%@@1 % File name : natya1.itx %-------------------------------------------- % Text title : naaTyashaastra adhyaaya 1 % Author : Sage Bharata % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/culture % Description/comments : ????Source % Transliterated by : dpadmakar@hotmail.com % Proofread by : dpadmakar@hotmail.com % Latest update : May 24, 2001 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto #indian and others with \ mark % are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 1..}## \itxtitle{.. naaTyashaastram.h adhyaaya 1 ..}##\endtitles## .. shrIrastu .. bharatamunipraNItaM naaTyashaastram.h atha prathamo.adhyaayaH . praNamya shirasaa devau pitaamahamaheshvarau . naaTyashaastraM pravaxyaami brahmaNaa yadudaahR^itam.h .. 1.. samaaptajapya.n vratina.n svasutaiH parivaaritam.h . anadhyaaye kadaachittu bharata.n naaTyakovidam.h .. 2.. munayaH paryupaasyainamaatreyapramukhaaH puraa . paprachchhuste mahaatmaano niyatendriyabuddhayaH .. 3.. yo.ayaM bhagavataa samyaggrathito vedasammitaH . naaTyaveda.n kathaM brahmannutpannaH kasya vaa kR^ite .. 4.. katya~NgaH kiMpramaaNashcha prayogashchaasya kIdR^ishaH . sarvametadyathaatattvaM bhagavanvaktumarhasi .. 5.. teshhaa.n tu vachana.n shrutvaa munInaaM bharato muniH . pratyuvaacha tato vaakya.n naaTyavedakathaaM prati .. 6.. bhavad.hbhiH shuchibhirbhUtvaa tathaa.avahitamaanasaiH . shrUyataa.n naaTyavedasya sambhavo brahmanirmitaH .. 7.. pUrva.n kR^itayuge vipraa vR^itte svaayaMbhuve.antare . tretaayuge.atha sampraapte manorvaivasvatasya tu .. 8.. graamyadharmapravR^itte tu kaamalobhavasha.n gate . IrshhyaakrodhaadisaMmUDhe loke sukhitaduHkhite .. 9.. devadaanavagandharvayaxaraxomahoragaiH . jambudvIpe samaakraante lokapaalapratishhThite .. 10.. mahendrapramukhairdevairuktaH kila pitaamahaH . krIDanIyakamichChaamo dR^ishhya.n shravya.n cha yadbhavet.h .. 11.. na vedavyavahaaro.aya.n sa.nshraavyaH shUdrajaatishhu . tasmaatsR^ijaapara.n vedaM pa~nchama.n saarvavarNikam.h .. 12.. evamastviti taanuktvaa devaraaja.n visR^ijya cha . sasmaara chaturo vedaanyogamaasthaaya tattvavit.h .. 13.. (neme vedaa yataH shraavyaaH strIshUdraadyaasu jaatishhu . vedamanyattataH sraxye sarvashraavya.n tu pa~nchamam.h ..) dharmyamarthya.n yashasya.n cha sopadeshya.n sasa~Ngraham.h . bhavishhyatashcha lokasya sarvakarmaanudarshakam.h .. 14.. sarvashaatraarthasampanna.n sarvashilpapravartakam.h . naaTyaakhyaM pa~nchamaM veda.n setihaasa.n karomyaham.h .. 15.. eva.n saN^kalpya bhagavaan.h sarvavedaananusmaran.h . naaTyaveda.n tatashchakre chaturvedaaN^gasambhavam.h .. 16.. jagraaha paaThyamR^igvedaatsaamabhyo gItameva cha . yajurvedaadabhinayaan.h rasaanaatharvaNaadapi .. 17.. vedopavedaiH sambaddho naaTyavedo mahaatmanaa . evaM bhagavataa sR^ishhTo brahmaNaa sarvavedinaa .. 18.. utpaadya naaTyaveda.n tu brahmovaacha sureshvaram.h . itihaaso mayaa sR^ishhTaH sa sureshhu niyujyataam.h .. 19.. kushalaa ye vidagdhaashcha pragalbhaashcha jitashramaaH . teshhvaya.n naaTyasa.ndnyo hi vedaH sa.nkraamyataa.n tvayaa .. 20.. tachchhR^itvaa vachana.n shakro brahmaNaa yadudaahR^itam.h . praa~njaliH praNato bhUtvaa pratyuvaacha pitaamaham.h .. 21.. grahaNe dhaaraNe dnyaane prayoge chaasya sattama . ashaktaa bhagavan.h devaa ayogyaa naaTyakarmaNi .. 22.. ya ime vedaguhyadnyaa R^ishhayaH sa.nshitavrataaH . ete.asya grahaNe shaktaaH prayoge dhaaraNe tathaa .. 23.. shrutvaa tu shakravachanaM maamaahaambujasambhavaH . tvaM putrashatasa.nyuktaH prayoktaa.asya bhavaanagha .. 24.. aadnyaapito viditvaa.aha.n naaTyavedaM pitaamahaat.h . putraanadhyaapayaamaasa prayoga.n chaapi tattvataH .. 25.. shaaNDilya.n chaiva vaatsya.n cha kohala.n dattila.n tathaa . jaTilambashhTakau chaiva taNDumagnishikha.n tathaa .. 26.. saindhava.n sapulomaana.n shaaD.hvali.n vipula.n tathaa . kapi~njali.n vaadira.n cha yamadhUmraayaNau tathaa .. 27.. jambudhvaja.n kaakajaN^gha.n svarNaka.n taapasa.n tathaa . kaidaari.n shaalikarNa.n cha dIrghagaatra.n cha shaalikam.h .. 28.. kautsa.n taaNDaayani.n chaiva piN^gala.n chitraka.n tathaa . bandhulaM bhallaka.n chaiva mushhThika.n saindhavaayanam.h .. 29.. taitilaM bhaargava.n chaiva shuchiM bahulameva cha . abudhaM budhasena.n cha paaNDukarNa.n sukeralam.h .. 30.. R^ijukaM maNDaka.n chaiva shambara.n va~njula.n tathaa . maagadha.n sarala.n chaiva kartaara.n chogrameva cha .. 31.. tushhaaraM paarshhada.n chaiva gautamaM baadaraayaNam.h . vishaala.n shabala.n chaiva sunaamaM meshhameva cha .. 32.. kaaliyaM bhramara.n chaiva tathaa pIThamukhaM munim.h . nakhakuTTaashmakuTTau cha shhaT.hpada.n sottama.n tathaa .. 33.. paadukopaanahau chaiva shruti.n chaashhasvara.n tathaa . agnikuNDaajyakuNDau cha vitaNDya taaNDyameva cha .. 34.. kartaraaxa.n hiraNyaaxa.n kushala.n dussaha.n tathaa . laajaM bhayaanaka.n chaiva bIbhatsa.n savichaxaNam.h .. 35.. puNDraaxaM puNDranaasa.n chaapyasita.n sitameva cha . vidyujjihvaM mahaajihva.n shaalaN^kaayanameva cha .. 36.. shyaamaayanaM maaThara.n cha lohitaaN^ga.n tathaiva cha . sa.nvartakaM pa~nchashikha.n trishikha.n shikhameva cha .. 37.. shaN^khavarNamukha.n shaNDa.n shaN^kukarNamathaapi cha . shakranemi.n gabhasti.n chaapya.nshumaali.n shaTha.n tathaa .. 38.. vidyuta.n shaataja~Ngha.n cha raudra.n vIramathaapi cha . pitaamahaadnyayaa.asmaabhirlokasya cha guNepsayaa .. 39.. prayojitaM putrashata.n yathaabhUmivibhaagashaH . yo yasminkarmaNi yathaa yogyastasmin.h sa yojitaH .. 40.. bhaaratI.n saatvatI.n chaiva vR^iIttimaarabhaTI.n tathaa . samaashritaH prayogastu prayukto vai mayaa dvijaaH .. 41.. parigR^ihya praNamyaatha brahmaa vidnyaapito mayaa . athaaha maa.n suraguruH kaishikimapi yojaya .. 42.. yachcha tasyaaH xama.n dravya.n tad.h brUhi dvijasattama . eva.n tenaasmyabhihitaH pratyuktashcha mayaa prabhuH .. 43.. dIyataaM bhagavandravya.n kaishikyaaH samprayojakam.h . nR^ittaaN^gahaarasampannaa rasabhaavakriyaatmikaa .. 44.. dR^ishhTaa mayaa bhagavato nIlakaNThasya nR^ityataH . kaishikI shhlaxNanaipathyaa shR^iN^gaararasasambhavaa .. 45.. ashakyaa purushhaiH saa tu prayoktu.n strIjanaadR^ite . tato.asR^ijanmahaatejaa manasaa.apsaraso vibhuH .. 46.. naaTyaalaN^kaarachaturaaH praadaanmahyaM prayogataH . ma~njukeshI.n sukeshI.n cha mishrakeshI.n sulochanaam.h .. 47.. saudaaminI.n devadattaa.n devasenaaM manoramaam.h . sudatI.n sundarI.n chaiva vidagdhaa.n vipulaa.n tathaa .. 48.. sumaalaa.n santati.n chaiva sunandaa.n sumukhI.n tathaa . maagadhImarjunI.n chaiva saralaa.n keralaa.n dhR^itim.h .. 49.. nandaa.n sapushhkalaa.n chaiva kalamaa.n chaiva me dadau . svaatirbhaaNDaniyuktastu saha shishhyaiH svayambhuvaa .. 50.. naaradaadyaashcha gandharvaa gaanayoge niyojitaaH . eva.n naaTyamida.n samyagbud.hdhvaa sarvaiH sutaiH saha .. 51.. svaatinaaradasa.nyukto vedavedaa~NgakaaraNam.h . upasthito.ahaM brahmaaNaM prayogaartha.n kR^itaa~njaliH .. 52.. naaTyasya grahaNaM praaptaM brUhi ki.n karavaaNyaham.h . etattu vachana.n shrutvaa pratyuvaacha pitaamahaH .. 53.. mahaanayaM prayogasya samayaH pratyupasthitaH . aya.n dhvajamahaH shrImaan.h mahendrasya pravartate .. 54.. atredaanImaya.n vedo naaTyasa.ndnyaH prayujyataam.h . tatastasmindhvajamahe nihataasuradaanave .. 55.. prahR^ishhTaamarasa.nkIrNe mahendravijayotsave . pUrva.n kR^itaa mayaa naandI hyaashIrvachasa.nyutaa .. 56.. ashhTaa~Ngapadasa.nyuktaa vichitraa vedanirmitaa . tadante.anukR^itirbaddhaa yathaa daityaaH surairjitaaH .. 57.. sampheTavidravakR^itaa chChedyabhedyaahavaalmikaa . tato brahmaadayo devaaH prayogaparitoshhitaaH .. 58.. pradadurmatsutebhyastu sarvopakaraNaani vai . prItastu prathama.n shakro dattavaansva.n dhvaja.n shubham.h .. 59.. brahmaa kuTilaka.n chaiva bhR^iN^gaara.n varuNaH shubham.h . sUryashchhatra.n shivassiddhi.n vaayurvyajanameva cha .. 60.. vishhNuH si.nhaasana.n chaiva kubero mukuTa.n tathaa . shraavyatvaM prexaNIyasya dadau devI sarasvatI .. 61.. sheshhaa ye devagandharvaa yaxaraaxasapannagaaH . tasminsadasyabhipretaannaanaajaatiguNaashrayaan.h .. 62.. a.nshaa.nshairbhaashhitaM bhaavaan.h rasaan.h rUpaM bala.n tathaa . dattavantaH prahR^ishhTaaste matsutebhyo divaukasaH .. 63.. evaM prayoge praarabdhe daityadaanavanaashane . abhavanxubhitaaH sarve daityaa ye tatra saN^gataaH .. 64.. virUpaaxa purogaa.nshcha vighnaanprotsaahya te.abruvan.h . na xamishhyaamahe naaTyametadaagamyataamiti .. 65.. tatastairasuraiH saardha.n vighnaa maayaamupaashritaaH . vaachashcheshhTaa.n smR^iti.n chaiva stambhayanti sma nR^ityataam.h .. 66.. tathaa vidhva.nsana.n dR^iShTvaa sUtradhaarasya devaraaT.h . kasmaatprayogavaishhamyamityuktvaa dhyaanamaavishat.h .. 67.. athaapashyatsado vighnaiH samantaadparivaaritam.h . sahetaraiH sUtradhaara.n nashhTasa.ndnya.n jaDIkR^itam.h .. 68.. utthaaya tvarita.n shakra.n gR^ihItvaa dhvajamuttamam.h .. sarvaratnojjvalatanuH ki~nchidudvR^ita lochanaH ..69.. raN^gapIThagataanvighnaanasuraa.nshchaiva devaraaT.h . jarjarIkR^itadehaa.nstaanakarojjarjareNa saH ..70.. nihateshhu cha sarveshhua vighneshhu saha daanavaiH . sa.nprahR^ishhya tato vaakyamaahuH sarve divaukasaH ..71.. aho praharaNa.n divyamidamaasaadita.n tvayaa . jarjarIkR^itasarvaaN^gaa yenaite daanavaaH kR^itaaH ..72.. yasmaadanena te vighnaaH saasuraa jarjarIkR^itaaH . tasmaajjarjara eveti naamato.ayaM bhavishhyati ..73.. sheShaa ye chaiva hi.nsaarthamupayaasyanti hi.nsakaaH . dR^iShTvaiva jarjara.n te.api gamishhyantyevameva tu ..74.. evamevaastviti tataH shakraH provaacha taansuraan.h . raxaabhUtashcha sarveshhaaM bhavishhyatyeSha jarjaraH ..75.. prayoge prastute hyeva.n sphIte shakramahe punaH . traasa.n sa~njanayanti sma vighnaaH sheshhaastu nR^ityataam.h ..76.. dR^iShTvaa teShaa.n vyavasita.n daityaanaa.n viprakaarajam.h . upasthito.ahaM brahmaaNa.n sutaiH sarvaiH samanvitaH ..77.. nishchitaa bhagavanvighnaa naaTyasyaasya vinaashane . asya raxaavidhi.n samyagaadnyaapaya sureshvara ..78.. tatashcha vishvakarmaaNaM brahmovaacha prayatnataH . kuru laxaNasaMpanna.n naaTyaveshma mahaamate ..79.. tato.achireNa kaalena vishvakarmaa mahachChubham.h . sarvalaxaNasampanna.n kR^itvaa naaTyagR^iha.n tu saH ..80.. proktavaandruhiNa.n gatvaa sabhaayaantu kR^itaa~njalIH . sajja.n naaTyagR^iha.n deva tadevexitumarhasi ..81.. tataH saha mahendreNa suraiH sarvaishcha setaraiH . Aagatastvarito dR^iShTu.n druhiNo naaTyamaNDapam.h .. 82.. dR^ishhTvaa naaTyagR^ihaM brahmaa praaha sarvaansuraa.nstataH . a.nshabhaagairbhavadbhistu raxyo.aya.n naaTyamaNDapaH .. 83.. raxaNe maNDapasyaatha viniyuktastu chandramaaH . lokapaalaastathaa dixu vidixvapi cha maarutaaH .. 84.. nepathyabhUmau mitrastu nixipto varuNo.ambare . vedikaaraxaNe vahnirbhaaNDe sarvadivaukasaH .. 85.. varNaashchatvaara evaatha stambheshhu viniyojitaaH . aadityaashchaiva rudraashcha sthitaaH stambhaantareshvatha .. 86.. dhaaraNIshvatha bhUtaani shaalaasvapsarastathaa . sarvaveshmasu yaxiNyo mahIpR^iShThe mahodadhiH .. 87.. dvaarashaalaaniyuktau tu krutaantaH kaala eva cha . sthaapitau dvaarapatreshhu naagamukhyau mahaabalau .. 88.. dehalyaa.n yamadaNDastu shUla.n tasyopari sthitam.h . dvaarapaalau sthitau chaubhau niyatirmR^ityureva cha .. 89.. paarshve cha raN^gapIThasya mahendraH sthitavaansvayam.h . sthaapitaa mattavaaraNyaa.n vidyuddaityanishhUdanI .. 90.. stambheshhu mattavaaraNyaaH sthaapitaa paripaalane . bhUtayaxapishaashcha guhyakaashcha mahaabalaaH .. 91.. jarjare tu vinixipta.n vajra.n daityanibarhaNam.h . tatparvasu vinixiptaaH surendraa hyamitaujasaH .. 92.. shiraHparvasthito brahmaa dvitIye shaN^karastathaa . tR^itIye cha sthito vishhNushchaturthe skanda eva cha .. 93.. pa~nchame cha mahaanaagaaH sheshhavaasukitaxakaaH . eva.n vighnavinaashaaya sthaapitaa jarjare suraaH .. 94.. raN^gapIThasya madhye tu svayaM brahmaa pratishhThitaH . ishhTyartha.n raN^gamadhye tu kriyate pushhpamoxaNam.h .. 95.. paataalavaasino ye cha yaxaguhyakapannagaaH . adhastaadraN^gapIThasya raxaNe te niyojitaaH .96.. naayaka.n raxatIndrastu naayikaa.n cha sarasvatI . vidUshhakamathauN^kaaraH sheshaastu prakR^itirharaH .. 97.. yaanyetaani niyuktaani daivataanIha raxaNe . etaanyevaadhidaivaani bhavishhyantItyuvaacha saH .. 98.. etasminnantare devaiH sarvairuktaH pitaamahaH . saamnaa taavadime vighnaaH sthaapyantaa.n vachasaa tvayaa .. 99.. pUrva.n saamaM prayoktavya.n dvitIya.n daanameva cha . tayorupari bhedastu tato daNDaH prayujyate .. 100.. devaanaa.n vachana.n shrutvaa brahmaa vighnaanuvaacha ha . kasmaadbhavanto naaTyasya vinaashaaya samutthitaaH .. 101.. brahmaNo vachana.n shrutvaa virUpaaxo.abravIdvachaH . daityairvighnagaNaiH saardha.n saamapUrvamida.n tataH .. 102.. yo.ayaM bhagavataa sR^ishhTo naaTyavedaH surechChayaa . pratyaadesho.ayamasmaaka.n suraarthaM bhavataa kR^itaH .. 103.. tannaitadeva.n kartavya.n tvayaa lokapitaamaha . yathaa devastathaa daityaastvattaH sarve vinirgataaH .. 104.. vighnaanaa.n vachana.n shrutvaa brahmaa vachanamabravIt.h . ala.n vo manyunaa daityaa vishhaada.n tyajataanaghaaH .. 105.. bhavataa.n devataanaa.n cha shubhaashubhavikalpakaH . karmabhaavaanvayaapexI naaTyavedo mayaa kR^itaH .. 106.. naikaantato.atra bhavataa.n devaanaa.n chaanubhaavanam.h . trailokyaasyaasya sarvasya naaTyaM bhaavaanukIrtanam.h .. 107.. kvachiddharmaH kvachitkrIDaa kvachidarthaH kvachichChamaH . kvachiddhaasya.n kvachidyuddha.n kvachitkaamaH kvachidvadhaH .. 108.. dharmo dharmapravR^ittaanaa.n kaamaH kaamopasevinaam.h . nigraho durvinItaanaa.n vinItaanaa.n damakriyaa .. 109.. klIbaanaa.n dhaarshhTyajananamutsaahaH shUramaaninaam.h . abudhaanaa.n vibodhashcha vaidushhya.n vidushhaamapi .. 110... IshvaraaNaa.n vilaasashcha sthairya.n duHkhaarditasya cha . arthopajIvinaamartho dhR^itirudvegachetasaam.h .. 111.. naanaabhaavopasampanna.n naanaavasthaantaraatmakam.h . lokavR^ittaanukaraNa.n naaTyametanmayaa kR^itam.h .. 112.. uttamaadhamamadhyaanaa.n naraaNaa.n karmasa.nshrayam.h . hitopadeshajanana.n dhR^itikrIDaasukhaadikR^it.h .. 113.. (etadraseshhu bhaaveshhu sarvakarmakriyaasvatha . sarvopadeshajanana.n naaTya.n loke bhavishhyati .. ) duHkhaartaanaa.n shramaartaanaa.n shokaartaanaa.n tapasvinaam.h . vishraantijanana.n kaale naaTyametadbhavishhyati .. 114.. dharmya.n yashasyamaayushhya.n hita.n buddhivivardhanam.h . lokopadeshajanana.n naaTyametadbhavishhyati .. 115.. na tajdnyaana.n na tachChilpa.n na saa vidyaa na saa kalaa . naasau yogo na tatkarma naaTye.asmin.h yanna dR^ishyate .. 116.. tannaatra manyuH kartavyo bhavadbhiramaraanprati . saptadvIpaanukaraNa.n naaTyametadbhavishhyati .. 117.. (yenaanukaraNa.n naaTyametattadyanmayaa kR^itam.h ..) devaanaamasuraaNaa.n cha raadnyaamatha kuTumbinaam.h . brahmarshhINaa.n cha vidnyeya.n naaTya.n vR^ittaantadarshakam.h .. 118.. yo.aya.n svabhaavo lokasya sukhaduHkhasamanvitaH . so.aN^gaadyabhinayopeto naaTyamityabhidhIyate .. 119.. (vedavidyetihaasaanaamaakhyaanaparikalpanam.h . vinodakaraNa.n loke naaTyametadbhavishhyati .. shrutismR^itisadaachaaraparisheshhaarthakalpanam.h . vinodajanana.n loke naaTyametadbhavishhyati ..) etasminnantare devaan.h sarvaanaaha pitaamahaH . kriyataamadya vidhivadyajana.n naaTyamaNDape .. 120.. balipradaanairhomaishcha mantraushhadhisamanvitaiH . bhojyairbhaxaishcha paanaishcha baliH samupakalpataam.h .. 121.. martyalokagataaH sarve shubhaaM pUjaamavaapsyatha . apUjayitvaa raN^ga.n tu naiva prexaaM pravartayet.h .. 122.. apUjayitvaa raN^ga.n tu yaH prexaa.n kalpayishhyati . nishhphala.n tasya tat.h dnyaana.n tiryagyoni.n cha yaasyati .. 123.. yadnyena sa.nmita.n hyedadraN^gadaivatapUjanam.h . tasmaatsarvaprayatnena kartavya.n naaTyayoktR^ibhiH .. 124.. nartako.arthapatirvaapi yaH pUjaa.n na karishhyati . na kaarayishhyantyanyairvaa praapnotyapachaya.n tu saH .. 125.. yathaavidhi.n yathaadR^ishhTa.n yastu pUjaa.n karishhyati . sa lapsyate shubhaanarthaan.h svargaloka.n cha yaasyati .. 126.. evamuktvaa tu bhagavaandruhiNaH sahadevataiH . raN^gapUjaa.n kurushveti maameva.n samachodayat.h .. 127.. iti bhaaratIye naaTyashaastre naaTyotpattirnaama prathamo.adhyaayaH . ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}