% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 1 % File name : natya01.itx % Category : nATyashAstra, major\_works, bharata % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : Sage Bharata % Transliterated by : dpadmakar at hotmail.com % Proofread by : dpadmakar at hotmail.com % Latest update : May 24, 2001 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Natya Shastra Chapter 1 ..}## \itxtitle{.. nATyashAstram adhyAyaH 1 ..}##\endtitles ## || shrIrastu || bharatamunipraNItaM nATyashAstram atha prathamo.adhyAyaH | praNamya shirasA devau pitAmahamaheshvarau | nATyashAstraM pravakShyAmi brahmaNA yadudAhR^itam || 1|| samAptajapyaM vratinaM svasutaiH parivAritam | anadhyAye kadAchittu bharataM nATyakovidam || 2|| munayaH paryupAsyainamAtreyapramukhAH purA | paprachChuste mahAtmAno niyatendriyabuddhayaH || 3|| yo.ayaM bhagavatA samyaggrathito vedasammitaH | nATyavedaM kathaM brahmannutpannaH kasya vA kR^ite || 4|| katya~NgaH kiMpramANashcha prayogashchAsya kIdR^ishaH | sarvametadyathAtattvaM bhagavanvaktumarhasi || 5|| teShAM tu vachanaM shrutvA munInAM bharato muniH | pratyuvAcha tato vAkyaM nATyavedakathAM prati || 6|| bhavad.hbhiH shuchibhirbhUtvA tathA.avahitamAnasaiH | shrUyatAM nATyavedasya sambhavo brahmanirmitaH || 7|| pUrvaM kR^itayuge viprA vR^itte svAyaMbhuve.antare | tretAyuge.atha samprApte manorvaivasvatasya tu || 8|| grAmyadharmapravR^itte tu kAmalobhavashaM gate | IrShyAkrodhAdisaMmUDhe loke sukhitaduHkhite || 9|| devadAnavagandharvayakSharakShomahoragaiH | jambudvIpe samAkrAnte lokapAlapratiShThite || 10|| mahendrapramukhairdevairuktaH kila pitAmahaH | krIDanIyakamichChAmo dR^iShyaM shravyaM cha yadbhavet || 11|| na vedavyavahAro.ayaM saMshrAvyaH shUdrajAtiShu | tasmAtsR^ijAparaM vedaM pa~nchamaM sArvavarNikam || 12|| evamastviti tAnuktvA devarAjaM visR^ijya cha | sasmAra chaturo vedAnyogamAsthAya tattvavit || 13|| (neme vedA yataH shrAvyAH strIshUdrAdyAsu jAtiShu | vedamanyattataH srakShye sarvashrAvyaM tu pa~nchamam ||) dharmyamarthyaM yashasyaM cha sopadeshyaM sasa~Ngraham | bhaviShyatashcha lokasya sarvakarmAnudarshakam || 14|| sarvashAtrArthasampannaM sarvashilpapravartakam | nATyAkhyaM pa~nchamaM vedaM setihAsaM karomyaham || 15|| evaM sa~Nkalpya bhagavAn sarvavedAnanusmaran | nATyavedaM tatashchakre chaturvedA~Ngasambhavam || 16|| jagrAha pAThyamR^igvedAtsAmabhyo gItameva cha | yajurvedAdabhinayAn rasAnAtharvaNAdapi || 17|| vedopavedaiH sambaddho nATyavedo mahAtmanA | evaM bhagavatA sR^iShTo brahmaNA sarvavedinA || 18|| utpAdya nATyavedaM tu brahmovAcha sureshvaram | itihAso mayA sR^iShTaH sa sureShu niyujyatAm || 19|| kushalA ye vidagdhAshcha pragalbhAshcha jitashramAH | teShvayaM nATyasa.nj~no hi vedaH sa.nkrAmyatAM tvayA || 20|| tachChR^itvA vachanaM shakro brahmaNA yadudAhR^itam | prA~njaliH praNato bhUtvA pratyuvAcha pitAmaham || 21|| grahaNe dhAraNe j~nAne prayoge chAsya sattama | ashaktA bhagavan devA ayogyA nATyakarmaNi || 22|| ya ime vedaguhyaj~nA R^iShayaH saMshitavratAH | ete.asya grahaNe shaktAH prayoge dhAraNe tathA || 23|| shrutvA tu shakravachanaM mAmAhAmbujasambhavaH | tvaM putrashatasaMyuktaH prayoktA.asya bhavAnagha || 24|| Aj~nApito viditvA.ahaM nATyavedaM pitAmahAt | putrAnadhyApayAmAsa prayogaM chApi tattvataH || 25|| shANDilyaM chaiva vAtsyaM cha kohalaM dattilaM tathA | jaTilambaShTakau chaiva taNDumagnishikhaM tathA || 26|| saindhavaM sapulomAnaM shAD.hvaliM vipulaM tathA | kapi~njaliM vAdiraM cha yamadhUmrAyaNau tathA || 27|| jambudhvajaM kAkaja~NghaM svarNakaM tApasaM tathA | kaidAriM shAlikarNaM cha dIrghagAtraM cha shAlikam || 28|| kautsaM tANDAyaniM chaiva pi~NgalaM chitrakaM tathA | bandhulaM bhallakaM chaiva muShThikaM saindhavAyanam || 29|| taitilaM bhArgavaM chaiva shuchiM bahulameva cha | abudhaM budhasenaM cha pANDukarNaM sukeralam || 30|| R^ijukaM maNDakaM chaiva shambaraM va~njulaM tathA | mAgadhaM saralaM chaiva kartAraM chogrameva cha || 31|| tuShAraM pArShadaM chaiva gautamaM bAdarAyaNam | vishAlaM shabalaM chaiva sunAmaM meShameva cha || 32|| kAliyaM bhramaraM chaiva tathA pIThamukhaM munim | nakhakuTTAshmakuTTau cha ShaT.hpadaM sottamaM tathA || 33|| pAdukopAnahau chaiva shrutiM chAShasvaraM tathA | agnikuNDAjyakuNDau cha vitaNDya tANDyameva cha || 34|| kartarAkShaM hiraNyAkShaM kushalaM duHsahaM tathA | lAjaM bhayAnakaM chaiva bIbhatsaM savichakShaNam || 35|| puNDrAkShaM puNDranAsaM chApyasitaM sitameva cha | vidyujjihvaM mahAjihvaM shAla~NkAyanameva cha || 36|| shyAmAyanaM mATharaM cha lohitA~NgaM tathaiva cha | saMvartakaM pa~nchashikhaM trishikhaM shikhameva cha || 37|| sha~NkhavarNamukhaM shaNDaM sha~NkukarNamathApi cha | shakranemiM gabhastiM chApyaMshumAliM shaThaM tathA || 38|| vidyutaM shAtaja~NghaM cha raudraM vIramathApi cha | pitAmahAj~nayA.asmAbhirlokasya cha guNepsayA || 39|| prayojitaM putrashataM yathAbhUmivibhAgashaH | yo yasminkarmaNi yathA yogyastasmin sa yojitaH || 40|| bhAratIM sAtvatIM chaiva vR^ittimArabhaTIM tathA | samAshritaH prayogastu prayukto vai mayA dvijAH || 41|| parigR^ihya praNamyAtha brahmA vij~nApito mayA | athAha mAM suraguruH kaishikimapi yojaya || 42|| yachcha tasyAH kShamaM dravyaM tad brUhi dvijasattama | evaM tenAsmyabhihitaH pratyuktashcha mayA prabhuH || 43|| dIyatAM bhagavandravyaM kaishikyAH samprayojakam | nR^ittA~NgahArasampannA rasabhAvakriyAtmikA || 44|| dR^iShTA mayA bhagavato nIlakaNThasya nR^ityataH | kaishikI ShlakShNanaipathyA shR^i~NgArarasasambhavA || 45|| ashakyA puruShaiH sA tu prayoktuM strIjanAdR^ite | tato.asR^ijanmahAtejA manasA.apsaraso vibhuH || 46|| nATyAla~NkArachaturAH prAdAnmahyaM prayogataH | ma~njukeshIM sukeshIM cha mishrakeshIM sulochanAm || 47|| saudAminIM devadattAM devasenAM manoramAm | sudatIM sundarIM chaiva vidagdhAM vipulAM tathA || 48|| sumAlAM santatiM chaiva sunandAM sumukhIM tathA | mAgadhImarjunIM chaiva saralAM keralAM dhR^itim || 49|| nandAM sapuShkalAM chaiva kalamAM chaiva me dadau | svAtirbhANDaniyuktastu saha shiShyaiH svayambhuvA || 50|| nAradAdyAshcha gandharvA gAnayoge niyojitAH | evaM nATyamidaM samyagbud.hdhvA sarvaiH sutaiH saha || 51|| svAtinAradasaMyukto vedavedA~NgakAraNam | upasthito.ahaM brahmANaM prayogArthaM kR^itA~njaliH || 52|| nATyasya grahaNaM prAptaM brUhi kiM karavANyaham | etattu vachanaM shrutvA pratyuvAcha pitAmahaH || 53|| mahAnayaM prayogasya samayaH pratyupasthitaH | ayaM dhvajamahaH shrImAn mahendrasya pravartate || 54|| atredAnImayaM vedo nATyasa.nj~naH prayujyatAm | tatastasmindhvajamahe nihatAsuradAnave || 55|| prahR^iShTAmarasa.nkIrNe mahendravijayotsave | pUrvaM kR^itA mayA nAndI hyAshIrvachasaMyutA || 56|| aShTA~NgapadasaMyuktA vichitrA vedanirmitA | tadante.anukR^itirbaddhA yathA daityAH surairjitAH || 57|| sampheTavidravakR^itA chChedyabhedyAhavAlmikA | tato brahmAdayo devAH prayogaparitoShitAH || 58|| pradadurmatsutebhyastu sarvopakaraNAni vai | prItastu prathamaM shakro dattavAnsvaM dhvajaM shubham || 59|| brahmA kuTilakaM chaiva bhR^i~NgAraM varuNaH shubham | sUryashChatraM shivassiddhiM vAyurvyajanameva cha || 60|| viShNuH siMhAsanaM chaiva kubero mukuTaM tathA | shrAvyatvaM prekShaNIyasya dadau devI sarasvatI || 61|| sheShA ye devagandharvA yakSharAkShasapannagAH | tasminsadasyabhipretAnnAnAjAtiguNAshrayAn || 62|| aMshAMshairbhAShitaM bhAvAn rasAn rUpaM balaM tathA | dattavantaH prahR^iShTAste matsutebhyo divaukasaH || 63|| evaM prayoge prArabdhe daityadAnavanAshane | abhavankShubhitAH sarve daityA ye tatra sa~NgatAH || 64|| virUpAkSha purogAMshcha vighnAnprotsAhya te.abruvan | na kShamiShyAmahe nATyametadAgamyatAmiti || 65|| tatastairasuraiH sArdhaM vighnA mAyAmupAshritAH | vAchashcheShTAM smR^itiM chaiva stambhayanti sma nR^ityatAm || 66|| tathA vidhvaMsanaM dR^iShTvA sUtradhArasya devarAT | kasmAtprayogavaiShamyamityuktvA dhyAnamAvishat || 67|| athApashyatsado vighnaiH samantAdparivAritam | sahetaraiH sUtradhAraM naShTasa.nj~naM jaDIkR^itam || 68|| utthAya tvaritaM shakraM gR^ihItvA dhvajamuttamam | sarvaratnojjvalatanuH ki~nchidudvR^ita lochanaH || 69|| ra~NgapIThagatAnvighnAnasurAMshchaiva devarAT | jarjarIkR^itadehAMstAnakarojjarjareNa saH ||70|| nihateShu cha sarveShua vighneShu saha dAnavaiH | sa.nprahR^iShya tato vAkyamAhuH sarve divaukasaH ||71|| aho praharaNaM divyamidamAsAditaM tvayA | jarjarIkR^itasarvA~NgA yenaite dAnavAH kR^itAH ||72|| yasmAdanena te vighnAH sAsurA jarjarIkR^itAH | tasmAjjarjara eveti nAmato.ayaM bhaviShyati ||73|| sheShA ye chaiva hiMsArthamupayAsyanti hiMsakAH | dR^iShTvaiva jarjaraM te.api gamiShyantyevameva tu ||74|| evamevAstviti tataH shakraH provAcha tAnsurAn | rakShAbhUtashcha sarveShAM bhaviShyatyeSha jarjaraH ||75|| prayoge prastute hyevaM sphIte shakramahe punaH | trAsaM sa~njanayanti sma vighnAH sheShAstu nR^ityatAm ||76|| dR^iShTvA teShAM vyavasitaM daityAnAM viprakArajam | upasthito.ahaM brahmANaM sutaiH sarvaiH samanvitaH ||77|| nishchitA bhagavanvighnA nATyasyAsya vinAshane | asya rakShAvidhiM samyagAj~nApaya sureshvara ||78|| tatashcha vishvakarmANaM brahmovAcha prayatnataH | kuru lakShaNasampannaM nATyaveshma mahAmate ||79|| tato.achireNa kAlena vishvakarmA mahachChubham | sarvalakShaNasampannaM kR^itvA nATyagR^ihaM tu saH ||80|| proktavAndruhiNaM gatvA sabhAyAntu kR^itA~njalIH | sajjaM nATyagR^ihaM deva tadevekShitumarhasi ||81|| tataH saha mahendreNa suraiH sarvaishcha setaraiH | Agatastvarito dR^iShTuM druhiNo nATyamaNDapam || 82|| dR^iShTvA nATyagR^ihaM brahmA prAha sarvAnsurAMstataH | aMshabhAgairbhavadbhistu rakShyo.ayaM nATyamaNDapaH || 83|| rakShaNe maNDapasyAtha viniyuktastu chandramAH | lokapAlAstathA dikShu vidikShvapi cha mArutAH || 84|| nepathyabhUmau mitrastu nikShipto varuNo.ambare | vedikArakShaNe vahnirbhANDe sarvadivaukasaH || 85|| varNAshchatvAra evAtha stambheShu viniyojitAH | AdityAshchaiva rudrAshcha sthitAH stambhAntareshvatha || 86|| dhAraNIshvatha bhUtAni shAlAsvapsarastathA | sarvaveshmasu yakShiNyo mahIpR^iShThe mahodadhiH || 87|| dvArashAlAniyuktau tu krutAntaH kAla eva cha | sthApitau dvArapatreShu nAgamukhyau mahAbalau || 88|| dehalyAM yamadaNDastu shUlaM tasyopari sthitam | dvArapAlau sthitau chaubhau niyatirmR^ityureva cha || 89|| pArshve cha ra~NgapIThasya mahendraH sthitavAnsvayam | sthApitA mattavAraNyAM vidyuddaityaniShUdanI || 90|| stambheShu mattavAraNyAH sthApitA paripAlane | bhUtayakShapishAshcha guhyakAshcha mahAbalAH || 91|| jarjare tu vinikShiptaM vajraM daityanibarhaNam | tatparvasu vinikShiptAH surendrA hyamitaujasaH || 92|| shiraHparvasthito brahmA dvitIye sha~NkarastathA | tR^itIye cha sthito viShNushchaturthe skanda eva cha || 93|| pa~nchame cha mahAnAgAH sheShavAsukitakShakAH | evaM vighnavinAshAya sthApitA jarjare surAH || 94|| ra~NgapIThasya madhye tu svayaM brahmA pratiShThitaH | iShTyarthaM ra~Ngamadhye tu kriyate puShpamokShaNam || 95|| pAtAlavAsino ye cha yakShaguhyakapannagAH | adhastAdra~NgapIThasya rakShaNe te niyojitAH || 96|| nAyakaM rakShatIndrastu nAyikAM cha sarasvatI | vidUShakamathau~NkAraH sheshAstu prakR^itirharaH || 97|| yAnyetAni niyuktAni daivatAnIha rakShaNe | etAnyevAdhidaivAni bhaviShyantItyuvAcha saH || 98|| etasminnantare devaiH sarvairuktaH pitAmahaH | sAmnA tAvadime vighnAH sthApyantAM vachasA tvayA || 99|| pUrvaM sAmaM prayoktavyaM dvitIyaM dAnameva cha | tayorupari bhedastu tato daNDaH prayujyate || 100|| devAnAM vachanaM shrutvA brahmA vighnAnuvAcha ha | kasmAdbhavanto nATyasya vinAshAya samutthitAH || 101|| brahmaNo vachanaM shrutvA virUpAkSho.abravIdvachaH | daityairvighnagaNaiH sArdhaM sAmapUrvamidaM tataH || 102|| yo.ayaM bhagavatA sR^iShTo nATyavedaH surechChayA | pratyAdesho.ayamasmAkaM surArthaM bhavatA kR^itaH || 103|| tannaitadevaM kartavyaM tvayA lokapitAmaha | yathA devastathA daityAstvattaH sarve vinirgatAH || 104|| vighnAnAM vachanaM shrutvA brahmA vachanamabravIt | alaM vo manyunA daityA viShAdaM tyajatAnaghAH || 105|| bhavatAM devatAnAM cha shubhAshubhavikalpakaH | karmabhAvAnvayApekShI nATyavedo mayA kR^itaH || 106|| naikAntato.atra bhavatAM devAnAM chAnubhAvanam | trailokyAsyAsya sarvasya nATyaM bhAvAnukIrtanam || 107|| kvachiddharmaH kvachitkrIDA kvachidarthaH kvachichChamaH | kvachiddhAsyaM kvachidyuddhaM kvachitkAmaH kvachidvadhaH || 108|| dharmo dharmapravR^ittAnAM kAmaH kAmopasevinAm | nigraho durvinItAnAM vinItAnAM damakriyA || 109|| klIbAnAM dhArShTyajananamutsAhaH shUramAninAm | abudhAnAM vibodhashcha vaiduShyaM viduShAmapi || 110|| IshvarANAM vilAsashcha sthairyaM duHkhArditasya cha | arthopajIvinAmartho dhR^itirudvegachetasAm || 111|| nAnAbhAvopasampannaM nAnAvasthAntarAtmakam | lokavR^ittAnukaraNaM nATyametanmayA kR^itam || 112|| uttamAdhamamadhyAnAM narANAM karmasaMshrayam | hitopadeshajananaM dhR^itikrIDAsukhAdikR^it || 113|| (etadraseShu bhAveShu sarvakarmakriyAsvatha | sarvopadeshajananaM nATyaM loke bhaviShyati ||) duHkhArtAnAM shramArtAnAM shokArtAnAM tapasvinAm | vishrAntijananaM kAle nATyametadbhaviShyati || 114|| dharmyaM yashasyamAyuShyaM hitaM buddhivivardhanam | lokopadeshajananaM nATyametadbhaviShyati || 115|| na tajj~nAnaM na tachChilpaM na sA vidyA na sA kalA | nAsau yogo na tatkarma nATye.asmin yanna dR^ishyate || 116|| tannAtra manyuH kartavyo bhavadbhiramarAnprati | saptadvIpAnukaraNaM nATyametadbhaviShyati || 117|| (yenAnukaraNaM nATyametattadyanmayA kR^itam ||) devAnAmasurANAM cha rAj~nAmatha kuTumbinAm | brahmarShINAM cha vij~neyaM nATyaM vR^ittAntadarshakam || 118|| yo.ayaM svabhAvo lokasya sukhaduHkhasamanvitaH | so.a~NgAdyabhinayopeto nATyamityabhidhIyate || 119|| (vedavidyetihAsAnAmAkhyAnaparikalpanam | vinodakaraNaM loke nATyametadbhaviShyati || shrutismR^itisadAchAraparisheShArthakalpanam | vinodajananaM loke nATyametadbhaviShyati ||) etasminnantare devAn sarvAnAha pitAmahaH | kriyatAmadya vidhivadyajanaM nATyamaNDape || 120|| balipradAnairhomaishcha mantrauShadhisamanvitaiH | bhojyairbhakShaishcha pAnaishcha baliH samupakalpatAm || 121|| martyalokagatAH sarve shubhAM pUjAmavApsyatha | apUjayitvA ra~NgaM tu naiva prekShAM pravartayet || 122|| apUjayitvA ra~NgaM tu yaH prekShAM kalpayiShyati | niShphalaM tasya tat j~nAnaM tiryagyoniM cha yAsyati || 123|| yaj~nena sa.nmitaM hyedadra~NgadaivatapUjanam | tasmAtsarvaprayatnena kartavyaM nATyayoktR^ibhiH || 124|| nartako.arthapatirvApi yaH pUjAM na kariShyati | na kArayiShyantyanyairvA prApnotyapachayaM tu saH || 125|| yathAvidhiM yathAdR^iShTaM yastu pUjAM kariShyati | sa lapsyate shubhAnarthAn svargalokaM cha yAsyati || 126|| evamuktvA tu bhagavAndruhiNaH sahadevataiH | ra~NgapUjAM kurushveti mAmevaM samachodayat || 127|| iti bhAratIye nATyashAstre nATyotpattirnAma prathamo.adhyAyaH | ## Encoded by Padmakar Dadegaonkar dadegaonkar@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}