnAmabhinirvR^ittirutAho bhAvebhyo rasAnAmiti | keShA~nchinmataM parasparasambandhAdeShAmabhinirvR^ittiriti | tanna | kasmAt | dR^ishyate hi bhAvebhyo rasAnAmabhinirvR^ittirna tu rasebhyo bhAvAnAmabhinirvR^ittiriti | bhavanti chAtra shlokAH \- nAnAbhinayasambaddhAnbhAvayanti rasanimAn | yasmAttasmAdamI bhAvA vij~neyA nATyayoktR^ibhiH || 34|| nAnAdravyaibahuvidhairvya~njanaM bhAvyate yathA | evaM bhAvA bhAvayanti rasAnabhinayaiH saha || 35|| na bhAvahIno.asti raso na bhAvo rasavarjitaH | parasparakR^itA siddhistayorabhinaye bhavet || 36|| vya~njanauShadhisaMyogo yathAnnaM svAdutAM nayet | evaM bhAvA rasAshchaiva bhAvayanti parasparam || 37|| yathA bIjAdbhaved.hvR^ikSho vR^ikShAtpuShpaM phalaM yathA | tathA mUlaM rasAH sarve tebhyo bhAvA vyavasthitAH || 38|| tadeShaM rasAnAmutpattivarNadaivatanidarshanAnyabhivyAkhyAsyAmaH | teShAmutpattihetavashchatvAro rasAH | tadyathA \- shR^i~NgAro raudrau vIro bIbhatsa iti | atra \- shR^i~NgArAddhi bhaveddhAsyo raudrAchcha karuNo rasaH | vIrAchchaivAdbhutotpattirbIbhatsAchcha bhayAnakaH || 39|| shR^i~NgArAnukR^itiryA tu sa hAsyastu prakIrtitaH | raudrasyaiva cha yatkarma sa j~neyaH karuNo rasaH || 40|| vIrasyApi cha yatkarma so.adbhutaH parikIrtitaH | bIbhatsadarshanaM yachcha j~neyaH sa tu bhayAnakaH || 41|| atha varNAH \- shyAmo bhavati shR^i~NgAraH sito hAsyaH prakIrtitaH | kapotaH karuNashchaiva rakto raudraH prakIrtitaH || 42|| gauro vIrastu vij~neyaH kR^iShNashchaiva bhayAnakaH | nIlavarNastu bIbhatsaH pItashchaivAdbhutaH smR^itaH || 43|| atha daivatAni \- shR^i~NgAro viShNudevatyo hAsyaH pramathadaivataH | raudro rudrAdhidaivatyaH karuNo yamadaivataH || 44|| bIbhatsasya mahAkAlaH kAladevo bhayAnakaH | vIro mahendradevaH syAdadbhuto brahmadaivataH || 45|| evameteShAM rasAnAmutpattivarNadaivatAnyabhivyAkhyAtAni | idAnImanubhAvavibhAvavyabhichArisaMyuktAnA.n lakShaNanidarshanAnyabhivyAkhyAsyAmaH | sthAyibhAvAMshcha rasatvamupaneShyAmaH | tatra shR^i~NgAro nAma ratisthAyibhAvaprabhavaH | ujjvalaveShAtmakaH | yatki~nchilloke shuchi medhyamujjvalaM darshanIyaM vA tachChR^i~NgAreNopamIyate | yastAvadujjvalaveShaH sa shR^i~NgAravAnityuchyate | yathA cha gotrakulAchArotpannAnyAptopadeshasiddhAni puMsAM nAmAni bhavanti tathaivaiShAM rasAnAM bhAvAnAM cha nATyAshritAnA.n chArthAnAmAchArotpannAnyoptopadeshasiddhAni nAmAni | evameSha AchArasiddho hR^idyojjvalaveShAtmakatvAchChR^i~NgAro rasaH . sa cha strIpuruShahetuka uttamayuvaprakR^itiH | tasya dve adhiShThAne sambhogo vipralambhashcha | tatra sambhogastAvat R^itumAlyAnulepanAla~NkAreShTajanaviShayavarabhavanopabhogopavana\- gamanAnubhavanashravaNadarshanakrIDAlIlAdibhirvibhAvairutpadyate . tasya nayanachAturyabhrUkShepakaTAkShasa~nchAralalitamadhurA~NgahAra\- vAkyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | vyabhichAriNashchAsyAlasyaugryajugupsAvarjyAH | vipralambhakR^itastu nirvedaglAnisha~NkAsUyAshramachintautsukyanidrAsvapnavibodhavyAdhyunmAda\- madApasmArajADyamaraNAdibhiranubhAvairabhinetavyaH | atrAha \- yadyayaM ratiprabhavaH shR^i~NgAraH kathamasya karuNAshrayiNo bhAvA bhavanti | atrochyate \- pUrvamevAbhihitaM sambhogavipralambhakR^itaH shR^i~NgAra iti | vaishikashAstrakAraishcha dashAvastho.abhihitaH | tAshcha sAmAnyAbhinaye vakShyAmaH | karuNastu shApakleshavinipatiteShTajanavibhavanAshavadhabandhasamuttho nirapekShabhAvaH | autsukyachintAsamutthaH sApekShabhAvo vipralambhakR^itaH | evamanyaH karuNo.anyashcha vipralambha iti | evameSha sarvabhAvasaMyuktaH shR^i~NgAro bhavati | api cha sukhaprAyeShu sampannaH R^itumAlyadisevakaH | puruShaH pramadAyuktaH shR^i~NgAra iti sa.nj~nitaH || 46|| api chAtra sUtrArthAnuviddhe Arye bhavataH | R^itumAlyAla~NkAraiH priyajanagAndharvakAvyasevAbhiH | upavanagamanavihAraiH shR^i~NgArarasaH samudbhavati || 47|| nayanavadanaprasAdaiH smitamadhuravachodhR^itipramodaishcha | madhuraishchA~NgavihAraistasyAbhinayaH prayoktavyaH || 48|| atha hAsyo nAma hAsasthAyibhAvAtmakaH | sa cha vikR^itaparaveShAla~NkAradhArShTyalaulyakuhakAsatpralApavya~Ngadarshana\- doShodAharaNAdibhirvibhAvairutpadyate | tasyoShThanAsAkapolaspandana\- dR^iShTivyAkoshAku~nchanasvedAsyarAgapArshvagrahaNAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | vyabhichAriNashchAsyAvahitthAlasyatandrAnidrAsvapnaprabodhAsUyAdayaH | dvividhashchAyamAtmasthaH parasthashcha | yadA svayaM hasati tadA.atmasthaH | yadA tu paraM hAsayati tadA parasthaH | atrAnuvaMshye Arye bhavataH | viparitAla~NkArairvikR^itAcharAbhidhAnaveShaishcha | vikR^itairarthavisheShairhasatIti rasaH smR^ito hAsyaH || 49|| vikR^itAchArairvAkyaira~NgavikAraishcha vikR^itaveShaishcha | hAsayati janaM yasmAttasmajjj~neyo raso hAsyaH ||50|| strInIchaprakR^itAveSha bhUyiShThaM dR^ishyate rasaH | ShaDbhedAshchAsya vij~neyAstAMshcha vakShyAmyahaM punaH || 51|| smitamatha hasitaM vihasitamupahasitaM chApahasitamatihasitam | dvau dvau bhedau syAtAmuttamamadhyAdhamaprakR^itau ||52|| tatra smitahasite jyeShThAnAM madhyAnAM vihasitopahasite cha | adhamAnAmapahasitaM hyatihasitaM chApi vij~neyam || 53|| atra shlokAH \- IShadvikasitairgaNDaiH kaTAkShaiH sauShThavAnvitaiH | alakShitadvijaM dhIramuttamAnAM smitaM bhavet || 54|| utphullAnananetraM tu gaNDairvikasitairatha | ki~nchillakShitadantaM cha hasitaM tadvidhIyate || 55|| atha madhyamAnAm \- Aku~nchitAkShigaNDaM yatsasvanaM madhuraM tathA | kAlAgataM sAsyarAgaM tadvai vihasitaM bhavet.h ||56|| utphullanAsikaM yattu jihmadR^iShTinirIkShitam | niku~nchitA~NgakashirastachchopahasitaM bhavet || 57|| athAdhamAnAm \- asthAnahasitaM yattu sAshrunetraM tathaiva cha | utkampitAMsakashirastachchApahasiataM bhavet || 58|| saMrabdhasAshrunetraM cha vikR^iShTasvaramuddhatam | karopagUDhapArshvaM cha tachchAtihasitaM bhavet || 59|| hAsyasthAnAni yAni syuH kAryotpannAni nATake | uttamAdhamamadhyAnAmevaM tAni prayojayet || 60|| ityeSha svasamutthastathA parasamutthashcha vij~neyaH | dvividhastriprakR^itigatastryavasthabhAvo raso hAsyaH || 61|| atha karuNo nAma shokasthAyibhAvaprabhavaH | sa cha shApakleshavinipatiteShTajanaviprayogavibhavanAshavadhabandhavidravopaghAta\- vyasanasaMyogAdibhirvibhAvaiH samupajAyate | tasyAshrupAtaparidevanamukhashoShaNavaivarNyasrastagAtratAnishshvAsa\- smR^itilopAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | vyabhichAriNashchAsya nirvedaglAnichintautsukyAvegabhramamohashramabhayaviShAdadainyavyAdhi\- jaDatonmAdApasmAratrAsAlasyamaraNastambhavepathuvaivarNyAshru\- svarabhedAdayaH | atrArye bhavataH \- iShTavadhadarshanAdvA vipriyavachanasya saMshravAdvApi | ebhirbhAvavisheShaiH karuNaraso nAma saMbhavati || 62|| sasvanaruditairmohAgamaishcha paridaivatairvilapitaishcha | abhineyaH karuNaraso dehAyAsAbhighAtaishcha || 63|| atha raudro nAma krodhasthAyibhAvAtmako rakShodAnavoddhatamanuShyaprakR^itiH sa.ngrAmahetukaH | sa cha krodhAdharShaNAdhikShepAnR^itavachanopaghAtavAkpA\- ruShyAbhidrohamAtsaryAdibhirvibhAvairutpadyate | tasya cha tADanapATanapIDnachChedana bhedanapraharaNAharaNashastrasampAtasamprahArarudhirAkarShaNAdyAni karmANi | punashcha raktanayanabhrukuTikaraNadantoShThapIDanagaNDasphuraNa\- hastAgraniShpeShAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsyAsammohotsAhAvegAmarShachapalataugryagarvasvedavepathuromA~ncha\- gadgadAdayaH | atrAha \- yadabhihitaM rakShodAnavAdInAM raudro rasaH | kimanyeShAM nAsti | uchyate \- astyanyeShAmapi raudro rasaH | kintvadhikAro.atra gR^ihyate | te hi svabhAvata eva raudraH | kasmAt | bahubAhavo bahumukhAH proddhUtavikIrNapi~NgalashirojAH | raktodvR^ittavilochanA bhImAsitarUpiNashchaiva | yachcha ki~nchitsamArabhante svabhAvacheShTitaM vAga~NgAdika.n tatsarvaM raudramevaiShAm | shR^i~NgArashcha taiH prAyashaH prasabhaM sevyate | teShA.n chAnukAriNo ye puruShasteShAmapi sa~N.hgrAmasamprahArakR^ito raudro raso.anumantavyaH | atrAnuvaMshye Arye bhavataH \- yuddhaprahAraghAtanavikR^itachChedanavidAraNaishchaiva | sa~NgrAmasambhramAdyairebhiH sa~njAyate raudraH || 64|| nAnApraharaNamokShaiH shiraHkabandhabhujakartanaishchaiva | ebhishchArthavisheShairasyAbhinayaH prayoktavyaH || 65|| iti raudraraso dR^iShTo raudravAga~NgacheShTitaH | shastraprahArabhUyiShTha ugrakarmakriyAtmakaH || 66|| atha vIro nAmottamaprakR^itirutsAhAtmakaH | sa chAsa.nmohAdhyavasAyana\- vinayabalaparAkramashaktipratApaprabhAvAdibhirvibhAvairutpadyate | tasya sthairyadhairyashauryatyAgavaishAradyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsya dhR^itimatigarvAvegaugryAmarShasmR^itiromA~nchAdayaH | atrArye rasavichAramukhe \- utsAhAdhyavasAyAdaviShAditvAdavismayAmohAt | vividhAdarthavisheShAdvIraraso nAma sambhavati || 67|| sthitidhairyavIryagarvairutsAhaparAkramaprabhAvaishcha | vAkyaishchAkShepakR^itairvIrarasaH samyagabhineyaH || 68|| atha bhayAnako nAma bhayasthAyibhAvAtmakaH | sa cha vikR^itaravasattvadarshanashivolUkatrAsodvegashUnyAgArAraNyagamanasvajanavadhabandha\- darshanashrutikathAdibhirvibhAvairutpadyate .tasya pravepitakaracharaNanayanachapalapulakamukhavaivarNyasvarabhedAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsya stambhasvedagadgadaromA~nchavepathusvarabhedavaivarNyasha~NkAmohadainyAvega\- chApalajaDatAtrAsApasmAramaraNAdayaH | atrAryAH \- vikR^itaravasattvadarshanasa.ngrAmAraNyashUnyagR^ihagamanAt | gurunR^ipayoraparAdhAtkR^itakashcha bhayAnako j~neyaH || 69|| gAtramukhadR^iShTibhedairUrustambhAbhivIkShaNodvegaiH | sannamukhashoShahR^idayaspandanaromodgamaishcha bhayam || 70|| etatsvabhAvajaM syAtsattvasamutthaM tathaiva kartavyam | punarebhireva bhAvaiH kR^itakaM mR^iducheShTitaiH kAryam ||71|| karacharaNavepathustambhagAtrahR^idayaprakampena | shuShkoShThatAlukaNThairbhayAnako nityamabhineyaH || 72|| atha bIbhatso nAma jugupsAsthAyibhAvAtmakaH | sa chAhR^idyApriyAchoShyAniShTashravaNadarshanakIrtanAdibhirvibhAvairutpadyate . tasya sarvA~NgasaMhAramukhavikUNanollekhananiShThIvanodvejanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsyApasmArodvegAvegamohavyAdhimaraNAdayaH | atrAnuvaMshye Arye bhavataH \- anabhimatadarshanena cha gandharasasparshashabdadoShaishcha | udvejanaishcha bahubhirbIbhatsarasaH samudbhavati || 73|| mukhanetravikUNanayA nAsAprachChAdanAvanamitAsyaiH | avyaktapAdapatanairbIbhatsaH samyagabhineyaH || 74|| athAdbhuto nAma vismayasthAyibhAvAtmakaH | sa cha divyajanadarshanepsitamanorathAvAptyupavanadevakulAdigamanasabhAvimAna\- mAyendrajAlasambhAvanAdibhirvibhAvairutpadyate | tasya nayanavistArAnimeShaprekShaNaromA~nchAshrusvedaharShasAdhuvAdadAnaprabandha\- hAhAkArabAhuvadanachelA~NgulibhramaNAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsya stambhAshrusvedagadgadaromA~nchAvegasambhramajaDatApralayAdayaH | atrAnuvaMshye Arye bhavataH \- yattvAtishayArthayuktaM vAkyaM shilpaM cha karmarUpaM vA | tatsarvamadbhutarase vibhAvarUpaM hi vij~neyam || 75|| sparshagrahollukasanairhAhAkAraishcha sAdhuvAdaishcha | vepathugadgadavachanaiH svedAdyairabhinayastasya || 76|| shR^i~NgAraM trividhaM vidyAtdvA~N.hnaipathyakriyAtmakam | a~NganaipathyavAkyaishcha hAsyaraudrau tridhA smR^itau || 77|| dharmopaghAtajashcaiva tathArthApachayodbhavaH | tathA shokakR^itashchaiva karuNastrividhaH smR^itaH || 78|| dAnavIraM dharmavIraM yuddhavIraM tathaiva cha | rasaM vIramapi prAha brahmA trividhameva hi || 79|| vyAjAchchaivAparAdhAchcha vitrAsitakameva cha | punarbhayAnaka~nchaiva vidyAt trividhameva hi || 80|| bIbhatsaH kShobhajaH shuddha udvegI syAt dvitIyakaH | viShThAkR^imibhirudvegI kShobhajo rudhirAdiajaH || 81|| divyashchAnandajashchaiva dvidhA khyAto.adbhuto rasaH | divyadarshanajo divyo harShAdAnadajaH smR^itaH || 82|| ##[## atha shAnto nAma shamasthAyibhAvAtmako mokShapravartakaH | sa tu tattvaj~nAnavairAgyAshayashuddhyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya yamaniyamAdhyAtmadhyAnadhAraNopAsanasarvabhUtadayAli~NgagrahaNAdibhi\- ranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | vyabhichANashchAsya nirvedasmR^itidhR^itisarvAshramashauchastambharomA~nchAdayaH | atrAryAH shlokAshcha bhavanti \- mokShAdhyAtmasamutthastattvaj~nAnArthahetusaMyuktaH | naiHshreyasopadiShTaH shAntaraso nAma sambhavati || buddhIndriyakarmendriyasaMrodhAdhyAtmasaMsthitopetaH | sarvaprANisukhahitaH shAntaraso nAma vij~neyaH || na yatra duHkhaM na sukhaM na dveSho nApi matsaraH | samaH sarveShu bhUteShu sa shAntaH prathito rasaH || bhAvA vikArA ratyAdyAH shAntastu prakR^itirmataH | vikAraH prakR^itairjAtaH punastatraiva lIyate | svaM svaM nimittamAsAdya shAntAdbhAvaH pravartate || punarnimittApAye cha shAnta evopalIyate | evaM navarasA dR^iShTA nATyaj~nairlakShaNAnviatAH ||##]## evamete rasA j~neyAstvaShTau lakShaNalakShitAH | ata UrdhvaM pravakShyAmi bhAvAnAmapi lakShaNam || 83|| iti bhAratIye nATyashAstre rasAdhyAyaH ShaShThaH || ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}