%@@1 % File name : naishk.itx %-------------------------------------------- % Text title : Naishkarmyasidhi % Author : Sureshvaracharya % Translation by : - % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/vedanta % Description/comments : A classic treatise on advaita % Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com % Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com % Latest update : Mar. 23, 2002 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=10pt \let\usedvng=\normaldvng \pagenumbering{itrans} \def\twocol{\begin{multicols}{2}} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\hugedvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\twocol\obeyspaceslines} \newfont{\csroman}{putr8i at 9pt} \newfont{\csromani}{putri8i at 9pt} #romanifm=romancsx.ifm #romanfont=\csroman %% \begin{document} \engtitle{\Large Naishkarmyasidhi}## \itxtitle{.. naishhkarmyasiddhiH ..}##\endtitles## atha prathamo.adhyaayaH . aabrahmastambaparyantaiH sarvapraaNibhiH sarvaprakaarasyaapi duHkhasya svarasata eva jihaasitatvaattannivR^ittyarthaa pravR^ittirasti svarasata eva . duHkhasya cha dehopaadaanaikahetutvaaddehasya cha puurvopachitadharmaadharmamuulatvaadanuchchhittiH . tayoshchavihitapratishhiddhakarmamuulatvaadanivR^ittiH . karmaNashcha raagadveshhaaspadatvaadraagadveshhayoshcha shobhanaashobhanaadhyaasanibandhanatvaadadhyaasasya chaavichaaritasiddhadvaitavastunimittatvaaddvaitasya cha shuktikaarajataadivatsarvasyaapi svatassiddhaadvitiiyaatmaanavabodhamaatropaadaanatvaadavyaavR^ittiH . ataH sarvaanarthaheturaatmaanavabodha eva . sukhasya chaanaagamaapaayino.aparatantrasyaatmasvabhaavatvaattasyaanavabodhaH pidhaanam.h . atastasyaatyantochchhittaavasheshhapurushhaarthapari\- samaaptiH . aj~naananivR^itteshcha samyagj~naanasvaruupalaabha\- maatrahetutvaattadupaadaanam.h . asheshhaanarthahetvaatmaanavabodha\- vishhayasya chaanaagamikapratyakshaadilaukikapramaaNaavishhayatvaa\- dvedaantaagamavaakyaadeva samyagj~naanam.h . ato.asheshhavedaantasaarasa.ngrahaprakaraNamidamaarabhyate . tatraabhilashhitaarthaprachayaaya prakaraNaarthasa.nsuutraNaaya chaayamaadyaH shlokaH . khaanilaagnyabdharitryanta.n srakphaNiivodgata.n yataH . dhvaantachchhide namastasmai haraye buddhisaakshiNe .. 1.. svasampradaayasya choditapramaaNapuurvakatvaj~naapanaaya vishishhTaguNasambandhasa.nkiirtanapuurvikaa gurornamaskaarakriyaa . alabdhvaatishaya.n yasmaadvyaavR^ittaastamabaadayaH . gariiyase namastasmaa avidyaagranthibhedine .. 2.. namaskaaranimittasvaashayaavishhkaraNaarthaH . vedaantodarasa.nguuDha.n sa.nsaarotsaari vastugam.h . j~naana.n vyaakR^itamapyanyairvakshye gurvanushikshayaa .. 3.. ki.nvishayaM prakaraNamiti chettadupanyaasaH . yatsiddhaavidamaH siddhiryadasiddhau na ki.nchana . pratyagdharmaikanishhThasya yaathaatmya.n vakshyate sphuTam.h .. 4.. vivakshitaprakaraNaarthaprarochanaayaanuktaduruktaapraamaaNyakaaraNa\- sha~NkaavyudaasenasvaguroH praamaaNyopavarNanam.h . guruukto vedaraaddhaantastatra no vachmyashaktitaH . sahasrakiraNavyaapte khadyotaH kiM prakaashayet.h .. 5.. guruNaiva vedaarthasya parisamaapitatvaatprakaraNoktau khyaatyaadyapraamaaNya\- kaaraNaasha~Nketi chettadvyudaasaarthamaaha . na khyaatilaabhapuujaartha.n grantho.asmaabhirudiiryate . svabodhaparishuddhyarthaM brahmavinnikashhaashmasu .. 6.. anarthaanarthahetupurushhaarthataddhetuprakaraNaarthasa.ngrahaj~naapa \- naayopanyaasaH . aikaatmyaapratipattiryaa svaatmaanibhavasa.nshrayaa . saa.avidyaa sa.nsR^iterbiija.n tannaasho muktiraatmanaH .. 7.. purushhaarthahetoravashishhTatvaattadabhivyaahaaraH . vedaavasaanavaakyotthasamyagj~naanaashushukshaNiH . dandahiityaatmano moha.n na karmaapratikuulataH .. 8.. pratij~naataarthasa.nshuddhyarthaM puurvapakshoktiH . tatra j~naanamabhyupagamya taavadupanyaasaH . mukteH kriyaabhiH siddhatvaajj~naana.n tatra karoti kim.h . katha.n chechchhR^iNu tatsarvaM praNidhaaya mano yathaa .. 9.. akurvataH kriyaaH kaamyaa nishhiddhaastyajatastathaa . nityanaimittika.n karma vidhivachchaanutishhThataH .. 10.. kimato bhavati . kaamyakarmaphala.n tasmaaddevaadiima.n na Dhaukate . nishhiddhasya nirastatvaannaarakii.n naityadhojanim.h .. 11.. dehaarambhakayoshcha dharmaadharmayorj~naaninaa saha karmiNaH samaanau chodyaparihaarau . vartamaanamida.n yaabhyaa.n shariira.n sukhaduHkhadam.h . aarabdhaM puNyapaapaabhyaaM bhogaadeva tayoH kshayaH .. 12.. kaamyapratishhiddhakarmaphalatvaatsa.nsaarasya tanniraasenaivaasheshhaanarthaniraasasya siddhatvaatki.n nityaanushhThaaneneti chettanna . tadakaraNaadapyanarthaprasakteH . nityaanushhThaanatashchainaM pratyavaayo na sa.nspR^ishet.h . anaadR^ityaatmavij~naanamataH karmaaNi sa.nshrayet.h .. 13.. abhyupetyaivamuchyate na tu yathaavasthitaatmavastuvishhaya.n j~naanamasti . tatpratipaadakapramaaNaabhaavaat.h . yaavantyashcheha vidyante shrutayassmR^itibhissaha . vidadhatyuruyatnena karmaato bhuurisaadhanam.h .. 14.. syaatpramaaNasambhavo bhavadaparaadhaaditi chettanna . yataH . yatnato viikshamaaNo.api vidhi.n j~naanasya na kvachit.h . shrutau smR^itau vaa pashyaami vishvaaso naanyato.asti naH .. 15.. syaatpravR^ittirantareNaapi vidhi.n lokavaditi chettanna . yataH . antareNa vidhiM mohaadyaH kuryaatsaamparaayikam.h . na tatsyaadupakaaraaya bhasmaniiva huta.n haviH .. 16.. abhyupagatapraamaaNyavedaarthavijjaiminyanushaasanaachcha . ##"##aamnaayasya kriyaarthatvaadaanarthakyam ##"## ito.anyathaa . iti saaTopamaahochchairvedavijjaiminiH svayam.h .. 17.. mantravarNaachcha . ##"##kurvanneveha karmaaNi jijiivishhechchhata.n samaaH ##"## . iti mantro.api nishsheshha.n karmaNyaayuravaasR^ijat.h .. 18.. j~naaninashcha vastuni vaakyapraamaaNyaabhyupagamaadvaakyasya cha kriyaapadapradhaanatvaattatashchaabhipretaj~naanaabhaavaH . virahayya kriyaa.n naiva sa.nhanyante padaanyapi . na samastyapada.n vaakya.n yatsyaajj~naanavidhaayakam.h .. 19.. j~naanaabhyupagame.api na doshhaH . yataH . karmaNo.a~Ngaa~Ngibhaavena svapradhaanatayaa.athavaa . sambandhasyeha sa.nsiddherj~naane satyapyadoshhataH .. 20.. yasmaajj~naanaabhyupagamaanabhyupagame.api na j~naanaanmuktiH . ataH sarvaashramaaNaa.n hi vaa~NmanaHkaayakarmabhiH . svanushhThitairyathaashakti muktiH syaannaanyasaadhanaat.h .. 21.. asadarthapralaapo.ayamiti duushhaNasaMbhaavanaayaaha . iti hR^ishhTadhiyaa.n vaachaH svapraj~naa.a.adhmaatachetasaam.h . ghushhyante yaj~nashaalaasu dhuumaanaddhadhiyaa.n kila .. 22.. duushhaNopakramaavadhij~naapanaayaaha . atraabhidadhmahe doshhaan kramasho nyaayabR^i.nhitaiH . vachobhiH puurvapakshoktighaatibhirnaatisaMbhramaat.h .. 23.. chaturvidhasyaapi karmakaaryasya muktaavasaMbhavaanna mukteH karmakaaryatvam.h . aj~naanahaanamaatratvaanmukteH karma na saadhanam.h . karmaapamaarshhTi naaj~naana.n tamasiivotthita.n tamaH .. 24.. karmakaaryatvaabhyupagame.api doshha eva . ekena vaa bhavenmuktiryadi vaa sarvakarmabhiH . pratyeka.n chedvR^ithaanyaani sarvebhyo.apyekakarmataa .. 25.. sarvaprakaarasyaapi karmaNa utpattita eva vishishhTasaadhyaabhi\- saMbandhaanna parisheshhyanyaayasiddhiH . duritakshapaNaarthatvaanna nitya.n syaadvimuktaye . svargaadiphalasaMbandhaatkaamya.n karma tathaiva na .. 26.. pramaaNaasaMbhavaachcha . saadhyasaadhanabhaavo.aya.n vachanaatpaaralaukikaH . naashraushhaM mokshada.n karma shrutervaktraatkatha.nchana .. 27.. abhyupagataabhyupagamaachcha shvashruunirgachchhoktivadbhavato nishhprayojanaH pralaapaH . nishhiddhakaamyayostyaagastvayaapiishhTo yathaa mayaa . nityasyaaphalavattvaachcha na mokshaH karmasaadhanaH .. 28.. eva.n taavat ##"##mukteH kriyaabhiH siddhatvaat ##"## iti nirasto.ayaM pakshaH . athaadhunaa sarvakarmapravR^ittihetuniruupaNena yathaavasthitaatmavastuvishhayakevalaj~naanamaatraadeva sakalasa.nsaaraanarthanivR^ittiritiimaM paksha.n draDhayitukaama aaha . iha chedaM pariikshyate . ki.n yathaa pratishhiddheshhu yaadR^ichchhikeshhu cha karmasu svaabhaavikasvaashayotthanimittavashaadeveda.n hitamidamahitamiti visheshhaan parikalpya mR^igatR^ishhNikodakapipaasuriva laukikapramaaNaprasiddhaanyeva saadhanaanyupaadaaya hitapraaptaye.ahitaniraasaaya cha svayameva pravartate nivartate cha tathaivaadR^ishhTaartheshhu kaamyeshhu nityeshhu cha karmasu ki.n vaanyadeva tatra pravR^ittinivR^ittinimittamiti . ki.nchaataH . yadyeva.n shruNu . yadi taavadyathaavasthitavastusamyagj~naanaM pramaaNabhuuta.n laukikamaagamika.n vaa pravR^ittinimittamiti nishchiiyate nivR^ittishaastra.n cha naabhyupagamyate tadaa hataaH karmatyaagino bhraantivij~naanamaatraavashhTambhaadalaukika\- pramaaNopaattakarmaanushhThaanatyaagitvaachcha . atha mR^igatR^ishhNikodakapipaasupravR^ittinimittavadayathaavastubhraanti\- vij~naanameva sarvapravR^ittinimitta.n tadaa varddhaamahe vaya.n hataaH stha yuuyamiti . hita.n saMprepsataaM mohaadahita.n cha jihaasataam.h . upaayaanpraaptihanaarthaan shaastraM bhaasayate.arkavat.h .. 29.. eva.n taavatpratyakshaanumaanaagamapramaaNaavashhTambhaadaatmano niratishayasukhahitaavyatirekasiddherahitasya cha shhashhThagocharavatsvata evaanabhisaMbandhaadeva.nsvaabhaavyaa\- tmaanavabodhamaatraadeva hitaM me syaadahitaM me maa bhuuditi mithyaaj~naana.n tuushharashuktikaanavabodhotthamithyaaj~naanavat\- pravR^ittinimittamiti nirdhaaritam.h . shaastra.n cha na padaarthashaktyaadhaanakR^iditi . athaitasyaivottaratra prapa~ncha aarabhyate . na pariipsaa.n jihaasaa.n vaa pu.nsaH shaastra.n karoti hi . nije eva tu te yasmaatpashvaadaavapi darshanaat.h .. 30.. ukta.n taavadanavabuddhavastuyaathaatmya eva vidhipratishheshashaastreshhvadhikriyata iti . lipsate.aj~naanato.alabdha.n kaNThe chaamiikara.n yathaa . varjita.n cha svato bhraantyaa chhaayaayaamaatmano yathaa .. 31.. bhayaanmohaavanaddhaatmaa rakshaH parijihiirshhati . pachchaaparihR^ita.n vastu tathaalabdha.n cha lipsate .. 32.. tatraiteshhu chaturshhu vishhayeshhu praaptaye pariihaaraaya cha vibhajya nyaayaH pradarshyate . praaptavyaparihaaryeshhu j~naatvopaayaa~nchhR^iteH pR^ithak.h . kR^itvaatha praapnuyaatpraapya.n tathaanishhTa.n jahaatyapi .. 33.. athaavashishhTayoH svabhaavata eva . parihR^itaavaaptayorbodhaaddhaanapraaptii na karmaNaa . mohamaatraantaraayatvaatkriyayaa te na sidhyataH .. 34.. kasmaatpunaraatmavastuyaathaatmyaavabodhamaatraadevaabhilashhita\- niratishayasukhaavaaptinishsheshhaduHkhanivR^ittii bhavato na tu karmaNeti . uchyate . karmaaj~naanasamutthatvaannaalaM mohaapanuttaye . samyagj~naana.n virodhyasya taamisrasyaa.nshumaaniva .. 35.. nanvaatmaj~naanamapyavidyopaadaanam.h . na hi shaastrashishhyaachaaryaadyanupaadaayaatmaj~naanamaatmaana.n labhataH iti . naishha doshhaH . yata aatmaj~naana.n hi svatassiddhaparamaarthaatmavastusvaruupamaatraashayaadevaavidyaatadut panna kaarakagraamapradhva.nsi svaatmopataaveva shaastraadapekshyate notpannamavidyaanivR^ittau . karma punaH svaatmotpattaavutpanna.n cha . na hikriyaa kaarakanisspR^ihaa kalpakoTivyavahitaphaladaanaaya svaatmaana.n bibharti saadhyamaanamaatraruupatvaattasyaaH . na cha kriyaatmaj~naanavatsvaatmapratilambhakaala eva svargaadiphalena kartaara.n saMbadhnaati . aatmaj~naanaM punaH purushhaarthasiddhau notpadyamaanasvaruupavyatirekeNaanyadruupaantara.n saadhanaantara.n vaapekshate . kuta etat.h . yataH . balavaddhi pramaaNottha.n samyagj~naana.n na baadhyate . aakaa~Nkshate na chaapyaanyadbaadhanaM prati saadhanam.h .. 36.. svapakshasya hetvavashhTambhena samarthitatvaaniraasha~Nka\- mupasa.nhriyate . tasmaadduHkhodadherhetoraj~naanasyaapanuttaye . samyagj~naana.n suparyaapta.n kriyaa chennoktahetutaH .. 37.. nanu balavadapi samyagj~naana.n sadapramaaNotthena baadhyamaanamupalabhaamahe yata utpannaparamaarthabodhasyaapi kartR^itvabhoktR^itvaraagadveshhaadyanavabodhotthapratyayaa aavirbhavanti . na hyabaadhite samyagj~naane tadviruddhaanaaM pratyayaanaa.n sambhavo.asti . naitadevam.h . kutaH . baadhitatvaadavidyaayaa vidyaa.n saa naiva baadhate . tadvaasanaa nimittatva.n yaanti vidyaasmR^iterdhruvan.h .. 38.. ##"##karmaaj~naanasamutthatvaat ##"## ityukto hetustasya cha samarthana.n puurvamevaabhihita.n ##"##hita.n samprepsataam ##"## ityaadinaa . tadabhyuchchayaarthamavidyaanvayena cha sa.nsaaraanvayitvaM pradarshayishhyaamiityata aaha . braahmaNyaadyaatmake dehe laatvaa naatmeti bhaavanaam.h . shruteH ki~Nkarataameti vaa~NmanaHkaayakarmasu .. 39.. yasmaatkarmaaj~naanasamutthameva tasmaattadvyaavR^ittau nivartata ityuchyate . dagdhaakhilaadhikaarashchedbrahmaj~naanaagninaa muniH . vartamaanaH shrutermuurdhni naiva syaadvedaki~NkaraH .. 40.. athetaro ghanataraavidyaa paTalasa.nviitaantaHkaraNo.a~NgiikR^ita\- kartR^itvaadyasheshhakarmaadhikaarakaaraNo vidhipratishhedhachodanaasa.nda.nshopadashhTaH karmasu pravartamaanaH . shubhaiH praapnoti devatva.n nishhiddhairnaarakii.n gatim.h . ubhaabhyaaM puNyapaapaabhyaaM maanushhya.n labhate.avashaH .. 41.. aabrahmastambaparyante ghore duHkhodadhau ghaTiiyantravadaarohaavarohanyaayenaadhamamadhyamottamasukhaduHkha\- mohavidyuchchapalasaMpaatadaayiniirvichitrayoniishchaNDotpi~njala\- kashvasanavegaabhihataambhodhimadhyavartishushhkaalaabuvachchhubhaa\- shubhavyaamishrakarmavaayusamiiritaH . eva.n cha~NkramyamaaNo.ayamavidyaakaamakarmabhiH . paashito jaayate kaamii mriyate chaasukhaavR^itaH .. 42.. yathokte.artha aadaravidhaanaaya pramaaNopanyaasaH . shrutishchema.n jagaadaartha.n kaamasya vinivR^ittaye . tanmuulaa sa.nsR^itiryasmaattannaasho.aj~naanahaanataH .. 43.. kaa tvasau shrutiriti chet.h . ##"##yadaa sarve pramuchyanta ##"## ##"##iti nu ##"## iti cha vaajinaH . kaamabandhanameveda.n vyaaso.apyaaha padepade .. 44.. eshha sa.nsaarapanthaa vyaakhyaataH . athedaanii.n tadvyaavR^ittaye karmaaNyaaraadupakaarakatvena yathaa mokshahetutaaM pratipadyante tathaabhidhiiyate . tasyaiva.n duHkhataptasya katha.nchitpuNyashiilanaat.h . nityehaakshaalitadhiyo vairaagya.n jaayate hR^idi .. 45.. kiidR^igvairaagyamutpadyata iti . uchyate . narakaadbhiiryathaasyaabhuuttathaa kaamyaphalaadapi . yathaarthadarshanaattasmaannitya.n karma chikiirshhati .. 46.. eva.n nityanaimittikakarmaanushhThaanena . shudhyamaana.n tu tachchittamiishvaraarpitakarmabhiH . vairaagyaM brahmalokaadau vyanaktyatha sunirmalam.h .. 47.. yasmaadrajastamomalopasa.nsR^ishhTameva chitta.n kaamabaDishenaakR^ishhya vishhayadurantasuunaasthaaneshha nikshipyate tasmaannityanaimittikakarmaanushhThaanaparimaarjanenaapaviddha\- rajastamomalaM prasannamanaakR^ila.n saMmaarjitasphaTikashilaakalpaM baahyavishhayahetukena cha raagadveshhaatmakenaatigrahabaDishenaa\- naakR^ishhyamaaNa.n vidhuutaasheshhakalmashhaM pratya~NmaatrapravaNa.n chittadarpaNamavatishhTate . ata idamabhidhiiyate . vyutthitaasheshhakaamebhyo yadaa dhiiravatishhThate . tadaiva pratyagaatmaana.n svayamevaavivikshati .. 48.. ataHparamavasitaadhikaaraaNi karmaaNi pratyakpravaNavatvasuunau kR^itasaMprattikaani charitaarthaani santi . pratyakpravaNataaM buddheH karmaaNyutpaadya shuddhitaH . kR^itaarthaanyastamaayaanti praavR^iDante ghanaa iva .. 49.. yato nityakarmaanushhThaanasyaishha mahimaa . tasmaanmumukshubhiH kaaryamaatmaj~naanaabhilaashhibhiH . nitya.n naimittika.n karma sadaivaatmavishuddhaye .. 50.. yathokte.arthe sarvaj~navachanaM pramaaNam.h . ##"##aarurukshormuneryoga.n karma kaaraNamuchyate . yogaaruuDhasya tasyaiva shama##"## eveti cha smR^itiH .. 51.. nityakarmaanushhThaanaaddharmotpattirdharmotpatteH paapahaanistatashchittashuddhistataH sa.nsaarayaathaatmyaavabodhastato vairaagya.n tato mumukshutva.n tatastadupaayaparyeshhaNa.n tataH sarvakarmatatsaadhanasa.nnyaasastato yogaabhyaasastatashchittasya pratyakpravaNataa tatastattvamasyaadivaakyaarthaparij~naana.n tato.avidyochchhedastatashcha svaatmanye\- vaavasthaanaM ##"##brahmaiva san brahmaapyeti ##"## ##"##vimuktashcha vimuchyate ##"## iti . paaramparyeNa karmaiva.n syaadavidyaanivR^ittaye . j~naanavannaavirodhitvaatkarmaavidyaa.n nirasyati .. 52.. na cha karmaNaH kaaryamaNvapi muktau saMbhaavyate naapi muktau yatsaMbhavati tatkarmaapekshate . taduchyate . utpaadyamaapya.n sa.nskaarya.n vikaarya.n cha kriyaaphalam.h . naivaM muktiryatastasmaatkarma tasyaa na saadhanam.h .. 53.. eva.n taavatkevala.n karma saakshaadavidyaapanuttaye na paryaaptamiti prapa~nchitam.h . muktau cha mumukshuj~naanata\- dvishhayasvaabhaavyaanurodhena sarvaprakaarasyaapi karmaNo.asaMbhava ukto ##"##hita.n saMprepsataam ##"## ityaadinaa . yaadR^ishashchaaraadupakaarakatvena j~naanotpattau karmaNaa.n samuchchayaH saMbhavati tathaa pratipaaditam.h . avidyochchhittau tu labdhaatmasvabhaavasyaatmaj~naanasyaivaasaadhaaraNa.n saadhakatamatva.n naanyasya pradhaanabhuutasya guNabhuutasya chetyetadadhunochyate . tatra j~naana.n guNabhuuta.n taavadaheturityetadaaha . sa.nnipatya na cha j~naana.n karmaaj~naana.n nirasyati . saadhyasaadhanabhaavatvaadekakaalaanavasthiteH .. 54.. samapradhaanayorapyasaMbhava eva . baadhyabaadhakabhaavaachcha pa~nchaasyoraNayoriva . ekadeshaanavasthaanaanna samuchchayataa tayoH .. 55.. kuto baadhyabaadhakabhaavaH . yasmaat.h . ayathaavastvavidyaa syaadvidyaa tasyaa virodhinii . samuchchayastayoreva.n ravishaarvarayoriva .. 56.. tasmaadakaarakabrahmaatmani parisamaaptaavabodhasyaasheshhakarma\- chodanaanaamachodyasvaabhaavyaatkuNThataa . katha.n tat.h . abhidhiiyate . bR^ihaspatisave yadvatkshatriyo na pravartate . braahmaNatvaadyahaMmaanii viprii vaa kshatrakarmaNi .. 57.. yathaaya.n dR^ishhTaanta eva.n daarshhTaantiko.apiityetadaaha . videho viitasandeho netinetyavasheshhitaH . dehaadyanaatmadR^iktadvatkriyaa.n viikshate.api na .. 58.. tasyaarthasyaavishhkaraNaarthamudaaharaNam.h . mR^itsnebhake yathebhatva.n shishuradhyasya valgati . adhyasyaatmaani dehaadiinmuuDhastadvatvicheshhTate .. 59.. na cha vaya.n j~naanakarmaNoH sarvatraiva pratyaachakshmahe . yatra prayojyaprayojakabhaavo j~naanakarmaNostatra naasmatpitraapi shakyate nivaarayitum.h . tatra vibhaagapradarshanaayodaaharaNaM pradarshyate . sthaaNu.n choradhiyaalaaya bhiito yadvatpalaayate . buddhyaadibhistathaatmaanaM bhraanto.adhyaariipya cheshhTate .. 60.. eva.n yatrayatra j~naanakarmaNoH prayojyaprayojakabhaavastatra sarvatraaya.n nyaayaH . yatra tu na samakaala.n naapi krameNopapadyate samuchchayaH savishhaya uchyate . sthaaNoH satattvavij~naana.n yathaa naa~NgaM palaayate . aatmanastattvavij~naana.n tadvannaa~Nga.n kriyaavidhau .. 61.. yasmaadguNasyaitatsvaabhaavyam.h . yaddhi yasyaanurodhena svabhaavamanuvartate . tattasya guNabhuuta.n syaanna pradhaanaadguNo yataH .. 62.. yasmaat . karmaprakaraNaakaa~Nkshij~naana.n karmaguNo bhavet.h . yaddhi prakaraNe yasya tattada~NgaM prachakshate .. 63.. svaruupalaabhamaatreNa yattvavidyaa.n nihanti naH . na tada~NgaM pradhaana.n vaa j~naana.n syaatkarmaNaH kvachit.h .. 64.. samuchchayapakshavaadinaapyavashyametadabhyupagantavyam.h . yasmaat.h . aj~naanamaniraakurvajj~naanameva na sidhyati . vipannakaarakagraama.n j~naana.n karma na Dhaukate .. 65.. ida.n chaapara.n kaaraNa.n j~naanakarmaNoH samuchchayanibarhi . hetusvaruupakaaryaaNi prakaashatamasoriva . virodhiini tato naasti saa~Ngatya.n j~naanakarmaNoH .. 66.. evamupasa.nhR^ite kechitsvasampradaayabalaavashhTambhaadaahuryade\- tadvedaantavaakyaadahaM brahmeti vij~naana.n samutpadyate tannaiva svotpattimaatreNaaj~naana.n nirasyati . ki.n tarhi . ahanyahani draaghiiyasaa kaalenopaasiinasya sato bhaavanopachayaannishsheshham aj~naanamapagachchhati ##"##devo bhuutvaa devaanapyeti ##"## iti shruteH . apare tu bruvate vedaantavaakyajanitamahaM brahmeti vij~naana.n sa.nsargaatmakatvaadaatmavastuyaathaatmyaavagaahyeva na bhavati . ki.n tarhi . etadeva ga~Ngaasrotovatsatatamabhyasyato.anyadevaavaakyaarthaatmaka.n vij~naanaantaramutpadyate . asya pakshadvayasya nivR^ittaya idamabhidhiiyate . sakR^itpravR^ittyaa mR^idnaati kriyaakaarakaruupabhR^it.h . aj~naanamaagamaj~naana.n saa~Ngatya.n naastyato.anayoH .. 67.. eva.n taavadanaanaatve brahmaNi j~naanakarmaNoH samuchchayo niraakR^itaH . athaadhunaa pakshaantaraabhyupagamenaapi pratyavasthaane puurvavadanaashvaaso yathaa tathaabhidhiiyate . anutsaaritanaanaatvaM brahma yasyaapi vaadinaH . tanmatenaapi dussaadhyo j~naanakarmasamuchchayaH .. 68.. tasya vibhaagoktirduushhaNavibhaagapraj~naptaye . brahmaatmaa vaa bhavettasya yadi vaanaatmaruupakam.h . aatmaanaaptirbhavenmohaaditarasyaapyanaatmanaH .. 69.. tatra yadi taavadvaastavenaiva vR^ittena brahma praaptamaatmasvaabhaavyaatkevalamaasuramohaapidhaanamaatra\- mevaanaaptinimitta.n tasminpakshe . mohaapidhaanabha~Ngaaya naiva karmaaNi kaaraNam.h . j~naanenaiva phalaavaaptestatra karma nirarthakam.h .. 70.. anaatmaruupake tu brahmaNi na karma saadhanabhaavaM pratipadyate naapi j~naana.n karmasamuchchitamasamuchchita.n vaa yasmaadanyasya svata eva saadhakasya brahmaNo.apyanyatva.n svata eva siddham.h . tatraivam.h . anyasyaanyaatmataapraaptau na kvachiddhetusaMbhavaH . tasmin satyapi no nashhTaH paraatmaanaM prapadyate .. 71.. aparasmi.nstu pakshe vidhiH . paramaatmaanukuulena j~naanaabhyaasena duHkhinaH . dvaitino.api pramuchyeranna paraatmavirodhinaa .. 72.. itarasmi.nstu pakshe vidherevaanavakaashatvam.h . katham.h . samastavyastabhuutasya brahmaNyevaavatishhThataH . bruuta karmaNi ko hetuH sarvaananyatvadarshinaH .. 73.. sarvakarmanimittasaMbhavaasaMbhavaabhyaa.n sarvakarmasa~Nkarashcha praapnoti . yasmaat.h . sarvajaatyaadimattve.asya nitaraa.n hetasaMbhavaH . visheshha.n hyanupaadaaya karma naiva pravartate .. 74.. syaadvidhiradhyaatmabhimaanaaditi chennaivam.h . yasmaat.h . na chaadhyaatmaabhimaano.api vidushho.astyaasuratvataH . vidushho.apyaasurashchetsyaannishhphalaM brahmadarshanam.h .. 75.. aj~naanakaaryatvaanna samakaala.n naapi krameNa j~naanakarmaNorvastvavastu\- tantratvaatsa~Ngatirastiityeva.n niraakR^ito.api kaasha.n kusha.n vaavalambyaaha .. athaadhyaatmaM punaryaayaadaashrito muuDhataaM bhavet.h . sa karotyeva karmaaNi ko hyaj~na.n vinivaarayet.h .. 76.. siddhatvaachcha na saadhyam.h . yataH . saamaanyetararuupaabhyaa.n karmaatmaivaasya yoginaH . nishshvaasochchhvaasavattasmaanna niyogamapekshate . .. 77.. astu tarhi bhinnaabhinnaatmakaM brahma . tathaa cha sati j~naanakarmaNo saMbhavato bhedaabhedavishhayatvaattayoH . tatra taavadayaM paksha eva na saMbhavati . ki.n kaaraNam.h . na hi bhinno.ayamityabhedabuddhimaniraakR^itya bhedabuddhiH padaarthamaali~Ngate . eva.n hyanabhyupagame bhinnaabhinna\- padaarthayoralaukikatvaM prasajyeta . atha nishhpramaaNakama\- pyaashriiyate tadapyubhayapakshaabhyupagamaadabhedapakshe duHkhi brahma syaadata aaha . bhinnaabhinna.n visheshhaishchedduHkhi syaadbrahma te dhruvam.h . asheshhaduHkhitaa cha syaadaho praj~naatmavaadinaam.h .. 78.. tasmaatsamyagevaabhihita.n na j~naanakarmaNoH samuchchaya ityupasa.nhriyate . tamo.a~Ngatva.n yathaa bhaanoragneshshiitaa~Ngataa yathaa . vaariNashchoshhNataa yadvajj~naanasyaiva.n kriyaa~Ngataa .. 79.. yathoktopapattibalenaiva puurvapakshasyotsaaritatvaadvaktavya.n naavasheshhitamityataH pratipattikarmavatpuurvapakshaparihaaraaya yatki~nchidvaktavyamityata idamabhidhiiyate . ##"##mukteH kriyaabhiH siddhatvaat ##"## ityaadyanuchitaM bahu . yadabhaaNi tadanyaayya.n yathaa tadadhunochyate .. 80.. yo.aya.n kaamyaanaaM pratishhiddhaanaa.n cha tyaagaH pratij~naayate saa pratij~naa taavanna shakyate.anushhThaatum.h . ki.n kaaraNam.h . karmaNo hi nirvR^ittaatmano dvaabhyaaM prakaaraabhyaa.n nivR^ittiH saMbhavatyaarabdhaphalasyopabhogenaanaarabdhaphalasyaashubhasya praayashchittairiti . tR^itiiyo.api tyaagaprakaaro.akartraa\- tmaavabodhaat sa tvaatmaj~naanaanabhyupagamaadbhavataa naabhyupagamyate . tatra yaanyanupabhuktaphalaanyanaarabdhaphalaani taaniishvareNaapi kenachidapi na shakyante parityaktum.h . athaarabdhaphalaani tyajyante taanyapi na shakyante tyaktum.h . ki.n kaaraNam.h . anivR^itteH . anirvR^itta.n hi chikiirshhita.n karma shakyate tyaktuM pravR^ittinivR^ittii prati kartuH svaatantryaat.h . nirvR^itte tu karmaNi tadasaMbhavaadduranushhTheyaH pratij~naanaarthaH . ashakyapratij~naanaachcha . na cha shakyate pratij~naatu.n yaavajjiiva.n kaamyaani pratishhiddhaani cha karmaaNi na karishhyaamiiti sunipuNaanaamapi suukshmaaparaadhadarshanaat.h . pramaaNaabhaavaachcha . na cha pramaaNamasti mokshakaamo nityanaimittike karmaNii kuryaatkaamyapratishhiddhe cha varjayedaarabdhaphale chopabhogena kshapayediti . aanantyaachcha . na chopachitaanaa.n karmaNaamiyattaasti sa.nsaarasyaanaaditvaat.h . na cha kaamyaiH pratishhidhairvaa teshhaa.n nivR^ittirasti shuddhyashuddhisaamye satyavirodhaadityaaha . na kR^itsnakaamyasa.ntyaago.anantatvaatkartumishhyate . nishhiddhakarmaNashchettu vyatiitaanantajanmasu .. 81.. syaanmata.n vyatiitaananantajanmopaattaanaa.n karmaNaam.h . kshayo nityena teshhaa.n chetpraayashchittairyathainasaH . nishhphalatvaanna nityena kaamyaadervinivaaraNaam.h .. 82.. pramaaNaabhaavaachcha . katham.h . paapaapanuttaye vaakyaatpraayashchitta.n yathaa tathaa . gabhyate kaamyahaanaartha.n nitya.n karma na vaakyataH .. 83.. athaapi syaatkaamyaireva kaamyaanaaM puurvajanmopachitaanaa.n kshayo bhavishhyatiiti . tanna . yataH . paapmanaaM paapmabhirnaasti yathaiveha niraakriyaa . kaamyairapi tathaivaastu kaamyaanaamavirodhataH .. 84.. eva.n taavat ##"##mukteH kriyaabhiH siddhatvaat ##"## iti niraakR^itam.h .. athaatmaj~naanasya sadbhaave pramaaNaasaMbhava uktastatparihaaraayaaha . shrutayassmR^itibhissaamaanantyaatkaaminaamiha . vidadhatyuruyatnena karmaato bahukaamadam.h .. 85.. na cha baahulyaM praamaaNye kaaraNabhaavaM pratipadyate . ata aaha . praamaaNyaaya na baahulya.n na hyekatra pramaaNataam.h . vastunyaTanti maanaani tvekatraikasya maanataa .. 86.. yattuukta.n ##"##yatnato viikshamaaNo.api ##"## iti ##--## tatraapi bhavata evaaparaadhaH . kasmaat . yataH . ##"##pariikshya lokaan ##"## ityaadyaa aatmaj~naanavidhaayiniiH . naishhkarmyapravaNaassaadhviiH shrutiiH ki.n na shR^iNoshhi taaH .. 87.. nanu ##"## aatmetyevopaasiita ##"## ##"##aatmaa vaa are drashhTavyaH##"## ityapuurvavidhishruteH purushhasyaatmadarshanakriyaayaa.n niyogo.avasiiyata iti . naivam . apurushhatantratvaadvastuyaathaatmyaj~naanasya sakalaanarthabiijaatmaanavabodhotsaariNo muktihetoriti . vidhyabhyupagame.api naapuurvavidhirayam.h . ata aaha . niyamaH parisa.nkhyaa vaa vidhyartho.api bhavedyataH . anaatmaadarshanenaiva paraatmaanamupaasmahe .. 88.. yachchokta.n ##"##vishvaaso naanyato.asti naH##"## iti ##--## tadapi nidraaturachetasaa tvayaa svapnaayamaanena pralapitam.h . ki.n kaaraNam.h . na hi vayaM pramaaNabalenaikaatmyaM pratipadyaamaha aikaatmyasya svata evaanubhavamaatraatmakatvaat.h . ata eva sarvapramaaNaavataaraasaMbhava.n vakshyati . pramaaNavyavasthaayaashchanubhavamaatraashrayatvaat.h . ata aaha . vaakyaikagamya.n yadvastu naanyasmaattatra vishvaset.h . naa.aprameye svatassiddhe.avishvaasaH kathamaatmani .. 89.. yadapyuktaM ##"##antareNa vidhim ##"## iti##--## tadapyabuddhipuurvakamiva naH pratibhaati . yasmaatkaalaantaraphaladaayishhu karmasvetadghaTate . aatmalaabhakaala eva phaladaayini tvaatmaj~naane naitatsama~njasamityaaha . j~naanaatphale hyavaapte.asminpratyakshe bhavaghaatini . upakaaraaya tanneti na nyaayyaM bhaati no vachaH .. 90.. yadapi jaiminiiya.n vachanamudghaaTayasi ##--## tadapi tadvivakshaaparij~naanaadevodbhaavyate . ki.n kaaraNam.h . yato na jaiminerayamabhipraaya aamnaayaH . sarva eva kriyaartha iti . yadi hyayamabhipraayo.abhavishhyat ##"## athaato brahmajij~naasaa . janmaadyasya yataH ##"## ityevamaadibrahmavastusvaruupamaatrayaathaatmyaprakaashanapara.n gambhiiranyaayasa.ndR^ibdha.n sarvavedaantaarthamiimaa.nsana.n shriimachchhaariiraka.n naasuutrayishhyat.h . asuutrayachcha . tasmaajjaiminerevaayamabhipraayo yathaiva vidhivaakyaanaa.n svaarthamaatre praamaaNyamevamaikaatmyavaakyaanaamapyanadhigata\- vastuparichchhedasaamyaaditi . ata idamabhidhiiyate . adhichodana.n ya aamnaayastasyaiva syaatkriyaarthataa . tattvamasyaadivaakyaanaaM bruuta karmaarthataa katham.h .. 91.. api cha . aikaatmyapaksha ivaadR^ishhTaarthakarmasu bhavatpakshe.api pravR^ittirdurlakshyaa . yataH . svarga.n yiyaasurjuhuyaadagnihotra.n yathaavidhi . dehaadvyutthaapitasyaiva.n kartR^itva.n jaimineH katham.h .. 92.. na cha pratyaakhyaataasheshhashariiraadikarmasaadhanasvabhaava\- syaatmamaatrasya karmasvadhikaaraH . yasmaat.h . sarvapramaaNaasaMbhaavyo hyaha.nvR^ittyaikasaadhanaH . yushhmadarthamanaaditsurjaiminiH preryate katham.h .. 93.. pravR^ittikaaraNaabhaavaachcha . yasmaat.h . sukhaduHkhaadibhiryoga aatmano naahamekshyate . paraaktvaatpratyagaatmatvaajjaiminiH preryate katham.h .. 94.. ki.ncha . na taavadyoga evaasti shariireNaatmanaH sadaa . vishhayairduurato naasti svargaadau syaatkatha.n sukham.h .. 95.. yasmaadanyathaa nopapadyate . naraabhimaanina.n tasmaatkaarakaadyaatmadarshinam.h . mantra aahorariikR^itya ##"##kurvan##"## iti na nirdvayam.h .. 96.. yachchokta.n ##"##virahayya ##"## iti tadapi na samyageva . tathaapi tu na yaa kaachitkriyaa yatra kva chaadhyaaharaNiiyaa ki.n tu yaa yatraabhipretasaMbandha.n ghaTayitu.n shaknotyaakaa~Nkshaa.n cha vaakyasya puurayati saivaadhyaaharaNiiyaa . eva.nvishishhTaa cha kriyaasmaabhirabhyupagataiva . saa tuupaaditsitavaakyaarthaa\- virodhinyeva naabhuutaarthapraadurbhaavaphaleti . shhaDbhaavavikaararahitaatmavastuno nirdhuutaasheshha\- dvaitaanarthasyaaparaadhiinaprakaashasya vijij~naapayishhitatvaadasyasmiityaadikriyaapada.n svamahimasiddhaarthapratipaadanasamarthamabhyupagantavya.n na vipariitaarthapratipaadanaparamiti . dhaavediti na daanaarthe pada.n yadvatprayujyate . edhiityaadi tathaa nechchhetsvataH siddhaarthavaachini .. 97.. na cha yathoktavastuvR^ittapratipaadanavyatirekeNa tattvamasyaadivaakya.n vaakyaarthaantara.n vaktiiti shakyamadhyavasaatumityaaha . tattvamasyaadivaakyaanaa.n svatassiddhaarthabodhanaat.h . arthaantara.n na sa.ndrashhTu.n shakyate tridashairapi .. 98.. yasmaadevam.h . ataH sarvaashramaaNaa.n tu vaa~NmanaHkaayakarmabhiH . svanushhThitairna muktiH syaajj~naanaadeva hi saa yataH .. 99.. tasmaachcha kaaraNaadetadapyupapannam.h . svamanorathasa.nklR^iptapraj~naadhmaatadhiyaamataH . shrotriyeshhveva vaachastaaH shobhante naatmavedishhu .. 100. iti prathamo.adhyaayaH .. 1.. atha dvitiiyo.adhyaayaH . pratyakshaadiinaamaneva.nvishhayatvaatteshhaa.n svaarambhaka\- vishhayopanipaatitvaadaatmanashchaasheshhaprameyavailakshaNyaa\- tsarvaanarthaikahetvaj~naanaapanodij~naanadivaakarodayahetutva.n vastumaatrayaathaatmyaprakaashanapaTiiyasastattvamasyaadervachasa eveti bahviibhirupapattibhiH pradarshitam.h . atastadarthaaratipattau yatkaaraNa.n tadapanayanaaya dvitiiyo.adhyaaya aarabhyate . shraavito vetti vaakyaartha.n nacettattvamasiityataH . tvaMpadaarthaanabhij~natvaadatastatprakriyochyate .. 1.. yo.ayamahaMbrahmeti vaakyaarthastatpratipattirvaakyaadeveti pratyakshaadiinaamaneva.nvishhayatvaadityavaadishha.n tasya vishuddhyarthamanaikaattrikatvaM puurvapakshatvenopasthaapyate . kR^itsnaanaatmanivR^ittau cha kashchidaapnoti nirvR^itim.h . shrutavaakyasmR^iteshchaanyaH smaaryate cha vacho.aparaH .. 2.. etatprasa~Ngena shrotrantaropanyaasamubhayatraapi saMbhaavanaayaaha . vaakyashravaNamaatraachcha pishaachakavadaapnuyaat.h . trishhu yaadR^ichchhikii siddhiH smaaryamaaNe tu nishchitaa .. 3.. naayamanaikaantiko hetuH . yataH . sarvo.ayaM mahimaa j~neyo vaakyasyaiva yathoditaH . vaakyaartha.n na hyR^ite vaakyaatkashchijjaanaati tattvataH .. 4.. vaakya.n cha pratipaadanaaya pravR^itta.n satpratipaadayatyeva sarvapramaaNaanaamapyeva.nvR^ittatvaat.h . naaha.ngraahye na taddhiine na pratya~Nnaapi duHkhini . virodhaH sadasiityasmaadvaakyaabhij~nasya jaayate .. 5.. naaviraktasya sa.nsaaraannivivR^itsaa tato bhavet.h . na chaanivR^ittatR^ishhNasya purushhasya mumukshutaa .. 6.. na chaamumukshorastiiha gurupaadopasarpaNam.h . na vinaa gurusaMbandha.n vaakyasya shravaNaM bhavet .. 7.. tathaa padapadaathau cha na sto vaakyamR^ite kvachit.h . anvayavyatirekau cha taavR^ite staa.n kaimaashrayau .. 8.. anvayavyatirekaabhyaa.n vinaa vaakyaarthabodhanam.h . na syaattena vinaaj~naanaprahaaNa.n nopapadyate .. 9.. vinaaj~naanaprahaaNena purushhaarthaH sudurlabhaH . tasmaadyathoktasiddhyarthaM paro grantho.avataaryate .. 10.. varchaska.n tvannakaaryatvaadyathaa naatmeti gamyate . tadbhaagaH sendriyo dehastadvatkimiti nekshyate .. 11.. aadyantayoranaatmatve prasiddhe madhye.api kaH pratibandhaH . praaganaatmaiva jagdha.n sadaatmataametyavidyayaa . sragaalepanavaddeha.n tasmaatpashyedviviktadhiiH .. 12.. athaivamapi madvachana.n naadriyase svayamevaitasmaachchhariiraad\- ashuchiraasherniraasho bhavishhyasi . manyase taavadasmiiti yaavadasmaanna niiyase . shvabhiH kroDiikR^ite dehe naiva.n tvamabhima.nsyase .. 13.. shira aakramya paadena bhartsayatyaparaan shunaH . dR^ishhTvaa saadhaaraNa.n deha.n kasmaatsakto.asi tatra bhoH .. 14.. shrutiparipraapito.ayamartho.anaatmaa buddhyaadidehaanta itiidamaaha . busavriihipalaalaa.nshairbiijameka.n tridhaa yathaa . buddhimaa.nsapuriishhaa.nshairanna.n tadvadavasthitam.h .. 15.. yathoktaarthapratipattau satyaa.n na raagadveshhaabhyaa.n vikriyate vipashchidityasyaarthasya pratipattaye dR^ishhTaantaH . varchaske saMparityakte doshhatashchaavadhaarite . yadi doshha.n vadettasmai ki.n tatrochchariturbhavet.h .. 16.. tadvatsuukshme tathaa sthuule dehe tyakte vivekataH . yadi doshha.n vadettaabhyaa.n ki.n tatra vidushho bhavet.h .. 17.. etaavadeva hyahaM brahmaasmiiti vaakyaarthaapratipattau kaaraNa.n yaduta buddhyaadau dehaante hyahaMmameti nissandhibandhano grahaH . tadvyatireke hi na kutashchidvibhajyata ekala eva pratyagaatma\- nyavatishhThata ityaaha . ripau bandhau svadehe cha samaikaatmyaM prapashyataH . vivekinaH kutaH kopaH svadehaavayaveshviva .. 18.. itashchaanaatmaa dehaadiH . ghaTaadivachcha dR^ishyatvaattaireva karaNairdR^isheH . svapne chaananvayaajj~nayo deho.anaatmeti suuribhiH .. 19.. dehaadikaaryakaraNasa.nghaatavyatirekaavyatirekadarshinaH pratyakshata eva viruddha.n kaaryamupalabhyate . chaturbhiruhyate yattatsarvashaktyaa shariirakam.h . tuulaayate tadevaaha.ndhiyaaghraatamachetasaam.h .. 20.. prasiddhatvaaprakaraNaarthopasa.nhaaraayaaha . sthuula.n yuktyaa nirasyaiva.n nabhaso niilataamiva . deha.n suukshma.n niraakuryaadato yuktibhiraatmanaH .. 21.. katha.n deha.n suukshma.n niraakR^iryaaditi . uchyate . ahaMmamatvayatnechchhaa naatmadharmaaH kR^ishatvavat.h . karmatvenopalabhyatvaadapaayitvaachcha vastravat.h .. 22.. vaidharmye dR^ishhTaantaH . noshhNimaana.n dahatyagniH svaruupatvaadyathaa jvalan.h . tathaivaatmaatmano vidyaadaha.n naivaavisheshhataH .. 23.. ekasyaatmanaH karmakartR^ibhaavaH sarvathaa nopapadyata iti shrutvaa miimaa.nsakaH pratyavatishhThate . ahaMpratyayagraahyatvaadgraahaka aatmeti tannivR^ittyarthamaaha . yatkarmako hi yo bhaavo naasau tatkartR^iko yataH . ghaTapratyayavattasmaannaaha.n syaaddrashhTR^ikarmakaH .. 24.. atraaha pratyaksheNaatmanaH karmakartR^itvaabhyupagame tatpaadopajiivinaanumaanena pratyakshotsaaraNamayuktamiti chodya.n tanniraakaraNaaya pratyakshopanyaasaH . yatra yo dR^ishyate drashhTraa tasyaivaasau guNo na tu . drashhTR^istha.n dR^ishyataa.n yasmaannaiveyaaddrashhTR^ibodhavat.h .. 25.. pratyaksheNaiva bhavadabhimatasya pratyakshasyaabhaasiikR^itatvaat\- susthamevaanumaanam.h . atastadeva prakriyate tatra cha vikalpaduushhaNaabhidhaanam.h . naatmanaa na tada.nshena guNaH svastho.avagamyate . abhinnatvaatsamatvaachcha nira.nshatvaadakarmataH .. 26.. na yugapannapi krameNobhayathaa chaikasya dharmiNo graahyagraahakatvamupapadyata iti pratipaadanaayaaha . drashhTR^itvenopayuktatvaattadaiva syaanna dR^ishyataa . kaalaantare cheddR^ishyatva.n na hyadrashhTR^ikamishhyate .. 27.. santu kaamamanaatmadharmaa mamatvaadayo yathoktanyaayabalaadanaatmatayaiva cha teshhu vyavahaaraadahaMruupasya tu pratyagaatmasaMbandhitayaiva prasiddherahaMbrahmaasmiiti shruteshchaanaatmadharmatvamayuktamiti chettanna . ahaMdharmastvabhinnashchedahaMbrahmeti vaakyataH . gauro.ahamityanaikaanto vaakya.n tadvyapanetR^i tat.h .. 28.. katha.n vaakya.n tadvyapanetR^i taditi . uchyate . yo.aya.n sthaaNuH pumaaneshha puMdhiyaa sthaaNudhiiriva . brahmaasmiitidhiyaasheshhaa hyahaMbuddhirnivartyate .. 29.. ahaMparichchhedavyaavR^ittau na ki.nchidavyaavR^itta.n dvaitajaatamavashishhyate dvitiiyasaMbandhasya tanmuulatvaat.h . ata aaha . nivR^ittaayaamahaMbuddhau mamadhiiH praviliiyate . ahaMbiijaa hi saa siddhyettamo.abhaave kutaH phaNii .. 30.. vivakshitadR^ishhTaantaa.nshaj~naapanaaya dR^ishhTaantavyaakhyaa . tamo.abhibhuutachitto hi rajjvaaM pashyati roshhaNam.h . bhraantyaa bhraantyaa vinaa tasmaannoraga.n sraji viikshate .. 31.. ananvayaachcha naatmadharmo.aha~NkaaraH . aatmanashchedahaMdharmo yaayaanmuktisushhuptayoH . yato naanveti tenaayamanyadiiyo bhavedaham.h .. 32.. aatmadharmatvaabhyupagame.aparihaaryadoshhaprasaktishcha . yadyaatmadharmo.aha~Nkaaro nityatva.n tasya bodhavat.h . nityatve mokshashaastraaNaa.n vaiyarthaM praapnuyaad{}dhruvam.h .. 33.. syaatparihaaraH svaabhaavikadharmatvaabhyupagame.apyaamraadiphalavaditi chettanna . aamraadeH pariNaamitvaadguNahaanirguNaantaraiH . avikaari tu tadbrahma ##"##na hi drashhTuri##"##tishruteH .. 34.. aha~Nkaarasya chaagamaapaayitvaattaddharmiNashchaanityatvaM praapnoti . aagamaapaayinishhThatvaadanityatvamiyaaddR^ishiH . upayannapayandharmo vikaroti hi dharmiNam.h .. 35.. astvanityatva.n kamupaalabhemahi pramaaNopapannatvaaditi chettanna . sadaaviluptasaakshitva.n svatassiddha.n na paaryate . apahnotu.n ghaTasyeva kushaagriiyadhiyaatmanaH .. 36.. etasmaachcha hetoraha.nkaarasyaanaatmadharmatvamavasiiyataam.h . pramaaNaishchaavagamyatvaadghaTaadivadaha.ndR^isheH . yato raadhiH pramaaNaanaa.n sa katha.n taiH prasidhyati .. 37.. dharmadharmiNoshchetaretaraviruddhaatmakatvaadasa~NgatiH . dharmiNashcha viruddhatvaanna dR^ishyaguNasa~NgatiH . maarutaandolitajvaala.n shaitya.n naagni.n sisR^ipsati .. 38.. tasmaadvisrabdhamupagamyataam.h . drashhTR^itva.n dR^ishyataa chaiva naikasminnekadaa kvachit.h . dR^ishyadR^ishyo na cha drashhTaa drashhTurdarshii dR^ishirna cha .. 39.. sarvasa.nvyavahaaralopashcha praapnoti . yasmaat.h . drashhTaapi yadi dR^ishyaayaa aatmeyaatkarmataa.n dhiyaH . yaugapadyamadR^ishyatva.n vaiyarthya.n chaapnuyaachchhR^itiH .. 40.. kutaH . yasmaat.h . naaluptadR^ishhTerdR^ishyatva.n dR^ishyatve drashhTR^itaa kutaH . syaachcheddR^igeka.n nirdR^ishya.n jagadvaa syaadasaakshikam.h .. 41.. uktayukti.n dR^iDhiikartumaagamodaaharaNopanyaasaH . aartamanyaddR^isheH sarva.n ##"##neti netii##"##ti chaasakR^it.h . vadantii nirguNaM brahma katha.n shrutirupekshyate .. 42.. ##"##mahaabhuutaanyaha.nkaara##"## ityetatkshetramuchyate . na dR^isherdvaitayogo.asti vishveshvaramataadapi .. 43.. adhunaa prakR^itaartho.apasa.nhaaraH . evametaddhirugj~neyaM mithyaasiddhamanaatmakam.h . mohamuula.n sudurbodha.n dvaita.n yuktibhiraatmanaH .. 44.. kuto mithyaasiddhatva.n dvaitasyeti chet.h . na pR^itha~Nnaatmanaa siddhiraatmano.anyasya vastunaH . aatmavatkalpitastasmaadaha.nkaaraadiraatmani .. 45.. tasmaadaj~naanavijR^imbhitametat.h . dR^ishyaaH shabdaadayaH klR^iptaa drashhTR^i cha brahma nirguNam.h . aha.n tadubhaya.n bibhradbhraantimaatmani yachchhati ..46.. tata eveyamabhinnasyaatmano bhedabuddhiH . dR^igekaa sarvabhuuteshhu bhaati dR^ishyairanekavat.h . jalabhaajanabhedena mayuukhasragvibhedavat.h .. 47.. yathoktaarthasya pratipattaye dR^ishhTaantaH . mitrodaasiinashatrutva.n yathaikasyaanyakalpanaat.h . abhinnasya chittestadvadbhedo.antaHkaraNaashrayaH .. 48.. apahaaro yathaa bhaanoH sarvato jalapaatrakaiH . tatkriyaakR^itideshaaptistathaa buddhibhiraatmanaH .. 49.. na cha viruddhadharmaNaamekatraanupapattiH . kalpitaanaamavastutvaatsyaadekatraapi saMbhavaH . kamaniiyaashuchiH svaadviityekasyaamiva yoshhiti .. 50.. na chaaya.n kriyaakaarakaphalaatmaka aabhaasa iishhadapi paramaarthavastu spR^ishati tasya mohamaatropaadaanatvaat.h . abhuutaabhiniveshena svaatmaana.n va~nchayatyayam.h . asatyapi dvitiiye.arthe somasharmapitaa yathaa .. 51.. vastuyaathaatmyaanavabodhapaTalaavanaddhaakshaH san.h . subhruuH sunaasaa sumukhii sunetraa chaaruhaasinii . kalpanaamaatrasaMmohaadraametyaali~Ngate.ashuchim.h .. 52.. sarvasyaanarthajaatasya jihaasitasya muulamaha.nkaara eva tasyaatmanaatmoparaagaat.h . na tu paramaarthata aatmano.avidyayaa tatkaaryeNa vaa saMbadho.abhuudasti bhavishhyati vaa tasyaapariliptadR^ishhTisvaabhaavyaat.h . dR^ishyaanurakta.n taddrashhTR^i dR^ishya.n drashhTranura~njitam.h . ahaMvR^ittyohaya.n rakta.n tannaashe.advaitataatmanaH .. 53.. iha kechichchodayanti yo.ayamanvayavyatirekaabhyaamanaatmata\- yotsaarito.aha.nkaaro vaakyaarthapratipattaye so.aya.n vipariitaarthaH sa.nvR^itto yasmaadahaM brahmaasmiiti brahmaahaMpadaarthayoH saamaanaadhikaraNyashravaNaadanaatmaarthena saamaanaadhikaraNyaM praapnoti . vaktavyaa cha pratyagaatmani tasya vR^ittiriti sochyate prasiddhalakshaNaaguNavR^ittibhiH . naaj~naasishhamiti praaha sushhuptaadutthito.api hi . ayodaahaadivattena lakshaNaM paramaatmanaH .. 54.. pratyaktvaadatisuukshmatvaadaatmadR^ishhTyanushiilanaat.h . ato vR^ittiirvihaayaanyaa hyaha.nvR^ittyopalakshate .. 55.. aatmanaa chaavinaabhaavamathavaa vilaya.n vrajet.h . na tu pakshaantara.n yaayaadatashchaaha.ndhiyochyate .. 56.. kiidR^ikpunarvastu lakshyam.h . naamaadibhyaH paro bhuumaa nishhkalo.akaarako.akriyaH . sa evaatmavataamaatmaa svatassiddhaH sa eva naH .. 57.. aj~naanotthabuddhyaadikartR^itvopaadhimaatmaanaM parigR^ihyaivaanvayavyatirekaabhyaamaha.n sukhii duHkhii chetyaha.nkaaraaderanaatmadharmatvamukta.n kevalaatmaabhyupagame.ashakyatvaatphalaabhaavaachcha . athedaaniimavidyaaparikalpita.n saakshitvamaashritya kartR^itvaadyasheshhapariNaamapratishhedhaayaaha . eshha sarvadhiyaa.n nR^ittamaviluptaikadarshanaH . viikshate.aviikshamaaNo.api nimishhattaddhruvo.adhruvam.h .. 58.. nanu sarvasiddhaantaanaamapi svasvadR^ishhTyapekshayopapannatvaa\- ditaretaradR^ishhTyapekshayaa dussthitasiddhikatvaannaikatraapi vishvaasaM pashyaamo na cha sarvataarkikairaduushhita.n samarthita.n sarvataarkikopadravaapasarpaNaaya vartma saMbhaavayaamaH . uchyate . visrabdhaiH saMbhaavyataamanubhavamaatrasharaNatvaat\- sarvataarkikaprasthaanaanaam.h . tadabhidhiiyate . imaM praashikamuddishya tarkajvarabhR^ishaaturaaH . tvaachchhiraskavachojaalairmohayantiitaretaram.h .. 59.. atraapi chodayanti . anubhavaatmano.api vikriyaabhyupagame.ana\- bhyupagame.api doshha eva . yasmaadaaha . ##"##varshhaatapaabhyaa.n ki.n vyomnashcharmaNyeva tayoH phalam.h . charmopamashchetso.anityaH khatulyashchedasatsamaH ##"## .. 60.. buddhijanmani pu.nsashcha vikR^itiryadyanityataa . athaavikR^itirevaayaM pramaateti na yujyate .. 61.. asya parihaaraH . uurdhva.n gachchhati dhuume khaM bhidyate svinna bhidyate . na bhidyate chetsthaasnutvaM bhidyate chedbhidaasya kaa .. 62.. ityetatpratipattyarthamaaha . avikriyasya bhoktR^itva.n syaadahaMbuddhivibhramaat.h . nauyaanavibhramaadyadvannageshhu gatikalpanam.h .. 63.. yathoktaarthaavishhkaraNaaya dR^ishhTaantaantaropaadaanam.h . yathaa jaatyamaNeH shubhraa jvalantii nishchalaa shikhaa . sa.nnidhyasa.nnidhaaneshhu ghaTaadiinaamavikriyaa .. 64.. ayamatraa.nsho vivakshita iti j~naapanaayaaha . yadavasthaa vyanaktiiti tadavasthaiva saa punaH . bhaNyate na vyanaktiiti ghaTaadiinaamasa.nnidhau .. 65.. tatra cha . sarvadhiivya~njakastadvatparamaatmaa pradiipakaH . sa.nnidhyasa.nnidhaaneshhu dhiivR^ittinaamavikriyaH .. 66.. na prakaashakriyaa kaachidasya svaatmani vidyate . upachaaraatkriyaa saasya yaH prakaashasya sa.nnidhiH .. 67.. maiva.n sha~NkishhThaaH saa.nkhyaraadhyaanto.ayamiti . yataH . yathaa vishuddha aakaashe sahasaivaabhramaNDalam.h . bhuutvaa viliiyate tadvadaatmaniihaakhila.n jagat.h .. 68.. tasmaadeshha kuuTastho na dvaitaM manaagapi spR^ishati . yataH . shabdaadyaakaaranirbhaasaaH kshaNapradhva.nsiniirdR^ishaa . nityo.akramadR^igaatmaiko vyaapnotiiva dhiyo.anisham.h .. 69.. eva.n cha sati buddheH pariNaamitva.n yuktam.h . atiitaanaagatehatyaanyugapatsarvagocharaan.h . vettyaatmavanna dhiiryasmaatteneyaM pariNaaminii .. 70.. tatashchaitatsiddham.h . apashyanpashyatiiM buddhimashR^iNvan shR^iNvatii.n tathaa . niryatno.avikriyo.anichchhannichchhantii.n chaapyaluptadR^ik.h .. 71.. dvishhantiimadvishhannaatmaa kupyantii.n chaapyakopanaH . nirduHkho duHkhinii.n chaiva nissukhaH sukhiniimapi .. 72.. amuhyamaano muhyantii.n kalpayantiimakalpayan.h . smarantiimasmara.nshchaiva shayaanaamasvapanmuhuH .. 73.. sarvaakaaraa.n niraakaaraH svaartho.asvaarthaa.n niri~NganaH . nistrikaalastrikaalasthaa.n kuuTasthaH kshaNabha~Nguraam.h .. 74.. nirapekshashcha saapekshaaM paraachiiM pratyagadvayaH . saavadhi.n nirgateyattaH sarvadeheshhu pashyati .. 75.. etasmaachcha kaaraNaadayamartho vyavasiiyataam.h . duHkhii yadi bhavedaatmaa kassaakshii duHkhino bhavet.h . duHkhinaH saakshitaayuktaa saakshiNo duHkhitaa tathaa .. 76.. puurvasyaiva vyaakhyaanaarthamaaha . narte syaadvikriyaa.n duHkhii saakshitaa kaa vikaariNaH . dhiivikriyaasahasraaNaa.n saakshyato.ahamavikriyaH .. 77.. eva.n sarvasmin vyabhichaariNyaatmavastvevaavyabhichaariityanubhavato vyavasthaapanaayaaha . pramaaNatannibheshhvasyaa nochchhittirmama sa.nvidaH . matto.anyadruupamaabhaati yattatsyaatkshaNabha~Ngi hi .. 78.. utpattisthitibha~Ngeshhu kumbhasya viyato yathaa . notpattisthitinaashaassyurbuddherevaM mamaapi cha ..79.. sukhaduHkhasaMbandhaanaa.n cha pratyakshatvaanna shraddhaamaatragraahyametat.h . sukhaduHkhaadisaMbandhaa.n yathaa daNDena daNDinam.h . raadhako viikshate buddhi.n saakshii tadvadasa.nhataH .. 80.. etasmaachcha hetordhiyaH pariNaamitva.n yuktam.h . yenaivaasyaa bhavedyogaH sukhakumbhaadinaa dhiyaH . ta.n vidantii tadaivaanya.n vetti naato vikaariNii .. 81.. asyaashcha kshaNabha~Ngaratve svayamevaatmaa saakshii . na hi kuuTasthaavabodhamantareNa buddherevaavirbhaavatirobhaavaadi\- siddhirasti . pariNaamidhiyaa.n vR^itta.n nityaakramadR^igaatmanaa . shhaDbhaavavikriyaameti vyaapta.n khenaa~Nkaro yathaa .. 82.. sata aatmanashchaavikaaritve yuktiH . smR^itisvapnaprabodheshhu na kashchitpratyayo dhiyaH . dR^ishaavyaapto.astyato nityamavikaarii svaya.ndR^ishiH .. 83.. eva.n taavatparaabhyupagataprakriyaaprasthaanena nirastaasheshhavikaaraikaatmyaM pratipaaditamupapattibhiH . athaadhunaa shrautiiM prakriyaamavalambyochyate . astu vaa pariNaamo.asya dR^isheH kuuTastharuupataH . kalpito.api mR^ishhaivaasau daNDasyevaapsu vakrataa .. 84.. shhaTsu bhaavavikaareshhu nishhiddheshvevamaatmani . doshhaH kashchidihaasaktu.n na shakyastaarkikashvabhiH .. 85.. prakR^itamevopaadaaya buddheH pariNaamitvamaatmanashcha kuuTasthatva.n yuktibhiruchyate . pratyartha.n tu vibhidyante buddhayo vishhayonmukhaaH . na bhidaavagatestadvatsarvaastaashchinnibhaa yataH .. 86.. svasaMbaddhaartha eva . saavasheshhaparichchhedinyata eva na kR^itsnavit.h . no chetpariNamedbuddhiH sarvaj~naa svaatmavadbhavet.h .. 87.. ato.avagaterekatvaat.h . chaNDaalabuddheryardR^i.rshhTR^i tadeva brahmabuddhidR^ik.h . eka.n tadubhayorjyotirbhaasyabhedaadanekavat.h .. 88.. kasmaat.h . avasthaadeshakaalaadibhedo naastyanayoryataH . tasmaajjagaddhiyaa.n vR^itta.n jyotireka.n sadekshate .. 89.. sarvadeheshhvaatmaikatve pratibuddhaparamaarthatattvasyaa\- pyapratibuddhadehasaMbaddhaadasheshhaduHkhasaMbandha iti chettanna . bodhaatpraagapi duHkhitva.n naanyadehotthamasti naH . bodhaaduurdhva.n kutastatsyaadyatra svagatamapyasat.h .. 90.. na cheya.n svamaniishhiketi graahyam.h . kutaH . shrutyavashhTambhaat.h . shabdaadyaakaaranirbhaasaa haanopaadaanadharmiNii . bhaasyetyaaha shrutirdR^ishhTiraatmano.apariNaaminaH .. 91.. kaa tvasau shrutiH . dR^ishhTerdrashhTaaramaatmaana.n na pashyerdR^ishyamaanayaa . vij~naataaramare kena vijaaniiyaaddhiyaaM patim.h .. 92.. yasmaatsarvapramaaNopapanno.ayamarthastasmaadato.anyathaavaadino jaatyandhaa ivaanukampaniiyaa ityaaha . tadetadadvayaM brahma nirvikaara.n kubuddhibhiH . jaatyandhagajadR^ishhTyeva koTishaH parikalpyate .. 93.. pramaaNopapanasyaarthasyaasaMbhaavanaattadanukampaniiyatvasiddhiH . tadetadaaha . yadyadvisheshhaNa.n dR^ishhTa.n naatmanastadananvayaat.h . khasya kumbhaadivattasmaadaatmaa syaannirvisheshhaNaH .. 94.. atashchaatmano bhedaasa.nsparsho bhedasya mithyaasvaabhaavyaadata aaha . avagatyaatmano yasmaadaagamaapaayi kumbhavat.h . saaha.nkaaramida.n vishva.n tasmaattatsyaatkachaadivat.h .. 95.. sarvasyaivaanumaanavyaapaarasya phalamiyadeva yadvivekagrahaNam.h . taduchyate . buddheranaatmadharmatvamanumaanaatprasiddhyati . aatmano.apyadvitiiyatvamaatmatvaadeva siddhyati .. 96.. yadyapyaya.n grahiitR^igrahaNagraahyagR^ihiititatphalaatmaka aabrahmastambaparyantaH sa.nsaaro.anvayavyatirekaabhyaamanaatmatayaa nirmaalyavadapaviddhaH . tathaapi tu naivaasau svatassiddhaatma\- vyatiriktaanaatmaprakR^itipadaarthavyapaashrayaH saa.nkhyaanaamiva . ki.n tarhi . svatassiddhaanuditaanastamitakuuTasthaatmapraj~naanamaatra\- shariirapratibimbitaavichaaritasiddhaatmaanavabodhaashraya eva tadupaadaanatvaattasyetiimamartha.n nirvaktukaama aaha . R^ite j~naana.n na santyarthaa asti j~naanamR^ite.api taan.h . eva.n dhiyo hirugjyotirvivichyaadanumaanataH .. 97.. yasmaatpramaaNaprameyavyavahaara aatmaanavabodhaashraya eva tasmaatsiddhamaatmano.aprameyatvam.h . naiva hi kaarya.n svakaaraNamatila~Nghyaanyatraakaaraka aaspadamupanibadhnaati . ata aaha . vyavadhiiyanta evaamii buddhidehaghaTaadayaH . aatmatvaadaatmanaH kena vyavadhaanaM manaagapi .. 98.. svayamanavagamaatmakatvaadanavagamaatkatva.n cha mohamaatropaadaanatvaat.h . pramaaNamantareNaishhaaM buddhyaadiinaamasiddhataa . anubhuutiphalaarthitvaadaatmaa j~naH kimapekshate .. 99.. vakshyamaaNetaretaraadhyaasasiddhyarthamuktavyatirekaanuvaadaH . ghaTabuddherghaTaachcharthaaddrashhTuryadvadvibhinnataa . ahaMbuddherahaMgamyaadduHkhinashcha tathaa dR^isheH .. 100.. evametayoraatmaanaatmanoH svataH parataH siddhayorlaukikarajju\- sarpaadhyaaropavadavidyopaashraya evetaretaraadhyaaropa ityetadaaha . abhrayaana.n yathaa mohaachchhashabhR^ityadhyavasyati . sukhitvaadiindhiyo dharmaa.nstadvadaatmani manyate .. 101 .. dagdhR^itva.n cha yathaa vahnerayaso manyate kudhiiH . chaitanya.n tadvadaatmiiyaM mohaatkartari manyate .. 102.. sarva evaayamaatmaanaatmavibhaagaH pratyakshaadipramaaNavartma\- nyunapatito.avidyotsa~Ngavartyeva na paramaatmavyapaashrayaH . asyaashchaavidyaayaaH sarvaanarthahetoH kuto nivR^ittiriti chettadaaha . duHkharaashervichitrasya seyaM bhraantishchirantanii . muula.n sa.nsaaravR^ikshasya tadbaadhastattvadarshanaat.h .. 103.. tadbaadhastattvadarshanaaditi kutaH saMbhaavyata iti chedata aahaagopaalaavipaalapaNDitamiyameva prasiddhiH . apramotthaM pramotthena j~naana.n j~naanena baadhyate . ahirajjvaadivadbaadho dehaadyaatmamatestathaa .. 104.. laukikaprameyavailakshaNyaadaatmano nehaanadhigataadhigamaH pramaaNaphalam.h . avidyaanaashamaatra.n tu phalamityupacharyate . naaj~naataj~naapana.n nyaayyamavagatyekaruupataH .. 105.. yasmaadaatmaanavabodhamaatropaadaanaaH pramaatraadayastasmaat.h . na vidantyaatmanaH sattaa.n drashhTR^idarshanagocharaaH . na chaanyonyamato.amiishhaa.n j~neyatvaM bhinnasaadhanam.h .. 106.. drashhTraaderasaadhaaraNaruupaj~naapanaayaaha . baahya aakaaravaan graahyo grahaNa.n nishchayaadimat.h . anvayyahamiti j~neyaH saakshii tvaatmaa dhruvaH sadaa .. 107.. sarvakaarakakriyaaphalavibhaagaattmakasa.nsaarashuunya aatmeti kaarakakriyaaphalavibhaagasaakshitvaadaatmanastadaaha . graahakagrahaNagraahyavibhaage yo.avibhaagavaan.h . haanopaadaanayossaakshii haanopaadaanavarjitaH .. 108.. graahakaadinishhThaiva graahakaadibhaavaabhaavavibhaagasiddhiH kasmaanneti chettadaaha . svasaadhana svaya.n nashhTo na naasha.n vettyabhaavataH . ata eva na chaanyeshhaamato.asau bhinnasaakshikaH .. 109.. graahakaaderanyasaakshipuurvakatvasiddheH svasaakshiNo.apyanyasaakshipuurvakatvaa\- danavastheti chettanna saakshiNo vyatiriktahetvanapekshatvaadata aaha . dhiivannaapekshate siddhimaatmaanyasmaadavikriyaH . nirapekshamapekshyaiva siddhantyanye na tu svayam.h .. 110.. yato graahakaadishhvaatmabhaavo.avidyaanibandhana eva tasmaadanvayavyatirekaabhyaa.n vibhajyaanaatmanaH svayam.h . utpattisthitinaasheshhu yo.avagatyaiva vartate . jagato.avikaarayaavehi tamasmiiti na nashvaram.h .. 111.. svatassiddhaatmachaitanyapratibimbitaavichaaritasiddhikaatmaanava\- bodhotthetaretarasvabhaavaapekshasiddhatvaatsvatashchaasiddhe\- ranaatmano dvaitendrajaalasya . na svaya.n svasya naanaatva.n naavagatyaatmanaa yataH . nobhaabhyaamapyatassiddhamadvaita.n dvaitabaadhayaa .. 112.. yathoktaarthapratipattidraDhimne shrutyudaaharaNopanyaasaH . nityaavagatiruupatvaatkaarakaadirna chaatmanaH . asthuula.n netinetiiti na jaayata iti shrutiH .. 113.. sarvasyaasya graahakaaderdvaitaprapa~nchasyaatmaanavabodha\- maatropaadaanasya svaya.n seddhumashakyatvaadaatmasiddheshchaa\- nupaadeyatvaat.h . aatmanashchennivaaryante buddhidehaghaTaadayaH . shhashhThagocharakalpaaste vij~neyaaH paramaarthataH .. 114.. kuto nyaayabalaadeva.n nishchitaM pratiiyate . yasmaat.h . nityaa.n sa.nvidamaashritya svatassiddhaamavikriyaam.h . siddhaayante dhiyo bodhaastaa.nshchaashritya ghaTaadayaH .. 115.. yasmaanna kayaachidapi yuktyaatmanaH kaarakatva.n kriyaatvaM phalatva.n chopapadyate tasmaadaatmavastuyaathaatmyaanavabodha\- maatropaadaanatvaannabhasiiva rajodhuumatushhaara niihaaraniila\- tvaadyadhyaaso yathoktaatmani sarvo.aya.n kriyaakaarakaphalaatmaka\- sa.nsaaro.ahaMmamatvayatnechchhaadimithyaadhyaasa eveti siddhamimamarthamaaha . ahaMmithyaabhishaapena duHkhyaatmaa tadbubhutsayaa . itaH shruti.n tayaa netiityuktaH kaivalyamaasthitaH .. 116.. tasyaasya mumukshoH shrautaadvachasaH svapnanimittotsaaritanidrasyeveya.n nishchitaarthaa pramaa jaayate . naaha.n na cha mamaatmatvaatsarvadaanaatmavarjitaH . bhaanaaviva tamodhyaaso.apahnavashcha tathaa mayi .. 117.. so.ayamevaMpratipaannasvabhaavamaatmaanaM pratipanno.anukroshati . yatra tvasyeti saaTopa.n kR^itsnadvaitanishhedhiniim.h . protsaarayantii.n sa.nsaaramapyashraushha.n na ki.n shrutim.h .. 118.. ityomityavabuddhaatmaa nishhkalo.akaarako.akriyaH . virakta iva buddhyaaderekaakitvamupeyivaan.h .. 119.. iti dvitiiyo.adhyaayaH .. 2.. atha tR^itiiyo.adhyaayaH . sarvo.ayaM pramitipramaaNaprameyapramaatR^ilakshaNa aabrahmastambaparyanto mithyaadhyaasa eveti bahusha upapattibhiratishhThipam.h . aatmaa cha janmaadishhaDbhaavavikaaravarjitaH kuuTasthabodha eveti sphuTiikR^itam.h . tayoshcha mithyaadhyaasakuuTasthaatmanornaantareNaaj~naana.n saMbandho.anyatra chodanaaparipraapitaat yathaa ##"##iyamevargagniH saama##"## iti . tachchaaj~naana.n svaatmamaatra nimitta.n na saMbhavatiiti kasyachitkasmi.nshchidvishhaye bhavatiityabhyupagantavyam.h . iha cha padaarthadvaya.n nirddhaaritamaatmaanaatmaa cha . tatraanaatmanastaavannaaj~naanenaabhisaMbandhaH . tasya hi svaruupamevaaj~naana.n na hi svato.aj~naanasyaaj~naana.n ghaTate . saMbhavadapyaj~naanasvabhaave.aj~naana.n kamatishaya.n janayet.h . na cha tatra j~naanapraaptirasti yena tatpratishhedhaatmakamaj~naana.n syaat.h . anaatmanashchaaj~naanaprasuutattvaat.h . na hi puurvasiddha.n sattatolabdhaatmalaabhasya setsyata aashrayasyaashrayi saMbhavati . tadanapekshasya cha tasya nissvabhaavatvaat.h . etebhya eva hetubhyo naanaatmavishhayamaj~naana.n saMbhavatiiti graahyam.h . eva.n taavannaanaatmano.aj~naanitva.n naapi tadvishhayamaj~naanam.h . paarisheshhyaadaatmana evaastvaj~naana.n tasyaaj~no.asmiityanubhavadarshanaat.h . ##"##so.ahaM bhagavo mantravidevaasmi naatmavit.h ##"##iti shruteH . na chaatmano.aj~naanasvaruupataa tasya chaitanyamaatrasvaabhaavyaa\- datishayashcha saMbhavati j~naanaviparilopo j~naanapraapteshcha saMbhavastasya j~naanakaaritvaat.h . na cha aj~naanakaaryatva.n kuuTasthaatmasvaabhaavyaadaj~naanaanapekshasya chaatmanaH svata eva svaruupasiddheryuktamaatmana evaaj~natvam.h . ki.nvishhayaM punastadaatmano.aj~naanam.h . aatmavishhayamiti bruumaH . nanvaatmano.api j~naanasvaruupatvaadananyatvaachcha j~naanaprakR^ititvaadibhyashcha hetubhyo naivaaj~naana.n ghaTate . ghaTata eva . katham.h . aj~naanamaatranimittatvaattadvibhaagasya sarpaatmateva rajjvaaH . tasmaattadapanuttau dvaitaanarthaabhaavaH . tadapanodashcha vaakyaadeva tatpadapadaarthaabhij~nasya . ato vaakyavyaakhyaanaayaadhyaaya aarabhyate . tatra yathoktena prakaareNa tattvamasyaadivaakyopanivishhTapadapadaarthayoH kR^itaanvayavyatirekaH . yadaa naa tattvamasyaaderbrahmaasmiityavagachchhati . pradhvastaahaMmamo naiti tadaa giirmanasoH sR^itim.h .. 1.. yadaiva tadartha.n tvamarthe.avaiti tadaivaavaakyaarthataaM pratipadyate giirmanasoH sR^iti.n na pratipadyata iti . kuta etaddhyavasiiyate . yasmaat.h . tatpadaM prakR^itaartha.n syaattvaMpadaM pratyagaatmani . niilotpalavadetaabhyaa.n duHkhyanaatmatvavaaraNe .. 2.. eva.n kR^itaanvayavyatireko vaakyaadevaavaakyaarthaM pratipadyata ityuktamatastadvyaakhyaanaaya suutropanyaasaH . saamaanaadhikaraNya.n cha visheshhaNavisheshhyataa . lakshyalakshaNasaMbandhaH padaarthapratyagaatmanaam.h .. 3.. asmin suutra upanyaste kashchichchodayati yo.aya.n vaakyaarthapratipattau puurvaadhyaayenaanvayavyatirekalakshaNo nyaayaH sarvakarmasa.nnyaasapuurvako.abhihitaH kimaya.n vidhiparipraapitaH ki.n vaa svarasata evaatra pumaanpravartata iti . ki.nchaataH . shR^iNu . yadyaatmavastusaakshaatkaraNaaya vidhiparipraapito.aya.n nyaayastadaavashyamaatmavastusaakshaatkaraNaaya vyaavR^ittashubhaashubhakarmaraashirekaagramanaa anvayavyatirekaabhyaa.n yathoktaabhyaamaatmadarshana.n karoti . aparisamaapyaatmadarshana.n tataH prachyavamaana aaruuDhapatito bhavati . yadi punaryadR^ichchhaataH pravartate tadaa na kashchiddoshha iti . vidhiparipraapita iti bruumo yata aaha . shamaadisaadhanaH pashyedaatmanyaatmaanama~njasaa . anvayavyatirekaabhyaa.n tyaktvaa yushhmadasheshhataH .. 4.. yushhmadarthe parityakte puurvoktairhetubhiH shrutiH . viikshaapannasya ko.asmiiti tattvamityaaha sauhR^idaat.h .. 5.. atraapi chodayanti saa.nkhyaaH . shariirendriyamanobuddhi\- shhvanaatmasvaatmeti nissandhibandhanaM mithyaaj~naanamaj~naana.n tannibandhano hyaatmano.anekaanarthasaMbandhastasya chaanvayavyatirekaabhyaameva nirastattvaannirvishhaya.n tattvamasyaadivaakyaM praaptam.h . tasmaadvaakyasya chaishha mahimaa yo.ayamaatmaanaatmanorvibhaaga iti . tanniraakaraNaayedamuchyate . bhedasa.nvidida.n j~naanaM bhedaabhaavashcha saakshiNi . kaaryametadavidyaayaa j~naatmanaa tyaajayedvachaH .. 6.. j~naatmanaa tyaajayedvacha ityupashrutyaaha kashchit.h . mithyaaj~naanavyatirekeNaatmaanavabodhasyaabhaavaatki.n vaakyena nivartate . aj~naana.n hi naama j~naanaabhaavastasya chaavastusvaabhaavyaatkutaH sa.nsaarakaaraNatva.n na hyasataH sajjanmeshhyate ##"##kutastu khalu somyaiva.n syaat ##"## iti ##"##kathamasataH sajjaayeta ##"## iti shruteriti . atrochyate . aj~naata eva sarvo.arthaH praagyato buddhijanmanaH . ekenaiva sataa sa.nshcha sannaj~naato bhavettataH .. 7.. sannaj~naato bhavettata ityuktamadhastatena shlokena . ko.asau sannaj~naata ityapekshaayaa.n tatsvaruupapratipaadanaayaaha . pramitsaayaa.n ya aabhaati svayaM maatR^ipramaaNayoH . svamahimnaa cha yassiddhaH so.aj~naataartho.avasiiyataam.h .. 8.. atra kechidaahuH . yatki.nchidiha vaakya.n laukika.n vaidika.n vaa tatsarva.n sa.nsargaatmakameva vaakyaartha.n gamayati . atastattvamasyaadivaakyebhyaH sa.nsargaatmakamahaM brahmeti vij~naaya taavannididhyaasiita yaavadavaakyaarthaatmakaH pratyagaatmavishhayo.avabodho.ahaM brahmeti samabhijaayate . tasmaadeva vij~naanaatkaivalyamaapnotiiti tanniraakaraNaayedamuchyate . saamaanaadhikaraNyaaderghaTetarakhayoriva . vyaavR^itteH syaadavaakyaarthaH saakshaannastattvamarthayoH .. 9.. kuto.avaakyaartho.avasiiyata iti chettatpratipattyartha.n visheshhaNavisheshhyayoH saamarthyoktiH . nirduHkhitva.n tvamarthasya tadarthena visheshhaNaat.h . pratyaktaa cha tadarthasya tvaMpadenaasya sa.nnidheH .. 10.. ukta.n saamaanaadhikaraNya.n visheshhaNavisheshhyabhaavashcha sa.nkshepato.atha lakshyalakshaNavyaakhyaanaayaaha . kuuTasthabodhapratyaktvamanimitta.n sadaatmanaH . boddhR^itaahantayorhetustaabhyaa.n tenopalakshyate .. 11.. buddheH kuuTasthabodhapratyaktvanimitte boddhR^itaapratyaktve ye tvasaadhaaraNe tayorvisheshhavachanam.h . boddhR^itaa kartR^itaa buddheH karmataa syaadahantayaa . tayoraikya.n yathaa buddhau puurvayorevamaatmani .. 12.. yathaa buddhau puurvayorevamaatmaniityatideshena buddhisaadharmya\- vidhaanaannaanaatvaprasaktau tadapavaadaarthamaaha . dharmadharmitvabhedo.asyaaH so.api naivaatmano yataH . pratyagjyotirato.abhinnaM bhedahetorasaMbhavaat.h .. 13.. bhedahetasaMbhava.n darshayannaaha . na kasyaa.nchidavasthaayaaM bodhapratyaktvayorbhidaa . vyabhichaaro.athavaa dR^ishhTo yathaahantadvidossadaa .. 14.. yasmaadaj~naanopaadaanaayaa eva buddherbhedo naatmanastasmaadetatsiddham.h . kuuTasthabodhato.advaita.n saakshaattvaM pratyagaatmanaH . kuuTasthabodhaadboddhrii dhiiH svato hiiya.n vinashvarii .. 15.. athaadhunaa prakR^itasyaiva pariNaaminaH kuuTasthasya cha lakshaNamuchyate . visheshha.n ka.nchidaashritya yatsvaruupaM pratiiyate . pratyabhij~naapramaaNena pariNaamii sa dehavat.h .. 16.. saamaanyaachcha visheshhaachcha svamahimnaiva yo bhavet.h . vyuthyaayaapyavikaarii syaatkumbhaakaashaadivattu saH .. 17.. aatmano buddheshcha bodhapratyagaatmatvamabhihita.n tayorasaadhaaraNalakshaNaabhidhaanaarthamaaha . buddheryatpratyagaatmatva.n tatsyaaddehaadyupaashrayaat.h . aatmanastu svaruupa.n tannabhasaH sushhitaa yathaa .. 18.. boddhR^itva.n tadvadevaasyaaH pratyayotpattihetutaH . aatmanastu svaruupa.n tattishhThantiiva mahiibhR^itaH .. 19.. tayoH kuuTasthapariNaaminoraatmaanavabodha eva saMbandhaheturna punarvaastavaH kashchidapi saMbandha upapadyata ityaaha . samyaksa.nshayamithyaatvairdhiireveya.n vibhajyate . haanopaadaanataamiishhaaM mohaadadhyasyate dR^ishau .. 20.. kutaH kuuTasthaatmasiddhiriti chedyataH . na haana.n haanamaatreNa nodayo.apiiyataa yataH . tatsiddhiH syaattu taddhiine haanaadaanavidharmake .. 21.. evam.h . aagamaapaayihetubhyaa.n dhuutvaa sarvaananaatmanaH . tatastattvamasiityetaddhantyasmadi nija.n tamaH .. 22.. ityaadi punaHpunaruchyate granthalaaghavaadbuddhilaaghavaM prayojakamiti . tatra yadyapi tattvamasyaadivaakyaadupaadi\- tsitaadvitiiyaatmaarthavatpaarokshyasadvitiiyaarthaH pratiiyate . tathaapi tu naivaasaavarthaH shrutyaa taatparyeNa pratipipaadayishhitaH praagapetasya pratiitatvaaditiimamarthamaaha . tadityetatpada.n loke bahvarthapratipaadakam.h . aparityajya paarokshyamabhidhaanotthameva tat.h .. 23.. tvamityapi pada.n tadvatsaakshaanmaatraarthavaachi tu . sa.nsaaritaamasa.ntyajya saapi syaadabhidhaanajaa .. 24.. viruddhoddeshanatvaachcha paarokshyaduHkhitvayoravivakshitatvamityaaha . uddishyamaana.n vaakyastha.n noddeshanaguNaatvitam.h . aakaa~Nkshitapadaarthena sa.nsargaM pratipadyate .. 25.. yata etadevamato.anupaaditsitayorapi tattvamarthayorvisheshhaNavisheshhyabhaavo bhedasa.nsargarahitavaakyaarthalakshaNaayaivetyupasa.nhaaraH . tado visheshhaNaarthatva.n visheshhyatva.n tvamastathaa . lakshyalakshaNasaMbandhastayoH syaatpratyagaatmanaa .. 26.. kathaM punaravivakshitaviruddhanirasyamaanasya lakshaNaarthatvam.h . lakshaNa.n sarpavadrajjvaaH pratiichaH syaadaha.n tathaa . tadbaadhenaiva vaakyaartha.n vetti so.api tadaashrayaat.h .. 27.. iya.n chaavaakyaarthapratipattiranvayavyatirekaabhij~nasyaiva . yasmaat.h . yaavadyaavannirasyaaya.n dehaadiinpratyaga~nchati . taavattaavattadartho.api tvamarthaM pravivikshati .. 28.. kasmaatpunaH kaaraNaaddehaadyanaatmatvapratipattaavevaatmaa tadarthamaatmatvenaabhili~Ngate na viparyaya iti . uchyate . pratyagaatmaanavabodhasyanaatmasvaabhaavyaattadabhinirvR^ittashchaayaM buddhyaadidehaantastasminnaatmatvamavidyaakR^itamevaatmatvamivaanaa\- tmatvamapi saavidyasyaiva . yato niravidyo vidvaanavaakyaartharuupa eva kevalo.avashishhyate tasmaaduchyate . dehaadivyavadhaanatvaattadartha.n svayamapyataH . paarokshyeNaiva jaanaati saakshaattva.n tadanaatmanaH .. 29.. yathoktaarthapratipattisaukaryaaya dR^ishhTaantopaadaanaam.h . pratyagudbhutapittasya yathaa baahyaarthapiitataa . chaitanyaM pratyagaatmiiyaM bahirvaddR^ishyate tathaa .. 30.. yasmaadevamato vishuddhamavasiiyataam.h . padaanyuddhR^itya vaakyebhyo hyanvayavyatirekataH . padaarthaa.Nllokato buddhvaa vetti vaakyaarthama~njasaa .. 31.. kutaH punaH saamaanyamaatravR^itteH padasya vaakyaarthapratipattihetutvamiti . baaDham.h . saamaanya.n hi padaM bruute visheshho vaakyakartR^ikaH . shrutyaadipratibaddha.n sadvisheshhaarthaM bhavetpadam.h .. 32.. anvayavyatirekapurassara.n vaakyameva saamaanaadhikaraNyaadinaavidyaa\- paTalapradhva.nsadvaareNa mumukshu.n svaaraajye.abhishhechayati na tvanvayavyatirekamaatrasaadhyo.ayamartha ityaaha . buddhyaadiinaamanaatmatva.n li~Ngaadapi cha sidhyati . nivR^ittistaavataa netiityato vaakya.n samaashrayet.h .. 33.. na kevalamanumaanamaatrasharaNo.abhilashhitamartha.n na praapnotiityanartha.n chaapnotiityaaha . anaadR^itya shrutiM mohaadato bauddhaastamasvinaH . aapedire niraatmatvamanumaanaikachakshushhaH .. 34.. na chaanaadare kaaraNamasti . yasmaatsarvatraivaanaadaranimittaM pramaaNasya pramaaNaantarapratipannapratipaadana.n vaa vipariitapratipaadana.n vaa sa.nshayitapratipaadana.n vaa na vaa pratipaadanamiti####--#### na chaiteshhaamanyatamadapi kaaraNamasti . yata aaha . maanaantaraanavashhTabdha.n nirduHkhyaatmaanama~njasaa . bodhayantii shrutiH kena na pramaaNamitiiryate .. 35.. na cha sa.nshayitavyamavagamayati . yataH . sarvasa.nshayahetau hi niraste kathamaatmani . jaayeta sa.nshayo vaakyaadanumaanena yushhmadi .. 36.. api cha . yatra syaatsa.nshayo naasau j~neya aatmeti paNDitaiH . na yataH sa.nshayapraaptiraatmano.avagatitvataH .. 37.. anavabodhakatva.n tu duurotsaaritameva . yata aaha . bodhe.apyanubhavo yasya na katha.nchana jaayate . ta.n kathaM bodhayechchhaastra.n loshhTa.n narasamaakR^itim.h .. 38.. anvayavyatirekapurassara.n vaakyamevaavaakyaartharuupamaatmaanaM pratipaadayatiityasya pakshasya draDhimna shrutyudaaharaNamupanyasyati . jighraaNiimamaha.n gandhamiti yo vettyavikriyaH . sa aatmaa tatpara.n jyotiH shirasiida.n vachaH shruteH .. 39.. yathaa ##"##tatsatya.n sa aatmaa tattvamasi ##"## ityasya sheshhatvenaanvayavyatirekashrutiryathaa ##"##ya eshho.akshiNi purushho dR^ishyate ##"## ityaadyaa ##"##atha yo vededa.n jighraaNi ##"## ityantaa tathaa ##"##ahaM brahmaasmi ##"## ityasya sheshhaH . ahamaH pratyagaatmaartho nirastaasheshhayushhmadaH . bambhaNiiti shrutirnyaayyaa yo.ayamityaadinaa.asakR^it.h .. 40.. kathaM punarayamartho.avasiiyate aha.nvyaajenaatraatmaartho bubodhayishhita iti . yataH . eshha aatmaa svaya.njyotii ravisomaagnivaakshu saH . iteshhvasta.n dR^igevaaste bhaasaya.nchittacheshhTitam.h .. 41.. nirNenekti cha pR^ishhTo muniH . aatmanaivetyupashrutya ko.ayamaatmetyudiirite . buddheH para.n svatomuktamaatmaana.n munirabhyadhaat.h .. 42.. yasmaachchaatmaatraaha.nvyaajena pratya~Nmaatro jigraahayishhitastasmaadaha.nvR^ittiH svaruupasya vilayenaiva vaakyaarthaavagamaaya kaaraNatvaM pratipadyata itiimamarthamaaha . aha.nvR^ittyaiva tadbrahma yasmaadeshho.avagachchhati . tatsvaruupalayenaataH kaaraNa.n syaadaha.nkR^itiH .. 43.. ata eva cha yaH pratij~naato.artho ##"##naaha.ngraahye na taddhiine ##"##ityaadiH sa yuktibhirupapaadita iti kR^itvopasa.nhriyate . gR^ihiitaahaMpadaarthashchetkasmaajj~no na prapadyate . pratyakshaadivirodhaachchetpratiichyuktirna yushhmadi .. 44.. puurvasyaiva shlokaarthasya vispashhTaarthamaaha . paraa~nchyeva tu sarvaaNi pratyakshaadiini naatmani . pratiichyeva pravR^itta.n tatsadasiiti vacho.a~njasaa .. 45.. tasmaatpramaatR^ipramaaNaprameyebhyo hiiyamaanopaadiiyamaanebhyo.anvayavyatirekaabhyaaM mu~njeshhiikaavadasheshhabuddhivikriyaasaakshitayaatmaana.n nishhkR^ishhya tattvamasyaadivaakyebhyo.apuurvaadilakshaNamaatmaana.n vijaaniiyaat.h . tadetadaaha . aha.n duHkhii sukhii cheti yenaayaM pratyayo.adhruvaH . avagatyanta aabhaati sa ma aatmeti vaakyadhiiH .. 46.. pramaaNaantaraanavashhTabdha.n nirastaasheshhakaarya\- kaaraNaatmakadvaitaprapa~ncha.n satyaj~naanaananda\- lakshaNamaatmaana.n tattvamasyahaMbrahmaasmiityaadivaakya.n sa.nshayitamithyaaj~naanaaj~naanapradhva.nsamukhena saakshaadaparokshaatkaratalanyastaamalakavatpratipaadayatyeve\- tyasakR^idabhihitam.h . tatra kechidaahuH##--##tattvamasyaadivaakyai\- ryathaavasthitavastuyaathaatmyaanvaakhyaananishhThairna yathokto.arthaH pratipattu.n shakyate.abhidhaashrutitvaatteshhaam.h . na hi loke.abhidhaashruteH pramaaNaantaranirapekshaayaa nadyaastiire phalaani santiityaadikaayaaH praamaaNyamabhyupagatam.h . ato niyogamukhenaivaabhidhaashruteH praamaaNya.n yuktaM pramaaNaantaranirapekshatvaanniyogasya . asya parihaaraartha\- masheshhapratyakshaadiprameyatvaniraakaraNadvaareNaatiindriyaartha\- vishhayatvaadabhidhaashruteH praamaaNya.n suptapurushhaprabodhaka\- vaakyasyeva vaktavyamityayamaarambhaH . nityaavagatiruupatvaadanyamaanaanapekshaNaat.h . shabdaadiguNahiinatvaatsa.nshayaanavataarataH .. 47.. tR^ishhNaanishhThiivanairnaatmaa pratyakshaadyaH pramiiyate . pratyagaatmatvahetoshcha svaarthatvaadaprameyataH .. 48.. shrutirapiimamartha.n nirvadati . diddakshitaparichhinnaparaagruupaadisa.nshrayaat.h . vipariitamato dR^ishhTyaa svatobuddha.n na pashyati .. 49.. nyaayasiddhamato vakti dR^ishhTerdrashhTaaramaatmanaH . na pashyetpratyagaatmaanaM pramaaNa.n shrutiraadaraat.h .. 50.. anumaanaavishhayatve.anyadapi kaaraNamuchyate . pratyakshasya paraaktvaanna saMbandhagrahaNa.n yataH . aatmano.ato.anumityaasyaanubhavo na katha.nchana .. 51.. evamayaM pramaatR^ipramaaNaprameyavyavahaaraH sarva eva paraachiinavishhaya eva na pratiichinamaatmaanamavagaahayitumalam.h . eva.n cha satyanenaiva yathokto.artho.avasaatu.n shakyata ityaaha . pramaaNavyavahaaro.aya.n sarva eva paraagyataH . suvichaaryaapyato.anena yushhmadyeva didR^ikshate .. 52.. yasmaallaukikapratyakshaadipramaaNaanadhigamyo.ahaMbrahmaasmiiti vaakyaarthastasmaat.h . anvayavyatirekaabhyaa.n nirasyaapraaNato yateH . viikshaapannasya ko.asmiiti tadasiiti shrutirjagau .. 53.. so.ayamanvayavyatirekanyaaya etaavaaneva yadavasaano vaakyaarthasta\- dabhij~nasyaahaMbrahmaasmiityaavirbhavati . drashhTR^idR^ishyavibhaagenaagamaapaayi\- saakshivibhaagena cha shrutyabhyupagamataH sa.nkshipyochyate . dR^ishyatvaadghaTavaddeho dehavachchendriyaaNyapi . manashchendriyavajj~neyaM manovannishchayaadimat.h .. 54.. tathaa sakalakaaryakaaraNaagamaapaayi vibhaagasaakshitvenaapi . praagasadyaati pashchaatsatsachcha yaayaadasattathaa . anaatmaabhijana.n tatsyaadvipariitaH svaya.n dR^ishiH .. 55.. tatra ghaTaadiinaa.n dR^ishyaanaamanaatmatva.n drashhTraatmapuurvakaM pratyaksheNaiva pramaaNenopalabhyaanaatmanashchaasaadhaaraNaan\- dharmaanavadhaarya tairdR^ishyatvaagamaapaayaadibhirdharmaiH shariirendriyamanonishchayaadivR^ittiiranaatmatayaa vyudasyaaha.nvR^ittimato.api dR^ishyatvaavisheshhaaddrashhTR^i\- puurvakatvamavasiiyate . tadetadaaha . ghaTaadayo yathaa li~Nga.n syuH paraMparayaahamaH . dR^ishyatvaadahamapyeva.n li~Nga.n syaaddrashhTuraatmanaH .. 56.. nanu drashhTR^idarshanadR^ishyaanaa.n jaagratsvapnasushhupte\- shhvaagamaapaayadarshanaadyasaakshikau teshhaamaagamaapaayau sa aagamaapaayavibhaagarahita aatmaa yathaa yannibandhanau jagataH prakaashaaprakaashau sa prakaashaaprakaashavibhaagarahitaH suurya iti . yadaa chaiva.n tadaa vaakyaavagamyasyaarthasyaanuditaanastamita\- vij~naanamaatrasvabhaavasyaanumaanenaiva pratipannatvaatpunarapi vaakyasya nirvishhayatvaprasa~NgaH . naishha doshhaH . li~Ngavyavadhaanena tatpratipatteH . nanu saakshaadaparokshaa\- daatmasvabhaavenaanaatmano haanopaadaanayoH saMbandhagrahaNaatkamatishaya.n vaakya.n kuryaat.h . maiva.n vochaH . li~NgaadhiinatvaattatpratipatteH . na hi li~NgavyavadhaanenaatmapratipattiH saakshaatpratipattirbhavati ##"##yamevaishha vR^iNute tena labhyaH ##"## iti shruteH . ata aaha . li~NgamastitvanishhThatvaanna syaadvaakyaarthabodhakam.h . sadasadvyutthitaatmaa.ayamato vaakyaatpratiiyate .. 57.. nanu yadi vyaavR^ittasadasadvikalpajaala.n vastvabhiishhTa.n vaakyaadbhavatastathaapi tuutsaaryate vaakyavishhayaa tR^ishhNaa##--##yasmaadantareNaapi vaakyashravaNa.n nirastaasheshhavikalpamaagopaalaavipaalapaNDita.n sushhupte vastu siddhamato naartho vaakyashravaNena . naitadevam.h . ki.n kaaraNam.h . sarvaanarthabiijasyaatmaanavabodhasya sushhupte saMbhavaat.h . yadi hi sushhupte.aj~naana.n naabhavishhyadantareNaapi vedaantavaakyashravaNamanana\- nididhyaasanaanyahaM brahmaasmiityadhyavasaayaatsarvapraaNa\- bhuutaamapi svarasata eva sushhuptapratipatteH sakalasa.nsaaro\- chchhittiprasa~NgaH . na cha kaivalyaatpunarutthaana.n nyaayya\- manirmokshaprasa~Ngaat.h . na chaanya eva sushhupto.anya evotthita iti shakya.n vaktu.n naadraakshamaha.n sushhupte.anyat\- ki.nchidapiityuttitasya pratyabhij~naadarshanaat.h . tasmaadavashya.n sushhupte.aj~naanamabhyupagantavyam.h . nanu yadi tatraaj~naana\- mabhavishhyadraagadveshhaghaTaaj~naanaadivatpratyakshamabhavishhya\- dyatheha loke ghaTa.n na jaanaamiityaj~naanamavyavahitaM pratyaksham.h . atrochyate . na . abhivya~njakaabhaavaat.h . kathamabhivya~njakaabhaava iti chechchhR^iNu . baahyaa.n vR^ittimanutpaadya vyaktiH syaannaahamo yathaa . narte.antaHkaraNa.n tadvaddhvaantasya vyaktiraa~njasii .. 58.. kashchidatikraantaM pratismR^itya ##"##dR^ishyatvaadahamapyeva.n li~Nga.n syaaddrashhTuraatmanaH ##"## iti niryuktikamabhihitamityaaha . ki.n kaaraNam.h . aha.ntajj~naatrorvivekaaprasiddheH . yatheha ghaTadevadattayorgraahyagraahakatvena sphuTataro vibhaagaH prasiddho loke na tathehaaha.nkaaratajj~naatrorvibhaago.astiiti tasmaadasaadhvetadabhihitamiti . atrochyate . daahyadaahakataikatra yathaa syaadvahnidaaruNoH . j~neyaj~naatR^ikataiva.n syaadaha.nj~naatroH parasparam.h .. 59.. eva.n taavadavidyotthasyaantaHkaraNasya baahyavishhayanimitta\- ruupaavachchhedaayaaha.nvR^ittirvyaapriyate . tayaavachchhinna.n satkuuTasthapratyagaatmopaadaanaavabodharuupasyaavyavadhaanatayaa vishhayabhaavaM pratipadyata iti . tatra tayorj~naatraha.ntaaruupayo\- ravabhaasakaavabhaasyasaMbandhavyatirekeNa naanyatsaMbandhaantara\- mupapadyate . aha.ntaaruupa.n tvaatmasaatkR^itvaa.aha.nka~nchukaM paridhaayopakaaryatvopakaarakatvakshamaH san baahyavishhaye\- NopakaariNaapakaariNaa vaatmaatmiiya.n saMbandhaM pratipadyate . tadabhidhiiyate . ida.n j~naanaM bhavejj~naaturmamaj~naana.n tathaahamaH . aj~naanopaadhineda.n syaadvikriyaato.ahamo mama .. 60.. ekasyaiva j~naaturantarbaahyanimittabhedaadvibhinne.api vishhaya idaM mameti j~naana.n dvairuupya.n jaayata ityuktam.h . atropakriyamaaNaapakriyamaaNasyaiva j~naaturvishhaye mamapratyayo bhavati viparyaye chedaMpratyaya iti kathamavagamyate . avagamyataamanvayavyatirekaabhyaam.h . tatkathamityaaha . anupakriyamaaNatvaanna j~naatuH syaadahaM mama . ghaTaadivadida.n tu syaanmohamaatravyapaashrayaat.h .. 61.. mohatatkaaryaashrayatvaajj~naatR^itvavikriyayoH puurvatredaMmamaj~naanvayaH pradarshitaH . athaadhunaa tadvyatirekeNa vyatirekapradarshanaarthaaha . vikriyaaj~naanashuunyatvaanneda.n na cha mamaatmanaH . utthitasya sato.aj~naana.n naahamaj~naasishha.n yataH .. 62.. aatmaanaatmavivekasyeyattaapradarshanaarthamaaha . vaakyapratyakshamaanaabhyaamiyaanarthaH pratiiyate . anarthakR^ittamohaanirvaakyaadeva sadaatmanaH .. 63.. dvitiiyaadhyaayaadau shrotR^ichatushhTayamupanyastam.h . tatra kR^itsnaanaatmanivR^ittau satyaa.n yaH pratyagaatma\- nyavaakyaarthataaM pratipadyate sa kshapitaasheshhaantaraayaheturiti na taM prati vaktavya.n ki.nchidapyavashishhyate . yo.api vaakyashravaNamaatraadeva pratipadyate tasyaapyatiindriya\- shaktimattvaanna ki.nchidapyapekshitavyamasti . yashcha shraavitatattvamasyaadivaakyaH svayamevaanvayavyatireko kR^itvaa tadavasaana eva vaakyaarthaM pratipadyate.asaavapi yathaarthaM pratipanna iti puurvavadevopekshitavyaH . yaH punaranvayavyatirekau kaarayitvaapi punaHpunarvaakya.n shraavyate yathaabhuutaarthapratipattaye tasya kR^itaanvayavyatirekasya sataH katha.n vaakya.n shraavyata iti . uchyate . navasa.nkhyaahR^itaj~naano dashamo vibhramaadyathaa . na vetti dashamo.asmiiti viikshamaaNo.api taannava .. 64.. atha dR^ishhTaantagatamartha.n daarshhTaantikaarthe samarpayishhyannaaha . apaviddhadvayo.apyeva.n tattvamasyaadinaa vinaa . vetti naikalamaatmaana.n naanveshhya.n chaatra kaaraNam.h .. 65.. naanveshhya.n chaatra kaaraNamityukta.n tatkasmaaditi chodite pratyaahaanveshhaNaasahishhNutvaat.h . tatkathamityaaha . seyaM bhraantirniraalambaa sarvanyaayavirodhinii . sahate na vichaara.n saa tamo yadvaddivaakaram.h .. 66.. tasyaaH khalvasyaa avidyaayaa bhraanteH samyagj~naanotpattidvaareNa nivR^ittiH . bubhutsochchhedinii chaasya sadasiityaadinaa dR^iDham.h . pratiichi pratipattiH syaannaasau maanaantaraadbhavet.h .. 67.. kathaM punarvaakyaM pratipaadayatyeveti ched dR^ishhTaantoktiH . jij~naasordashama.n yadvannavaatikramya taamyataH . tvameva dashamo.asiiti kuryaadevaM pramaa.n vachaH .. 68.. saa cha tattvamasyaadivaakyashravaNajaa pramotpannavaadeva . na cha naivamiti pratyayaantara jaayate . tadetaddR^ishhTaantena pratipaadayati . dashamo.asiiti vaakyotthaa na dhiirasya vihanyate . aadimadhyaavasaaneshhu na navasvasya sa.nshayaH .. 69.. eva.n tattvamasiityasmaaddvaitanutpratyagaatmani . samyagj~naatatvamarthasya jaayetaiva pramaa dR^iDhaa .. 70.. pratyagaatmani pramopajaayata ityukta.n tatra chodyate . ki.n yathaa ghaTaadiprameyavishhayaa pramaa kartraadi\- kaarakabhedaanapahnavena jaayate tathaivotaasheshhakaaraka\- graamopamardena kartuH pratyagaatmaniiti . uchyate . pratyaktaasya svatoruupa.n nishhkriyaakaarakaaphalam.h . advitiiya.n tadiddhaa dhiiH pratyagaatmeva lakshyate .. 71.. yasmaadevam.h . vipashchito.apyatastasyaamaatmabhaava.n vitanvate . daviiyassvindriyaartheshhu kshiiyate hyuttarottaram.h .. 72.. aaha . yadi vaakyameva yathaabhuutaarthavabodhakamatha kasya hetoravidyotthaapitasya kartR^itvaaderupadesha ityukte pratividhiiyate . bhraantiprasiddhyaanuudyaartha.n tattatvaM bhraantibaadhayaa . aya.n netyupadishyeta tathaiva.n tattvamityapi .. 73.. imamartha.n dR^ishhTaantena buddhaavaarohayati . sthaaNuH sthaaNuritiivoktirna nR^ibuddhi.n nirasyati . vyanuvaadaattathaivoktirbhraantiM pu.nso na baadhate .. 74.. yasmaachchhrotR^iprasiddhaanuvaadyeva tvamitipada.n tasmaaduddishyamaanasthatvaadduHkhitvaaderavivakshitatvameva . vidhiiyamaanatve hi sati virodhaprasa~Ngo na tu vidhiiyamaanaa\- nuudyamaanayoriti . svapradhaanayorhi padayorvirodhaasha~Nkaa saamaanyali~Ngatatvaattayorna viparyaye . anaali~Ngitasaamaanyau na jihaasitavaadinau . vyutthitau tattvamau tasmaadanyonyaabhisamiikshaNau .. 75.. apaastasaamaanyaarthatvaadanuvaadasthatvaadvidhiiyamaanena cha saha virodhaadduHkhitvaaderastu kaama.n jihaasitaarthayo\- rasa.nsargo yathopanyastadoshhavirahaattattvamarthayoH sa.nsargo.astu niilotpalavaditi chennaivamapyupapadyate . tasmaat.h . tadarthayostu nishhThaatmaa dvayapaarokshyavarjitaH . naadvitiiya.n vinaatmaana.n naatmaa nityadR^ishaa vinaa .. 76.. atraaha . kimiha jihaasita.n ki.n vopaaditsitamiti . uchyate . pratyagaatmaarthaabhidhaayinastvaMpadaadubhayaM pratiiyate.aha.n duHkhii pratyagaatmaa cha . tatra cha pratyagaatmano.aha.n duHkhiityanenaabhisaMbandha aatmayaathaatmyaanavabodhahetuka eva . ato.ahamartho.apasR^ishhTatvaadaj~naanotthatvaachcha heya iti pratyakshatovasiiyate . tadarthe ki.n heya.n ki.n vopaadeyamiti naavadhriyate . tata idamabhidhiiyate . paarokshya.n yattadarthe syaattaddheyamahamarthavat . pratiichevaahamo.abhedaH paarokshyeNaatmano.api me .. 77.. kathaM punastadartho.advitiiyalakshaNaH pratyagaatmopaashraya.n sadvitiiyatva.n duHkhitva.n niranvayamapanudatiiti . uchyate . na chaitayornivartakanivartyabhaava.n vayaM bruumaH . katha.n tarhi . tvamarthe pratyagaatmani praaganavabuddhaadvitiiyataa saanenaavabodhyate . ato.anavabodhaniraasena tadutthasya sadvitiiyatvasya tvamarthatvasya parokshatvasya cha tadarthasthasya nirasanaanna vaiyadhikaraNyaadi\- chodyasyaavasaro.astiiti . tadidamabhidhiiyate . tattvamarthena saMpR^ikto naanaatva.n vinivartayet.h . naaparityaktapaarokshya.n tva.n tadartha.n sisR^ipsati .. 78.. kasmaatpunaH kaaraNaattadartho.advitiiyalakshaNastvamarthena pratyagaatmanaa pR^ithagarthaH sannavidyottha.n sadvitiiyatva.n nihantiiti . uchyate . virodhaat.h . taduchyate . sa.nsaaritaadvitiiyena paarokshya.n chaatmanaa saha . praasa~Ngika.n viruddhatvaattattvambhyaaM baadhana.n tayoH .. 79.. tattvamarthayostu baadhakatve.anyadapi kaaraNamuchyate . aj~naatapurushhaarthatvaachchhrautatvaattattvamarthayoH . svamarthamaparityajya baadhakau staa.n viruddhayoH .. 80.. eva.n taavadyathopakraantena prakriyaavartmanaa na pratyakshaadipramaaNaantarairvirodhagandho.api saMbhaavyate . yadaa punaH sarvaprakaareNaapi yatamaanaa naivema.n vaakyaartha.n saMbhaavayaamaH pratyakshaadipramaaNaantaravirodhata eva tasminnapi paksha uchyate . pratyakshaadiviruddha.n chedvaakyamartha.n vadetkvachit.h . syaattu taddR^ishhTividhyartha.n yoshhaagnivadasa.nshayam.h .. 81.. yadaa tu tattvamasyaadivaakya.n sarvaprakaareNaapi vichaaryamaaNa.n na kriyaa.n kaTaaksheNaapi viikshate tadaa prasa.nkhyaanaadivyaapaaro dussaMbhaavya iti . taduchyate . vastvekanishhTha.n vaakya.n chenna tasya syaatkriyaarthataa . vastuno hyekaruupatvaadvikalpasyaapyasaMbhavaH .. 82.. bhinnavishhayatvaachcha na pramaaNaantaravirodhaH . katham.h . uchyate . apuurvaadhigama.n kurvatpramaaNa.n syaanna chenna tat.h . na virodhastato yukto vibhinnaarthaavabodhinoH .. 83.. ya evamapi bhinnavishhayaaNaa.n virodha.n vakti so.atraapi virodhaM bruuyaat.h . naaya.n shabdaH kuto yasmaadruupaM pashyaami chakshushhaa . iti yadvattathaivaaya.n virodho.akshajavaakyayoH .. 84.. pramaaNaanaa.n sataa.n na virodhaH shrotraadiinaamiva bhinnavishhayatvaat.h . yayoshchaabhinnavishhayatva.n tayoraakhunakulayoriva pratiniyata eva baadhyabaadhakabhaavaH syaat.h . atastaduchyate . pratyaksha.n chenna shaabda.n syaachchhaabda.n chedakshaja.n katham.h . pratyakshaabhaasaH pratyakshe hyaagamaabhaasa aagame .. 85.. na cha pratij~naahetudR^ishhTaantanyaaya iha saMbhavati shabdaadiinaaM pratyekaM pramaaNatvaadata aaha . svamahimnaa pramaaNaani kurvantyarthaavabodhanam.h . itaretarasaachivye praamaaNya.n neshhyate svataH .. 86.. na cha sukhaduHkhaadisaMbandho.avagatyaatmanaH pratyakshaadipramaaNairgR^ihyate yena virodhaH pratyakshaadipramaaNairuddhaaTyate . duHkhitaavagatishchetsyaanna pramiiyeta saatmavat.h . karmaNyeva pramaa nyaayyaa na tu kartaryapi kvachit.h .. 87.. abhyupagame.api cha prasa.nkhyaanashatenaapi naiva tva.n saMbhaavitadoshhaanmuchyate . ata aaha . pramaaNabaddhamuulatvaadduHkhitva.n kena vaaryate . agnyushhNavannivR^ittishchennairaatmya.n hyeti saugatam.h .. 88.. atha matam.h . niraakuryaatprasa.nkhyaana.n duHkhitva.n chetsvanushhThitam.h . pratyakshaadiviruddhatvaatkathamutpaadayetpramaam.h .. 89.. nanu prasa.nkhyaana.n naama tattvamasyaadishabdaarthaanvaya\- vyatirekayuktivishhayabuddhyaamreDanamabhidhiiyate tachchaanushhThiiyamaanaM pramitivardhanayaa paripuurNaaM pramiti.n janayati na punaraikaagryavardhanayeti . yathaasheshhaashuchiniiDe striikR^iNape kaaminiiti nirvastukaH purushhaayaasamaatrajanitaH pratyaya iti . tanna . yataH . abhyaasopachayaadbuddheryatsyaadaikaagryameva tat.h . na hi pramaaNaanyabhyaasaatkurvantyarthaavabodhanam.h .. 90.. abhyaasopachitaa kR^itsnaM bhaavanaa chennivartayet.h . naikaantikii nivR^ittirassyaadbhaavanaaja.n hi tatphalam.h .. 91.. api chaaha . duHkhasmiityapi cheddhvastaa kalpakoTyupabR^i.nhitaa . svalpiiyo.abhyaasajaasthaasnvii bhaavanetyatra kaa pramaa .. 92.. nanu shaastraatsthaasnutvaM bhavishhyati . naivam.h . yathaavasthitavastuyaathaatmyaavabodhamaatrakaaritvaachchhaastrasya . na hi padaarthashaktyaadhaanakR^ichchhaastram.h . prasiddha.n cha loke . bhaavanaajaM phala.n yatsyaadyachcha syaatkarmaNaH phalam.h . na tatsthaasnviti mantavya.n draviDeshhviva sa~Ngatam.h .. 93.. yadyapi pratyakshaadipramaaNopaatamaatmano duHkhitvam.h . tathaapi tattvamasyaadivaakyotthapratyaya eva baliiyaaniti nishchayo.avyabhichaaripraamaaNyavaakyopattatvaatprameyasya cha svata eva nirduHkhitvasiddheH . pratyakshaadestu vyabhichaaritvaa\- tsaMbhaavanaayaashcha purushhaparikalpanaamaatraava\- shhTambhatvaachcheti . nirduHkhitva.n svatassiddhaM pratyakshaadeshcha duHkhitaa . ko hyaatmaanamanaadR^itya vishvasedbaahyamaanataH .. 94.. saMbandhaartha eva . api pratyakshabaadhena pravR^ittiH pratyagaatmani . ##"##paraa~nchi khaani##"## tyetasmaadvachaso gamyate shruteH .. 95.. abhyupagamyaivamuchyate na tu pramaaNa.n satpramaaNaantareNa virudhyata ityasakR^idavochaama . yatraapi vaakyapratyakshayorvirodhaasha~Nkaa tatraapi purushhamohavashaadeva saa jaayate na tu paramaarthata iti . ata aaha . pramaa.n chejjanayedvaakyaM pratyakshaadivirodhiniim.h . gauNiiM pratyakshataaM bruuyaanmukhyaarthaasaMbhavaadbudhaH .. 96.. tasyaarthasya sukhapratipattyarthamudaaharaNam.h . agnissamyagadhiite.asau jahaasochchaishcha ma~nchakaH . yathaa tadvadaha.nvR^ittyaa lakshyate.anarhayaapi saH .. 97.. kasmaatpunaH kaaraNaatsaakshaadevaatmaa naabhidhiiyate kimanayaa kalpanayeti tatraaha . tvamityatadvihaayaanyanna vartaatmaavabodhate . samastiiha tvamartho.api guNaleshena vartate .. 98.. kasmaatpunarhetorhyahamityetadapi guNaleshena vartate na punaH saakshaadeveti . vidhuutasarvakalpanaakaaraNasvaabhaavyaadaatmanaH ata aaha . vyomni dhuumatushhaaraabhramalinaaniiva durdhiyaH . kalpayeyustathaa muuDhaaH sa.nsaaraM pratyagaatmani .. 99.. nanu sarvakalpanaanaamapyaatmanyatyantaasaMbhave samaane.aha.nvR^ittau kaH pakshapaate heturyena vR^ittyantaraaNi vidhuuyaaha.nvR^ittyaivaatmopalakshyata iti . uchyate . chinnibheyamaha.nvR^ittiH pratiichiivaatmano.anyataH . puurvoktebhyashcha hetubhyastasmaadaaatmaanayochyate .. 100.. vR^ittibhiryushhmadarthaabhirlakshyate cheddR^ishiH paraH . anaatmatvaM bhavettasya vitatha.n cha vachaH shruteH .. 101.. yathoktena . anena guNaleshena hyatyaha.nkartR^ikarmayaa . lakshyate.asaavaha.nvR^ittyaa naa~njasaatraabhidhiiyate .. 102.. naa~njasaatraabhidhiiyata iti ko heturiti chet.h . shhashhThiiguNakriyaajaatiruuDhayaH shabdahetavaH . naatmanyanyatamo.amiishhaa.n tenaatmaa naabhidhiiyate .. 103.. yadi shabdo.abhidhaanaabhidheyatvasaMbandhaa~NgiikaareNa naatmani vartate katha.n shabdaadahaM brahmaasmiiti samyagbodhotpattiH . uchyate . asatye vartmani sthitvaa nirupaayamupeyate . aatmatvakaaraNaadvidmo guNavR^ittyaa vibodhitaaH .. 104.. kathaM punarabhidhaanamabhidheyenaanabhisaMbaddha.n sadanabhidheye.arthe pramaa.n janayatiiti . shR^iNu yathaanabhisaMbaddhamapyanabhidhe\- ye.arthe.avidyaaniraakaraNamukhena bodhayatiityaaha . shayaanaaH praayasho loke bodhyamaanaaH svanaamabhiH . sahasaiva prabudhyante yathaivaM pratyagaatmani .. 105.. na hi naamnaasti saMbandho vyutthitasya shariirataH . tathaapi budhyate tena yathaiva.n tattvamityataH .. 106.. yathaa cha . bodhaabodhau nabho.aspR^ishhTvaa kR^ishhNadhiiniiDagau yathaa . baadhyetaraatmakau syaataa.n tathehaatmani gamyataam.h .. 107.. ##"##asatye vartmani sthitvaa##"## ityupashrutyaativismito mahataa saMbhrameNa kashchichchodayati . naasannupaayo loke.asti paramaarthavinishchaye . naasalli~Ngaaddhi baashhpadeH kashchidagniM prapadyate .. 108.. ityeva.n chodayedyo.api joshhayetta.n ghaTaadinaa . sadasadbhyaa.n vibhakto.asau paryaayashcha na chaanayoH .. 109.. eva.n kuchodyamunmuulyaathedaaniiM prakR^itamabhidhiiyate . prakR^ita.n chaanabhidheye kathamabhidhaashrutiravidyaadhva.nsyaatmani j~naana.n janayatiiti . tatraiva kaaraNaantaramuchyate . atidusstho.aprabodho.atra hyaatmaivaasya prabuddhataa . nimittamaatraavdyetyeshhaa naasaagre badara.n yathaa .. 110.. anuditaanastamitakuuTasthabodhamaatrasvaabhaavyaadaatmano dussaMbhaavyo.avidyaasadbhaava iti chenna . avidyaaprasiddhyaiva tatsadbhaavasiddheruluukanishaavadityata idamuchyate . aho dhaarshhTyamavidyaayaa na kashchidativartate . pramaaNa.n vastvanaadR^itya paramaatmeva tishhThati .. 111.. yasmaadavidyaaprasiddhyaivaavidyaasadbhaavasiddhirata aatmavastuvR^ittaanurodhena na katha.nchanaapi tatsaMbhaavanaapyasti yata aaha . j~naana.n yasya nija.n ruupa.n kriyaakaarakavarjitam.h . saMbhaavanaapyavidyaayaastatra syaatkena hetunaa .. 112.. so.ayamevamanuditaanastamitaavagatimaatrashariira aatmaapi sannavichaaritaprasiddhaavidyaamaatravyavahita evaatathaivekshyate yato.ataH . anumaanaadayaM bhaavaavdyaavR^itto.abhaavamaashritaH . tato.apyasya nivR^ittiH syaadvaakyaadeva bubhutsataH .. 113.. bhaavavadabhaavaadapi nivR^ittiranumaanaadeva kimiti na bhavatiiti chechchhR^iNu . yato naanumaanena vyaaviddhaasheshhakriyaakaarakaphalaatmani svaaraajye.abhishhektu.n shakyate tasmaat.h . avidyaanidrayaa so.ayaM prasupto durvivekayaa . bhaavaabhaavavyudaasinyaa shrutyaiva pratibodhyate .. 115.. atraahaanuditaanastamitavij~naanaatmamaatrasvaruupatvaaddussaMbhaavyaa avidyeti . naitadevam.h . kutaH . yata aaha . kuto avidyeti chodya.n syaannaiva praagghetvasaMbhavaat.h . kaalatrayaaparichchhitterna chordhva.n chodyasaMbhavaH .. 116.. yasmaattattvamasyaadivaakyamevaatmano.asheshhaamavidyaa.n niranvayaamapanudati tasmaat.h . addhaatamamanaadR^itya pramaaNa.n sadasiiti ye . bubhutsante.anyataH kuryuste.akshNaapi rasavedanam.h .. 117.. evamapratihataamahaM brahmeti pramaa.n tattvamasyaadivaakya.n kurvadapi na pratipaadayatiiti chedabhimata.n na kutashchanaapi pratipattiH syaadata aaha . ida.n chedanR^itaM bruuyaatsatyaamavagataavapi . na chaanyatraapi vishvaaso hyavagatyavisheshhataH .. 118.. na chopaaditsitaadvaakyaarthaadvaakyaarthaantara.n kalpayitu.n yuktam.h . yasmaat.h . na chedanubhavo.ataH syaatpadaarthaavagataavapi . kalpya.n vidhyantara.n tatra na hyanyo.artho.avagamyate .. 119.. na cha yathaabhimato.artho yathoktena nyaayena naavasiiyate . ko.asau nyaaya ityaaha . naamaadibhyo niraakR^itya tvamartha.n nishhparigrahaH . nisspR^iho yushhmadarthebhyaH shamaadividhichoditaH .. 120.. bha~Nktvaa chaannamayaadii.nstaanpa~nchaanaatmatayaargalaan.h . ahaM brahmeti vaakyaartha.n vetti chennaartha iihayaa .. 121.. na chedevamupagamyate vaakyasya pramaaNasya sato.apraamaaNyaM praapnoti . tadaaha . yadartha.n cha pravR^itta.n yadvaakya.n tatra na chechchhrutam.h . pramaamutpaadayettasya praamaaNya.n kena hetunaa .. 122.. atha manyase . jaaniiyaachchetprasa.nkhyaanaachchhabdassatyavachaaH katham.h . paarokshya.n shabdo naH praaha prasa.nkhyaanaattvasa.nshayam.h .. 123.. na cha yuktishabdaavR^ittilakshaNaatprasa.nkhyaanaadyathaava\- tpratipattirbhavishhyatiiti saMbhaavayaamaH . yasmaat.h . yuktishabdau puraapyasya na chedakurutaaM pramaam.h . saakshaadaavartanaattaabhyaa.n kimapuurvaM phalishhyati .. 124.. athaivamapi prasa.nkhyaanamantareNa praaNaandhaarayitu.n na shaknoshhiiti chechchhravaNaadaaveva saMpaadayishhyaamaH . katham.h . prasa.nkhyaane shrutaavasya nyaayo.astvaamreDanaatmakaH . iishhachchhruta.n saamishruta.n samyak{}shrutvaavagachchhati .. 125.. nanu prasa.nkhyaanavidhimanabhyupagachchhataH paaramaha.nsii charyaa bauddhaadicharyaavadashaastrapuurvikaa praapnoti tatashchaaruuDhapatitatva.n na syaadasheshhakarmaNaa.n cha nivR^ittirna praapnotiiti . uchyate . tvamarthasyaavabodhaaya vidhirapyaashrito yataH . tamantareNa ye doshhaaste.api naayaantyahetavaH .. 126.. iti tR^itiiyo.adhyaayaH .. 3.. atha chaturtho.adhyaayaH . puurvaadhyaayeshhu yadvastu vistareNodita.n sphuTam.h . sa.nkshepato.adhunaa vakshye tadeva sukhavittaye .. 1.. sa.nkshepavistaraabhyaa.n hi mandottamadhiyaa.n nR^iNaam.h . vastuuchyamaanametyantaHkaraNa.n tena bhaNyate .. 2.. aatmaanaatmaa cha loke.asminpratyakshaadipramaaNataH . siddhastayoranaatmaa tu sarvatraivaatmapuurvakaH .. 3.. anaatmatva.n svatassiddha.n dehaadbhinnasya vastunaH . j~naaturapyaatmataa tadvanmadhye sa.nshayadarshanam.h .. 4.. asaadhaaraNaa.nstayordharmaan j~naatvaa dhuumaagnivadbudhaH . anaatmano.atha buddhyantaan jaaniiyaadanumaanataH .. 5.. idamityeva baahye.arthe hyahamityeva boddhari . dvaya.n dR^ishhTa.n yato dehe tenaayaM muhyate janaH .. 6.. kena punarnyaayenaatmaanaatmanorashvamahishhayoriva vibhaagaH kriyata iti . uchyate . nyaayaH purodito.asmaabhiraatmaanaatmavibhaagakR^it.h . tenedamarthamutsaarya hyahamityatra yo bhavet.h .. 7.. vidyaattattvamasiityasmaadbhaavaabhaavadR^isha.n sadaa . anantaramabaahyaarthaM pratyaksthaM munira~njasaa .. 8.. uchyataa.n tarhi kayaa tu paripaayyaa vaakyaartha.n vettiiti . uchyate . anvayavyatirekaabhyaam.h . tyaktakR^itsnedamarthatvaattyakto.ahamiti manyate . naavagachchhaamyaha.n yasmaannijaatmaanamanaatmanaH .. 9.. atha shariiraadibuddhiparyantaH sa sarvo.anaatmaiveti pramaaNaadvinishchitya kimiti bubhutsaato noparamate . shR^iNu . anuchchhinnabubhutsashcha pratyagghetoranaatmanaH . dolaayamaanachitto.ayaM muhyate bhautavannaraH .. 10.. aviluptavij~naanaatmana aatmatvaadeva nityasaannidhyaadbubhutsuH kimiti na pratipadyata iti. yasmaat.h . yairadraakshiitpuraatmaana.n yamanaatmeti viikshate . dR^ishhTerdrashhTaaramaatmaana.n taiH prasiddhaiH pramitsati .. 11.. kasmaatpunarhetoH paraachiinaabhiH shabdaadyavalehiniibhirbuddhibhi\- raatmaanamanaatmavanna viikshata iti . uchyate . chakshurna viikshate shabdamatadaatmatvakaaraNaat.h . yathaivaM bhautikii dR^ishhTirnaatmaanaM paripashyati .. 12.. pratyakshaadipramaaNasvaabhaavyaanurodhena taavattadadarshanakaaraNamuktam.h . atha prameyasvaabhaavyaanurodhena pratishhedha uchyate . dhiivikriyaasahasraaNaa.n haanopaadaanadharmiNaam.h . sadaa saakshiNamaatmaanaM pratyaktvaannaahamiikshate .. 13.. kva punariya.n vivekabuddhiH kimaatmanyutaanaatmaniiti . ki.nchaataH . yadyaatmani kuuTasthatvavyaaghaato.anaatmadarshitvaat.h . athaanaatmani tasyaapyachaitanyaanna vivekasaMbandha iti . uchyate . ##"##daahyadaahakataikatra##"## ityuktaparihaaraat.h . buddhaaveva viveko.aya.n yadanaatmatayaa bhidaa . buddhimevopamR^id{}naati kadalii.n tatphala.n yathaa .. 14.. so.ayamatattve tattvadR^ik.h . anumaanapradiipena hitvaa sarvaananaatmanaH . sa.nsaaraikaavalambinyaa tadabhaava.n dhiyepsati .. 15.. yo.ayamanvayavyatirekajo viveka aatmaanaatmavibhaaga lakshaNo.anaatmasthaH sthaaNau sa.nshayaavabodhavat\- pratipattavyo.anyathaavastusvaabhaavyaanmR^igatR^ishhNikodaka\- prabodhavavadityata aaha . sa.nsaarabiijasa.nstho.aya.n taddhiyaa muktimichchhati . shasho nimiilaneneva mR^ityuM parijihiirshhati .. 16.. asyaarthasya draDhimne shrutyudaaharaNam.h . imamarthaM puraskR^itya shrutyaa samyagudaahR^itam.h . ##"##yachchakshushhe##"##ti visrabdha.n ##"##na dR^ishhTe ##"##riti cha sphuTam.h .. 17.. buddhyantamapaviddhyaiva.n ko nvaha.n syaamitiiikshituH . shrutistattvamasiityaaha sarvamaanaatigaaminii .. 18.. eshha sa.nkshepataH puurvaadhyaayatrayasyaartha uktaH . so.aya.n nyaayyo.api vedaantaarthaH shaastraachaaryaprasaada\- labhyo.apyanapekshitashaastraachaaryaprasaado.ananyaapeksha\- siddhasvabhaavatvaatkaishchichchhraddhadhaanairna pratiiyate . teshhaa.n sa.ngrahaarthamabhimatapraamaaNyodaaharaNam.h . bhagavatpuujyapaadaishcha udaahaaryevameva tu . suvispashhTo.asmadukto.arthaH sarvabhuutahitaishhibhiH .. 19.. kiM paramaatmana upadesha utaaparamaatmana iti . ki.n chaataH . yadi paramaatmanastasyopadeshamantareNaiva muktatvaannirarthaka upadeshaH . athaaparamaatmanastasyaapi svata eva sa.nsaara\- svabhaavatvaannishhphala upadeshaH . evamubhayatraapi doshhavattvaadata aaha . ##"##avivichyobhaya.n vakti shrutishchetsyaad{}grahastathaa ##"## . iti pakshamupaadaaya puurvapaksha.n nishaatya cha .. 20.. tachchedamavivekaatsvato viviktaatmane tattvamasiityupadishhTam.h . yushhmadasmadvibhaagaj~ne syaadarthavadida.n vachaH . yato.anabhij~ne vaakya.n syaadbadhireshhviva gaayanam.h .. 21.. tasya cha yushhmadasmadvibhaagavij~naanasya kaa yuktirupaayabhaavaM pratipadyate . shR^iNu . ##"##anvayavyatirekau hi padaarthasya padasya cha . syaadetadahamityatra yuktirevaavadhaaraNam.h ##"## .. 22.. katha.n tau yuktirityatraaha . ##"##naadraakshamahamityasmin sushhupte.anyanmanaagapi . na vaarayati dR^ishhTi.n svaaM pratyaya.n tu nishhedhati ##"## .. 23.. ##"##eva.n vij~naatavaachyaarthe shrutilokaprasiddhitaH . shrutistattvamasiityaaha shroturmohaapanuttaye ##"## .. 24.. tatra tvamiti pada.n yatra lakshaNayaa vartate so.artha uchyate . ##"##aha.n shabdasya yaa nishhThaa jyotishhi pratyagaatmani . saivoktaa sadasiityevaM phala.n tatra vimuktataa ##"## .. 25.. anyachchaanvayavyatirekodaaharaNam.h . tathaa . ##"##chhittvaa tyaktena hastena svaya.n naatmaa visheshhyate . tathaa shishhTena sarveNa yenayena visheshhyate .. 26.. visheshhaNamida.n sarva.n saadhvala.nkaraNa.n yathaa . avidyaadhyastamataH sarva.n j~naata aatmanyasadbhavet.h .. 27.. tasmaattyaktena hastena tulya.n sarva.n visheshhaNam.h . anaatmatvena tasmaajj~no muktaH sarvavisheshhaNaiH .. 28.. j~naataivaatmaa sadaa graahyo j~neyamutsR^ijya kevalaH . ahamityapi yadgraahya.n vyapetaa~Ngasama.n hi tat.h ##"## .. 29.. ##"##dR^ishyatvaadahamityeshha naatmadharmo ghaTaadivat.h . tathaanye pratyayaa j~neyaa doshhaashchaatmaamalo hyataH ##"## .. 30.. sarvanyaayopasa.ngrahaH . ##"##nityamuktatvavij~naana.n vaakyaadbhavati naanyataH . vaakyaarthasyaapi vij~naanaM padaarthasmR^itipuurvakam.h .. 31.. anvayavyatirekaabhyaaM padaarthassmaryate dhruvam.h . eva.n nirduHkhamaatmaanamakriyaM pratipadyate .. 32.. sadevetyaadivaakyebhyaH pramaa sphuTataraa bhavet.h . dashamastvamasiityasmaadyathaivaM pratyagaatmani ##"## .. 33.. viikshaapannasyodaaharaNam.h . ##"##navabuddhyapahaaraaddhi svaatmaana.n dashapuuraNam.h . apashyan j~naatumevechchhetsvamaatmaana.n janastathaa .. 34.. avidyaabaddhachakshushhTvaatkaamaapahR^itadhiiH sadaa . vivikta.n dR^ishimaatmaana.n nekshate dashama.n yathaa ##"## .. 35.. so.ayamevamavidyaapaTalaavaguNThitadR^ishhTiH san kathamutthaapyata ityaaha . yathaa svaapanimittena svapnadR^ikpratibodhitaH . karaNa.n karma kartaara.n svaapna.n naivekshate svataH .. 36.. anaatmaj~nastathaivaaya.n samyak shrutyaavabodhitaH . guru.n shaastra.n tathaa muuDha.n svaatmano.anya.n na pashyati .. 37.. sa ki.n sakalasa.nsaarapraviviktamaatmaana.n vaakyaatpratipadyata uta netiiti . atra bruumaH . kuuTasthaavagatisheshhamaatratvaa\- tpratipatterata aaha . daNDaavasaananishhThassyaaddaNDasarpo yathaa tathaa . nityaavagatinishhTha.n syaadvaakyaajjagadasa.nshayam.h .. 38.. kuta etat.h . yasmaat.h . pashyanniti yadaahochchaiH pratyaktvamajamavyayam.h . apuurvaanaparaananta.n tvamaa tadupalakshyate .. 39.. tattvamasyaadivaakyotthavij~naanaiva baadhyate . yasmaat.h . asmaadyadapara.n ruupa.n naastiityeva niruupyate . anyathaagrahaNaabhaavaadbiija.n tatsvapnabodhayoH .. 40.. asyaarthasya draDhimna udaaharaNam.h . ##"##kaaryakaaraNabaddhau taavishhyete vishvataijasau . praaj~naH kaaraNabaddhastu dvau tau turye na sidhyataH ##"## .. 41.. ##"##anyathaagR^ihaNataH svapno nidraa tattvamajaanataH . viparyaase tayoH kshiiNe turiiyaM padamashnute ##"## .. 42.. tathaa bhagavatpaadiiyamudaaharaNam.h . ##"##sushhuptaakhya.n tamo.aj~naanaM biija.n svapnaprabodhayoH . aatmabodhapradagdha.n syaadbiija.n dagdha.n yathaabhavam.h ##"## .. 43.. eva.n gauDairdraaviDairnaH puujyairayamarthaH prabhaashhitaH . aj~naanamaatropaadhissannahamaadidR^igiishvaraH .. 44.. tatraanyathaagrahaNavadanyathaagrahaNabiijamagrahaNamanaatmadharma evetyaaha . ida.n j~naanamaha.n j~naataa j~neyametaditi trayam.h . yo.avikaaro vijaanaati paraagevaasya tattamaH .. 45.. yata etadevamatastasyaiva biijaatmanastamasashchittadharmavishishhTasya svakaaryadvitiiyaabhisaMbandho na tvavikaariNa aatmana ityaaha dR^ishhTaantena . ruupaprakaashayoryadvatsa.ngatirvikriyaavataH . sukhaduHkhaadisaMbandhashchittasyaiva.n vikaariNaH .. 46.. tadetadanvayavyatirekaabhyaa.n darshayishhyannaaha . saMprasaade.avikaaritvaadasta.n yaate vikaariNi . pashyato naatmanaH ki.nchiddvitiiya.n spR^ishate.aNvapi .. 47.. so.aya.n kuuTasthaj~naanamuurtiraatmaa . yathaa praaj~ne tathaivaaya.n svapnajaagaritaantayoH . pashyannapyavikaaritvaaddvitiiya.n na pashyati .. 48.. eva.n j~naanavato naasti mamaahaMmatisa.nshrayaH . bhaasvatpradiipahastasya hyandhakaara ivaagrataH .. 49.. tatra dR^ishhTaantaH . aa prabodhaadyathaasiddhirdvaitaadanyasya vastunaH . bodhaadevamasiddhatvaM buddhyaadeH pratyagaatmanaH .. 50.. sa eshha vidvaanhaanopaadaanashuunyamaatmaanamaatmani pashyan.h . sarvamevaanujaanaati sarvameva nishhedhati . bhedaatmalaabho.anuj~naa syaannishhedho.atatsvabhaavataH .. 51.. sarvasyoktatvaadupasa.nhaaraH . paramaathaarthanishhTha.n yatsarvavedaantanishchitam.h . tamopanuddhiyaa.n j~naana.n tadetatkathitaM mayaa .. 52.. etaavadihoktam.h . nehaatmavinmadanyo.asti na matto.aj~no.asti kashchana . ityajaananvijaanaati yassa brahmaviduttamaH .. 53.. evamaatmaana.n j~naatvaa kiM pravartitavyamuta nivartitavyamaahosvi\- nmuktapragrahateti . uchyate . j~neyaabhinnamida.n yasmaajj~neyavastvanusaaryataH . na pravR^itti.n nivR^itti.n vaa kaTaaksheNaapi viikshate .. 54.. kuta etajj~neyaabhinnamiti . yataH . praagaatmabodhaadbodho.ayaM baahyavastuupasarjanaH . pradhvastaakhilasa.nsaara aatmaikaalambanaH shruteH .. 55.. evamavagataparamaarthatattvasya na sheshhasheshhibhaava\- statkaaraNasyotsaaritatvaadityaaha . vaastavenaiva vR^ittena niruNaddhi yato bhavam.h . nivR^ittimapi mR^id{}naati samyagbodhaH pravR^ittivat.h .. 56.. sakR^idaatmaprasuutyaiva niruNaddhyakhilaM bhavam.h . dhvaantamaatraniraasena na tato.anyaanyathaamatiH .. 57.. deshakaalaadyasaMbaddhaaddeshaadermohakaaryataH . naanutpannamadagdha.n vaa j~naanamaj~naanamastyataH .. 58.. samyagj~naanashikhiplushhTamohatatkaaryaruupiNaH . sakR^innivR^itterbaadhyasya ki.n kaaryamavashishhyate .. 59.. vaastavenaiva vR^ittenaavidyaayaaH pradhvastatvaanna ki.nchidavashishhyata ityuktaH parihaaraH . athaaparassaaMpradaayikaH parihaaraH . nivR^ittasarpassarpottha.n yathaa kampa.n na mu~nchati . vidhvastaakhilamoho.api mohakaarya.n tathaatmavit.h .. 60.. yataH pravR^ittibiijamuchchhinna.n tasmaat.h . tarorutkhaatamuulasya shoshheNaiva yathaa kshayaH . tathaa buddhaatmatattvasya nivR^ittyaiva tanukshayaH .. 61.. athaalepakapakshaniraasaarthamaaha . buddhadvaitasattvasya yatheshhTaacharaNa.n yadi . shunaa.n tattvadR^ishaa.n chaiva ko bhedo.ashuchibhakshaNe .. 62.. kasmaanna bhavati . yasmaat.h . adharmaajjaayate.aj~naana.n yatheshhTaacharaNa.n tataH . dharmakaarye katha.n tatsyaadyatra dharmo.api neshhyate .. 63.. pratyaachakshaaNa aahaato yatheshhTaacharaNa.n hariH . ##"##yasya sarve samaarambhaaH ##"## ##"##prakaasha.n che ##"##ti sarvadR^ik.h .. 64.. tishhThatu taavatsarvapravR^ittibiijaghasmara.n j~naanaM mumukshvavasthaayaamapi na saMbhavati yatheshhTaacharaNam.h . tadaaha . ##"## yo hi yatra viraktaH syaannaasau tasmai pravartate . lokatrayaviraktatvaanmumukshuH kimitiihate ##"## .. 65.. tatra dR^ishhTaantaH . ##"##kshudhayaa piiDyamaano.api na vishha.n hyattumichchhati . mishhTaannadhvastatR^iD jaanannaamuuDhastajjighatsati ##"## .. 66.. yato.avagataparamaarthatattvasya yatheshhTaacharaNa.n na manaagapi ghaTate mumukshutve.api cha tasmaat.h . raago li~Ngamabodhasya chittavyaayaamabhuumishhu . kutaH shaaDvalataa tasya yasyaagniH koTare taroH .. 67.. sakalapurushhaarthasamaaptikaariNo.asyaatmaavabodhasya kutaH prasuutiriti . uchyate . amaanitvaadinishhTho yo yashchaadveshhTraadisaadhanaH . j~naanamutpadyate tasya na bahirmukhachetasaH .. 68.. utpanna aatmavij~naane kimavidyaakaaryatvaatpravR^ittivannivR^ittyaa\- tmakaamaanitvadayo nivartanta uta neti . neti bruumaH . ki.n kaaraNam.h . nivR^ittishaastraaviruddhasvaabhaavyaatparamaatmano na tu niyogavashaat.h . katha.n tarhi . shR^iNu . utpannaatmaprabodhasya tvadveshhTR^itvaadayo guNaaH . ayatnato bhavantyasya na tu saadhanaruupiNaH .. 69.. yata etadevamataH . imaa.n granthamupaaditsuramaanitvaadisaadhanaH . yatnataH syaanna durvR^ittaH pratyagdharmaanugo hyayam.h .. 70.. na daatavyashchaaya.n granthaH . naaviraktaaya sa.nsaaraannaanirastaishhaNaaya cha . na chaayamavate deya.n vedaantaarthapraveshanam.h .. 71.. j~naatvaa yathodita.n samyagj~naatavya.n naavashishhyate . na chaanirastakarmeda.n jaaniiyaada~njasaa tataH .. 72.. nirastasarvakarmaaNaH pratyakpravaNabuddhayaH . nishhkaamaa yatayaH shaantaa jaanantiida.n yathoditam.h .. 73.. shriimachchha~Nkarapaadapadmayugala.n sa.nsevya labdhvochivaan j~naanaM paaramaha.nsyametadamala.n svaantaandhakaaraapanut.h . maa bhuudatra virodhinii matirataH sadbhiH pariikshyaM budhaiH sarvatraiva vishuddhaye matamida.n santaH para.n kaaraNam.h .. 74.. subhaashhita.n chaarvapi naamahaatmanaaM divaakaro naktadR^ishaamivaamalaH . prabhaati bhaatyeva vishuddhachetasaaM nidhiryathaapaastatR^ishhaaM mahaadhanaH .. 75.. vishhNoH paadaanugaa.n yaa.n nikhilabhavanuda.n sha.nkaro.avaapa yogaat sarvaj~naM brahmasa.nsthaM munigaNasahita.n samyagabhyarchya bhaktayaa . vidyaa.n ga~NgaamivaahaM pravaraguNanidheH praapya vedaantadiiptaaM kaaruNyaattaamavocha.n janimR^itinivahadhvastaye duHkhitebhyaH .. 76.. vedaantodaravarti bhaasvadamala.n dhvaantachchhidasmaddhiyo divya.n j~naanamatiidriye.apivishhaye vyaahanyate na kvachit.h . yo no nyaayashalaakayaiva nikhila.n sa.nsaarabiija.n tamaH protsaaryaavirakaarshhiidguruguruH puujyaaya tasmai namaH .. 77.. saMbandhoktiriya.n saadhvii pratishlokamudaahR^itaa . naishhkarmyasiddherj~naatvemaa.n vyaakhyaataasau bhaved{}dhruvam.h .. 78.. iti chaturtho.adhyaayaH .. 4.. ## Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com \end{multicols}\medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}