% Text title : mANDUkyopaniShaddIpikA % File name : mANDukyashankarAnandi.itx % Category : major\_works, svara, upanishhat, upaniShat % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Author : shaNkarAnandabhagavat % Transliterated by : Br. Pranipata Chaitanya pranipatachaitanya [ at ] yahoo.co.in % Proofread by : Sunderh Hattangadi % Latest update : November 19, 2011 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. ManduKyopanishat Dipikakhyavyakhyasahita ..}## \itxtitle{.. mANDUkyopaniShat dIpikAkhyavyAkhyAsahitA ..}##\endtitles ## hariH OM | atha mANDUkyopaniShat | shrIsha~NkarAnandabhagavatkR^itadIpikAkhyavyAkhyAsahitA | ##--------------------------------## hariH OM | OMityetadakSharamida{\m+} sarva.n tasyopavyAkhyAnaM bhUtaM bhavadbhaviShyaditi sarvamo.nkAra eva | yachchAnyattrikAlAtIta.n tadapyo~NkAra eva || 1|| mANDUkyopaniShadvyAkhyAM kariShye padachAriNIm | OMmAtmAbhedasambodhAdAnandAtmaprakAshinIm || 1|| ##--------------------------------## nAmanAminorloke bhedasyAprasiddhatvAdvastutashcho~NkArasya brahmavivartatvAdvivartAnAM cha vivartAdhiShThAnena bhedashUnyatvAdata OMkAraM brahmanAmadheyaM brahmadR^iShTyA.a.aha || OM || avati brahmabuddhyA dR^iShTo draShTR^Inityom || iti\, o~NkArAnukaraNArthaH || etat || uktamo~NkArarUpa.n jagatparNasya sha~NkusthAnIyaM brahmaNA tAdAtmyaM prAptaM brahmaNo vikAro nAmadheyaM cha || akSharam \, varNAtmakam || ida.n vividhapratyayagamyaM chetanAchetanAtmakaM jagat sarva.n nikhila.n tasya sarvAtmakasyoMkArasyopavyAkhyAnamupa sAmIpyena vispaShTamAsamantAtkathanamuktArthavivaraNamityarthaH || bhUtamatItaM bhavadvartamAnaM bhaviShyadanAgatamityanena prakAreNa sarvaM nikhilamoMkAra eva praNava eva\, na tvanyat || yachcha yadapi prasiddhaM sadasadAtmakamanyaduktAdvyatiriktaM trikAlAtItamuktakAlatrayAsaMsR^iShTaM tadapyuktaM brahma naraviShANAdikamapi | apishabdaH pUrveNa samuchchayamAha || o~NkAra eva || vyAkhyAtam || 1|| ##--------------------------------## sarva{\m+} hyetadbrahmAyamAtmA brahma so.ayamAtmA chatuShpAt || 2|| jAgaritasthAno bahiShpraj~naH saptA~Nga ekonavi.nshatimukhaH sthUlabhugvaishvAnaraH prathamaH pAdaH || 3|| ##--------------------------------## o~NkArasya brahmaNo nAmadheyatvAdisaMvyAptirityabhiprAyeNA Aha || sarvaM nikhilaM hi nishchitametatprapa~nchajAtaM brahma satyadnyAnAdilakShaNaM bR^ihat | jaDasyaiva brahmAtmatvamuktaM\, na chetanasyetisha~NkAnirAkaraNArthamAha || ayamanubhUyamAna AtmA.asmatpratyayAlambanashchetanastvaMpadArthaH | brahmokta.n tatpadArthaH | sa kAryakAraNabhAvamantareNa brahmaNA tAdAtmyaM prApto.ayamAtmA vyAkhyAtam | chatuShpAchchatvAraH pAdA yasya sa chatuShpAt || 2|| gauriva kiM chatuShpAdityAsha~Nkya netyAha || jAgaritasthAno jAgaritaM sthAnaM yasya saH jAgaritasthAnaH | bahiHpraj~no bahIrUpAdau chakShurAdigrAhye pradnyA yasya sa bahiHpradnyaH ||saptA~NgaH saptasaMkhyAkAni dyusUryavAyvAkAsharayipR^ithivyAhavanIyAkhyAni mUrdhachakShuHprANasharIrAntarbhAgamUtrAshayapAdAsyAnya~NgAni yasya sa saptA.a~NgaH || ekonaviMshatimukhaH\, pa~nchadnyAnakarmendriyaprANAntaHkaraNachatuShTayarUpANi mukhAnyekonaviMshatisaMkhyAkAni yasya sa ekonaviMshatimukhaH || sthUlabhuk.h\, sthUlaM rUpAdikaM bhu~Nkta iti sthUlabhuk || vaishvAnaro vishveShAmayaM naro vishve vA narA yasya vishvashchAsau narashcheti vA vishvAnaraH\, sa eva vaishvAnaraH | athavA vishveShAM narashabdavAcyAnAM chaturvidhAnAM sthUlAnAM dehAnAmadhiShThAtA.ayaM vaishvAnaraH prathamaH pAdaH | Atmano.ayaM sarvaiH sukarAvagamatvAt prathamoM.ashaH || 3|| ##--------------------------------## svapnasthAno.antaHpraj~naH saptA~Nga ekonaviMshatimukhaH praviviktabhuk taijaso dvitIyaH pAdaH || 4|| yatra supto na ka~nchana kAma.n kAmayate na ka~nchana svapnaM pashyati tatsuShuptam | suShuptasthAna ekIbhUtaH praj~nAnaghana eva.a.anandamayo hyAnandabhuk chetomukhaH prAj~nastR^itIyaH pAdaH || 5|| ##--------------------------------## idAnIM dvitIyaM pAdamAha || svapnasthAnaH svapnaM jAgaritavAsanAjanyaM sthAnaM yasya sa svapnasthAnaH || antaHpradnyo.antarmAnasavAsanAvilAse pradnyA buddhiryasya so.antaHpradnyaH || saptA~Nga ekonaviMshatimukhaH || vyAkhyAtam | praviviktabhukpraviviktaM sUkShmaM bhu~Nkta iti praviviktabhuk | taijasastejo.antaHkaraNaM kartR^ikaraNakAryAdibhAvena pariNataM tadeva sthUlasharIrAdihInaM yasya saH taijasaH | antaHkaraNasya svAmItyarthaH | jAgaritAnantarabhAvitvAt || dvitIyaH pAdaH || spaShTam || 4|| idAnIM tR^itIyaM pAdaM vaktumAha || yatra yasmin kAle supta uparatendriyagrAmo\, na ka~nchana kAma.n kAmayate kamapi puNyapApahetubhUtaM putrakShetrAdikaM nAbhilaShati || na ka~nchana svapnaM pashyati kamapi shubhamashubhaM vAsanAvilAsaM nAvalokayati || tat kAmAkAmanasvapnAnavalokanarUpaM suShuptaM gADhanidrAprAptisthAnam || suShuptasthAnaH || suShuptaM svayaM shrutyA vyAkhyAtaM sthAnaM yasya sa suShuptasthAnaH || ekIbhUtaH sarvajagad.hbIjabhUtasyA.a.avaraNAtmakasyAdnyAnasyAnuparamA\-daneko.apyantaHkaraNavikShepoparamAdekatAM gataH\, pradnyAnaghana eva pradnyAnamAtmano rUpaM brahmaNA bhedarahitaM svayaMprakAshaM tasya ghanaH piNDa iva sa eva na tvantaHkaraNAdibAhyaM cha | na cha nirAnanda ityAha || Anandamayo\, vikShepANAmuparamAdAvaraNasyAnuvR^itteshcha svarUpAnandaprachuro\, hi yasmAttasmAdAnandabhugAnando vikShepAbhAvopalakShita AtmA tameva bhu~Nkte.adnyAvR^ittibhiravagacChatItyAnandabhuk || chetomukha\, cheta AtmasvarUpabodhaH sa evA.a.avaraNashaktisahito mukhaM yasya sa chetomukhaH || prAdnyaH prakR^iShTe svayaMprakAsha AnandAtmani sAdnyAne dnyaptiradnyAnAvR^ittirUpo bodho yasya sa pradnyaH pradnya eva prAdnyaH || uktAvasthAdvayAbhAvenA.avagamyamAnatvAt | tR^itIyaH pAdaH | spaShTam || 5|| ##--------------------------------## eSha sarveshvara eSha sarvaj~na eSho.antaryAmeSha yoniH sarvasya prabhavApyayau hi bhUtAnAm || 6|| nAntaHpraj~naM na bahiShpraj~naM nobhayataHpraj~naM na praj~nAnaghanaM na praj~naM nApraj~nam | adR^iShTamavyavahAryamagrAhyamalakShaNamachintyamavyapadeshyamekAtmapratyayasAraM prapa~nchopashamaM shAntaM shivamadvaitaM chaturthaM manyante sa AtmA sa vij~neyaH || 7|| so.ayamAtmA.adhyakSharamo.nkAro.adhimAtraM pAdA mAtrA mAtrAshcha pAdA akAra ukAro makAra iti || 8|| ##--------------------------------## idAnIM prAdnyaM prastauti sarvakAraNatvAttasya || eSha uktaH prAdnyaH sarveshvaraH sarvaniyAtmakaH || eSha prAdnyaH sarvadnyaH sarvashchAsau dnyashcheti sarvakAryAtmakatvAdadnyAnasya vA jAnAtIti sarvadnyaH || eSha prAdnyo.antaryAmI antaryamayitA eSha prAdnyo\, yoniH kAraNaM\, sarvasya nikhilasya chetanAchetanAtmakasya jagataH || yonitve hetumAha ||prabhavApyayAvutpattivinAshau hi yasmAdbhUtAnAM chetanAchetanarUpANAmito bhavata iti sheShaH || 6|| idAnIM turIyaM pAdamAha || nAntaHpradnyaM\, na mAnasavAsanAvilAsadarshanalAlasaM\, na bahiHpradnyaM nendriyairviShayAvalokanaparaM\, nobhayataHpradnyaM jAgaraNasvapnAntarAlAvasthAvabodhashUnyaM\, na pradnyAnaghanaM na dnyAnamAtrabodhaM\, na pradnyaM nirvikalpabodhashUnyaM\, nApradnyaM na bodhAbhAvarUpam || adR^iShTaM pratyakShAdipramANairanavalokitam || avyavahAryaM vachanAdAnAdivyavahAragandharahitam || agrAhyaM sarvaprakAragrahaNAyogyam || alakShaNaM gandhavattvAdibodhashUnyam || achintyam antaHkaraNavR^ittyaviShayabhUtam || avyapadeshyaM pR^ithivItyAdivyapadeshavad vyapadeshAyogyam || ekAtmapratyayasAraM sarvAdvaitapratyayaH sArabhUto.avagatihetutvena yasmiMstadekAtmapratyayasAraM\, vA~NmanasAtItamapyAtmabodhenAvagantuM shakyamityarthaH || prapa~nchopashamaM prapa~nchasya kAryakAraNAtmakasyopashamo.abhAvo yasmiMstatprapa~nchopashamam | shAntaM spaShTam || shivaM svayaMprakAshamAnandA.a.atmasvarUpatvAnma~Ngalam || advaitam AnandAtmavyatiriktashUnyaM\, chaturthaM turIyaM pAdaM manyante saMkhyAshUnyamapi pUrvApekShayA.avagacChanti || sa vastutastvaturIyarUpo.apyavidyayA chatuShpAdAtmA.a.anandAtmA.asmatpratyayavyavahArayogyaH\, sa turIyarUpo.apagatasamastavisheSho vidnyeyo visheSheNa sAkShAtkartavyaH || 7|| idAnImAtmo~NkArayorabhedaM kaNThata Aha | so.ayamAtmA || vyAkhyAtam || adhyakSharam akSharANyakArokAram akArArdhamAtrAkhyAni svapAdasaMmitAnyadhikR^itya vartata ityadhyakSharam || OMkAra OMkArasvarUpa OMkArasyA.a.atmasvarUpatve sAmyam || adhimAtram akArAdyAshchatasro mAtrA vishvAdipAdasamasaMkhyAkA adhikR^itya adhimAtram | AtmoMkArayorabhede kAraNamAha || pAdA vishvataijasaprAdnyaturIyAkhyA\, mAtrA akArokAramakArArdhamAtrAH | tAdAtmyaM dR^iDhIkartumuktaM viparyayeNa nirdishati || mAtrAshcha pAdAH | chakAra evakArA.arthaH | nAyaM viparyayanirdeshastvamahamitivadupachArArthaH\, kintu ghaTaH kalashaH kalasho ghaTa itivannirUpacharitaM mAtrANAM pAdAnAM cha tAdAtmyamityevakArArthaH | vyAkhyAtamanyat | ardhamAtrAyAsturIyapAdarUpatvAtturIyasya cha pUrvapAdatrayAdatyantavailakShaNyAdato.ardhamAtrAM parityajya sheShamAtrA Aha || akAra ukAro makAraH || spaShTam || iti mAtrAtrayanirdeshArthaH || 8|| ##--------------------------------## jAgaritasthAno vaishvAnaro.akAraH prathamA mAtrA.a.apterAdimattvAdvA.a.anoti ha vai sarvAn kAmAnAdishcha bhavati ya evaM veda|| 9|| ##--------------------------------## idAnIM vibhAgena mAtrANAM pAdarUpatAmAha || jAgaritasthAno vaishvAnaro.akAraH\, prathamA mAtrA pUrvA mAtrA || vyAkhyAtamanyat | akArasya pUrvamAtratva upapattimAha || AptervyApteH | akAro hi jAgaritasthAnAdikaM sarvamApnoti || prakArAntareNa punarniruktimAha || AdimattvAdvA || a A i ityevamAdirAdiH | sa yasminnasti so.ayamAdimAMstasya bhAva AdimattvamAdisAmAnyavattvamityarthaH | prathamapAdo.api yathA pAdAnAmAdirata eva tatsAmAnyavAnApnoti chetaratpAdajAtaM pUrvabhAvitvAt | vAshabdaH pakShAntarArthaH | vishvAkArayoraikyamAptervA.a.adimattvAdvetyarthaH | idAnIM vishvAkArayorAptyA.a.adimattvadnyAnAtphalamAha || Apnoti prApnoti hi prasiddhAn vai smaryamANAn sarvAn nikhilAn kAmAn kAmyamAnAn putrakShetrAdIn | ApteH phalamuktvA.a.adimattvasya phalamAha || Adishcha svAnAM madhye sarveShu kAryeShu prathamagaNyaH | chakArAdapi prathamaM phalaM bhavati | spaShTam || yasya phalaM tamAha || yaH pAdamAtrAtAdAtmyadnya\, evamuktena prakAreNoktayoH pAdamAtrayoH sAmAnyaM veda jAnAti sa ApnotItyanvayaH || 9|| ##--------------------------------## svapnasthAnataijasa ukAro dvitIyA mAtrotkarShAdubhayatvAdvotkarShati ha vai j~nAnasantatiM samAnashcha bhavati nAsyAbrahmavit kule bhavati ya evaM veda || 10|| suShuptasthAnaH prAj~no makArastR^itIyA mAtrA miterapItervA minoti ha vA ida{\m+} sarvamapItishcha bhavati ya evaM veda || 11|| ##--------------------------------## svapnasthAnastaijasa ukAro dvitIyAmAtrA | spaShTam || taijasokArayostAdAtmye hetumAha || utkarShAdUrdhvabhAvitvenotkR^iShTatvAt | punaranyat sAmAnyamAha || ubhayatvAdvA || vishvAkArAbhyAM taijasokArayordvitIyatvAt || vAshabdaH pUrvavat | idAnImuktadnyAnasya phalamAha || utkarShati ha vai dnyAnasaMtatiM shiShyaprashiShyAdidnyAnasaMtatyotkR^iShTo bhavati | vyAkhyAtamanyat | ubhayatvadnyAnasya phalamAha || samAnashcha bhavati\, yo hi svAvasthAnadeshekAlevotkR^iShTastatsamAnaH | chakArAttasmAdutkR^iShTo.api bhavati | idAnImubhayadnyAnasya sAdhAraNaM phalamAha || nAsyAbrahmavitkule bhavati || asyotkarShobhayatvadnyAnavataH kule.anvaye shiShyaprashiShyAdirUpe.ahaM brahmAsmItyetajdnyAnashUnyo na bhavati || ya evaM veda || vyAkhyAtam || 10|| suShuptasthAnaH prAdnyo makArastR^itIyA mAtrA\, spaShTam | prAdnyamakArayostAdAtmye hetumAha || miterminoti hi prAdnyaH sarvamAtmani tAdAtmyena makAro.apyakArokArau prakShipatyevamAtmasvarUpe.anyathoMkArasyAniShpatteH | apItervA makAro hyoMkAre vartamAnaH spaShTaM nopalabhyate | tataH pralayaH prAdnyashcha pralayaH prasiddhaH | pralayasAmAnyAt | vAshabdaH pUrvavat || idAnIM mitidnyAnasya phalamAha || minoti ha vA idaM sarvam || idam vividhapratyayagamyaM jagannikhilaM prasthamiva yAvat.h\, minoti sarvAtmabhAvena svAtmani prakShipati | apItidnyAnasya phalamAha || apItishcha bhavati\, sarvAdhikyena pralayaH sarvasya || chakArAt svayaM pralayashUnyashcha bhavati || ya evaM veda\, vyAkhyAtam || 11|| ##--------------------------------## amAtrashchaturtho.avyavahAryaH prapa~nchopashamaH shivo.advaita evamo.nkAra Atmaiva saMvishatyAtmanA.a.atmAnaM ya evaM veda || 12|| iti mANDUkyopaniShat || ##--------------------------------## ardhamAtrAyA avayavasyoMkArasyA.avavayavinashchAbhedamurarIkR^itya chaturthapAdarUpanira~njanAtmasvarUpatAmoMkArasyA.a.aha || amAtro.akArAdimAtrAshUnyashchaturtho.avyavahAryaH prapa~nchopashamaH shivo.advaitaH\, spaShTam || evamuktena mAtrAtAdAtmyenoMkAra Atmaiva || spaShTam | saMvishati samyakpraveshaM karotyAtmanoMkAreNA.a.atmAnamAnandAtmasvarUpaM ya o~NkArAtmadnya evamuktena prakAreNoMkArAtmanostAdAtmyaM veda jAnAti tasyokto~NkArarUpAnandAtmaprAptiphalamarthasiddhaM | tataH shrutyA noktam | atha vA saMvishatyAtmanA.a.atmAnamitIdaM phalavAkyamastu || 12|| iti shrImatparamahaMsaparivrAjakAchAryAnandAtmapUjyapAdashiShyasya shrIshaMkarAnandabhagavataH kR^itau mANDUkyopaniShaddIpikA samAptA || ## Encoded by Br. Pranipata Chaitanya Proofread by Sunder Hattangadi \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}