%@@1 % File name : natya6.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 6 % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture % Description/comments : ????Source % Transliterated by : dpadmakar@hotmail.com % Proofread by : dpadmakar@hotmail.com % Latest update : May 24, 2001 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 6..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 6 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha shhashhTho.adhyaayaH . puurvara~Ngavidhi.n shrutvaapunaraahurmahattamaaH . bharataM munayaH sarve prashnaanpa~nchaabhidhatsva naH .. 1.. ye rasaa iti paThyante naaTye naaTyavichaxaNaiH . rasatva.n kena vai teshhaametadaakhyaatumarhasi .. 2.. bhaavaashchaiva kathaM proktaaH ki.n vaa te bhaavayantyapi . sa.ngraha.n kaarikaa.n chaiva nirukta.n chaiva tatvataH .. 3.. teshhaa.n tu vachana.n shrutvaa muniinaaM bharato muniH . pratyuvaacha punarvaakya.n rasabhaavavikalpanam.h .. 4.. aha.n vaH kathayishhyaami nikhilena tapodhanaaH . sa.ngraha.n kaarikaa.n chaiva nirukta.n cha yathaakramam.h .. 5.. na shakyamasya naaTyasya gantumanta.n katha~nchana . kasmaadbahutvaajdnyaanaanaa.n shilpaanaa.n vaapyanantataH .. 6.. ekasyaapi na vai shakyastvanto dnyaanaarNavasya hi . gantu.n kiM punaranyeshhaa.n dnyaanaanaamarthatattvataH .. 7.. kintvalpasuutragranthaarthamanumaanaprasaadhakam.h . naaTyasyaasya pravaxyaami rasabhaavaadisa~Ngraham.h .. 8.. vistareNopadishhTaanaamarthaanaa.n suutrabhaashhyayoH . nibandho yo samaasena sa~Ngraha.n ta.n vidurbudhaaH .. 9.. rasaa bhaavaa hyabhinayaaH dharmii vR^ittipravR^ittayaH . siddhiH svaraastathaatodya.n gaana.n ra~Ngashcha sa~NgrahaH .. 10.. alpaabhidhaanenaartho yaH samaasenochyate budhaiH . suutrataH saa.anumatavyaa kaarikaarthapradarshinii .. 11.. naanaanaamaashrayotpanna.n nighaNTunigamaanvitam.h . dhaatvarthahetusa.nyukta.n naanaasiddhaantasaadhitam.h .. 12.. sthaapito.artho bhavedyatra samaasenaarthaasuuchakaH . dhaatvarthavachaneneha nirukta.n tatprachaxate .. 13.. sa~Ngraho yo mayaa proktaH samaasena dvijottamaaH . vistara.n tasya vaxyaami sanirukta.n sakaarikam.h .. 14.. shR^i~NgaarahaasyakaruNaa raudraviirabhayaanakaaH . biibhatsaadbhutasa.ndnyau chetyashhTau naaTye rasaaH smR^itaaH .. 15.. ete hyashhTau rasaaH proktaa druhinena mahaatmanaa . punashcha bhaavaanvaxyaami sthaayisa~nchaarisattvajaan.h .. 16.. ratihaasashcha shokashcha krodhotsaahau bhaya.n tathaa . jugupsaa vismayashcheti sthaayibhaavaaH prakiirtitaaH .. 17.. nirvedaglaanisha~Nkaakhyaastathaasuuyaa madaH shramaH . aalasya.n chaiva dainya.n cha chintaamohaH smR^itirdhR^itiH .. 18.. vriiDaa chapalataa harshha aavego jaDataa tathaa . garvo vishhaada autsukya.n nidraapasmaara eva cha .. 19.. supta.n vibodho.amarshhashchaapyavahitthamathogrataa . matirvyaadhistathonmaadastathaa maraNameva cha .. 20.. traasashchaiva vitarkashcha vidnyeyaa vyabhichaariNaH . trayastri.nshadamii bhaavaaH samaakhyaataastu naamataH .. 21.. stambhaH svedo.atha romaa~nchaH svarabhedo.atha vepathuH . vaivarNyamashru pralaya ityashhTau saatvikaaH smR^itaaH .. 22.. aa~Ngikau vaachikashchaiva hyaahaaryaH saatvikastathaa . chatvaaro.abhinayaa hyete vidnyeyaa naaTyasa.nshrayaaH .. 23.. lokadharmii naaTyadharmii dharmiiti dvividhaH smR^itaH . bhaaratii saatvatii chaiva kaishikyaarabhaTii tathaa .. 24.. chatasro vR^ittayo hyetaa yaasu naaTyaM pratishhThitam.h . aavantii daaxiNaatyaa cha tathaa chaivoDhramaagadhii .. 25.. paa~nchaalamadhyamaa cheti vidnyeyaastu pravR^ittayaH . daivikii maanushhii chaiva siddhiH syaad.hdvividhaiva tu .. 26.. shaariiraashchaiva vaiNaashcha sapta shhaDjaadayaH svaraaH . ##[##nishhaadarshhabhagaandhaaramadhyapa~nchamadhaivataaH ..##]## tata.n chaivaavanaddha.n cha ghana.n sushhirameva cha .. 27.. chaturvidha.n cha vidnyeyamaatodya.n laxaNaanvitam.h . tata.n tantriigata.n dnyeyamavanaddha.n tu paushhkaram.h .. 28.. ghanastu taalo vidnyeyaH sushhiro va.nsha eva cha . praveshaaxepanishhkraamapraasaadikamathaantaram.h ..29.. gaanaM pa~nchavidha.n dnyeya.n dhruvaayogasamanvitam.h . chaturasro vikR^ishhTashcha ra~Ngastryashrashcha kiirtitaH .. 30.. evameshho.alpasuutraartho nirdishhTo naaTyasa.ngrahaH . ataH paraM pravaxyaami suutragranthavikalpanam.h .. 31.. tatra rasaaneva taavadaadaavabhivyaakhyaasyaamaH . na hi rasaadR^ite kashchidarthaH pravartate . tatra vibhaavaanubhaavavyabhichaarisa.nyogaadrasanishhpattiH . ko dR^ishhTaantaH . atraaha \- yathaa hi naanaavya~njanaushhadhidravyasa.nyogaadrasanishhpattiH tathaa naanaabhaavopagamaadrasanishhpattiH . yathaa hi \- guDaadibhirdravyairvya~njanairaushhadhibhishcha shhaaDavaadayo rasaa nirvartyante tathaa naanaabhaavopagataa api sthaayino bhaavaa rasatvamaapnuvantiiti . atraaha \- rasa iti kaH padaarthaH . uchyate \- aasvaadyatvaat.h . kathamaasvaadyate rasaH . yathaa hi naanaavya~njanasa.nskR^itamannaM bhu~njaana rasaanaasvaadayanti sumanasaH purushha harshhaadii.nshchaadhigachchhanti tathaa naanaabhaavaabhinayavya~njitaan.h vaaga~Ngasattopetaan.h sthaayibhaavaanaasvaadayanti sumanasaH prexakaaH harshhaadii.nshchaadhigachchhanti . tasmaannaaTyarasaa ityabhivyaakhyaataaH . atraanuva.nshyau shlokau bhavataH \- yathaa bahudravyayutairvya~njanairbahubhiryutam.h . aasvaadayanti bhu~njaanaa bhaktaM bhaktavido janaaH .. 32.. bhaavaabhinayasaMbaddhaansthaayibhaavaa.nstathaa budhaaH . aasvaadayanti manasaa tasmaannaaTyarasaaH smR^itaaH .. 33.. atraaha \- ki.n rasebhyo bhaavaanaamabhinirvR^ittirutaaho bhaavebhyo rasaanaamiti . keshhaa~nchinmataM parasparasambandhaadeshhaamabhinirvR^ittiriti . tanna . kasmaat.h . dR^ishyate hi bhaavebhyo rasaanaamabhinirvR^ittirna tu rasebhyo bhaavaanaamabhinirvR^ittiriti . bhavanti chaatra shlokaaH \- naanaabhinayasambaddhaanbhaavayanti rasanimaan.h . yasmaattasmaadamii bhaavaa vidnyeyaa naaTyayoktR^ibhiH .. 34.. naanaadravyaibahuvidhairvya~njanaM bhaavyate yathaa . evaM bhaavaa bhaavayanti rasaanabhinayaiH saha .. 35.. na bhaavahiino.asti raso na bhaavo rasavarjitaH . parasparakR^itaa siddhistayorabhinaye bhavet.h .. 36.. vya~njanaushhadhisa.nyogo yathaanna.n svaadutaa.n nayet.h . evaM bhaavaa rasaashchaiva bhaavayanti parasparam.h .. 37.. yathaa biijaadbhaved.hvR^ixo vR^ixaatpushhpaM phala.n yathaa . tathaa muula.n rasaaH sarve tebhyo bhaavaa vyavasthitaaH .. 38.. tadeshha.n rasaanaamutpattivarNadaivatanidarshanaanyabhivyaakhyaasyaamaH . teshhaamutpattihetavashchatvaaro rasaaH . tadyathaa \- shR^i~Ngaaro raudrau viiro biibhatsa iti . atra \- shR^i~Ngaaraaddhi bhaveddhaasyo raudraachcha karuNo rasaH . viiraachchaivaadbhutotpattirbiibhatsaachcha bhayaanakaH .. 39.. shR^i~NgaaraanukR^itiryaa tu sa haasyastu prakiirtitaH . raudrasyaiva cha yatkarma sa dnyeyaH karuNo rasaH .. 40.. viirasyaapi cha yatkarma so.adbhutaH parikiirtitaH . biibhatsadarshana.n yachcha dnyeyaH sa tu bhayaanakaH .. 41.. atha varNaaH \- shyaamo bhavati shR^i~NgaaraH sito haasyaH prakiirtitaH . kapotaH karuNashchaiva rakto raudraH prakiirtitaH .. 42.. gauro viirastu vidnyeyaH kR^ishhNashchaiva bhayaanakaH . niilavarNastu biibhatsaH piitashchaivaadbhutaH smR^itaH .. 43.. atha daivataani \- shR^i~Ngaaro vishhNudevatyo haasyaH pramathadaivataH . raudro rudraadhidaivatyaH karuNo yamadaivataH .. 44.. biibhatsasya mahaakaalaH kaaladevo bhayaanakaH . viiro mahendradevaH syaadadbhuto brahmadaivataH .. 45.. etameteshhaa.n rasaanaamutpattivarNadaivataanyabhivyaakhyaataani . idaaniimanubhaavavibhaavavyabhichaarisa.nyuktaanaa.n laxaNanidarshanaanyabhivyaakhyaasyaamaH . sthaayibhaavaa.nshcha rasatvamupaneshhyaamaH . tatra shR^i~Ngaaro naama ratisthaayibhaavaprabhavaH . ujjvalaveshhaatmakaH . yatki~nchilloke shuchi medhyamujjvala.n darshaniiya.n vaa tachchhR^i~NgaareNopamiiyate . yastaavadujjvalaveshhaH sa shR^i~Ngaaravaanityuchyate . yathaa cha gotrakulaachaarotpannaanyaaptopadeshasiddhaani pu.nsaa.n naamaani bhavanti tathaiveshhaa.n rasaanaaM bhaavaanaa.n cha naaTyaashritaanaa.n chaarthaanaamaachaarotpannaanyoptopadeshasiddhaani naamaani . evameshha aachaarasiddho hR^idyojjvalaveshhaatmakatvaachchhR^i~Ngaaro rasaH . sa cha striipurushhahetuka uttamayuvaprakR^itiH . tasya dve adhishhThaane sambhogo vipralambhashcha . tatra sambhogastaavat.h R^itumaalyaanulepanaala~NkaareshhTajanavishhayavarabhavanopabhogopavana\- gamanaanubhavanashravaNadarshanakriiDaaliilaadibhirvibhaavairutpadyate . tasya nayanachaaturyabhruuxepakaTaaxasa~nchaaralalitamadhuraa~Ngahaara\- vaakyaadibhiranubhaavairabhinayaH prayoktavyaH . vyabhichaariNashchaasyaalasyaugryajugupsaavarjyaaH . vipralambhakR^itastu nirvedaglaanisha~Nkaasuuyaashramachintautsukyanidraasvapnavibodhavyaadhyunmaada\- madaapasmaarajaaDyamaraNaadibhiranubhaavairabhinetavyaH . atraaha \- yadyaya.n ratiprabhavaH shR^i~NgaaraH kathamasya karuNaashrayiNo bhaavaa bhavanti . atrochyate \- puurvamevaabhihita.n sambhogavipralambhakR^itaH shR^i~Ngaara iti . vaishikashaastrakaaraishcha dashaavastho.abhihitaH . taashcha saamaanyaabhinaye vaxyaamaH . karuNastu shaapakleshavinipatiteshhTajanavibhavanaashavadhabandhasamuttho nirapexabhaavaH . autsukyachintaasamutthaH saapexabhaavo vipralambhakR^itaH . evamanyaH karuNo.anyashcha vipralambha iti . evameshha sarvabhaavasa.nyuktaH shR^i~Ngaaro bhavati . api cha sukhapraayeshhu sampannaH R^itumaalyadisevakaH . purushhaH pramadaayuktaH shR^i~Ngaara iti sa.ndnyitaH .. 46.. api chaatra suutraarthaanuviddhe aarye bhavataH . R^itumaalyaala~NkaaraiH priyajanagaandharvakaavyasevaabhiH . upavanagamanavihaaraiH shR^i~NgaararasaH samudbhavati .. 47.. nayanavadanaprasaadaiH smitamadhuravachodhR^itipramodaishcha . madhuraishchaa~NgavihaaraistasyaabhinayaH prayoktavyaH .. 48.. atha haasyo naama haasasthaayibhaavaatmakaH . sa cha vikR^itaparaveshhaala~NkaaradhaarshhTyalaulyakuhakaasatpralaapavya~Ngadarshana\- doshhodaaharaNaadibhirvibhaavairutpadyate . tasyoshhThanaasaakapolaspandana\- dR^ishhTivyaakoshaaku~nchanasvedaasyaraagapaarshvagrahaNaadibhiranubhaavairabhinayaH prayoktavyaH . vyabhichaariNashchaasyaavahitthaalasyatandraanidraasvapnaprabodhaadayaH . dvividhashchaayamaatmasthaH parasthashcha . yadaa svaya.n hasati tadaa.atmasthaH . yadaa tu para.n haasayati tadaa parasthaH . atraanuva.nshye aarye bhavataH . viparitaala~NkaarairvikR^itaacharaabhidhaanaveshhaishcha . vikR^itairarthavisheshhairhasatiiti rasaH smR^ito haasyaH .. 49.. vikR^itaachaarairvaakyaira~Ngavikaaraishcha vikR^itaveshhaishcha . haasayati jana.n yasmaattasmajjdnyeyo raso haasyaH ..50.. striiniichaprakR^itaaveshha bhuuyishhTha.n dR^ishyate rasaH . shhaDbhedaashchaasya vidnyeyaastaa.nshcha vaxyaamyahaM punaH .. 51.. smitamatha hasita.n vihasitamupahasita.n chaapahasitamatihasitam.h . dvau dvau bhedau syaataamuttamamadhyaadhamaprakR^itau..52.. tatra smitahasite jyeshhThaanaaM madhyaanaa.n vihasitopahasite cha . adhamaanaamapahasita.n hyatihasita.n chaapi vidnyeyam.h .. 53.. atra shlokaaH \- iishhadvikasitairgaNDaiH kaTaaxaiH saushhThavaanvitaiH . alaxitadvija.n dhiiramuttamaanaa.n smitaM bhavet.h .. 54.. utphullaanananetra.n tu gaNDairvikasitairatha . ki~nchillaxitadanta.n cha hasita.n tadvidhiiyate .. 55.. atha madhyamaanaam.h \- aaku~nchitaaxigaNDa.n yatsasvanaM madhura.n tathaa . kaalaagata.n saasyaraaga.n tadvai vihasitaM bhavet.h..56.. utphullanaasika.n yattu jihmadR^ishhTiniriixitam.h . niku~nchitaa~NgakashirastachchopahasitaM bhavet.h .. 57.. athaadhamaanaam.h \- asthaanahasita.n yattu saashrunetra.n tathaiva cha . utkampitaa.nsakashirastachchaapahasiataM bhavet.h .. 58.. sa.nrabdhasaashrunetra.n cha vikR^ishhTasvaramuddhatam.h . karopaguuDhapaarshva.n cha tachchaatihasitaM bhavet.h .. 59.. haasyasthaanaani yaani syuH kaaryotpannaani naaTake . uttamaadhamamadhyaanaameva.n taani prayojayet.h .. 60.. ityeshha svasamutthastathaa parasamutthashcha vidnyeyaH . dvividhastriprakR^itigatastryavasthabhaavo raso haasyaH .. 61.. atha karuNo naama shokasthaayibhaavaprabhavaH . sa cha shaapakleshavinipatiteshhTajanaviprayogavibhavanaashavadhabandhavidravopaghaata\- vyasanasa.nyogaadibhirvibhaavaiH samupajaayate . tasyaashrupaataparidevanamukhashoshhaNavaivarNyasrastagaatrataanishshvaasa\- smR^itilopaadibhiranubhaavairabhinayaH prayoktavyaH . vyabhichaariNashchaasya nirvedaglaanichintautsukyaavegabhramamohashramabhayavishhaadadainyavyaadhi\- jaDatonmaadaapasmaaratraasaalasyamaraNastambhavepathuvaivarNyaashru\- svarabhedaadayaH . atraarye bhavataH \- ishhTavadhadarshanaadvaa vipriyavachanasya sa.nshravaadvaapi . ebhirbhaavavisheshhaiH karuNo naama saMbhavati .. 62.. sasvanaruditairmohaagamaishcha paridaivatairvilapitaishcha . abhineyaH karuNaraso dehaayaasaabhighaataishcha .. 63.. atha raudro naama krodhasthaayibhaavaatmako raxodaanavoddhatamanushhyaprakR^itiH sa.ngraamahetukaH . sa cha krodhaadharshhaNaadhixepaanR^itavachanopaghaatavaakpaa\- rushhyaabhidrohamaatsaryaadibhirvibhaavairutpadyate . tasya cha taaDanapaaTanapiiDaachchhedanapraharaNaaharaNashastrasaMpaatasaMprahaararudhiraakarshhaNaadyaani karmaaNi . punashcha raktanayanabhrukuTikaraNadantoshhThapiiDanagaNDasphuraNa\- hastaagranishhpeshhaadiranubhaavairabhinayaH prayoktavyaH . bhaavaashchaasyaasammohotsaahaavegaamarshhachapalataugryagarvasvedavepathuromaa~ncha\- gadgadaadayaH . atraaha \- yadabhihita.n raxodaanavaadiinaa.n raudro rasaH . kimanyeshhaa.n naasti . uchyate \- astyanyeshhaamapi raudro rasaH . kintvadhikaaro.atra gR^ihyate . te hi svabhaavata eva raudraH . kasmaat.h . bahubaahavo bahumukhaaH proddhuutavikiirNapi~NgalashirojaaH . raktodvR^ittavilochanaa bhiimaasitaruupiNashchaiva . yachcha ki~nchitsamaarambhate svabhaavacheshhTita.n vaaga~Ngaadika.n tatsarva.n raudramevaishhaam.h . shR^i~Ngaarashcha taiH praayashaH prasabhya.n sevyate . teshhaa.n chaanukaariNo ye purushhasteshhaamapi sa~N.hgraamasamprahaarakR^ito raudro raso.anumantavyaH . atraanuva.nshye aarye bhavataH \- yuddhaprahaaraghaatanavikR^itachchhedanavidaaraNaishchaiva . sa.n~N.hgraamasambhramaadyairebhiH sa~njaayate raudraH .. 64.. naanaapraharaNamoxaiH shiraHkabandhabhujakartanaishchaiva . ebhishchaarthavisheshhairasyaabhinayaH prayoktavyaH .. 65.. iti raudraraso dR^ishhTo raudravaaga~NgacheshhTitaH . shastraprahaarabhuuyishhTha ugrakarmakriyaatmakaH .. 66.. atha viiro naamottamaprakR^itirutsaahaatmakaH . sa chaasa.nmohaadhyavasaayana\- vinayabalaparaakramashaktiprataapaprabhaavaadibhirvibhaavairutpadyate . tasya sthairyadhairyashauryatyaagavaishaaradyaadibhiranubhaavairabhinayaH prayoktavyaH . bhaavaashchaasya dhR^itimatigarvaavegaugryaamarshhasmR^itiromaa~nchaadayaH . atraarye rasavichaaramukhe \- utsaahaadhyavasaayaadavishhaaditvaadavismayaamohaat.h . vividhaadarthavisheshhaadviiraraso naama sambhavati .. 67.. sthitidhairyaviiryagarvairutsaahaparaakramaprabhaavaishcha . vaakyaishchaaxepakR^itairviirarasaH samyagabhineyaH .. 68.. atha bhayaanako naama bhayasthaayibhaavaatmakaH . sa cha vikR^itaravasattvadarshanashivoluukatraasodvegashuunyaagaaraaraNyagamanasvajanavadhabandha\- darshanashrutikathaadibhirvibhaavairutpadyate .tasya pravepitakaracharaNanayanachapalapulakamukhavaivarNyasvarabhedaadibhiranubhaavairabhinayaH prayoktavyaH . bhaavaashchaasya stambhasvedagadgadaromaa~nchavepathusvarabhedavaivarNyasha~Nkaamohadainyaavega\- chaapalajaDataatraasaapasmaaramaraNaadayaH . atraaryaaH \- vikR^itaravasattvadarshanasa.ngraamaaraNyashuunyagR^ihagamanaat.h . gurunR^ipayoraparaadhaatkR^itakashcha bhayaanako dnyeyaH .. 69.. gaatramukhadR^ishhTibhedairuurustambhaabhiviixaNodvegaiH . sannamukhashoshhahR^idayaspandanaromodgamaishcha bhayam.h .. 70.. etatsvabhaavaja.n syaatsattvasamuttha.n tathaiva kartavyam.h . punarebhireva bhaavaiH kR^itaka.n mR^iducheshhTitaiH kaaryam.h ..71.. karacharaNavepathustambhagaatrahR^idayaprakampena . shushhkoshhThataalukaNThairbhayaanako nityamabhineyaH .. 72.. atha biibhatso naama jugupsaasthaayibhaavaatmakaH . sa chaahR^idyaapriyaachoshhyaanishhTashravaNadarshanakiirtanaadibhirvibhaavairutpadyate . tasya sarvaa~Ngasa.nhaaramukhavikuuNanollekhananishhThiivanodvejanaadibhiranubhaavairabhinayaH prayoktavyaH . bhaavaashchaasyaapasmaarodvegaavegamohavyaadhimaraNaadayaH . atraanuva.nshye aarye bhavataH \- anabhimatadarshanena cha gandharasasparshashabdadoshhaishcha . udvejanaishcha bahubhirbiibhatsarasaH samudbhavati .. 73.. mukhanetravikuuNanayaa naasaaprachchhaadanaavanamitaasyaiH . avyaktapaadapatanairbiibhatsaH samyagabhineyaH .. 74.. athaadbhuto naama vismayasthaayibhaavaatmakaH . sa cha divyajanadarshanepsitamanorathaavaaptyupavanadevakulaadigamanasabhaavimaana\- maayendrajaalasambhaavanaadibhirvibhaavairutpadyate . tasya nayanavistaaraanimeshhaprexaNaromaa~nchaashrusvedaharshhasaadhuvaadadaanaprabandha\- haahaakaarabaahuvadanachelaa~NgulibhramaNaadibhiranubhaavairabhinayaH prayoktavyaH . bhaavaashchaasya stambhaashrusvedagadgadaromaa~nchaavegasambhramajaDataapralayaadayaH . atraanuva.nshye aarye bhavataH \- yattvaatishayaarthayukta.n vaakya.n shilpa.n cha karmaruupa.n vaa . tatsarvamadbhutarase vibhaavaruupa.n hi vidnyeyam.h .. 75.. sparshagrahollukasanairhaahaakaaraishcha saadhuvaadaishcha . vepathugadgadavachanaiH svedaadyairabhinayastasya .. 76.. shR^i~Ngaara.n trividha.n vidyaatdvaa~N.hnaipathyakriyaatmakam.h . a~Nganaipathyavaakyaishcha haasyaraudrau tridhaa smR^itau .. 77.. dharmopaghaatajashcaiva tathaarthaapachayodbhavaH . tathaa shokakR^itashchaiva karuNastrividhaH smR^itaH .. 78.. daanaviira.n dharmaviira.n yuddhaviira.n tathaiva cha . rasa.n viiramapi praaha brahmaa trividhameva hi .. 79.. vyaajaachchaivaaparaadhaachcha vitraasitakameva cha . punarbhayaanaka~nchaiva vidyaat.h trividhameva hi .. 80.. biibhatsaH xobhajaH shuddha udvegii syaat.h dvitiiyakaH . vishhThaakR^imibhirudvegii xobhajo rudhiraadiajaH .. 81.. divyashchaanandajashchaiva dvidhaa khyaato.adbhuto rasaH . divyadarshanajo divyo harshhaadaanadajaH smR^itaH .. 82.. ##[## atha shaanto naama shamasthaayibhaavaatmako moxapravartakaH . sa tu tattvadnyaanavairaagyaashayashuddhyaadibhirvibhaavaiH samutpadyate . tasya yamaniyamaadhyaatmadhyaanadhaaraNopaasanasarvabhuutadayaali~NgagrahaNaadibhi\- ranubhaavairabhinayaH prayoktavyaH . vyabhichaaNashchaasya nirvedasmR^itidhR^itisarvaashramashauchastambharomaa~nchaadayaH . atraaryaaH shlokaashcha bhavanti \- moxaadhyaatmasamutthastattvadnyaanaarthahetusa.nyuktaH . naiHshreyasopadishhTaH shaantaraso naama sambhavati .. buddhiindriyakarmendriyasa.nrodhaadhyaatmasa.nsthitopetaH . sarvapraaNisukhahitaH shaantaraso naama vidnyeyaH .. na yatra duHkha.n na sukha.n na dveshho naapi matsaraH . samaH sarveshhu bhuuteshhu sa shaantaH prathito rasaH .. bhaavaa vikaaraa ratyaadyaaH shaantastu prakR^itirmataH . vikaaraH prakR^itairjaataH punastatraiva liiyate . sva.n sva.n nimittamaasaadya shaantaadbhaavaH pravartate .. punarnimittaapaaye cha shaanta evopaliiyate . eva.n navarasaa dR^ishhTaa naaTyadnyairlaxaNaanviataaH ..##]## evamete rasaa dnyeyaastvashhTau laxaNalaxitaaH . ata uurdhvaM pravaxyaami bhaavaanaamapi laxaNam.h .. 83.. iti bhaaratiiye naaTyashaastre rasaadhyaayaH shhashhThaH .. ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}