% Text title : Dhvanyaloka Udyota 4 % File name : dhvanyaloka4.itx % Category : major\_works % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Transliterated by : Rajani Arjun Shankar % Proofread by : Rajani Arjun Shankar % Latest update : January 4, 2002 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Dhvanyalokah Udyotah 4 ..}## \itxtitle{.. dhvanyAlokaH udyotaH 4 ..}##\endtitles ## || chaturthaH udyotaH || evaM dhvaniM saprapa~nchaM vipratipattinirAsArthaM vyutpAdya tadvyutpAdane prayojanAntaramuchyate \-\-\- dhvaneryaH saguNIbhUtavya~NgyasyAdhvA pradarshitaH | anenAnantyamAyAti kavInAM pratibhAguNaH || 1|| ya eSha dhvanerguNIbhUtavya~Ngyasya cha mArgaH prakAshitastasya phalA\- ntaraM kavipratibhAnantyam | kathamiti chet \-\-\- ato hyanyatamenApi prakAreNa vibhUShitA | vANI navatvamAyAti pUrvArthAnvayavatyapi || 2|| ato dhvaneruktaprabhedamadhyAdanyatamenApi prakAreNa vibhUShitA satI vANI purAtanakavinibaddhArthasaMsparshavatyapi navatvamAyAti | tathAhyaviva\- kShitavAchyasya dhvaneH prakAradvayasamAshrayeNa navatvaM pUrvArthAnugame.api yathA \-\-\- smitaM ki~nchinmugdhaM taralamadhuro dR^iShTivibhavaH parispando vAchAmabhinavavilAsormisarasaH | gatAnAmArambhaH kisalayitalIlAparimalaH spR^ishantyAstAruNyaM kimiva hi na ramyaM mR^igadR^ishaH || ityasya\, savibhramasmitodbhedA lolAkShyaH praskhaladgiraH | nitambAlasagAminyaH kAminyaH kasya na priyAH || ityevamAdiShu shlokeShu satsvapi tiraskR^itavAchyadhvanisamAshrayeNA\- pUrvatvameva pratibhAsate. tathA \-\-\- yaH prathamaH prathamaH sa tu tathAhi hatahastibahalapalalAshI | shvApadagaNeShu siMhaH siMhaH kenAdharIkriyate || ityasya\, svatejaHkrItamahimA kenAnyenAtishayyate | mahadbhirapi mAta~NgaiH siMhaH kimabhibhUyate || ityevamAdiShu shlokeShu satsvapyarthAntarasa~NkramitavAchyadhvanisamAshra\- yeNa navatvam | vivakShitAnyaparavAchyasyApyuktaprakArasamAshrayeNa navatvaM yathA \-\-\- nidrAkaitavinaH priyasya vadane vinyasya vaktraM vadhU\- rbodhatrAsaniruddhachumbanarasApyAbhogalolaM sthitA | vailakShyAdvimukhIbhavediti punastasyApyanArambhiNaH sAkA~NkShapratipatti nAma hR^idayaM yAtaM tu pAraM rateH || ityAdeH shlokasya\, shUnyaM vAsagR^ihaM vilokya shayanAdutthAya ki~nchichChanai\- rnidrAvyAjamupAgatasya suchiraM nirvarNya patyurmukham | visrabdhaM parichumbya jAtapulakAmAlokya gaNDasthalIM lajjAnamramukhI priyeNa hasatA bAlA chiraM chumbitA || ityAdiShu shlokeShu satsvapi navatvam | yathA vA \-\-\-\ldq{}tara~NgabhrUbha~NgA\rdq{} ityAdishlokasya\ldq{}nAnAbha~NgibhramadbhrUH\rdq{}ityAdishlokApekShayAnyatvam || 2|| yuktyA.anayAnusartavyo rasAdirbahuvistaraH | mitho.apyanantatAM prAptaH kAvyamArgo yadAshrayAt || 3|| bahuvistAro.ayaM rasabhAvatadAbhAsatatprashamalakShaNo mArgo yathAsvaM vibhAvAnubhAvaprabhedakalanayA yathoktaM prAk | sa sarva evAnayA yuktyAnu\- sartavyaH | yasya rasAderAshrayAdayaM kAvyamArgaH purAtanaiH kavibhiH sahasra\- sa.nkhyairasa.nkhyairvA bahuprakAraM kShuNNatvAnmito.apyanantatAmeti | rasabhAvA\- dInAM hi pratyekaM vibhAvAnubhAvavyabhichArisamAshrayAdaparimitatvam | teShAM chaikaikaprabhedApekShayApi tAvajjagadvR^ittamupanibadhyamAnaM sukavibhista\- dichChAvashAdanyathA sthitamapyanyathaiva vivartate | pratipAditaM chaitachchitra\- vichArAvasare | gAthA chAtra kR^itaiva mahAkavinA \-\-\- atathAsthitAnapi tathAsaMsthitAniva hR^idaye yA niveshayati | arthavisheShAn sA jayati vikaTakavigocharA vANI || taditthaM rasabhAvAdyAshrayeNa kAvyArthAnAmAnantyaM supratipAditam | etadevopapAdayitumuchyate \-\-\- dR^iShTapUrvA api hyarthAH kAvye rasaparigrahAt | sarve navA ivAbhAnti madhumAsa iva drumAH || 4|| tathA hi vivakShitAnyaparavAchyasyaiva shabdashaktyudbhavAnuraNana\- rUpavya~NgyaprakArasamAshrayeNa navatvam | yathA \-\-\-\ldq{}dharaNIdhAraNAyAdhunA tvaM sheShaH\rdq{}ityAdeH | sheSho himagiristvaM cha mahAnto guravaH sthirAH | yadala~NghitamaryAdAshchalantIM bibhrate bhuvam || ityAdiShu satsvapi | tasyaivArthashaktyudbhavAnuraNanarUpavya~NgyasamAshra\- yeNa navatvam | yathA \-\-\-\ldq{}evaMvAdini devarShau\rdq{}ityAdi shlokasya | kR^ite varakathAlApe kumAryaH pulakodgamaiH | sUchayanti spR^ihAmantarlajjayAvanatAnanAH || ityAdiShu satsu arthashaktyudbhavAnuraNanarUpavya~Ngyasya kaviprauDho\- ktinirmitasharIratvena navatvam | yathA \-\-\-\ldq{}sajjayati surabhimAso\rdq{}ityAdeH | surabhisamaye pravR^itte sahasA prAdurbhavanti ramaNIyAH | rAgavatAmutkalikAH sahaiva sahakArakalikAbhiH || ityAdiShu satsvapyapUrvatvameva | arthashaktyudbhavAnuraNanarUpavya~Ngyasya kavinibaddhavaktR^iprauDhoktimAtra\- niShpannasharIratvena navatvam | yathA\ldq{}vANijya hastidantAH\rdq{}ityAdigA\- thArthasya | kariNIvaidhavyakaro mama putra ekakANDavinipAtI | hatasnuShayA tathA kR^ito yathA kANDakaraNDakaM vahati || evamAdiShvartheShu satsvapyanAlIDhataiva | yathA vya~NgyabhedasamAshrayeNa dhvaneH kAvyArthAnAM navatvamutpadyate\, tathA vya~njakabhedasamAshrayeNApi | tattu granthavistarabhayAnna likhyate\, svayameva sahR^idayairabhyUhyam | atra cha punaHpunaruktamapi sAratayedamuchyate \-\-\- vya~Ngyavya~njakabhAve.asminvividhe sambhavatyapi | rasAdimaya ekasmin kaviH syAdavadhAnavAn || 5|| asminnarthAnantyahetau vya~Ngyavya~njakabhAve vichitre shabdAnAM sambhava\- tyapi kavirapUrvArthalAbhArthI rasAdimaya ekasmin vya~Ngyavya~njakabhAve yatnAdavadadhIta | rasabhAvatadAbhAsarUpe hi vya~Ngye tadvya~njakeShu cha yathA\- nirdiShTeShu varNapadavAkyarachanAprabandheShvavahitamanasaH kaveH sarvamapUrvaM kAvyaM sampadyate | tathA cha rAmAyaNamahAbhAratAdiShu sa~NgrAmAdayaH punaHpunara\- bhihitA api navanavAH prakAshante | prabandhe chA~NgI rasa eka evopani\- badhyamAno.arthavisheShalAbhaM ChAyAtishayaM cha puShNAti | kasminniveti chet \-\-\- yathA rAmAyaNe yathA vA mahAbhArate | rAmAyaNe hi karuNo rasaH svayamAdikavinA sUtritaH\ldq{}shokaH shlokatvamAgataH\rdq{}ityevaMvAdinA | nirvyUDhashcha sa eva sItAtyantaviyogaparyantameva svaprabandhamuparachayatA | mahAbhArate.api shAstrakAvyarUpachChAyAnvayini vR^iShNipANDavavirasAvasA\- navaimanasyadAyinIM samAptimupanibadhnatA mahAmuninA vairAgyajananatAtparyaM prAdhAnyena svaprabandhasya darshayatA mokShalakShaNaH puruShArthaH shAnto rasashcha mukhyatayA vivakShAviShayatvena sUchitaH | etachchAMshena vivR^itamevAnyairvyA\- khyAvidhAyibhiH | svayameva chaitadudgIrNaM tenodIrNamahAmohamagnamujjihIrShatA lokamativimalaj~nAnAlokadAyinA lokanAthena \-\-\- yathA yathA viparyeti lokatantramasAravat | tathA tathA virAgo.atra jAyate nAtra saMshayaH || ityAdi bahushaH kathayatA | tatashcha shAnto raso rasAntarairmokShalakShaNaH puruShArthaH puruShArthAntaraistadupasarjanatvenAnugamyamAno.a~Ngitvena vivakShA\- viShaya iti mahAbhAratatAtparyaM suvyaktamevAvabhAsate | a~NgA~NgibhAvashcha yathA rasAnAM tathA pratipAditameva | pAramArthikAntastattvAnapekShayA sharIrasyevA~NgabhUtasya rasasya puruShA\- rthasya cha svaprAdhAnyena chArutvamapyaviruddham | nanu mahAbhArate yAvAnvi\- vakShAviShayaH so.anukramaNyAM sarva evAnukrAnto na chaitattatra dR^ishyate\, pratyuta sarvapuruShArthaprabodhahetutvaM sarvarasagarbhatvaM cha mahAbhAratasya tasminnuddeshe svashabdaniveditatvena pratIyate | atrochyate \-\-\- satyaM shAntasyaiva rasasyA\- ~NgitvaM mahAbhArate mokShasya cha sarvapuruShArthebhyaH prAdhAnyamityetanna sva\- shabdAbhidheyatvenAnukramaNyA darshitam\, darshitaM tu vya~Ngyatvena \-\-\- \ldq{}bhagavAnvAsudevashcha kIrtyate.atra sanAtanaH\rdq{} ityasmin vAkye | anena hyayamartho vya~Ngyatvena vivakShito yadatra mahAbhArate pANDavAdicharitaM yatkIrtyate tatsarvamavasAnavirasamavidyApra\- pa~ncharUpa~ncha\, paramArthasatyasvarUpastu bhagavAnvAsudevo.atra kIrtyate | tasmAttasminneva parameshvare bhagavati bhavata bhAvitachetaso\, mA bhUta vibhU\- tiShu niHsArAsu rAgiNo guNeShu vA nayavinayaparAkramAdiShvamIShu kevaleShu keShuchitsarvAtmanA pratiniviShTadhiyaH | tathA chAgre \-\- pashyata niHsAratAM saMsArasyetyamumevArthaM dyotayan sphuTamevAvabhAsate vya~njakashaktyanugR^ihItashcha shabdaH | evaMvidhamevArthaM garbhIkR^itaM sandarshayanto.anantarashlokA lakShyante \-\- \ldq{}sa hi satyam\rdq{}ityAdayaH | ayaM cha nigUDharamaNIyo.artho mahAbhAratAvasAne harivaMshavarNanena samAptiM vidadhatA tenaiva kavivedhasA kR^iShNadvaipAyanena samyaksphuTIkR^itaH | anena chArthena saMsArAtIte tattvAntare bhaktyatishayaM pravartayatA sakala eva sAMsAriko vyavahAraH pUrvapakShIkR^ito nyakSheNa prakAshate | devatAtIrtha\- tapaHprabhR^itInAM cha prabhAvAtishayavarNanaM tasyaiva parabrahmaNaH prAptyupAyatvena tadvibhUtitvenaiva devatAvisheShANAmanyeShAM cha | pANDavAdicharitavarNana\- syApi vairAgyajananatAtparyAdvairAgyasya cha mokShamUlatvAnmokShasya cha bhagavatprAptyupAyatvena mukhyatayA gItAdiShu pradarshitatvAtparabrahmaprAptyu\- pAyatvameva paramparayA | vAsudevAdisa~nj~nAbhidheyatvena chAparimitashaktyA\- spadaM paraM brahma gItAdipradeshAntareShu tadabhidhAnatvena labdhaprasiddhi mAthu\- raprAdurbhAvAnukR^itasakalasvarUpaM vivakShitaM na tu mAthuraprAdurbhAvAMsha eva\, sanAtanashabdavisheShitatvAt | rAmAyaNAdiShu chAnayA sa~nj~nayA bhagavanmU\- rtyantare vyavahAradarshanAt | nirNItashchAyamarthaH shabdatattvavidbhireva | tadevamanukramaNInirdiShTena vAkyena bhagavadvyatirekiNaH sarvasyAnya\- syAnityatAM prakAshayatA mokShalakShaNa evaikaH paraH puruShArthaH shAstranaye\, kAvyanaye cha tR^iShNAkShayasukhaparipoShalakShaNaH shAnto raso mahAbhAratasyA\- ~Ngitvena vivakShita iti supratipAditam | atyantasArabhUtatvAchchAyamartho vya~Ngyatvenaiva darshito na tu vAchyatvena | sArabhUto hyarthaH svashabdAnabhi\- dheyatvena prakAshitaH sutarAmeva shobhAmAvahati | prasiddhishcheyamastyeva vidagdhavidvatpariShatsu yadabhimatataraM vastu vya~Ngyatvena prakAshyate na sAkShAchChabdavAchyatvena | tasmAtsthitametat \-\-\- a~NgibhUtarasAdyAshrayeNa kAvye kriyamANe navArthalAbho bhavati bandhachChAyA cha mahatI sampadyata iti | ata eva cha rasAnuguNArthavisheShopanibandhamala~NkArAntaravirahe.api ChAyAtishayayogi lakShye dR^ishyate | yathA \-\-\- munirjayati yogIndro mahAtmA kumbhasambhavaH | yenaikachulake dR^iShTau tau divyau matsyakachChapau || ityAdau | atra hyadbhutarasAnuguNamekachulake matsyakachChapadarshanaM ChAyAtishayaM puShNAti | tatra hyekachulake sakalajaladhisannidhAnAdapi divyamatsyakachChapadarshanamakShuNNatvAdadbhutarasAnuguNataram | kShuNNaM hi vastu lokaprasiddhyAdbhutamapi nAshcharyakAri bhavati | na chAkShuNNaM vastUpa\- nibadhyamAnamadbhutarasasyaivAnuguNaM yAvadrasAntarasyApi | tadyathA \-\-\- svidyati romA~nchate vepate rathyAyAntulAgreNa | sa pArshvo.adyApi subhaga tasyA yenAsyatikrAntaH || etadgAthArthAdbhAvyamAnAdyA rasapratItirbhavati\, sA tvAM spR^iShTvA svidya\- ti romA~nchate vepate ityevaMvidhAdarthAtpratIyamAnAnmanAgapi no jAyate | tadevaM dhvaniprabhedasamAshrayeNa yathA kAvyArthAnAM navatvaM jAyate tathA pratipAditam | guNIbhUtavya~NgyasyApi tribhedavya~NgyApekShayA ye prakArA\- statsamAshrayeNApi kAvyavastUnAM navatvaM bhavatyeva | tattvativistArakA\- rIti nodAhR^itaM sahR^idayaiH svayamutprekShaNIyam || 5|| dhvaneritthaM guNIbhUtavya~Ngyasya cha samAshrayAt | na kAvyArthavirAmo.asti yadi syAtpratibhAguNaH || 6|| satsvapi purAtanakaviprabandheShu yadi syAtpratibhAguNaH\, tasmi.nstva\- sati na ki~nchideva kavervastvasti | bandhachChAyApyarthadvayAnurUpashabda\- sannivesho.arthapratibhAnAbhAve kathamupapadyate | anapekShitArthavisheShAkShararachanaiva bandhachChAyeti nedaM nedIyaH sahR^idayAnAm | evaM hi satyarthAnapekShachatura\- madhuravachanarachanAyAmapi kAvyavyapadeshaH pravarteta | shabdArthayoH sAhityena kAvyatve kathaM tathAvidhe viShaye kAvyavyavastheti chet \-\-\- paropanibaddhArtha\- virachane yathA tatkAvyatvavyavahArastathA tathAvidhAnAM kAvyasanda\- rbhANAm || 6|| na chArthAnantyaM vya~NgyArthApekShayaiva yAvadvAchyArthApekShayApIti pratipAdayitumuchyate \-\-\- avasthAdeshakAlAdivisheShairapi jAyate | Anantyameva vAchyasya shuddhasyApi svabhAvataH || 7|| shuddhasyAnapekShitavya~NgyasyApi vAchyasyAnantyameva jAyate svabhA\- vataH | svabhAvo hyayaM vAchyAnAM chetanAnAmachetanAnAM cha yadavasthAbhedA\- ddeshabhedAtkAlabhedAtsvAlakShaNyabhedAchchAnantatA bhavati | taishcha tathAvyava\- sthitaiH sadbhiH prasiddhAnekasvabhAvAnusaraNarUpayA svabhAvoktyApi tAva\- dupanibadhyamAnairniravadhiH kAvyArthaH sampadyate | tathA hyavasthAbhedAnnavatvaM yathA \-\-\- bhagavatI pArvatI kumArasambhave\ldq{}sarvopamAdravyasamuchchayena\rdq{}ityA\- dibhiruktibhiH prathamameva parisamApitarUpavarNanApi punarbhagavataH shambho\- rlochanagocharamAyAntI\ldq{}vasantapuShpAbharaNaM vahantI\rdq{}manmathopakaraNabhUtena bha~NgyantareNopavarNitA | saiva cha punarnavodvAhasamaye prasAdhyamAnA\ldq{}tAM prA~NmukhIM tatra niveshya tanvIm\rdq{}ityAdyuktibhirnavenaiva prakAreNa nirUpi\- tarUpasauShThavA | na cha te tasya kaverekatraivAsakR^itkR^itA varNanaprakArA apuna\- ruktatvena vA navanavArthanirbharatvena vA pratibhAsante | darshitameva chaitadvi\- ShamabANalIlAyAm \-\-\- na cha teShAM ghaTate.avadhiH\, na cha te dR^ishyante kathamapi punaruktAH | ye vibhramAH priyANAmarthA vA sukavivANInAm || ayamaparashchAvasthAbhedaprakAro yadachetanAnAM sarveShAM chetanaM dvitIyaM rUpamabhimAnitvaprasiddhaM himavadga~NgAdInAm | tachchochitachetanaviShayasvarUpa\- yojanayopanibadhyamAnamanyadeva sampadyate | yathA kumArasambhava eva parvatasvarUpasya himavato varNanaM\, punaH saptarShipriyoktiShu chetanatatsvarUpA\- pekShayA pradarshitaM tadapUrvameva pratibhAti | prasiddhashchAyaM satkavInAM mArgaH | idaM cha prasthAnaM kavivyutpattaye viShamabANalIlAyAM saprapa~nchaM darshitam | chetanAnAM cha bAlyAdyavasthAbhiranyatvaM satkavInAM prasiddhameva | chetanA\- nAmavasthAbhede.apyavAntarAvasthAbhedAnnAnAtvam | yathA kumArINAM kusuma\- sharabhinnahR^idayAnAmanyAsAM cha | tatrApi vinItAnAmavinItAnAM cha | achetanAnAM cha bhAvAnAmArambhAdyavasthAbhedabhinnAnAmekaikashaH svarUpamupa\- nibadhyamAnamAnantyamevopayAti | yathA \-\-\- haMsAnAM ninadeShu yaiH kavalitairAsajyate kUjatA\- manyaH ko.api kaShAyakaNThaluThanAdAghargharo vibhramaH | te sampratyakaThoravAraNavadhUdantA~Nkuraspardhino niryAtAH kamalAkareShu bisinIkandAgrimagranthayaH || evamanyatrApi dishAnayAnusartavyam | deshabhedAnnAnAtvamachetanAnAM tAvat | yathA vAyUnAM nAnAdigdesha\- chAriNAmanyeShAmapi salilakusumAdInAM prasiddhameva | chetanAnAmapi mAnuShapashupakShiprabhR^itInAM grAmAraNyasalilAdisamedhitAnAM parasparaM mahA\- nvisheShaH samupalakShyata eva | sa cha vivichya yathAyathamupanibadhyamAna\- stathaivAnantyamAyAti | tathA hi \-\-\- mAnuShANAmeva tAvaddigdeshAdi\- bhinnAnAM ye vyavahAravyApArAdiShu vichitrA visheShAsteShAM kenAntaH shakyate gantum\, visheShato yoShitAm | upanibadhyate cha tatsarvameva sukavibhiryathApratibham | kAlabhedAchcha nAnAtvam | yathartubhedAddigvyomasalilAdInAmachetanA\- nAm | chetanAnAM chautsukyAdayaH kAlavisheShAshrayiNaH prasiddhA eva | svAlakShaNyaprabhedAchcha sakalajagadgatAnAM vastUnAM vinibandhanaM prasiddhameva | tachcha yathAvasthitamapi tAvadupanibadhyamAnamanantatAmeva kAvyArtha\- syApAdayati | atra kechidAchakShIran \-\-\- yathA sAmAnyAtmanA vastUni vAchyatAM pratipadyante na visheShAtmanA \; tAni hi svayamanubhUtAnAM sukhAdInAM tannimittAnAM cha svarUpamanyatrAropayadbhiH svaparAnubhUtarUpasAmAnya\- mAtrAshrayeNopanibadhyante kavibhiH | na hi tairatItamanAgataM vartamAna~ncha parichitAdisvalakShaNaM yogibhiriva pratyakShIkriyate \; tachchAnubhAvyAnu\- bhavasAmAnyaM sarvapratipattR^isAdhAraNaM parimitatvAtpurAtanAnAmeva gocharI\- bhUtam\, tasyAviShayatvAnupapatteH | ata eva sa prakAravisheSho yairadyatanai\- rabhinavatvena pratIyate teShAmabhimAnamAtrameva bhaNitikR^itaM vaichitryamAtrama\- trAstIti | tatrochyate \-\-\- yattUktaM sAmAnyamAtrAshrayeNa kAvyapravR^ittistasya cha parimitatvena prAgeva gocharIkR^itatvAnnAsti navatvaM kAvyavastUnAmiti\, tadayuktam \; yato yadi sAmAnyamAtramAshritya kAvyaM pravartate ki~NkR^ita\- starhi mahAkavinibadhyamAnAnAM kAvyArthAnAmatishayaH | vAlmIkivya\- tiriktasyAnyasya kavivyapadesha eva vA sAmAnyavyatiriktasyA\- nyasya kAvyArthasyAbhAvAt\, sAmAnyasya chAdikavinaiva pradarshita\- tvAt | uktivaichitryAnnaiSha doSha iti chet \-\-\- kimidamuktivaichitryam \? uktirhi vAchyavisheShapratipAdi vachanam | tadvaichitrye kathaM na vAchyavai\- chitryam | vAchyavAchakayoravinAbhAvena pravR^itteH | vAchyAnAM cha kAvye\- pratibhAsamAnAnAM yadrUpaM tattu grAhyavisheShAbhedenaiva pratIyate | teno\- ktivaichitryavAdinA vAchyavaichitryamanichChatApyavashyamevAbhyupagantavyam | tadayamatra sa~NkShepaH \-\-\- vAlmIkivyatiriktasya yadyekasyApi kasyachit | iShyate pratibhArtheShu tattadAnantyamakShayam || ki~ncha\, uktivaichitryaM yatkAvyanavatve nibandhanamuchyate tadasmatpakShA\- nuguNameva | yato yAvAnayaM kAvyArthAnantyabhedahetuH prakAraH prAgdarshitaH sa sarva eva punaruktivaichitryAd dviguNatAmApadyate | yashchAyamupamAshleShAdi\- rala~NkAravargaH prasiddhaH sa bhaNitivaichitryAdupanibadhyamAnaH svayamevAnava\- dhirdhatte punaH shatashAkhatAm. bhaNitishcha svabhAShAbhedena vyavasthitA satI pratiniyatabhAShAgocharArthavaichitryanibandhanaM punaraparaM kAvyArthAnAmAna\- ntyamApAdayati | yathA mamaiva \-\-\- mama mama iti bhaNato vrajati kAlo janasya | tathApi na devo janArdano gocharo bhavati manasaH || 7|| itthaM yathA yathA nirUpyate tathA tathA na labhyate.antaH kAvyArthA\- nAm | idaM tUchyate \-\-\- avasthAdivibhinnAnAM vAchyAnAM vinibandhanam | yatpradarshitaM prAk bhUmnaiva dR^ishyate lakShye \-\- na tachChakyamapohitum | \-\- tattu bhAti rasAshrayAt || 8|| tadidamatra sa~NkShepeNAbhidhIyate satkavInAmupadeshAya \-\-\- rasabhAvAdisambaddhA yadyauchityAnusAriNI | anvIyate vastugatirdeshakAlAdibhedinI || 9|| tatkA gaNanA kavInAmanyeShAM parimitashaktInAm | vAchaspatisahasrANAM sahasrairapi yatnataH | nibaddhA sA kShayaM naiti prakR^itirjagatAmiva || 10|| yathA hi jagatprakR^itiratItakalpaparamparAvirbhUtavichitravastuprapa~nchA satI punaridAnIM parikShINA parapadArthanirmANashaktiriti na shakyate.abhi\- dhAtum | tadvadeveyaM kAvyasthitiranantAbhiH kavimatibhirupabhuktApi nedA\- nIM parihIyate\, pratyuta navanavAbhirvyutpattibhiH parivardhate | itthaM sthite.api saMvAdAstu bhavantyeva bAhulyena sumedhasAm | sthitaM hyetat saMvAdinya eva medhAvinAM buddhayaH | kintu \-\-\- naikarUpatayA sarve te mantavyA vipashchitA || 11|| kathamiti chet \-\-\- saMvAdo hyanyasAdR^ishyaM tatpunaH pratibimbavat | AlekhyAkAravattulyadehivachcha sharIriNAm || 12|| saMvAdo hi kAvyArthasyochyate yadanyena kAvyavastunA sAdR^ishyam | tatpunaH sharIriNAM pratibimbavadAlekhyAkAravattulyadehivachcha tridhA vyavasthitam | ki~nchiddhi kAvyavastu vastvantarasya sharIriNaH pratibimbakalpam\, anyadAlekhyaprakhyam\, anyattulyena sharIriNA sadR^isham | tatra pUrvamananyAtma tuchChAtma tadanantaram | tR^itIyaM tu prasiddhAtma nAnyasAmyaM tyajetkaviH || 13|| tatra pUrvaM pratibimbakalpaM kAvyavastu parihartavyaM sumatinA | yata\- stadananyAtma tAttvikasharIrashUnyam | tadanantaramAlekhyaprakhyamanyasAmyaM sharIrAntarayuktamapi tuchChAtmatvena tyaktavyam | tR^itIyaM tu vibhinnakama\- nIyasharIrasadbhAve sati sasaMvAdamapi kAvyavastu na tyaktavyaM kavinA | na hi sharIrI sharIriNAnyena sadR^isho.apyeka eveti shakyate vaktum || 13|| etadevopapAdayitumuchyate \-\-\- Atmano.anyasya sadbhAve pUrvasthityanuyAyyapi | vastu bhAtitarAM tanvyAH shashichChAyamivAnanam || 14|| tattvasya sArabhUtasyAtmanaH sadbhAve.anyasya pUrvasthityanuyAyyapi vastu bhAtitarAm | purANaramaNIyachChAyAnugR^ihItaM hi vastu sharIravatparAM shobhAM puShyati | na tu punaruktatvenAvabhAsate | tanvyAH shashichChAyami\- vAnanam | evaM tAvatsasaMvAdAnAM samudAyarUpANAM vAkyArthAnAM vibhaktAH sI\- mAnaH | padArtharUpANAM cha vastvantarasadR^ishAnAM kAvyavastUnAM nAstyeva doSha iti pratipAdayitumuchyate \-\-\- akSharAdirachaneva yojyate yatra vasturachanA purAtanI | nUtane sphurati kAvyavastuni vyaktameva khalu sA na duShyati || 15|| na hi vAchaspatinApyakSharANi padAni vA kAnichidapUrvANi ghaTa\- yituM shakyante | tAni tu tAnyevopanibaddhAni na kAvyAdiShu navatAM virudhyanti | tathaiva padArtharUpANi shleShAdimayAnyarthatattvAni | tasmAt \-\- yadapi tadapi ramyaM yatra lokasya ki~nchit\- sphuritamidamitIyaM buddhirabhyujjihIte | sphuraNeyaM kAchiditi sahR^idayAnAM chamatkR^itirutpadyate | anugatamapi pUrvachChAyayA vastu tAdR^ik sukavirupanibadhnannindyatAM nopayAti || 16|| tadanugatamapi pUrvachChAyayA vastu tAdR^ik tAdR^ikShaM sukavirvivakShitavya\- ~NgyavAchyArthasamarpaNasamarthashabdarachanArUpayA bandhachChAyayopanibadhnannindyatAM naiva yAti | taditthaM sthitam \-\-\- pratIyantAM vAcho nimitavividhArthAmR^itarasA na sAdaH kartavyaH kavibhiranavadye svaviShaye | santi navAH kAvyArthAH paropanibaddhArthavirachane na kashchitkaverguNa iti bhAvayitvA | parasvAdAnechChAviratamanaso vastu sukaveH sarasvatyevaiShA ghaTayati yatheShTaM bhagavatI || 17|| parasvAdAnechChAviratamanasaH sukaveH sarasvatyeShA bhagavatI yatheShTaM ghaTayati vastu | yeShAM sukavInAM prAktanapuNyAbhyAsaparipAkavashena pravR^ittisteShAM paroparachitArthaparigrahaniHspR^ihANAM svavyApAro na kvachidu\- payujyate | saiva bhagavatI sarasvatI svayamabhimatamarthamAvirbhAvayati | etadeva hi mahAkavitvaM mahAkavInAmityom | ityakliShTarasAshrayochitaguNAla~NkArashobhAbhR^ito yasmAdvastu samIhitaM sukR^itibhiH sarvaM samAsAdyate | kAvyAkhye.akhilasaukhyadhAmni vibudhodyAne dhvanirdarshitaH so.ayaM kalpatarUpamAnamahimA bhogyo.astu bhavyAtmanAm || satkAvyatattvanayavartmachiraprasupta kalpaM manassu paripakvadhiyAM yadAsIt | tadvyAkarotsahR^idayodayalAbhaheto\- rAnandavardhana iti prathitAbhidhAnaH || iti shrIrAjAnakAnandavardhanAchAryavirachite dhvanyAloke chaturthaH udyotaH | ## Encoded by Rajani Arjun Shankar \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}