% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 2 % File name : natya02.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : May 24, 2001 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 2 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 2 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha bhAratIye nATyashAstre dvitIyo.adhyAyaH | bharatasya vachaH shrutvA paprachChurmunayastataH | bhagavan shrotumichChAmo yajanaM ra~NgasaMshrayam || 1|| atha vA yA kriyAstatra lakShaNaM yachcha pUjanam | bhaviShyad.hbhirnaraiH kAryaM kathaM tannATyaveshmani || 2|| ihAdirnATyayogasya nATyamaNDapa eva hi | tasmAttasyaiva tAvattvaM lakShaNaM vaktumarhasi || 3|| teShAM tu vachanaM shrutvA munInAM bharato.abravIt | lakShaNaM pUjanaM chaiva shrUyatAM nATyaveshmanaH || 4|| divyAnAM mAnasI sR^iShTirgR^iheShUpavaneShu cha | (yathA bhAvAbhinirvartyAH sarve bhAvAstu mAnuShAH ||) narANAM yatnataH kAryA lakShaNAbhihitA kriyA || 5|| shrUyatAM tadyathA yatra kartavyo nATyamaNDapaH | tasya vAstu cha pUjA cha yathA yojyA prayatnataH || 6|| iha prekShyAgR^ihaM dR^iShTvA dhImatA vishvakarmaNA | trividhaH sanniveshashcha shAstrataH parikalpitaH || 7|| vikR^iShTashchaturashrashcha tryashrashchaiva tu maNDapaH | teShAM trINi pramANAni jyeShThaM madhyaM tathA.avaram || 8|| pramANameShAM nirdiShTaM hastadaNDasamAshrayam | shataM chAShTau chatuHShaShTirhastA dvAtriMshadeva cha || 9|| aShTAdhikaM shataM jyeShThaM chatuHShaShTistu madhyamam | kanIyastu tathA veshma hastA dvAtriMshadiShyate || 10|| devAnAM tu bhavejjyeShThaM nR^ipANAM madhyamaM bhavet | sheShANAM prakR^itInAM tu kanIyaH saMvidhIyate || 11|| ##(##prekShAgR^ihANAM sarveShAM prashastaM madhyamaM smR^itam | tatra pAThyaM cha geyaM cha sukhashrAvyataraM bhavet || prekShAgR^ihANAM sarveShAM triprakAro vidhiH smR^itaH | vikR^iShTashchaturasrashcha tryasrashchaiva prayoktR^ibhiH || kanIyastu smR^itaM tryasraM chaturasraM tu madhyamam | jyeShThaM vikR^iShTaM vij~neyaM nATyavedaprayoktR^ibhiH ||##)## pramANaM yachcha nirdiShTaM lakShaNaM vishvakarmaNA | prekShAgR^ihANAM sarveShAM tachchaiva hi nibodhata || 12|| aNU rajashcha vAlashcha likShA yUkA yavastathA | a~NgulaM cha tathA hasto daNDashchaiva prakIrtitaH || 13|| aNavo.aShTau rajaH proktaM tAnyaShTau vAla uchyate | vAlAstvaShTau bhavellikShA yUkA likShAShTakaM bhavet || 14|| yUkAstvaShTau yavo j~neyo yavAstvaShTau tathA~Ngulam | a~NgulAni tathA hastashchaturviMshatiruchyate || 15|| chaturhasto bhaveddaNDo nirdiShTastu pramANataH | anenaiva pramANena vakShyAmyeShAM vinirNayam || 16|| chatuHShaShTikarAnkuryAddIrghatvena tu maNDapam | dvAtriMshataM cha vistAranmartyAnAM yo bhavediha || 17|| ata UrdhvaM na kartavyaH kartR^ibhirnATyamaNDapaH | yasmAdavyaktabhAvaM hi tatra nATyaM vrajediti || 18|| maNDape viprakR^iShTe tu pAThyamuchchAritasvaram | anissaraNadharmatvAdvisvaratvaM bhR^ishaM vrajet || 19|| yashchApyAsyagato bhAvo nAnAdR^iShTisamanvitaH sa veshmanaH prakR^iShTatvAd vrajedavyaktatAM parAm || 20|| prekShAgR^ihANAM sarveShAM tasmAnmadhyamamiShyate | yAvatpAThyaM cha geyaM cha tatra shravyataraM bhavet || 21|| ##[##prekShAgR^ihANAM sarveShAM triprakAro vidhiH smR^itaH | vikR^iShTashchaturasrashcha tryasrashchaiva prayoktR^ibhiH ||) kanIyastu smR^itaM tryasraM chaturasraM tu madhyamam | jyeShThaM vikR^iShTaM vij~neyaM nATyavedaprayoktR^ibhiH ##]##|| devAnAM mAnasI sR^iShTirgR^iheShUpavaneShu cha | yatnabhAvAbhiniShpannAH sarve bhAvA hi mAnuShA || 22|| tasmAddevakR^itairbhAvairna vispardheta mAnuShaH | mAnuShasya tu gehasya sampravakShyAmi lakShaNam || 23|| bhUmervibhAgaM pUrvaM tu parIkSheta prayojaka | tato vAstu pramANena prArabheta shubhechChayA || 24|| samA sthirA tu kaThinA kR^iShNA gaurI cha yA bhavet | bhUmistatraiva kartavyaH kartR^ibhirnATyamaNDapaH || 25|| prathamaM shodhanaM kR^itvA lA~Ngalena samutkR^iShet | asthikIlakapAlAni tR^iNagulmAMshcha shodhayet || 26|| shodhayitvA vasumatIM pramANaM nirdishettataH | (trINyuttarANi saumyaM cha vishAkhApi cha revatI |, hastitiShyAnurAdhAshcha prashastA nATyakarmaNi |) puShyanakShatrayogena shuklaM sUtraM prasArayet || 27|| kArpAsaM bAlbajaM vApi mau~njaM vAlkalameva cha | sUtraM budhaistu kartavyaM yasya chChedo na vidyate || 28|| ardhachChinne bhavetsUtre svAmino maraNaM dhruvam | tribhAgachChinnayA rajvA rAShTrakopo vidhIyate || 29|| ChinnAyAM tu chaturbhAge prayokturnAsha uchyate | hastAtprabhraShTayA vApi kashchitvapachayo bhavet || 30|| tasmAnnityaM prayatnena rajjugrahaNamiShyate | kAryaM chaiva prayatnena mAnaM nATyagR^ihasya tu || 31|| muhUrtenAnukUlena tithyA sukaraNena cha | brAhmaNAMstarpayitvA tu puNyAhaM vAchayettataH || 32|| shAntitoyaM tato dattvA tataH sUtraM prasArayet | chatuShShaShTikarAnkR^itvA dvidhA kuryAtpunashcha tAn || 33|| pR^iShThato yo bhavedbhAgo dvidhAbhUtasya tasya tu | samamardhavibhAgena ra~NgashIrShaM prakalpayet || 34|| pashchime cha vibhAge.atha nepathyagR^ihamAdishet | vibhajya bhAgAnvidhivadyayathAvadanupUrvashaH || 35|| shubhe nakShatrayoge cha maNDapasya niveshanam | sha~NkhadundubhinirghoShairmR^ida~NgapaNavAdibhiH || 36|| sarvAtodyaiH praNuditaiH sthApanaM kAryameva tu | utsAryANi tvaniShTAni pAShaNDyAshramiNastathA || 37|| kAShAyavasanAshchaiva vikalAshchaiava ye narAH | nishAyAM cha baliH kAryA nAnAbhojanasaMyutaH || 38|| gandhapuShpaphalopetA disho dasha samAshritaH | pUrveNa shuklAnnayuto nIlAnno dakShiNena cha || 39|| pashchimena baliH pIto raktashchaivottareNa tu | yAdR^ishaM dishi yasyAM tu daivataM parikalpitam || 40|| tAdR^ishastatra dAtavyo balirmantrapuraskR^itaH | sthApane brAhmaNebhyashcha dAtavyaM ghR^itapAyasam || 41|| madhuparkastathA rAj~ne kartR^ibhyashcha guDaudanam | nakShatreNa tu kartavyaM mUlena sthApanaM budhaiH || 42|| muhUrtenAnukUlena tithyA sukaraNena cha | evaM tu sthApanaM kR^itvA bhittikarma prayojayet || 43|| bhittikarmaNi nirvR^itte stambhAnAM sthApanaM tataH | tithinakShatrayogena shubhena karaNena cha || 44|| stambhAnAM sthApanaM kAryaM rohiNyA shravaNena vA | AchAryeNa suyuktena trirAtropoShitena cha || 45|| stambhAnAM sthApanaM kAryaM prApte sUryodaye shubhe | prathame brAhmaNastambhe sarpissarShapasaMskR^itaH || 46|| sarvashuklo vidhiH kAryo dadyAtpAyasameva cha | tatashcha kShatriyastambhe vastramAlyAnulepanam || 47|| sarva raktaM pradAtavyaM dvijebhyashcha guDaudanam | vaishyastambhe vidhiH kAryo digbhAge pashchimottare || 48|| sarvaM prItaM pradAtavyaM dvijebhyashcha ghR^itaudanam | shUdrastambhe vidhiH kAryaH samyakpUrvottarAshraye || 49|| nIlaprAyaM prayatnena kUsaraM cha dvijAshanam | pUrvoktabrAhmaNastambhe shuklamAlyAnulepane || 50|| nikShipetkanakaM mUle karNAbharaNasaMshrayam | tAmraM chAdhaH pradAtavyaM stambhe kShatriyasa.nj~nake || 51|| vaishyastambhasya mUle tu rajataM sampradApayet | shUdrastambhasya mUle tu dadyAdAyasameva cha || 52|| sarveShveva tu nikShepyaM stambhamUleShu kA~nchanam | svastipuNyAhaghoSheNa jayashabdena chaiva hi || 53|| stambhAnAM sthApanaM kAryaM puShpamAlApuraskR^itam | ratnadAnaiH sagodAnairvastradAnairanalpakaiH || 54|| brAhmaNAMstarpayitvA tu stambhAnutthApayettataH | achalaM chApyakampa~ncha tathaivAvalitaM punaH || 55|| stambhasyotthApane samyagdoShA hyete prakIrtitAH | avR^iShTiruktA chalane valane mR^ityuto bhayam || 56|| kampane parachakrAttu bhayaM bhavati dAruNam | doShairetairvihInaM tu stambhamutthApayechChivam || 57|| pavitre brAhmaNastambhe dAtavyA dakShiNA cha gauH | sheShANAM bhojanaM kAryaM sthApane kartR^isaMshrayam || 58|| mantrapUtaM cha taddeyaM nATyAchAryeNa dhImatA | purohitaM nR^ipaM chaiva bhojayenmadhupAyasaiH || 59|| kartR^InApi tathA sarvAnkR^isarAM lavaNottarAm | sarvamevaM vidhiM kR^itvA sarvAtodyaiH pravAditaiH || 60|| abhimantrya yathAnyAyaM stambhAnutthApayechChuchiH | \ldq{}yathA.achalo girirmerurhimavAMshcha mahAbalaH || 61|| jayAvaho narendrasya tathA tvamachalo bhava |\rdq{} stambhadvAraM cha bhittiM cha nepathyagR^ihameva cha || 62|| evamutthApayetajj~no vidhidR^iShTena karmaNA | ra~NgapIThasya pArshve tu kartavyA mattavAraNI || 63|| chatustambhasamAyuktA ra~NgapIThapramANataH | adhyardhahastotsedhena kartavyA mattavAraNI || 64|| utsedhena tayostulyaM kartavyaM ra~NgamaNDapam | tasyAM mAlyaM cha dhUpaM cha gandhaM vastraM tathaiva cha || 65|| nAnAvarNAni deyAni tathA bhUtapriyo baliH | AyasaM tatra dAtavyaM stambhAnAM kushailairadhaH || 66|| bhojane kR^isarAshchaiva dAtavyaM brAhmaNAshanam | evaM vidhipuraskAraiH kartavyA mattavAraNI || 67|| ra~NgapIThaM tataH kAryaM vidhidR^iShTeNa karmaNA | ra~NgashIrShastu kartavyaM ShaDdArukasamanvitam || 68|| kAryaM dvAradvayaM chAtra nepathyagR^ihakasya tu | pUraNe mR^ittikA chAtra kR^iShNA deyA prayatnataH || 69|| lA~Ngalena samutkR^iShya nirloShTatR^iNasharkaram | lA~Ngale shuddhavarNo tu dhuryo yojyau prayatnataH || 70|| kartAraH puruShashchAtra ye.a~NgadoShavivirjitAH | ahInA~Ngaishcha voDhavyA mR^ittikA piTakairnavaiH || 71|| evaMvidhaiH prakartavyaM ra~NgashIrShaM prayatnataH | kUrmapR^iShThaM na kartavyaM matsyapR^iShThaM tathaiva cha || 72|| shuddhAdarshatalAkAraM ra~NgashIrShaM prashasyate | ratnAni chAtra deyAni pUrve vajraM vichakShaNaiH || 73|| vaiDUryaM dakShiNe pArshve sphaTikaM pashchime tathA | pravAlamuttare chaiva madhye tu kanakaM bhavet || 74|| evaM ra~NgashiraH kR^itvA dArukarma prayojayet | UhapratyUhasaMyuktaH nAnAshilpaprayojitam || 75|| nAnAsa~njavanopetaM bahuvyAlopashobhitam | sasAlabha~njikAbhishcha samantAtsamala~NkR^itam || 76|| nirvyUhakuharopetaM nAnAgrathitavedikam | nAnAvinyAsasaMyuktaM chitrajAlagavAkShakam || 77|| supIThadhAriNIyuktaM kapotAlIsamAkulam | nAnAkuTTimavinyastaiH stambhaishchApyupashobhitam || 78|| evaM kAShThavidhiM kR^itvA bhittikarma prayojayet | stambhaM vA nAgadantaM vA vAtAyanamathApi vA || 79|| koNaM vA sapratidvAraM dvAraviddhaM na kArayet | kAryaH shailaguhAkAro dvibhUmirnATyamaNDapaH || 80|| mandavAtAyanopeto nirvAto dhIrashabdavAn | tasmAnnivAtaH kartavyaH kartR^ibhirnATyamaNDapaH || 81|| gambhIrasvaratA yena kutapasya bhaviShyati | bhittikarmavidhiM kR^itvA bhittilepaM pradApayet || 82|| sudhAkarma bahistasya vidhAtavyaM prayatnataH | bhittiShvatha viliptAsu parimR^iShTAsu sarvataH || 83|| samAsu jAtashobhAsu chitrakarma prayojayet | chitrakarmaNi chAlekhyAH puruShAH srIjanAstathA || 84|| latAbandhAshcha kartavyAshcharitaM chAtmbhogajam | evaM vikR^iShTaM kartavyaM nATyaveshma prayoktR^ibhiH || 85|| punareva hi vakShyAmi chaturashrasya lakShaNam | samantatashcha kartavyA hastA dvAtriMshadeva tu || 86|| shubhabhUmivibhAgastho nATyaj~nairnATyamaNDapaH | yo vidhiH pUrvamuktastu lakShaNaM ma~NgalAni cha || 87|| vikR^iShTe tAnyasheShANi chaturashre.api kArayet | chaturashraM samaM kR^itvA sUtreNa pravibhajya cha || 88|| bAhyataH sarvataH kAryA bhittiH shliShTeShTakA dR^iDhA | tatrAbhyantarataH kAryA ra~NgapIThopari sthitAH || 89|| dasha prayoktR^ibhiH stambhAH shaktA maNDapadhAraNe | stambhAnAM bAhyatashchApi sopAnAkR^iti pIThakam || 90|| iShTakAdArubhiH kAryaM prekShakANAM niveshanam | hastapramANairutsedhairbhUmibhAgasamutthitaiH || 91|| ra~NgapIThAvalokyaM tu kuryAdAsanajaM vidhim | ShaDanyAnantare chaiva punaH stambhAnyathAdisham || 92|| vidhinA sthApayetaj~no dR^iDhAnmaNDapadhAraNe | aShTau stambhAnpunashchaiva teShAmupari kalpayet || 93|| sthApyaM chaiva tataH pIThamaShTahastapramANataH | viddhAsyamaShTahastaM cha pIThaM teShu tato nyaset || 94|| tatra stambhAH pradAtavyAstaj~nairmaNDapadhAraNe | dhAraNIdhAraNAste cha shAlastrIbhirala~NkR^itAH || 95|| nepathyagR^ihakaM chaiva tataH kAryaM prayatnataH | dvAraM chaikaM bhavettatra ra~NgapIThapraveshanam || 96|| janapraveshanaM chAnyadAbhimukhyena kArayet | ra~NgasyAbhimukhaM kAryaM dvitIyaM dvArameva tu || 97|| aShTahastaM tu kartavyaM ra~NgapIThaM pramANataH | chaturashraM samatalaM vedikAsamala~NkR^itam || 98|| pUrvapramANanirdiShTA kartavyA mattavAraNI | chatuHstambhasamAyuktA vedikAyAstu pArshvataH || 99|| samunnataM samaM chaiva ra~NgashIrShaM tu kArayet | vikR^iShTe tUnnataM kAryaM chaturashre samaM tathA || 100|| evametena vidhinA chaturashraM gR^ihaM bhavet | ataH paraM pravakShyAmi tryashragehasya lakShaNam || 101|| tryashraM trikoNaM kartavyaM nATyaveshmaprayoktR^ibhiH | madhye trikoNamevAsya ra~NgapIThaM tu kArayet || 102|| dvAraM tainaiva koNena kartavyaM tasya veshmanaH | dvitIyaM chaiva kartavyaM ra~NgapIThasya pR^iShThataH || 103|| vidhiryashchaturashrasya bhittistambhasamAshrayaH | sa tu sarvaH prayoktavyastryashrasyApi prayoktR^ibhiH || 104|| evametena vidhinA kAryA nATyagR^ihA budhaiH | punareShAM pravakShyAmi pUjAmevaM yathAvidhiH || 105|| iti bhAratIye nATyashAstre maNDapavidhAno nAma dvitIyo.adhyAyaH || ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}