% Text title : Dhvanyaloka Udyota 3 % File name : dhvanyaloka3.itx % Category : major\_works % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Transliterated by : Rajani Arjun Shankar % Proofread by : Rajani Arjun Shankar % Latest update : January 4, 2002 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Dhvanyalokah Udyotah 3 ..}## \itxtitle{.. dhvanyAlokaH udyotaH 3 ..}##\endtitles ## || tR^itIyaH udyotaH || evaM vya~Ngyamukhenaiva dhvaneH pradarshite saprabhede svarUpe punarvya~njaka\- mukhenaitatprakAshyate \-\-\- avivakShitavAchyasya padavAkyaprakAshatA | tadanyasyAnuraNanarUpavya~Ngyasya cha dhvaneH || 1|| avivakShitavAchyasyAtyantatiraskR^itavAchye prabhede padaprakAshatA yathA maharShervyAsasya \-\-\ldq{}saptaitAH samidhaH shriyaH\rdq{} \, yathA vA kAlidAsasya \-\-\ldq{}kaH sannaddhe virahavidhurAM tvayyupekSheta jAyAm\rdq{} \, yathA vA \-\-\ldq{}kimiva hi madhu\- rANAM maNDanaM nAkR^itInAm\rdq{}\, eShUdAharaNeShu\ldq{}samidha\rdq{} iti\ldq{}sannaddha\rdq{}iti \ldq{}madhurANA\rdq{}miti cha padAni vya~njakatvAbhiprAyeNaiva kR^itAni | tasyaivArthAntarasa~NkramitavAchye yathA \-\- rAmeNa priyajIvitena tu kR^itaM premNaH priye nochitam\rdq{}. atra rAmeNetyetatpadaM samasAhasaikarasatvAdi\- vya~NgyAbhisa~NkramitavAchyaM vya~njakam | yathA vA \-\-\- evameva janastasyA dadAti kapolopamAyAM shashibimbam | paramArthavichAre punashchandrashchandra iva varAkaH || atra dvitIyashchandrashabdo.arthAntarasa~NkramitavAchyaH | avivakShitavAchyasyAtyantatiraskR^itavAchye prabhede vAkyaprakAshatA yathA \-\-\- yA nishA sarvabhUtAnAM tasyAM jAgarti saMyamI | yasyAM jAgrati bhUtAni sA nishA pashyato muneH || anena hi vAkyena nishArtho na cha jAgaraNArthaH kashchidvivakShitaH | kiM tarhi \? tattvaj~nAnAvahitatvamatattvaparA~NmukhatvaM cha muneH pratipAdyata iti tiraskR^itavAchyasyAsya vya~njakatvam | tasyaivArthAntarasa~NkramitavAchyasya vAkyaprakAshatA yathA \-\-\- viShamayitaH keShAmapi keShAmapi prayAtyamR^itanirmANaH | keShAmapi viShAmR^itamayaH keShAmapyaviShAmR^itaH kAlaH || atra hi vAkye viShAmR^itashabdAbhyAM duHkhasukharUpasa~NkramitavAchyAbhyAM vyavahAra ityarthAntarasa~NkramitavAchyasya vya~njakatvam | vivakShitAbhidheyasyAnuraNanarUpavya~Ngyasya shabdashaktyudbhave prabhede padaprakAshatA yathA \-\-\- prAtuM dhanairarthijanasya vA~nChAM daivena sR^iShTo yadi nAma nAsmi | pathi prasannAmbudharastaDAgaH kUpo.athavA kiM na jaDaH kR^ito.aham || 1|| atra hi jaDa iti padaM nirviNNena vakrAtmasamAnAdhikaraNatayA prayuktamanuraNanarUpatayA kUpasamAnAdhikaraNatAM svashaktyA pratipadyate | tasyaiva vAkyaprakAshatA yathA harShacharite siMhanAdavAkyeShu \-\-\ldq{}vR^itte.a sminmahApralaye dharaNIdhAraNAyAdhunA tvaM sheShaH\rdq{} | etaddhi vAkyamanuraNanarUpamarthAntaraM shabdashaktyA sphuTameva prakAshayati | asyaiva kaviprauDhoktimAtraniShpannasharIrasyArthashaktyudbhave prabhede pada\- prakAshatayA yathA harivijaye \-\-\- chUtA~NkurAvataMsaM kShaNaprasaramahArghamanoharasurAmodam | asamarpitamapi gR^ihItaM kusumashareNa madhumAsalakShmImukham || atra hyasamarpitamapi kusumashareNa madhumAsalakShmyA mukhaM gR^ihItamitya\- samarpitamapItyetadavasthAbhidhAyipadamarthashaktyA kususmasharasya balAtkAraM prakAshayati | atraiva prabhede vAkyaprakAshatA yathodAhR^itaM prAk\ldq{}sajjayati surabhimAso\rdq{} ityAdi | atra sajjayati surabhimAso na tAvadarpayatyana~NgAya sharAnityayaM vAkyArthaH kaviprauDhoktimAtraniShpannasharIro manmathonmAthakadanAvasthAM vasantasamayasya sUchayati | svataHsambhavisharIrArthashaktyudbhave prabhede padaprakAshatA yathA \-\-\- vANijaka hastidantAH kuto.asmAkaM vyAghrakR^ittayashcha | yAvallulitAlakamukhI gR^ihe pariShvakkate snuShA || atra lulitAlakamukhItyetatpadaM vyAdhavadhvAH svataHsambhAvitasharI\- rArthashaktyA suratakrIDAsaktiM sUchaya.nstadIyasya bhartuH satatasambhoga\- kShAmatAM prakAshayati | tasyaiva vAkyaprakAshatA yathA \-\-\- shikhipichChakarNapUrA jAyA vyAdhasya garviNI bhramati | muktAphalarachitaprasAdhanAnAM madhye sapatnInAm || anenApi vAkyena vyAdhavadhvAH shikhipichChikarNapUrAyA navapariNI\- tAyAH kasyAshchitsaubhAgyAtishayaH prakAshyate | tatsambhogaikarato mayUra\- mAtramAraNasamarthaH patirjAta ityarthaprakAshanAt tadanyAsAM chirapariNItAnAM muktAphalarachitaprasAdhanAnAM daurbhAgyAtishayaH khyApyate | tatsasambhoga\- kAle sa eva vyAdhaH karivaravadhavyApArasamartha AsIdityarthaprakAshanAt | nanu dhvaniH kAvyavisheSha ityuktaM tatkathaM tasya padaprakAshatA | kAvyavisheSho hi vishiShtArthapratipattihetuH shabdasandarbhavisheShaH | tadbhAvashcha padaprakAshatve nopapadyate | padAnAM smArakatvenAvAchakatvAt | uchyate \-\-\- syAdeSha doShaH yadi vAchakatvaM prayojakaM dhvanivyavahAre syAt | na tvevam \; tasya vya~njakatvena vyavasthAnAt | kiM cha kAvyAnAM sharIrA\- NAmiva saMsthAnavisheShAvachChinnasamudAyasAdhyApi chArutvapratItiranvaya\- vyatirekAbhyAM bhAgeShu kalpyata iti padAnAmapi vya~njakatvamukhena vyava\- sthito dhvanivyavahAro na virodhI | \ldq{}aniShTasya shrutiryadvadApAdayati duShTatAm | shrutiduShTAdiShu vyaktaM tadvadiShTasmR^itirguNam || padAnAM smArakatve.api padamAtrAvabhAsinaH | tena dhvaneH prabhedeShu sarveShvevAsti ramyatA || vichChittishobhinaikena bhUShaNeneva kAminI | padadyotyena sukaverdhvaninA bhAti bhAratI ||\rdq{} iti parikarashlokAH || 1|| yastvalakShyakramavya~Ngyo dhvanirvarNapadAdiShu | vAkye sa~NghaTanAyAM cha sa prabandhe.api dIpyate || 2|| tatra varNAnAmanarthakatvAddyotakatvamasambhavItyAsha~Nkyedamuchyate \-\-\- shaShau sarephasaMyogo DhakArashchApi bhUyasA | virodhinaH syuH shR^i~NgAre te na varNA rasachyutaH || 3|| ta eva tu niveshyante bIbhatsAdau rase yadA | tadA taM dIpayantyeva te na varNA rasachyutaH || 4|| shlokadvayenAnvayavyatirekAbhyAM varNAnAM dyotakatvaM darshitaM bhavati | pade chAlakShyakramavya~Ngyasya dyotanaM yathA \-\-\- utkampinI bhayapariskhalitAMshukAntA te lochane pratidishaM vidhure kShipantI | krUreNa dAruNatayA sahasaiva dagdhA dhUmAndhitena dahanena na vIkShitAsi || atra hi te ityetatpadaM rasamayatvena sphuTamevAvabhAsate sahR^idayAnAm | padAvayavena dyotanaM yathA \-\-\- vrIDAyogAnnatavadanayA sannidhAne gurUNAM baddhotkampaM kuchakalashayormanyumantarnigR^ihya | tiShThetyuktaM kimiva na tayA yatsamutsR^ijya bAShpaM mayyAsaktashchakitahariNIhArinetratribhAgaH || ityatra tribhAgashabdaH | vAkyarUpashchAlakShyakramavya~Ngyo dhvaniH shuddho.ala~NkArasa~NkIrNashcheti dvidhA mataH | tatra shuddhasyodAharaNaM yathA rAmAbhyudaye \-\-\-\ldq{}kR^itaka\- kupitaiH\rdq{} ityAdi shlokaH | etaddhi vAkyaM parasparAnurAgaM paripoSha\- prAptaM pradarshayatsarvata eva paraM rasatattvaM prakAshayati | ala~NkArAntarasa~NkIrNo yathA \-\-\-\ldq{}smaranavanadIpUreNoDhAH\rdq{} ityAdishlo\- kaH | atra hi rUpakeNa yathoktavya~njakalakShaNAnugatena prasAdhito rasaH sutarAmabhivyajyate || 3\-4|| alakShyakramavya~NgyaH sa~NghaTanAyAM bhAsate dhvanirityuktaM tatra sa~NghaTanA\- svarUpameva tAvannirUpyate \-\-\- asamAsA samAsena madhyamena cha bhUShitA | tathA dIrghasamAseti tridhA sa~NghaTanoditA || 5|| kaishchit \-\-\- tAM kevalamanUdyedamuchyate \-\-\- guNAnAshritya tiShThantI mAdhuryAdInvyanakti sA | rasAn \-\-\- sA sa~NghaTanA rasAdIn vyanakti guNAnAshritya tiShThantIti | atra cha vikalpyam guNAnAM sa~NghaTanAyAshchaikyaM vyatireko vA | vyatireke.api dvayI gatiH | guNAshrayA sa~NghaTanA \, sa~NghaTanAshrayA vA guNA iti | tatrai\- kyapakShe sa~NghaTanAshrayaguNapakShe cha guNAnAtmabhUtAnAdheyabhUtAnvAshritya tiShThantI sa~NghaTanA rasAdIn vyanaktItyayamarthaH | yadA tu nAnAtvapakShe guNAshrayasa~NghaTanApakShaH tadA guNAnAshritya tiShThantI guNaparatantrasvabhAvA na tu guNarUpaivetyarthaH | kiM punarevaM vikalpanasya prayojanamiti \? abhidhIyate \-\-\- yadi guNAH sa~NghaTanA chetyekaM tattvaM sa~NghaTanAshrayA vA guNAH \, tadA sa~NghaTanAyA iva guNAnAmaniyataviShayatvaprasa~NgaH | guNA\- nAM hi mAdhuryaprasAdaprakarShaH karuNavipralambhashR^i~NgAraviShaya eva | raudrAdbhu\- tAdiviShayamojaH | mAdhuryaprasAdau rasabhAvatadAbhAsaviShayAveveti viShaya\- niyamo vyavasthitaH \, sa~NghaTanAyAstu sa vighaTate | tathA hi shR^i~NgAre.api dIrghasamAsA dR^ishyate raudrAdiShvasamAsA cheti | tatra shR^i~NgAre dIrghasamAsA yathA \-\-\-\ldq{}mandArakusumareNupi~njaritAlakA\rdq{} iti. yathA vA \-\-\- anavaratanayanajalalavanipatanaparimuShitapattralekhaM te | karatalaniShaNNamabale vadanamidaM kaM na tApayati || ityAdau | tathA raudrAdiShvapyasamAsA dR^ishyate. yathA \-\-\ldq{}yo yaH shastraM bibharti svabhujagurumadaH\rdq{}ityAdau | tasmAnna sa~NghaTanAsvarUpAH \, na cha sa~NghaTanAshrayA guNAH | nanu yadi sa~NghaTanA guNAnAM nAshrayastatkimAlambanA ete pari\- kalpyantAm | uchyate \-\-\- pratipAditamevaiShAmAlambanam | tamarthamavalambante ye.a~NginaM te guNAH smR^itAH | a~NgAshritAstvala~NkArA mantavyAH kaTakAdivat || iti | athavA bhavantu shabdAshrayA eva guNAH \, na chaiShAmanuprAsAditulya\- tvam | yasmAdanuprAsAdayo.anapekShitArthashabdadharmA eva pratipAditAH | guNAstu vya~NgyavisheShAvabhAsivAchyapratipAdanasamarthashabdadharmA eva | shabdadharmatvaM chaiShAmanyAshrayatve.api sharIrAshrayatvamiva shauryAdInAm | nanu yadi shabdAshrayA guNAstatsa~NghaTanArUpatvaM tadAshrayatvaM vA teShAM prAptameva | na hyasa~NghaTitAH shabdA arthavisheShapratipAdyarasAdyAshritAnAM guNAnAmavAchakatvAdAshrayA bhavanti | naivam \; varNapadavya~Ngyatvasya rasAdInAM pratipAditatvAt | abhyupagate vA vAkyavya~Ngyatve rasAdInAM na niyatA kAchitsa\- ~NghaTanA teShAmAshrayatvaM pratipadyata ityaniyatasa~NghaTanAH shabdA eva guNAnAM vya~NgyavisheShAnugatA AshrayAH | nanu mAdhurye yadi nAmaivamuchyate taduchya\- tAm \; ojasaH punaH kathamaniyatasa~NghaTanashabdAshrayatvam | na hyasamAsA sa~NghaTanA kadAchidojasa AshrayatAM pratipadyate. uchyate \-\-\- yadi na prasi\- ddhimAtragrahadUShitaM chetastadatrApi na na brUmaH | ojasaH kathamasamAsA sa~NghaTanA nAshrayaH | yato raudrAdIn hi prakAshayataH kAvyasya dIptiroja iti prAkpratipAditam | tachchaujo yadyasamAsAyAmapi sa~NghaTanAyAM syA\- ttatko doSho bhavet | na chAchArutvaM sahR^idayahR^idayasaMvedyamasti | tasmAdani\- yatasa~NghaTanashabdAshrayatve guNAnAM na kAchitkShatiH | teShAM tu chakShurAdI\- nAmiva yathAsvaM viShayaniyamitasya svarUpasya na kadAchidvyabhichAraH | yattUktam \-\-\-\ldq{}sa~NghaTanAvadguNAnAmapyaniyataviShayatvaM prApnoti | lakShye vyabhichAradarshanAt\rdq{}iti | tatrApyetaduchyate \- yatra lakShye parikalpita\- viShayavyabhichArastadvirUpamevAstu | kathamachArutvaM tAdR^ishe viShaye sahR^idayAnAM nAvabhAtIti chet \? kavishaktitirohitatvAt | dvividho hi doShaH \-\- kaveravyutpattikR^ito.ashaktikR^itashcha | tatrAvyutpattikR^ito doShaH shaktitira\- skR^itatvAt kadAchinna lakShyate | yastvashaktikR^ito doShaH sa jhaTiti pratIyate | parikarashlokashchAtra \-\-\- \ldq{}avyutpattikR^ito doShaH shaktyA saMvriyate kaveH | yastvashaktikR^itastasya sa jhaTityavabhAsate ||\rdq{} tathA hi \-\-\- mahAkavInAmapyuttamadevatAviShayaprasiddhasambhogashR^i~NgAraniba\- ndhanAdyanauchityaM shaktitiraskR^itatvAt grAmyatvena na pratibhAsate | yathA kumArasambhave devIsambhogavarNanam | evamAdau cha viShaye yathauchityA\- tyAgastathA darshitamevAgre | shaktikR^itatvaM chAnvayavyatirekAbhyAmava\- sIyate | tathA hi shaktirahitena kavinA evaMvidhe viShaye shR^i~NgAra upani\- badhyamAnaH sphuTameva doShatvena pratibhAsate | nanvasmin pakShe\ldq{}yo yaH shastraM bibharti\rdq{}ityAdau kimachArutvam \? apratIyamAnamevAropayAmaH | tasmAd guNavyatiriktatve guNarUpatve cha sa~NghaTanAyA anyaH kashchinniyamaheturvaktavya ityuchyate | \-\-\- tanniyame heturauchityaM vaktR^ivAchyayoH || 6|| tatra vaktA kaviH kavinibaddho vA\, kavinibaddhashchApi rasabhAvarahito rasabhAvasamanvito vA \, raso.api kathAnAyakAshrayastadvipakShAshrayo vA\, kathAnAyakashcha dhIrodAttAdibhedabhinnaH pUrvastadanantaro veti vikalpAH | vAchyaM cha dhvanyAtmarasA~NgaM rasAbhAsA~NgaM vA\, abhineyArthamanabhineyArthaM vA\, uttamaprakR^ityAshrayaM taditarAshrayaM veti bahuprakAram | tatra yadA kavirapagata\- rasabhAvo vaktA tadA rachanAyAH kAmachAraH | yadApi kavinibaddho vaktA rasabhAvarahitastadA sa eva\; yadA tu kaviH kavinibaddho vA vaktA rasa\- bhAvasamanvito rasashcha pradhAnAshritatvAd dhvanyAtmabhUtastadA niyamenaiva tatrAsamAsAmadhyasamAse eva sa~NghaTane | karuNavipralambhashR^i~NgArayostva\- samAsaiva sa~NghaTanA | kathamiti chet \; uchyate \-\-\- raso yadA prAdhAnyena pratipAdyastadA tatpratItau vyavadhAyakA virodhinashcha sarvAtmanaiva pari\- hAryAH | evaM cha dIrghasamAsA sa~NghaTanA samAsAnAmanekaprakArasambhAvanayA kadAchidrasapratItiM vyavadadhAtIti tasyAM nAtyantamabhiniveshaH shobhate | visheShato.abhineyArthe kAvye\, tato.anyatra cha visheShataH karuNavipralambhashR^i~NgA\- rayoH | tayorhi sukumArataratvAt svalpAyAmapyasvachChatAyAM shabdArthayoH pratItirmantharIbhavati | rasAntare punaH pratipAdye raudrAdau madhyamasamAsA sa~NghaTanA kadAchiddhIroddhatanAyakasambandhavyApAreNa dIrghasamAsApi vA tadAkShepAvinAbhAvirasochitavAchyApekShayA na viguNA bhavatIti sApi nAtyantaM parihAryA | sarvAsu cha sa~NghaTanAsu prasAdAkhyo guNo vyApI | sa hi sarvarasasAdhAraNaH sarvasa~NghaTanAsAdhAraNashchetyuktam | prasAdAtikrame hyasa\- mAsApi sa~NghaTanA karuNavipralambhashR^i~NgArau na vyanakti | tadaparityAge cha madhyamasamAsApi na na prakAshayati | tasmAtsarvatra prasAdo.anusartavyaH | ata eva cha\ldq{}yo yaH shastraM bibharti\rdq{}ityAdau yadyojasaH sthitirneShyate tatprasAdAkhya eva guNo na mAdhuryam | na chAchArutvam \; abhipretarasa\- prakAshanAt | tasmAdguNAvyatiriktatve guNavyatiriktatve vA sa~NghaTanAyA yathoktAdauchityAdviShayaniyamo.astIti tasyA api rasavya~njakatvam | tasyAshcha rasAbhivyaktinimittabhUtAyA yo.ayamanantarokto niyamahetuH sa eva guNAnAM niyato viShaya iti guNAshrayeNa vyavasthAnamapyaviruddham | viShayAshrayamapyanyadauchityaM tAM niyachChati | kAvyaprabhedAshrayataH sthitA bhedavatI hi sA || 7|| vaktR^ivAchyagatauchitye satyapi viShayAshrayamanyadauchityaM sa~NghaTanAM niyachChati. yataH kAvyasya prabhedA muktakaM saMskR^itaprAkR^itApabhraMsha\- nibaddham | sandAnitakavisheShakakalApakakulakAni | paryAyabandhaH parikathA khaNDakathA\-sakalakathe sargabandho.abhineyArthamAkhyAyikA\-kathe ityevamAdayaH | tadAshrayeNApi sa~NghaTanA visheShavatI bhavati | tatra mukta\- keShu rasabandhAbhiniveshinaH kavestadAshrayamauchityam | tachcha darshitameva | anyatra kAmachAraH | muktakeShu prabandheShviva rasabandhAbhiniveshinaH kavayo dR^ishyante. yathA hyamarukasya kavermuktakAH shR^i~NgArarasasyandinaH prabandhAyamAnAH prasiddhA eva | sandAnitakAdiShu tu vikaTanibandhanauchityAnmadhyamasamAsAdIrgha\- samAse eva rachane | prabandhAshrayeShu yathoktaprabandhauchityamevAnusartavyam | paryAyabandhe punarasamAsAmadhyamasamAse eva sa~NghaTane | kadAchidarthauchityA\- shrayeNa dIrghasamAsAyAmapi sa~NghaTanAyAM paruShA grAmyA cha vR^ittiH pari\- hartavyA | parikathAyAM kAmachAraH\, tatretivR^ittamAtropanyAsena nAtyantaM rasabandhAbhiniveshAt | khaNDakathAsakalakathayostu prAkR^itaprasiddhayoH kulakA\- dinibandhanabhUyastvAddIrghasamAsAyAmapi na virodhaH | vR^ittyauchityaM tu yathA\- rasamanusartavyam | sargabandhe tu rasatAtparye yathArasamauchityamanyathA tu kAmachAraH\, dvayorapi mArgayoH sargabandhavidhAyinAM darshanAdrasatAtparyaM sAdhIyaH | abhineyArthe tu sarvathA rasabandhe.abhiniveshaH kAryaH | AkhyA\- yikAkathayostu gadyanibandhanabAhulyAdgadye cha ChandobandhabhinnaprasthAna\- tvAdiha niyame heturakR^itapUrvo.api manAkkriyate || 7|| etadyathoktamauchityameva tasyA niyAmakam | sarvatra gadyabandhe.api Chandoniyamavarjite || 8|| yadetadauchityaM vaktR^ivAchyagataM sa~NghaTanAyA niyAmakamuktametadeva gadye Chandoniyamavarjite.api viShayApekShaM niyamahetuH | tathA hyatrApi yadA kaviH kavinibaddho vA vaktA rasabhAvarahitastadA kAmachAraH | rasabhAva\- samanvite tu vaktari pUrvoktamevAnusartavyam | tatrApi cha viShayauchitya\- meva | AkhyAyikAyAM tu bhUmnA madhyamasamAsAdIrghasamAse eva sa~NghaTane | gadyasya vikaTabandhAshrayeNa ChAyAvattvAt | tatra cha tasya prakR^iShyamANa\- tvAt | kathAyAM tu vikaTabandhaprAchurye.api gadyasya rasabandhoktamauchitya\- manusartavyam || 8|| rasabandhoktamauchityaM bhAti sarvatra saMshritA | rachanA viShayApekShaM tattu ki~nchidvibhedavat || 9|| athavA padyavadgadyabandhe.api rasabandhoktamauchityaM sarvatra saMshritA rachanA bhavati | tattu viShayApekShaM ki~nchidvisheShavadbhavati\, na tu sarvAkAram | tathA hi gadyabandhe.apyatidIrghasamAsA rachanA na vipralambhashR^i~NgArakaruNayorAkhyA\- yikAyAmapi shobhate | nATakAdAvapyasamAsaiva na raudravIrAdivarNane | viShayApekShaM tvauchityaM pramANato.apakR^iShyate prakR^iShyate cha | tathA hyAkhyAyi\- kAyAM nAtyantamasamAsA svaviShaye.api nATakAdau nAtidIrghasamAsA cheti sa~NghaTanAyA diganusartavyA || 9|| idAnImalakShyakramavya~Ngyo dhvaniH prabandhAtmA rAmAyaNamahAbhAra\- tAdau prakAshamAnaH prasiddha eva | tasya tu yathA prakAshanaM tatpratipAdyate \-\- vibhAvabhAvAnubhAvasa~nchAryauchityachAruNaH | vidhiH kathAsharIrasya vR^ittasyotprekShitasya vA || 10|| itivR^ittavashAyAtAM tyaktvA.ananuguNAM sthitim | utprekShyA.apyantarAbhIShTarasochitakathonnayaH || 11|| sandhisandhya~NgaghaTanaM rasAbhivyaktyapekShayA | na tu kevalayA shAstrasthitisampAdanechChayA || 12|| uddIpanaprashamane yathAvasaramantarA | rasasyArabdhavishrAnteranusandhAnama~NginaH || 13|| ala~NkR^itInAM shaktAvapyAnurUpyeNa yojanam | prabandhasya rasAdInAM vya~njakatve nibandhanam || 14|| prabandho.api rasAdInAM vya~njaka ityuktaM tasya vya~njakatve nibandha\- nam | prathamaM tAvadvibhAvabhAvAnubhAvasa~nchAryauchityachAruNaH kathAsharIrasya vidhiryathAyathaM pratipipAdayiShitarasabhAvAdyapekShayA ya uchito vibhAvo bhAvo.anubhAvaH sa~nchArI vA tadauchityachAruNaH kathAsharIrasya vidhirvya\- ~njakatve nibandhanamekam | tatra vibhAvauchityaM tAvatprasiddham | bhAvauchi\- tyaM tu prakR^ityauchityAt | prakR^itirhyuttamamadhyamAdhamabhAvena divyamAnuShAdi\- bhAvena cha vibhedinI | tAM yathAyathamanusR^ityAsa~NkIrNaH sthAyI bhAva upanibadhyamAna auchityabhAg bhavati | anyathA tu kevalamAnuShAshrayeNa divyasya kevaladivyAshrayeNa vA kevalamAnuShasyotsAhAdaya upanibadhya\- mAnA anuchitA bhavanti | tathA cha kevalamAnuShasya rAjAdervarNane saptA\- rNavala~NghanAdilakShaNA vyApArA upanibadhyamAnA sauShThavabhR^ito.api nIrasA eva niyamena bhavanti\, tatra tvanauchityameva hetuH | nanu nAgalokagamanAdayaH sAtavAhanaprabhR^itInAM shrUyante\, tadalo\- kasAmAnyaprabhAvAtishayavarNane kimanauchityaM sarvorvIbharaNakShamANAM kShamA\- bhujAmiti | na tadasti \; na vayaM brUmo yatprabhAvAtishayavarNanamanuchitaM rAj~nAm\, kiM tu kevalamAnuShAshrayeNa yotpAdyavastukathA kriyate tasyAM divyamauchityaM na yojanIyam | divyamAnuShyAyAM tu kathAyAmubhayauchitya\- yojanamaviruddhameva | yathA pANDvAdikathAyAm | sAtavAhanAdiShu tu yeShu yAvadapadAnaM shrUyate teShu tAvanmAtramanugamyamAnamanuguNatvena pratibhAsate | vyatiriktaM tu teShAmevopanibadhyamAnamanuchitam | tadayamatra paramArthaH \-\-\- anauchityAdR^ite nAnyadrasabhangasya kAraNam | prasiddhauchityabandhastu rasasyopaniShatparA || ata eva cha bharate prakhyAtavastuviShayatvaM prakhyAtodAttanAyakatvaM cha nATakasyAvashyakartavyatayopanyastam | tena hi nAyakauchityAnauchi\- tyaviShaye kavirna vyAmuhyati | yastUtpAdyavastu nATakAdi kuryAttasyApra\- siddhAnuchitanAyakasvabhAvavarNane mahAn pramAdaH | nanu yadyutsAhAdibhAvavarNane katha~nchiddivyamAnuShyAdyauchityaparIkShA kriyate tatkriyatAm\, ratyAdau tu kiM tayA prayojanam \? ratirhi bhArata\- varShochitenaiva vyavahAreNa divyAnAmapi varNanIyeti sthitiH | naivam \; tatrauchityAtikrameNa sutarAM doShaH | tathA hyadhamaprakR^ityauchityenottama\- prakR^iteH shR^i~NgAropanibandhane kA bhavennopahAsyatA | trividhaM prakR^ityauchi\- tyaM bhArate varShe.apyasti shR^i~NgAraviShayam | yatti divyamauchityaM tattatrAnupa\- kArakameveti chet \-\-\- na vayaM divyamauchityaM shR^i~NgAraviShayamanyatki~nchid\- brUmaH | kiM tarhi \? bhAratavarShaviShaye yathottamanAyakeShu rAjAdiShu shR^i~NgA\- ropanibandhastathA divyAshrayo.api shobhate | na cha rAjAdiShu prasiddha\- grAmyashR^i~NgAropanibandhanaM prasiddhaM nATakAdau\, tathaiva deveShu tatparihartavyam | nATakAderabhineyArthatvAdabhinayasya cha sambhogashR^i~NgAraviShayasyA\- sabhyatvAttatra parihAra iti chet \-\-\- na\; yadyabhinayasyaivaMviShayasyAsabhyatA tatkAvyasyaivaMviShayasya sA kena nivAryate \? tasmAdabhineyArthe.anabhineyArthe vA kAvye yaduttamaprakR^ite rAjAderuttamaprakR^itibhirnAyikAbhiH saha grAmya\- sambhogavarNanaM tatpitroH sambhogavarNanamiva sutarAmasabhyam | tathaivo\- ttamadevatAdiviShayam | na cha sambhogashR^i~NgArasya suratalakShaNa evaikaH prakAraH\, yAvadanye\- .api prabhedAH parasparapremadarshanAdayaH sambhavanti\, te kasmAduttamaprakR^iti\- viShaye na varNyante \? tasmAdutsAhavadratAvapi prakR^ityauchityamanusartavyam | tathaiva vismayAdiShu. yattvevaMvidhe viShaye mahAkavInAmapyasamIkShyakAritA lakShye dR^ishyate sa doSha eva | sa tu shaktitiraskR^itatvAtteShAM na lakShyata ityuktameva | anubhAvauchityaM tu bharatAdau prasiddhameva. iyattUchyate \-\- bharatAdivirachitAM sthitiM chAnuvartamAnena mahAkavi\- prabandhA.nshcha paryAlochayatA svapratibhAM chAnusaratA kavinAvahitachetasA bhUtvA vibhAvAdyauchityabhraMshaparityAge paraH prayatno vidheyaH | auchi\- tyavataH kathAsharIrasya vR^ittasyotprekShitasya vA graho vya~njaka ityanenaitat pratipAdayati \-\-\- yaditihAsAdiShu kathAsu rasavatIShu vividhAsu satI\- Shvapi yattatra vibhAvAdyauchityavatkathAsharIraM tadeva grAhyaM netarat | vR^ittA\- dapi cha kathAsharIrAdutprekShite visheShataH prayatnavatA bhavitavyam | tatra hyanavadhAnAtskhalataH kaveravyutpattisambhAvanA mahatI bhavati | parikarashlokashchAtra \-\-\- kathAsharIramutpAdyavastu kAryaM tathA tathA | yathA rasamayaM sarvameva tatpratibhAsate || tatra chAbhyupAyaH samyagvibhAvAdyauchityAnusaraNam | tachcha darshi\- tameva | ki~ncha \-\-\- santi siddharasaprakhyA ye cha rAmAyaNAdayaH | kathAshrayA na tairyojyA svechChA rasavirodhinI || teShu hi kathAshrayeShu tAvatsvechChaiva na yojyA | yaduktam \-\-\-\ldq{}kathA\- mArge na chAlpo.apyatikramaH\rdq{}. svechChApi yadi yojyA tadrasavirodhinI na yojyA | idamaraM prabandhasya rasAbhivya~njakatve nibandhanam | itivR^ittavashA\- yAtAM katha~nchidrasAnanuguNAM sthitiM tyaktvA punarutprekShyApyantarAbhIShTa\- rasochitakathonnayo vidheyaH yathA kAlidAsaprabandheShu | yathA cha sarva\- senavirachite harivijaye | yathA cha madIya evArjunacharite mahAkAvye | kavinA kAvyamupanibadhnatA sarvAtmanA rasaparatantreNa bhavitavyam | tatre\- tivR^itte yadi rasAnanuguNAM sthitiM pashyettademAM bha~NktvApi svatantratayA rasAnuguNaM kathAntaramutpAdayet | na hi kaveritivR^ittamAtranirvahaNena ki~nchitprayojanam\, itihAsAdeva tatsiddheH | rasAdivya~njakatve prabandhasya chedamanyanmukhyaM nibandhanam\, yatsandhInAM mukhapratimukhagarbhAvamarshanirvahaNAkhyAnAM tada~NgAnAM chopakShepAdInAM ghaTanaM rasAbhivyaktyapekShayA\, yathA ratnAvalyAm\; na tu kevalaM shAstrasthiti\- sampAdanechChayA | yathA veNIsaMhAre vilAsAkhyasya pratimukhasandhya~Nga\- sya prakR^itarasanibandhAnanuguNamapi dvitIye.a~Nke bharatamatAnusaraNamAtrechChayA ghaTanam | idaM chAparaM prabandhasya rasavya~njakatve nimittaM yaduddIpanaprashamane yathAvasaramantarA rasasya\, yathA ratnAvalyAmeva | punarArabdhavishrAnte rasa\- syA~Ngino.anusandhishcha | yathA tApasavatsarAje | prabandhavisheShasya nATa\- kAde rasavyaktinimittamidaM chAparamavagantavyaM yadala~NkR^itInAM shaktAvapyA\- nurUpyeNa yojanam | shakto hi kaviH kadAchidala~NkAranibandhane tadA\- kShiptatayaivAnapekShitarasabandhaH prabandhamArabhate tadupadeshArthamidamuktam | dR^ishyante cha kavayo.ala~NkAranibandhanaikarasA anapekShitarasAH prabandheShu | ki~ncha \-\-\- anusvAnopamAtmApi prabhedo ya udAhR^itaH | dhvanerasya prabandheShu bhAsate so.api keShuchit || 15|| asya vivakShitAnyaparavAchyasya dhvaneranuraNanarUpavya~Ngyo.api yaH prabheda udAhR^ito dviprakAraH so.api prabandheShu keShuchiddyotate | tadyathA madhumathanavijaye pA~nchajanyoktiShu | yathA vA mamaiva kAmadevasya saha\- charasamAgame viShamabANalIlAyAm | yathA cha gR^idhragomAyusaMvAdAdau mahA\- bhArate || 15|| supti~NvachanasambandhaistathA kArakashaktibhiH | kR^ittaddhitasamAsaishcha dyotyo.alakShyakramaH kvachit || 16|| alakShyakramo dhvanerAtmA rasAdiH subvisheShaisti~NvisheShairvachanavishe\- ShaiH sambandhavisheShaiH kArakashaktibhiH kR^idvisheShaistaddhitavisheShaiH samAsaishcheti | chashabdAnnipAtopasargakAlAdibhiH prayuktairabhivyajyamAno dR^ishyate | yathA \-\-\- nyakkAro hyayameva me yadarayastatrApyasau tApasaH so.apyatraiva nihanti rAkShasakulaM jIvatyaho rAvaNaH | dhigdhikChakrajitaM prabodhitavatA kiM kumbhakarNena vA svargagrAmaTikAviluNThanavR^ithochChUnaiH kimebhirbhujaiH || atra hi shloke bhUyasA sarveShAmapyeShAM sphuTameva vya~njakatvaM dR^ishya\- te | tatra\ldq{}me yadarayaH\rdq{}ityanena supsambandhavachanAnAmabhivya~njakatvam | \ldq{}tatrApyasau tApasaH\rdq{}ityatra taddhitanipAtayoH .\ldq{}so.apyatraiva nihanti rAkShasakulaM jIvatyaho rAvaNaH\rdq{}ityatra ti~NkArakashaktInAm .\ldq{}dhigdhi kChakrajitam\rdq{}ityAdau shlokArdhe kR^ittaddhitasamAsopasargANAm | evaMvi\- dhasya vya~njakabhUyastve cha ghaTamAne kAvyasya sarvAtishAyinI bandha\- chChAyA samunmIlati | yatra hi vya~NgyAvabhAsinaH padasyaikasyaiva tAva\- dAvirbhAvastatrApi kAvye kApi bandhachChAyA kimuta yatra teShAM bahUnAM samavAyaH | yathAtrAnantaroditashloke | atra hi rAvaNa ityasmin pade\- .arthAntarasa.nkramitavAchyena dhvaniprabhedenAla~NkR^ite.api punaranantaroktAnAM vya~njakaprakArANAmudbhAsanam | dR^ishyante cha mahAtmanAM pratibhAvisheShabhA\- jAM bAhulyenaivaMvidhA bandhaprakArAH | yathA maharShervyAsasya \-\-\- atikrAntasukhAH kAlAH pratyupasthitadAruNAH | shvaH shvaH pApIyadivasA pR^ithivI gatayauvanA || atra hi kR^ittaddhitavachanairalakShyakramavya~NgyaH\,\ldq{}pR^ithivI gatayauvanA\rdq{} ityanena chAtyantatiraskR^itavAchyo dhvaniH prakAshitaH | eShAM cha subAdInAmekaikashaH samuditAnAM cha vya~njakatvaM mahAkavI\- nAM prabandheShu prAyeNa dR^ishyate | subantasya vya~njakatvaM yathA \-\-\- tAlaiH shi~njadvalayasubhagaiH kAntayA nartito me | yAmadhyAste divasavigame nIlakaNThaH suhR^idvaH || ti~Nantasya yathA \-\-\- apasara roditumeva nirmite mA puMsaya hate akShiNI me | darshanamAtronmattAbhyAM yAbhyAM tava hR^idayamevaMrUpaM na j~nAtam || yathA vA \-\-\- mA panthAnaM rudhaH apehi bAlaka aprauDha aho asi ahrIkaH | vayaM paratantrA yataH shUnyagR^ihaM mAmakaM rakShaNIyaM vartate || sambandhasya yathA \-\-\- anayatra vraja bAlaka snAntIM kiM mAM pralokayasyetat | bho jAyAbhIrukANAM taTameva na bhavati || kR^itakaprayogeShu prAkR^iteShu taddhitaviShaye vya~njakatvamAvedyata eva | avaj~nAtishaye kaH | samAsAnAM cha vR^ittyauchityena viniyojane | nipA\- tAnAM vya~njakatvaM yathA \-\-\- ayamekapade tayA viyogaH priyayA chopanataH suduHsaho me | navavAridharodayAdahobhirbhavitavyaM cha nirAtapArdharamyaiH || ityatra chashabdaH | yathA vA muhura~NgulisaMvR^itAdharauShThaM pratiShedhAkSharaviklavAbhirAmam | mukhamaMsavivarti pakShmalAkShyAH kathamapyunnamitaM na chumbitaM tu || atra tushabdaH | nipAtAnAM prasiddhamapIha dyotakatvaM rasApekShayokta\- miti draShTavyam | upasargANAM vya~njakatvaM yathA \-\-\- nIvArAH shukagarbhakoTaramukhabhraShTAstarUNAmadhaH prasnigdhAH kvachidi~NgudIphalabhidaH sUchyanta evopalAH | vishvAsopagamAdabhinnagatayaH shabdaM sahante mR^igA\- stoyAdhArapathAshcha valkalashikhAniShyandalekhA~NkitAH || ityAdau | dvitrANAM chopasargANAmekatra pade yaH prayogaH so.api rasavyaktyanuguNatayaiva nirdoShaH | yathA \-\-\ldq{}prabhrashyatyuttarIyatviShi tamasi samudvIkShya vItAvR^itIndrAgjantUn\rdq{}ityAdau | yathA vA \-\-\- \ldq{}manuShyavR^ittyA samupAcharantam\rdq{}ityAdau | nipAtAnAmapi tathaiva | yathA \-\-\-\ldq{}aho batAsi spR^ihaNIyavIryaH\rdq{} ityAdau | yathA vA \-\-\- ye jIvanti na mAnti ye sma vapuShi prItyA pranR^ityanti cha prasyandipramadAshravaH pulakitA dR^iShTe guNinyUrjite | hA dhikkaShTamaho kva yAmi sharaNaM teShAM janAnAM kR^ite nItAnAM pralayaM shaThena vidhinA sAdhudviShaH puShyatA | ityAdau | padapaunaruktyaM cha vya~njakatvApekShayaiva kadAchitprayujyamAnaM shobhA\- mAvahati | yathA \-\-\- yadva~nchanAhitamatirbahuchATugarbhaM kAryonmukhaH khalajanaH kR^itakaM bravIti | tatsAdhavo na na vidanti vidanti kintu kartuM vR^ithApraNayamasya na pArayanti | ityAdau | kAlasya vya~njakatvaM yathA \-\-\- samaviShamanirvisheShAH samantato mandamandasa~nchArAH | achirAdbhaviShyanti panthAno manorathAnAmapi durla~NghyAH || atra hyachirAdbhaviShyanti panthAna ityatra bhaviShyantItyasmin pade pratyayaH kAlavisheShAbhidhAyI rasaparipoShahetuH prakAshate | ayaM hi gAthArthaH pravAsavipralambhashR^i~NgAravibhAvatayA vibhAvyamAno rasavAn | yathAtra pratyayAMsho vya~njakastathA kvachitprakR^ityaMsho.api dR^ishyate | yathA \-\-\- tadgehaM natabhitti mandiramidaM labdhAvagAhaM divaH sA dhenurjaratI charanti kariNAmetA ghanAbhA ghaTAH | sa kShudro musaladhvaniH kalamidaM sa~NgItakaM yoShitA\- mAshcharyaM divasairdvijo.ayamiyatIM bhUmiM samAropitaH || atra shloke divasairityasmin pade prakR^ityaMsho.api dyotakaH | sarva\- nAmnAM cha vya~njakatvaM yathAnantarokte shloke | atra cha sarvanAmnAmeva vya~njakatvaM hR^idi vyavasthApya kavinA kvetyAdishabdaprayogo na kR^itaH | anayA dishA sahR^idayairanye.api vya~njakavisheShAH svayamutprekShaNIyAH | eta\- chcha sarvaM padavAkyarachanAdyotanoktyaiva gatArthamapi vaichitryeNa vyutpattaye punaruktam | nanu chArthasAmarthyAkShepyA rasAdaya ityuktam\, tathA cha subAdInAM vya~njakatvavaichitryakathanamananvitameva | uktamatra padAnAM vya~njakatvo\- ktyavasare | ki~nchArthavisheShAkShepyatve.api rasAdInAM teShAmarthavisheShANAM vya\- ~njakashabdAvinAbhAvitvAdyathApradarshitaM vya~njakasvarUpaparij~nAnaM vibhajyo\- payujyata eva | shabdavisheShANAM chAnyatra cha chArutvaM yadvibhAgenopadarshitaM tadapi teShAM vya~njakatvenaivAvasthitamityavagantavyam | yatrApi tatsamprati na pratibhAsate tatrApi vya~njake rachanAntare yad dR^iShTaM sauShThavaM teShAM pravAhapatitAnAM tadevAbhyAsAdapoddhR^itAnAmapyava\- bhAsata ityavasAtavyam | ko.anyathA tulye vAchakatve shabdAnAM chArutva\- viShayo visheShaH syAt | anya evAsau sahR^idayasaMvedya iti chet\, kimidaM sahR^idayatvaM nAma \? kiM rasabhAvAnapekShakAvyAshritasamayavisheShAbhij~natvam\, uta rasabhAvAdimayakAvyasvarUpaparij~nAnanaipuNyam | pUrvasmin pakShe tathA\- vidhasahR^idayavyavasthApitAnAM shabdavisheShANAM chArutvaniyamo na syAt | punaH samayAntareNAnyathApi vyavasthApanasambhavAt | dvitIyasmi.nstu pakShe rasaj~nataiva sahR^idayatvamiti | tathAvidhaiH sahR^idayaiH saMvedyo rasAdisamarpaNa\- sAmarthyameva naisargikaM shabdAnAM visheSha iti vya~njakatvAshrayyeva teShAM mukhyaM chArutvam | vAchakatvAshrayANAntu prasAda evArthApekShAyAM teShAM visheShaH | arthAnapekShAyAM tvanuprAsAdireva || 15\-16|| evaM rasAdInAM vya~njakasvarUpamabhidhAya teShAmeva virodhirUpaM lakSha\- yitumidamupakramyate \-\-\- prabandhe muktake vApi rasAdInbanddhumichChatA | yatnaH kAryaH sumatinA parihAre virodhinAm || 17|| prabandhe muktake vApi rasabhAvanibandhanaM pratyAdR^itamanAH kavirviro\- dhiparihAre paraM yatnamAdadhIta | anyathA tvasya rasamayaH shloka eko.api samya~Nna sampadyate || 17|| kAni punastAni virodhIni yAni yatnataH kaveH parihartavyAnItyuchyate \-\-\- virodhirasasambandhivibhAvAdiparigrahaH | vistareNAnvitasyApi vastuno.anyasya varNanam || 18|| akANDa eva vichChittirakANDe cha prakAshanam | paripoShaM gatasyApi paunaHpunyena dIpanam | rasasya syAdvirodhAya vR^ittyanauchityameva cha || 19|| prastutarasApekShayA virodhI yo rasastasya sambandhinAM vibhAvabhAvA\- nubhAvAnAM parigraho rasavirodhahetukaH sambhavanIyaH | tatra virodhirasa\- vibhAvaparigraho yathA shAntarasavibhAveShu tadvibhAvatayaiva nirUpiteShvananta\- rameva shR^i~NgArAdivibhAvavarNane | virodhirasabhAvaparigraho yathA priyaM prati praNayakalahakupitAsu kAminIShu vairAgyakathAbhiranunaye | virodhirasAnu\- bhAvaparigraho yathA praNayakupitAyAM priyAyAmaprasIdantyAM nAyakasya ko\- pAveshavivashasya raudrAnubhAvavarNane | ayaM chAnyo rasabha~NgaheturyatprastutarasApekShayA vastuno.anyasya katha\- ~nchidanvitasyApi vistareNa kathanam | yathA vipralambhashR^i~NgAre nAyakasya kasyachidvarNayitumupakrAnte kaveryamakAdyala~NkAranibandhanarasikatayA mahatA prabandhena parvatAdivarNane | ayaM chAparo rasabha~Ngaheturavagantavyo yadakANDa\- eva vichChittiH rasasyAkaNDa eva cha prakAshanam | tatrAnavasare virAmo rasasya yathA nAyakasya kasyachitspR^ihaNIyasamAgamayA nAyikayA kayA\- chitparAM paripoShapadavIM prApte shR^i~NgAre vidite cha parasparAnurAge samAga\- mopAyachintochitaM vyavahAramutsR^ijya svatantratayA vyApArAntaravarNane | anavasare cha prakAshanaM rasasya yathA pravR^itte pravR^ittavividhavIrasa~NkShaye kalpa\- sa~NkShayakalpe sa~NgrAme rAmadevaprAyasyApi tAvannAyakasyAnupakrAntaviprala\- mbhashR^i~NgArasya nimittamuchitamantareNaiva shR^i~NgArakathAyAmavatAravarNane | na chaivaMvidhe viShaye daivavyAmohitatvaM kathApuruShasya parihAro yato rasabandha eva kaveH prAdhAnyena pravR^ittinibandhanaM yuktam | itivR^ittavarNanaM tadupAya evetyuktaM prAk\ldq{}AlokArthi yathA dIpashikhAyAM yatnavA~njanaH\rdq{}ityAdinA | ata eva chetivR^ittamAtravarNanaprAdhAnye.a~NgA~NgibhAvarahitarasabhAvaniba\- ndhena cha kavInAmevaMvidhAni skhalitAni bhavantIti rasAdirUpavya~Ngya\- tAtparyamevaiShAM yuktamiti yatno.asmAbhirArabdho na dhvanipratipAdana\- mAtrAbhiniveshena | punashchAyamanyo rasabha~NgaheturavadhAraNIyo yatparipoShaM gatasyApi rasasya paunaHpunyena dIpanam | upabhukto hi rasaH svasAmagrI\- labdhaparipoShaH punaH punaH parAmR^ishyamAnaH parimlAnakusumakalpaH kalpate | tathA vR^ittervyavahArasya yadanauchityaM tadapi rasabha~Ngahetureva | yathA nAyakaM prati nAyikAyAH kasyAshchiduchitAM bha~NgimantareNa svayaM sambhogAbhilA\- Shakathane | yadi vA vR^ittInAM bharataprasiddhAnAM kaishikyAdInAM kAvyA\- la~NkArAntaraprasiddhAnAmupanAgarikAdyAnAM vA yadanauchityamaviShaye nibandhanaM tadapi rasabha~NgahetuH | evameShAM rasavirodhinAmanyeShAM chAnayA dishA svayamu\- tprekShitAnAM parihAre satkavibhiravahitairbhavitavyam | parikarashlokAshchAtra \-\-\- mukhyA vyApAraviShayAH sukavInAM rasAdayaH | teShAm nibandhane bhAvye taiH sadaivApramAdibhiH || nIrasastu prabandho yaH so.apashabdo mahAn kaveH | sa tenAkavireva syAdanyenAsmR^italakShaNaH || pUrve vishR^i~NkhalagiraH kavayaH prApyakIrtayaH | tAnsamAshritya na tyAjyA nItireShA manIShiNA || vAlmIkivyAsamukhyAshcha ye prakhyAtAH kavIshvarAH | tadabhiprAyabAhyo.ayaM nAsmAbhirdarshito nayaH || iti || 19|| vivakShite rase labdhapratiShThe tu virodhinAm | bAdhyAnAma~NgabhAvaM vA prAptAnAmuktirachChalA || 20|| svasAmagryA labdhaparipoShe tu vivakShite rase virodhinAM virodhi\- rasA~NgAnAM bAdhyAnAma~NgabhAvaM vA prAptAnAM satAmuktiradoShA | bAdhyatvaM hi virodhinAM shakyAbhibhavatve sati nAnyathA | tathA cha teShAmuktiH prastuta\- rasaparipoShAyaiva sampadyate | a~NgabhAvaM prAptAnAM cha teShAM virodhitvameva nivartate | a~NgabhAvaprAptirhi teShAM svAbhAvikI samAropakR^itA vA | tatra yeShAM naisargikI teShAM tAvaduktAvavirodha eva | yathA vipralambhashR^i~NgAre tada\- ~NgAnAM vyAdhyAdInAM teShA~ncha tada~NgAnAMevAdoSho nAtada~NgAnAm | tada~Ngatve cha sambhavatyapi maraNasyopanyAso na jyAyAn | AshrayavichChede rasasyA\- tyantavichChedaprApteH | karuNasya tu tathAvidhe viShaye paripoSho bhaviShya\- tIti chet na \; tasyAprastutatvAt prastutasya cha vichChedAt | yatra tu karuNarasasyaiva kAvyArthatvaM tatrAvirodhaH | shR^i~NgAre vA maraNasyAdIrghakAla\- pratyApattisambhave kadAchidupanibandho nAtyantavirodhI | dIrghakAla\- pratyApattau tu tasyAntarA pravAhavichCheda evetyevaMvidhetivR^ittopanibandhanaM rasabandhapradhAnena kavinA parihartavyam | tatra labdhapratiShThe tu vivakShite rase virodhirasA~NgAnAM bAdhyatvenoktA\- vadoSho yathA \-\-\- kvAkaryaM shashalakShmaNaH kva cha kulaM bhUyo.api dR^ishyeta sA doShANAM prashamAya me shrutamaho kope.api kAntaM mukham | kiM vakShyantyapakalmaShAH kR^itadhiyaH svapne.api sA durlabhA chetaH svAsthyamupaihi kaH khalu yuvA dhanyo.adharaM pAsyati || yathA vA puNDarIkasya mahAshvetAM prati pravR^ittanirbharAnurAgasya dvitIya\- munikumAropadeshavarNane | svAbhAvikyAma~NgabhAvaprAptAvadoSho yathA \-\-\- bhramimaratimalasahR^idayatAM pralayaM mUrchChAM tamaH sharIrasAdam | maraNaM cha jaladabhujagajaM prasahya kurute viShaM viyoginInAm || ityAdau | samAropitAyAmapyavirodho yathA \-\-\-\ldq{}pANDukShAmam\rdq{}ityAdau | iyaM chA~NgabhAvaprAptiranyA yadAdhikArikatvAtpradhAna ekasminvAkyArthe rasayorbhAvayorvA parasparavirodhinordvayora~NgabhAvagamanaM tasyAmapi na doShaH | yathoktaM\ldq{}kShipto hAstAvalagnaH\rdq{}ityAdau | kathaM tatrAvirodha iti chet\, dvayorapi tayoranyaparatvena vyavasthAnAt | anyaparatve.api virodhinoH kathaM virodhanivR^ittiriti chet\, uchyate \-\-\- vidhau viruddha\- samAveshasya duShTatvaM nAnuvAde | yathA \-\-\- ehi gachCha patottiShTha vada maunaM samAchara | evamAshAgrahagrastaiH krIDanti dhanino.arthibhiH || ityAdau | atra hi vidhipratiShedhayoranUdyamAnatvena samAveshe na virodhastathehApi bhaviShyati | shloke hyasminnIrShyAvipralambhashR^i~NgArakaruNa\- vastunorna vidhIyamAnatvam | tripuraripuprabhAvAtishayasya vAkyArthatvA\- ttada~Ngatvena cha tayorvyavasthAnAt | na cha raseShu vidhyanuvAdavyavahAro nAstIti shakyaM vaktum\, teShAM vAkyArthatvenAbhyupagamAt | vAkyArthasya vAchyasya cha yau vidhyanuvAdau tau tadAkShiptAnAM rasAnAM kena vAryate | yairvA sAkShAtkAvyArthatA rasAdInAM nAbhyupagamyate\, taisteShAM tannimittatA tAvadavashyamabhyupagantavyA | tathApyatra shloke na virodhaH | yasmAdanUdyamAnA~Nganimittobhayarasavastu\- sahakAriNo vidhIyamAnAMshAdbhAvavisheShapratItirutpadyate tatashcha na kashchidvirodhaH | dR^ishyate hi viruddhobhayasahakAriNaH kAraNAtkAryavisheSho\- tpattiH | viruddhaphalotpAdanahetutvaM hi yugapadekasya kAraNasya viruddhaM na tu viruddhobhayasahakAritvam | evaMvidhaviruddhapadArthaviShayaH kathamabhinayaH prayoktavya iti chet\, anUdyamAnaivaMvidhavAchyaviShaye yA vArtA sAtrApi bhaviShyati | evaM vidhyanuvAdanayAshrayeNAtra shloke parihR^itastAvadvirodhaH | kiM cha nAyakasyAbhinandanIyodayasya kasyachitprabhAvAtishaya\- varNane tatpratipakShANAM yaH karuNo rasaH sa parIkShakANAM na vaiklavyamAda\- dhAti pratyuta prItyatishayanimittatAM pratipadyata ityatastasya kuNThashakti\- katvAttadvirodhavidhAyino na kashchiddoShaH | tasmAdvAkyArthIbhUtasya rasasya bhAvasya vA virodhI rasavirodhIti vaktuM nyAyyaH\, na tva~Nga\- bhUtasya kasyachit | athavA vAkyArthIbhUtasyApi kasyachitkaruNarasaviShayasya tAdR^ishena shR^i~NgAravastunA bha~NgivisheShAshrayeNa saMyojanaM rasaparipoShAyaiva jAyate | yataH prakR^itimadhurAH padArthAH shochanIyatAM prAptAH prAgavasthAbhAvibhiH saMsmaryamANairvilAsairadhikataraM shokAveshamupajanayanti | yathA \-\-\- ayaM sa rashanotkarShI pInastanavimardanaH | nAbhyUrujaghanasparshI nIvIvisraMsanaH karaH || ityAdau | tadatra tripurayuvatInAM shAmbhavaH sharAgnirArdrAparAdhaH kAmI yathA vyavaharati sma tathA vyavahR^itavAnityanenApi prakAreNAstyeva nirvirodhatvam | tasmAdyathA yathA nirUpyate tathA tathAtra doShAbhAvaH | itthaM cha \-\-\- krAmantyaH kShatakomalA~NguligaladraktaiH sadarbhAH sthalIH pAdaiH pAtitayAvakairiva patadbAShpAmbudhautAnanAH | bhItA bhartR^ikarAvalambitakarAstvadvairinAtho.adhunA dAvAgniM parito bhramanti punarapyudyadvivAhA iva || ityevamAdInAM sarveShAmeva nirvirodhatvamavagantavyam | evaM tAvadrasAdInAM virodhirasAdibhiH samAveshAsamAveshayorviShaya\- vibhAgo darshitaH || 20|| idAnIM teShAmekaprabandhaviniveshane nyAyyo yaH kramastaM pratipAdayitu\- muchyate \-\-\- prasiddhe.api prabandhAnAM nAnArasanibandhane | eko raso.a~NgIkartavyasteShAmutkarShamichChatA || 21|| prabandheShu mahAkAvyAdiShu nATakAdiShu vA viprakIrNatayA~NgA~NgibhAvena bahavo rasA upanibadhyanta ityatra prasiddhau satyAmapi yaH prabandhAnAM ChAyAtishayayogamichChati tena teShAM rasAnAmanyatamaH kashchidvivakShito raso.a~Ngitvena viniveshayitavya ityayaM yuktataro mArgaH || 21|| nanu rasAntareShu bahuShu prAptaparipoSheShu satsu kathamekasyA~NgitA na virudhyata ityAsha~Nkyedamuchyate \-\-\- rasAntarasamAveshaH prastutasya rasasya yaH | nopahantya~NgitAM so.asya sthAyitvenAvabhAsinaH || 22|| prabandheShu prathamataraM prastutaH san punaH punaranusandhIyamAnatvena sthAyI yo rasastasya sakalabandhavyApino rasAntarairantarAlavartibhiH samAvesho yaH sa nA~NgitAmupahanti | etadevopapAdayitumuchyate \-\-\- kAryamekaM yathA vyApi prabandhasya vidhIyate | tathA rasasyApi vidhau virodho naiva vidyate || 23|| sandhyAdimayasya prabandhasharIrasya yathA kAryamekamanuyAyi vyApakaM kalpyate na cha tatkAryAntarairna sa~NkIryate\, na cha taiH sa~NkIryamANasyApi tasya prAdhAnyamapachIyate\, tathaiva rasasyApyekasya sanniveshe kriyamANe virodho na kashchit | pratyuta pratyuditavivekAnAmanusandhAnavatAM sachetasAM tathAvidhe viShaye prahlAdAtishayaH pravartate || 23|| nanu yeShAM rasAnAM parasparAvirodhaH yathA \-\-\- vIrashR^i~NgArayoH shR^i~NgAra\- hAsyayoH raudrashR^i~NgArayorvIrAdbhutayorvIraraudrayo raudrakaruNayoH shR^i~NgArAdbhuta\- yorvA tatra bhavatva~NgA~NgibhAvaH | teShAM tu sa kathaM bhavedyeShAM parasparaM bAdhya\- bAdhakabhAvaH | yathA \-\-\- shR^i~NgArabIbhatsayorvIrabhayAnakayoH shAntaraudrayoH shantashR^i~NgArayorvA ityAsha~Nkyedamuchyate \-\-\- avirodhI virodhI vA raso.a~Ngini rasAntare | paripoShaM na netavyastathA syAdavirodhitA || 24|| a~Ngini rasAntare shR^i~NgArAdau prabandhavya~Ngye sati avirodhI virodhI vA rasaH paripoShaM na netavyaH | tatrAvirodhino rasasyA~NgirasApekShayA\- tyantamAdhikyaM na kartavyamityayaM prathamaH paripoShaparihAraH | utkarSha\- sAmye.api tayorvirodhAsambhavAt | yathA \-\-\- ekato roditi priyA anyataH samaratUryanirghoShaH | snehena raNarasena cha bhaTasya dolAyitaM hR^idayam | yathA vA \-\-\- kaNThAchChitvAkShamAlAvalayamiva kare hAramAvartayantI kR^itvA parya~NkabandhaM viShadharapatinA mekhalAyA guNena | mithyAmantrAbhijApasphuradadharapuTavya~njitAvyaktahAsA devI sandhyAbhyasUyAhasitapashupatistatra dR^iShTA tu vo.avyAt || ityatra | a~NgirasaviruddhAnAM vyabhichAriNAM prAchuryeNAniveshanam\, niveshane vA kShipramevA~NgirasavyabhichAryanuvR^ittiriti dvitIyaH | a~Ngatvena punaH punaH pratyavekShA paripoShaM nIyamAnasyApya~NgabhUtasya rasasyeti tR^itIyaH | anayA dishAnye.api prakArA utprekShaNIyAH | virodhinastu rasasyA~NgirasApekShayA kasyachinnyUnatA sampAdanIyA | yathA shAnte.a~Ngini shR^i~NgArasya shR^i~NgAre vA shAntasya | paripoSharahitasya rasasya kathaM rasatvamiti chet \-\-\- uktamatrA~NgirasApekShayeti | a~Ngino hi rasasya yAvAn paripoShastAvA.nstasya na kartavyaH\, svatastu sambhavI paripoShaH kena vAryate | etachchApekShikaM prakarShayogitvamekasya rasasya bahuraseShu prabandheShu rasAnAma~NgA~NgibhAvamanabhyupagachChatApyashakyapratikShepa\- mityanena prakAreNAvirodhinAM virodhinAM cha rasAnAma~NgA~NgibhAvena samAveshe prabandheShu syAdavirodhaH | etachcha sarvaM yeShAM raso rasAntarasya vyabhichArI\- bhavati iti darshanaM tanmatenochyate | matAntare.api rasAnAM sthAyino bhAvA upachArAdrasashabdenoktAsteShAma~NgatvaM nirvirodhameva || 24|| evamavirodhinAM virodhinAM cha prabandhasthenA~NginA rasena samAveshe sAdhAraNamavirodhopAyaM pratipAdyedAnIM virodhiviShayameva taM pratipAda\- yitumidamuchyate \-\-\- viruddhaikAshrayo yastu virodhI sthAyino bhavet | sa vibhinnAshrayaH kAryastasya poShe.apyadoShatA || 25|| ekAdhikaraNyavirodhI nairantaryavirodhI cheti dvividho virodhI | tatra prabandhasthena sthAyinA~NginA rasenauchityApekShayA viruddhaikAshrayo yo virodhI yathA vIreNa bhayAnakaH sa vibhinnAshrayaH kAryaH | tasya vIrasya ya AshrayaH kathAnAyakastadvipakShaviShaye sanniveshayitavyaH | tathA sati cha tasya virodhino.api yaH paripoShaH sa nirdoShaH | vipakSha\- viShaye hi bhayAtishayavarNane nAyakasya nayaparAkramAdisampatsutarAmu\- ddyotitA bhavati | etachcha madIye.arjunacharite.arjunasya pAtAlAvataraNa\- prasa~Nge vaishadyena pradarshitam | evamaikAdhikaraNyavirodhinaH prabandhasthena sthAyinA rasenA~NgabhAva\- gamane nirvirodhatvaM yathA tathA taddarshitam | dvitIyasya tu tatpratipAda\- yitumuchyate \-\-\- ekAshrayatve nirdoSho nairantarye virodhavAn | rasAntaravyavadhinA raso vya~NgyaH sumedhasA || 26|| yaH punarekAdhikaraNatve nirvirodho nairantarye tu virodhI sa rasAnta\- ravyavadhAnena prabandhe niveshayitavyaH | yathA shAntashR^i~NgArau nAgAnande niveshitau | shAntashcha tR^iShNAkShayasukhasya yaH paripoShastallakShaNo rasaH pratIyata eva | tathA choktam \-\-\- yachcha kAmasukhaM loke yachcha divyaM mahatsukham | tR^iShNAkShayasukhasyaite nArhataH ShoDashIM kalAm || yadi nAma sarvajanAnubhavagocharatA tasya nAsti naitAvatAsA\- valokasAmAnyamahAnubhAvachittavR^ittivisheShaH pratikSheptuM shakyaH | na cha vIre tasyAntarbhAvaH kartuM yuktaH | tasyAbhimAnamayatvena vyavasthApanAt | asya chAha~NkAraprashamaikarUpatayA sthiteH | tayoshchaivaMvidhavisheShasadbhAve.api yadyaikyaM parikalpyate tadvIraraudrayorapi tathA prasa~NgaH | dayAvIrAdInAM cha chittavR^ittivisheShANAM sarvAkAramaha~NkArarahitatvena shAntarasaprabhedatvam\, itarathA tu vIraprabhedatvamiti vyavasthApyamAne na kashchidvirodhaH | tadevamasti shAnto rasaH | tasya chAviruddharasavyavadhAnena prabandhe virodhi\- rasasamAveshe satyapi nirvirodhatvam | yathA pradarshite viShaye | etadeva sthirIkartumidamuchyate \-\-\- rasAntarAntaritayorekavAkyasthayorapi | nivartate hi rasayoH samAveshe virodhitA || 27|| rasAntaravyavahitayorekaprabandhasthayorvirodhitA nivartata ityatra na kAchidbhrAntiH | yasmAdekavAkyasthayorapi rasayoruktayA nItyA viruddhatA nivartate | yathA \-\-\- bhUreNudigdhAnnavapArijAtamAlArajovAsitabAhumadhyAH | gADhaM shivAbhiH parirabhyamANAnsurA~NganAshliShTabhujAntarAlAH || sashoNitaiH kravyabhujAM sphuradbhiH pakShaiH khagAnAmupavIjyamAnAn | saMvIjitAshchandanavArisekaiH sugandhibhiH kalpalatAdukUlaiH || vimAnaparya~Nkatale niShaNNAH kutUhalAviShTatayA tadAnIm | nirdishyamAnA.nllalanA~NgulIbhirvIrAH svadehAn patitAnapashyan || ityAdau | atra hi shR^i~NgArabIbhatsayostada~NgayorvA vIrarasavyavadhAnena samAvesho na virodhI | virodhamavirodhaM cha sarvatretthaM nirUpayet | visheShatastu shR^i~NgAre sukumAratamA hyasau || 28|| yathoktalakShaNAnusAreNa virodhAvirodhau sarveShu raseShu prabandhe.anyatra cha nirUpayetsahR^idayaH\; visheShatastu shR^i~NgAre | sa hi ratiparipoShAtmakatvAd rateshcha svalpenApi nimittena bha~NgasambhavAtsukumAratamaH sarvebhyo rasebhyo manAgapi virodhisamAveshaM na sahate | avadhAnAtishayavAn rase tatraiva satkaviH | bhavettasmin pramAdo hi jhaTityevopalakShyate || 29|| tatraiva cha rase sarvebhyo.api rasebhyaH saukumAryAtishayayogini kaviravadhAnavAn prayatnavAn syAt | tatra hi pramAdyatastasya sahR^idayamadhye kShipramevAvaj~nAnaviShayatA bhavati | shR^i~NgAraraso hi saMsAriNAM niyamenA\- nubhavaviShayatvAt sarvarasebhyaH kamanIyatayA pradhAnabhUtaH | evaM cha sati \-\-\- vineyAnunmukhIkartuM kAvyashobhArthameva vA | tadviruddharasasparshastada~NgAnAM na duShyati || 30|| shR^i~NgAraviruddharasasparshaH shR^i~NgArA~NgAnAM yaH sa na kevalamavirodhalakSha\- Nayoge sati na duShyati yAvadvineyAnunmukhIkartuM kAvyashobhArthameva vA kriyamANo na duShyati | shR^i~NgArarasA~NgairunmukhIkR^itAH santo hi vineyAH sukhaM vinayopadeshAn gR^ihNanti | sadAchAropadesharUpA hi nATakAdigoShThI vineyajanahitArthameva munibhiravatAritA | kiM cha shR^i~NgArasya sakalajanamanoharAbhirAmatvAttada~NgasamAveshaH kAvye shobhAtishayaM puShyatItyanenApi prakAreNa virodhini rase shR^i~NgArA\- ~NgasamAvesho na virodhI | tatashcha \-\-\- satyaM manoramA rAmAH satyaM ramyA vibhUtayaH | kiM tu mattA~NganApA~Ngabha~NgalolaM hi jIvitam || ityAdiShu nAsti rasavirodhadoShaH | vij~nAyetthaM rasAdInAmavirodhavirodhayoH | viShayaM sukaviH kAvyaM kurvanmuhyati na kvachit || 31|| itthamanenAnantaroktena prakAreNa rasAdInAM rasabhAvatadAbhAsAnAM parasparaM virodhasyAvirodhasya cha viShayaM vij~nAya sukaviH kAvyaviShaye pratibhAtishayayuktaH kAvyaM kurvanna kvachinmuhyati | evaM rasAdiShu virodhAvirodhanirUpaNasyopayogitvaM pratipAdya vya~njakavAchyavAchakanirUpaNasyApi tadviShayasya tatpratipAdyate \-\-\- vAchyAnAM vAchakAnAM cha yadauchityena yojanam | rasAdiviShayeNaitatkarma mukhyaM mahAkaveH || 32|| vAchyAnAmitivR^ittavisheShANAM vAchakAnAM cha tadviShayANAM rasAdi\- viShayeNauchityena yadyojanametanmahAkavermukhyaM karma | ayameva hi mahAka\- vermukhyo vyApAro yadrasAdInAmeva mukhyatayA kAvyArthIkR^itya tadvyaktya\- nuguNatvena shabdAnAmarthAnAM chopanibandhanam | etachcha rasAditAtparyeNa kAvyanibandhanaM bharatAdAvapi suprasiddha\- meveti pratipAdayitumAha \-\-\- rasAdyanuguNatvena vyavahAro.arthashabdayoH | auchityavAnyastA etA vR^ittayo dvividhAH sthitAH || 33|| vyavahAro hi vR^ittirityuchyate | tatra rasAnuguNa auchityavAn vAchyAshrayo yo vyavahArastA etAH kaishikyAdyA vR^ittayaH | vAchakAshrayA\- shchopanAgarikAdyAH | vR^ittayo hi rasAditAtparyeNa sa.nniveshitAH kAmapi nATyasya kAvyasya cha ChAyAmAvahanti | rasAdayo hi dvayorapi tayorjIvabhUtAH | itivR^ittAdi tu sharIrabhUtameva | atra kechidAhuH \-\-\-\ldq{}guNaguNivyavahAro rasAdInAmitivR^ittAdibhiH saha yuktaH\, na tu jIvasharIravyavahAraH | rasAdimayaM hi vAchyaM pratibhAsate na tu rasAdibhiH pR^ithagbhUtam\rdq{}iti | atrochyate \-\-\- yadi rasAdimayameva vAchyaM yathA gauratvamayaM sharIram | evaM sati yathA sharIre pratibhAsamAne niyamenaiva gauratvaM pratibhAsate sarvasya tathA vAchyena sahaiva rasAdayo.api sahR^idayasyAsahR^idayasya cha pratibhAseran | na chaivam\; tathA chaitatpratipAdi\- tameva prathamoddyote | syAnmatam \; ratnAnAmiva jAtyatvaM pratipattR^ivisheShataH saMvedyaM vAchyAnAM rasAdirUpatvamiti | naivam \; yato yathA jAtyatvena pratibhAsamAne ratne ratnasvarUpAnatiriktatvameva tasya lakShyate tathA rasAdInAmapi vibhAvA\- nubhAvAdirUpavAchyAvyatiriktatvameva lakShyeta | na chaivam\; na hi vibhAvAnubhAvavyabhichAriNa eva rasA iti kasyachidavagamaH | ata eva cha vibhAvAdipratItyavinAbhAvinI rasAdInAM pratItiriti tatpratItyoH kAryakAraNabhAvena vyavasthAnAtkramo.avashyambhAvI | sa tu lAghavAnna prakAshyate\ldq{}ityalakShyakramA eva santo vya~NgyA rasAdayaH\rdq{}ityuktam | nanu shabda eva prakaraNAdyavachChinno vAchyavya~NgyayoH samameva pratItimupajanayatIti kiM tatra kramakalpanayA | na hi shabdasya vAchya\- pratItiparAmarsha eva vya~njakatve nibandhanam | tathA hi gItAdishabdebhyo\- .api rasAbhivyaktirasti | na cha teShAmantarA vAchyaparAmarshaH | atrApi brUmaH \-\-\- prakaraNAdyavachChedena vya~njakatvaM shabdAnAmityanumatamevaitadasmA\- kam | kiM tu tadvya~njakatvaM teShAM kadAchitsvarUpavisheShanibandhanaM kadAchi\- dvAchakashaktinibandhanam | tatra yeShAM vAchakashaktinibandhanaM teShAM yadi vAchyapratItimantareNaiva svarUpapratItyA niShpannaM tadbhavenna tarhi vAchaka\- shaktinibandhanam | atha tannibandhanaM tanniyamenaiva vAchyavAchakabhAva\- pratItyuttarakAlatvaM vya~NgyapratIteH prAptameva | sa tu kramo yadi lAghavAnna lakShyate tatkiM kriyate | yadi cha vAchyapratItimantareNaiva prakaraNAdyavachChinnashabdamAtrasAdhyA rasAdipratItiH syAttadanavadhAritaprakaraNAnAM vAchyavAchakabhAve cha svayamavyutpannAnAM pratipattR^INAM kAvyamAtrashravaNAdevAsau bhavet | sahabhAve cha vAchyapratIte\- ranupayogaH\, upayoge vA na sahabhAvaH | yeShAmapi svarUpavisheShapratIti\- nimittaM vya~njakatvaM yathA gItAdishabdAnAM teShAmapi svarUpapratItervya~Ngya\- pratIteshcha niyamabhAvI kramaH | tattu shabdasya kriyApaurvAparyamananyasAdhya\- tatphalaghaTanAsvAshubhAvinIShu vAchyenAvirodhinyabhidheyAntaravilakShaNe rasAdau na pratIyate | kvachittu lakShyata eva | yathAnuraNanarUpavya~NgyapratItiShu | tatrApi kathamiti cheduchyate \-\-\- arthashaktimUlAnuraNanarUpavya~Ngye dhvanau tAvada\- bhidheyasya tatsAmarthyAkShiptasya chArthasyAbhidheyAntaravilakShaNatayAtyanta\- vilakShaNe ye pratItI tayorashakyanihnavo nimittanimittibhAva iti sphuTameva tatra paurvAparyam | yathA prathamoddyote pratIyamAnArthasiddhyartha\- mudAhR^itAsu gAthAsu | tathAvidhe cha viShaye vAchyavya~Ngyayoratyanta\- vilakShaNatvAdyaiva ekasya pratItiH saivetarasyeti na shakyate vaktum | shabdashaktimUlAnuraNanarUpavya~Ngye tu dhvanau \-\-\- gAvo vaH pAvanAnAM paramaparimitAM prItimutpAdayantu ityAdAvarthadvayapratItau shAbdyAmarthadvayasyopamAnopameyabhAvapratIti\- rupamAvAchakapadavirahe satyarthasAmarthyAdAkShipteti\, tatrApi sulakShamabhidheya\- vya~NgyAla~NkArapratItyoH paurvAparyam | padaprakAshashabdashaktimUlAnuraNanarUpavya~Ngye.api dhvanau visheShaNapada\- syobhayArthasambandhayogyasya yojakaM padamantareNa yojanamashAbdamapyarthA\- davasthitamityatrApi pUrvavadabhidheyatatsAmarthyAkShiptAla~NkAramAtrapratItyoH susthitameva paurvAparyam | Arthyapi cha pratipattistathAvidhe viShaye ubhayArthasambandhayogyashabdasAmarthyaprasAviteti shabdashaktimUlA kalpyate | avivakShitavAchyasya tu dhvaneH prasiddhasvaviShayavaimukhyapratItipUrvakamevArthA\- ntaraprakAshanamiti niyamabhAvI kramaH | tatrAvivakShitavAchyatvAdeva vAchyena saha vya~Ngyasya kramapratItivichAro na kR^itaH | tasmAdabhidhAnAbhidheyapratItyoriva vAchyavya~NgyapratItyornimittani\- mittibhAvAnniyamabhAvI kramaH | sa tUktayuktyA kvachillakShyate kvachinna lakShyate | tadevaM vya~njakamukhena dhvaniprakAreShu nirUpiteShu kashchidbrUyAt \-\-\- kimidaM vya~njakatvaM nAma vya~NgyArthaprakAshanam \, na hi vya~njakatvaM vya~NgyatvaM chArthasya vya~njakasiddhyadhInaM vya~Ngyatvam\, vya~NgyApekShayA cha vya~njakatvasiddhirityanyonyasaMshrayAdavyavasthAnam | nanu vAchyavyati\- riktasya vya~Ngyasya siddhiH prAgeva pratipAditA tatsiddhyadhInA cha vya~njakasiddhiriti kaH paryanuyogAvasaraH | satyamevaitat\; prAguktayukti\- bhirvAchyavyatiriktasya vastunaH siddhiH kR^itA\, sa tvartho vya~Ngyatayaiva kasmAdvyapadishyate yatra cha prAdhAnyenAnavasthAnaM tatra vAchyatayaivAsau vyapadeShTuM yuktaH\, tatparatvAdvAkyasya | atashcha tatprakAshino vAkyasya vAchakatvameva vyApAraH | kiM tasya vyApArAntarakalpanayA \? tasmA\- ttAtparyaviShayo yo.arthaH sa tAvanmukhyatayA vAchyaH | yA tvantarA tathAvidhe viShaye vAchyAntarapratItiH sA tatpratIterupAyamAtraM padArthapratI\- tiriva vAkyArthapratIteH | atrochyate \-\-\- yatra shabdaH svArthamabhidadhAno.arthAntaramavagamayati tatra yattasya svArthAbhidhAyitvaM yachcha tadarthAntarAvagamahetutvaM tayoravisheSho visheSho vA | na tAvadavisheShaH\; yasmAttau dvau vyApArau bhinnaviShayau bhinnarUpau cha pratIyete eva | tathAhi vAchakatvalakShaNo vyApAraH shabdasya svArthaviShayaH gamakatvalakShaNastvarthAntaraviShayaH | na cha svaparavyavahAro vAchyavya~NgyayorapahnotuM shakyaH\, ekasya sambandhitvena pratIteraparasya sambandhisambandhitvena | vAchyo hyarthaH sAkShAchChabdasya sambandhI taditarastvabhidheyasAmarthyAkShiptaH sambandhisambandhI | yadi cha svasambandhitvaM sAkShAttasya syAttadArthAntaratvavyavahAra eva na syAt | tasmAdviShayabhedastAvattayorvyApArayoH suprasiddhaH | rUpabhedo.api prasiddha eva | na hi yaivAbhidhAnashaktiH saivAvagamanashaktiH | avAchakasyApi gItashabdAde rasAdilakShaNArthAvagamadarshanAt | ashabdasyApi cheShTAderartha\- visheShaprakAshanaprasiddheH | tathA hi\ldq{}vrIDAyogAnnatavadanayA\rdq{}ityAdishloke cheShTAvisheShaH sukavinArthaprakAshanahetuH pradarshita eva | tasmAdbhinnaviShaya\- tvAdbhinnarUpatvAchcha svArthAbhidhAyitvamarthAntarAvagamahetutvaM cha shabdasya yattayoH spaShTa eva bhedaH | visheShashchenna tarhIdAnImavagamanasyAbhidheyasA\- marthyAkShiptasyArthAntarasya vAchyatvavyapadeshyatA | shabdavyApAragocharatvaM tu tasyAsmAbhiriShyata eva\, tattu vya~Ngyatvenaiva na vAchyatvena | prasiddhA\- bhidhAnAntarasambandhayogyatvena cha tasyArthAntarasya pratIteH shabdAnta\- reNa svArthAbhidhAyinA yadviShayIkaraNaM tatra prakAshanoktireva yuktA | na cha padArthavAkyArthanyAyo vAchyavya~NgyayoH | yataH padArthapratI\- tirasatyaiveti kaishchidvidvadbhirAsthitam | yairapyasatyatvamasyA nAbhyupeyate tairvAkyArthapadArthayorghaTatadupAdAnakAraNanyAyo.abhyupagantavyaH | yathAhi ghaTe niShpanne tadupAdAnakAraNAnAM na pR^ithagupalambhastathaiva vAkye tadarthe vA pratIte padatadarthAnAM teShAM tadA vibhaktatayopalambhe vAkyArthabuddhireva dUrIbhavet. na tveSha vAchyavya~NgyayornyAyaH\, na hi vya~Ngye pratIyamAne vAchyabuddhirdUrIbhavati\, vAchyAvabhAsAvinAbhAvena tasya prakAshanAt | tasmAd ghaTapradIpanyAyastayoH\, yathaiva hi pradIpadvAreNa ghaTapratItAvutpannA\- yAM na pradIpaprakAsho nivartate tadvya~NgyapratItau vAchyAvabhAsaH | yattu prathamoddyote\ldq{}yathA padArthadvAreNa\rdq{}ityAdyuktaM tadupAyatvamAtrAtsAmya\- vivakShayA | nanvevaM yugapadarthadvayayogitvaM vAkyasya prAptaM tadbhAve cha tasya vA\- kyataiva vighaTate\, tasyA aikArthyalakShaNatvAt \; naiSha doShaH \; guNapradhAnabhA\- vena tayorvyavasthAnAt | vya~Ngyasya hi kvachitprAdhAnyaM vAchyasyopasa\- rjanabhAvaH kvachidvAchyasya prAdhAnyamaparasya guNabhAvaH | tatra vya~NgyaprA\- dhAnye dhvanirityuktameva \; vAchyaprAdhAnye tu prakArAntaraM nirdekShyate | tasmAt sthitametat \-\-\- vya~Ngyaparatve.api kAvyasya na vya~NgyasyAbhidhe\- yatvamapi tu vya~Ngyatvameva | kiM cha vya~Ngyasya prAdhAnyenAvivakShAyAM vAchyatvaM tAvadbhavadbhirnA\- bhyupagantavyamatatparatvAchChabdasya | tadasti tAvadvya~NgyaH shabdAnAM kashchi\- dviShaya iti | yatrApi tasya prAdhAnyaM tatrApi kimiti tasya svarUpama\- pahnUyate | evaM tAvadvAchakatvAdanyadeva vya~njakatvam \; itashcha vAchakatvA\- dvya~njakatvasyAnyatvaM yadvAchakatvaM shabdaikAshrayamitarattu shabdAshrayamarthAshrayaM cha shabdArthayordvayorapi vya~njakatvasya pratipAditatvAt | guNavR^ittistUpachAreNa lakShaNayA chobhayAshrayApi bhavati | kintu tato.api vya~njakatvaM svarUpato viShayatashcha bhidyate | rUpabhedastAvadayam \-\- yadamukhyatayA vyApAro guNavR^ittiH prasiddhA | vya~njakatvaM tu mukhyatayaiva shabdasya vyApAraH | na hyarthAdvya~NgyatrayapratItiryA tasyA amukhyatvaM manAgapi lakShyate | ayaM chAnyaH svarUpabhedaH \-\-\- yadguNavR^ittiramukhyatvena vyavasthitaM vAcha\- katvamevochyate | vya~njakatvaM tu vAchakatvAdatyantaM vibhinnameva | etachcha pratipAditam | ayaM chAparo rUpabhedo yadguNavR^ittau yadArtho.arthAntaramupala\- kShayati tadopalakShaNIyArthAtmanA pariNata evAsau sampadyate | yathA\ldq{}ga~NgA\- yAM ghoShaH\rdq{}ityAdau | vya~njakatvamArge tu yadArtho.arthAntaraM dyotayati tadA svarUpaM prakAshayannevAsAvanyasya prakAshakaH pratIyate pradIpavat | yathA \-\-\- \ldq{}lIlAkamalapatrANi gaNayAmAsa pArvatI\rdq{}ityAdau | yadi cha yatrAti\- raskR^itasvapratItirartho.arthAntaraM lakShayati tatra lakShaNAvyavahAraH kriyate\, ta\- devaM sati lakShaNaiva mukhyaH shabdavyApAra iti prAptam | yasmAtprAyeNa vAkyAnAM vAchyavyatiriktatAtparyaviShayArthAvabhAsitvam | nanu tvatpakShe.api yadArtho vya~NgyatrayaM prakAshayati tadA shabdasya kIdR^isho vyApAraH | uchyate \-\-\- prakaraNAdyavachChinnashabdavashenaivArthasya tathA\- vidhaM vya~njakatvamiti shabdasya tatropayogaH kathamapahnUyate | viShayabhedo.api guNavR^ittivya~njakatvayoH spaShTa eva | yato vya~njakatvasya rasAdayo.ala ~NkAravisheShA vya~NgyarUpAvachChinnaM vastu cheti trayaM viShayaH | tatra rasAdi\- pratItirguNavR^ittiriti na kenachiduchyate na cha shakyate vaktum | vya~NgyA\- la~NkArapratItirapi tathaiva | vastuchArutvapratItaye svashabdAnabhidheyatvena yatpratipipAdayitumiShyate tadvya~Ngyam | tachcha na sarvaM guNavR^itterviShayaH prasiddhyanurodhAbhyAmapi gauNAnAM shabdAnAM prayogadarshanAt | tathoktaM prAk | yadapi cha guNavR^itterviShayastadapi cha vya~njakatvAnupraveshena | tasmA\- dguNavR^itterapi vya~njakatvasyAtyantavilakShaNatvam | vAchakatvaguNavR^ittivi\- lakShaNasyApi cha tasya tadubhayAshrayatvena vyavasthAnam | vya~njakatvaM hi kvachidvAchakatvAshrayeNa vyavatiShThate\, yathA vivakShitA\- nyaparavAchye dhvanau | kvachittu guNavR^ittyAshrayeNa yathA avivakShitavAchye dhvanau | tadubhayAshrayatvapratipAdanAyaiva cha dhvaneH prathamataraM dvau prabhedAvupa\- nyastau | tadubhayAshritatvAchcha tadekarUpatvaM tasya na shakyate vaktum | yasmAnna tadvAchakatvaikarUpameva\, kvachillakShaNAshrayeNa vR^itteH | na cha lakShaNai\- karUpamevAnyatra vAchakatvAshrayeNa vyavasthAnAt | na chobhayadharmatvenaiva tadekaikarUpaM na bhavati | yAvadvAchakatvalakShaNAdirUparahitashabdadharmatvenA\- pi | tathAhi gItadhvanInAmapi vya~njakatvamasti rasAdiviShayam | na cha teShAM vAchakatvaM lakShaNA vA katha~nchillakShyate | shabdAdanyatrApi viShaye vya\- ~njakatvasya darshanAdvAchakatvAdishabdadharmaprakAratvamayuktaM vaktum | yadi cha vAchakatvalakShaNAdInAM shabdaprakArANAM prasiddhaprakAravilakShaNatve.api vya~nja\- katvaM prakAratvena parikalpyate tachChabdasyaiva prakAratvena kasmAnna parika\- lpyate | tadevaM shAbde vyavahAre trayaH prakArAH \-\-\- vAchakatvaM guNavR^ittirvya\- ~njakatvaM cha | tatra vya~njakatve yadA vya~NgyaprAdhAnyaM tadA dhvaniH\, tasya chAvivakShitavAchyo vivakShitAnyaparavAchyashcheti dvau prabhedAvanukrAntau prathamataraM tau savistaraM nirNItau | anyo brUyAt \-\-\- nanu vivakShitAnyaparavAchye dhvanau guNavR^ittitA nAstIti yaduchyate tadyuktam | yasmAdvAchyavAchakapratItipUrvikA yatrArthA\- ntarapratipattistatra kathaM guNavR^ittivyavahAraH\, na hi guNavR^ittau yadA nimi\- ttena kenachidviShayAntare shabda Aropyate atyantatiraskR^itasvArthaH yathA \-\- \ldq{}agnirmANavakaH\rdq{}ityAdau\, yadA vA svArthamaMshenAparityaja.nstatsambandhadvA\- reNa viShayAntaramAkrAmati\, yathA \ldq{}ga~NgAyAM ghoShaH\rdq{}ityAdau | tadAvi\- vakShitavAchyatvamupapadyate | ata eva cha vivakShitAnyaparavAchye dhvanau vA\- chyavAchakayordvayorapi svarUpapratItirarthAvagamanaM cha dR^ishyata iti vya~nja\- katvavyavahAro yuktyanurodhI | svarUpaM prakAshayanneva parAvabhAsako vya\- ~njaka ityuchyate\, tathAvidhe viShaye vAchakatvasyaiva vya~njakatvamiti guNa\- vR^ittivyavahAro niyamenaiva na shakyate kartum | avivakShitavAchyastu dhvanirguNavR^itteH kathaM bhidyate | tasya prabhedadvaye guNavR^ittiprabhedadvayarUpatA lakShyata eva yataH | ayamapi na doShaH | yasmAdavivakShitavAchyo dhvanirguNavR^ittimArgAshrayo.api bhavati na tu guNavR^ittirUpa eva | guNavR^ittirhi vya~njakatvashUnyApi dR^ishyate | vya~njakatvaM cha yathoktachArutvahetuM vya~NgyaM vinA na vyavatiShThate | guNavR^ittistu vAchyadharmAshrayeNaiva vya~NgyamAtrAshrayeNa chAbhe\- dopachArarUpA sambhavati\, yathA \-\-\- tIkShNatvAdagnirmANavakaH\, AhlAda\- katvAchchandra evAsyA mukhamityAdau | yathA cha\ldq{}priye jane nAsti puna\- ruktam\rdq{}ityAdau | yApi lakShaNarUpaguNavR^ittiH sApyupalakShaNIyArthasamba\- ndhamAtrAshrayeNa chArurUpavya~NgyapratItiM vinApi sambhavatyeva\, yathA \-\-\- ma~nchAH kroshantItyAdau viShaye | yatra tu sA chArurUpavya~NgyapratItihetustatrApi vya~njakatvAnupraveshe\- naiva vAchakatvavat | asambhavinA chArthena yatra vyavahAraH\, yathA \-\-\- \ldq{}suvarNapuShpAM pR^ithivIm\rdq{}ityAdau tatra chArurUpavya~NgyapratItireva prayoji\- keti tathAvidhe.api viShaye guNavR^ittau satyAmapi dhvanivyavahAra eva yuktyanurodhI | tasmAdavivakShitavAchye dhvanau dvayorapi prabhedayorvya~nja\- katvavisheShAvishiShTA guNavR^ittirna tu tadekarUpA sahR^idayahR^idayAhlAdinI pratIyamAnA pratItihetutvAdviShayAntare tadrUpashUnyAyA darshanAt | etachcha sarvaM prAksUchitamapi sphuTatarapratItaye punaruktam | api cha vya~njakatvalakShaNo yaH shabdArthayordharmaH sa prasiddhasamba\- ndhAnurodhIti na kasyachidvimativiShayatAmarhati | shabdArthayorhi prasiddho yaH sambandho vAchyavAchakabhAvAkhyastamanurundhAna eva vya~njakatvalakShaNo vyApAraH sAmagryantarasambandhAdaupAdhikaH pravartate | ata eva vAchaka\- tvAttasya visheShaH | vAchakatvaM hi shabdavisheShasya niyata AtmA vyu\- tpattikAlAdArabhya tadavinAbhAvena tasya prasiddhatvAt | sa tvaniyataH\, aupAdhikatvAt | prakaraNAdyavachChedena tasya pratIteritarathA tvapratIteH | nanu yadyaniyatastatkiM tasya svarUpaparIkShayA | naiSha doShaH \; yataH shabdAtmani tasyAniyatatvam\, na tu sve viShaye vya~NgyalakShaNe | li~Nga\- tvanyAyashchAsya vya~njakabhAvasya lakShyate\, yathA li~NgatvamAshrayeShvaniyatA\- vabhAsam\, ichChAdhInatvAt \; svaviShayAvyabhichAri cha | tathaivedaM yathA darshitaM vya~njakatvam | shabdAtmanyaniyatatvAdeva cha tasya vAchakatvapra\- kAratA na shakyA kalpayitum | yadi hi vAchakatvaprakAratA tasya bhavettachChabdAtmani niyatatApi syAdvAchakatvavat | sa cha tathAvidha aupAdhiko dharmaH shabdAnAmautpattikashabdArthasambandhavAdinA vAkyatattva\- vidA pauruShApauruSheyayorvAkyayorvisheShamabhidadhatA niyamenAbhyupagantavyaH\, tadanabhyupagame hi tasya shabdArthasambandhanityatve satyapyapauruSheyapauruShe\- yayorvAkyayorarthapratipAdane nirvisheShatvaM syAt | tadabhyupagame tu pauru\- SheyANAM vAkyAnAM puruShechChAnuvidhAnasamAropitaupAdhikavyApArAntarANAM satyapi svAbhidheyasambandhAparityAge mithyArthatApi bhavet | dR^ishyate hi bhAvAnAmaparityaktasvasvabhAvAnAmapi sAmagryantara\- sampAtasampAditaupAdhikavyApArAntarANAM viruddhakriyatvam | tathA hi \-\- himamayUkhaprabhR^itInAM nirvApitasakalajIvalokaM shItalatvamudvahatAmeva priyAvirahadahanadahyamAnamAnasairjanairAlokyamAnAnAM satAM santApakAritvaM prasiddhameva | tasmAtpauruSheyANAM vAkyAnAM satyapi naisargike.arthasambandhe mithyArthatvaM samarthayitumichChatA vAchakatvavyatiriktaM ki.nchidrUpamaupAdhikaM vyaktamevAbhidhAnIyam | tachcha vya~njakatvAdR^ite nAnyat | vya~NgyaprakAshanaM hi vya~njakatvam | pauruSheyANi cha vAkyAni prAdhAnyena puruShAbhiprAya\- meva prakAshayanti | sa cha vya~Ngya eva na tvabhidheyaH\, tena sahAbhidhAna\- sya vAchyavAchakabhAvalakShaNasambandhAbhAvAt | nanvanena nyAyena sarveShA\- meva laukikAnAM vAkyAnAM dhvanivyavahAraH prasaktaH | sarveShAmapyanena nyAyena vya~njakatvAt | satyametat\; kiM tu vaktrabhiprAyaprakAshanena yad vya~njakatvaM tatsarveShAmeva laukikAnAM vAkyAnAmavishiShTam | tattu vAchakatvAnna bhidyate vya~Ngyam hi tatra nAntarIyakatayA vyavasthitam | na tu vivakShitatvena | yasya tu vivakShitatvena vya~Ngyasya sthitiH tadvya~njakatvaM dhvanivyavahArasya prayojakam | yattvabhiprAyavisheSharUpaM vya~NgyaM shabdArthAbhyAM prakAshate tadbhavati vivakShitaM tAtparyeNa prakAshyamAnaM sat | kintu tadeva kevalamaparimitavi\- Shayasya dhvanivyavahArasya na prayojakamavyApakatvAt | tathA darshitabheda\- trayarUpaM tAtparyeNa dyotyamAnamabhiprAyarUpamanabhiprAyarUpaM cha sarvameva dhvanivyavahArasya prayojakamiti yathoktavya~njaktvavisheShe dhvanilakShaNe nAtivyAptirna chAvyAptiH | tasmAdvAkyatattvavidAM matena tAvadvya~njaka\- tvalakShaNaH shAbdo vyApAro na virodhI pratyutAnuguNa eva lakShyate | parinishchitanirapabhraMshashabdabrahmaNAM vipashchitAM matamAshrityaiva pravR^itto.ayaM dhvanivyavahAra iti taiH saha kiM virodhAvirodhau chintyete | kR^itrima\- shabdArthasambandhavAdinAM tu yuktividAmanubhavasiddha evAyaM vya~njakabhAvaH shabdAnAmarthAntarANAmivAvirodhashcheti na pratikShepyapadavImavatarati | vAchakatve hi tArkikANAM vipratipattayaH pravartantAm\, kimidaM svA\- bhAvikaM shabdAnAmAhosvitsAmayikamityAdyAH | vya~njakatve tu tatpR^i\- ShThabhAvini bhAvAntarasAdhAraNe lokaprasiddha evAnugamyamAne ko vima\- tInAmavasaraH | alaukike hyarthe tArkikANAM vimatayo nikhilAH prava\- rtante na tu laukike | na hi nIlamadhurAdiShvasheShalokendriyagochare bAdhArahite tattve parasparaM vipratipannA dR^ishyante | na hi bAdhArahitaM nIlaM nIlamiti bruvannapareNa pratiShidhyate naitannIlaM pItametaditi | tathaiva vya~njakatvaM vAchakAnAM shabdAnAmavAchakAnAM cha gItadhvanInAma\- shabdarUpANAM cha cheShTAdInAM yatsarveShAmanubhavasiddhameva tatkenApahnUyate | ashabdamarthaM ramaNIyaM hi sUchayanto vyAhArAstathA vyApArA nibaddhA\- shchAnibaddhAshcha vidagdhapariShatsu vividhA vibhAvyante | tAnupahAsyatA\- mAtmanaH pariharan ko.atisandadhIta sachetAH | brUyAt\, astyatisandhA\- nAvasaraH vya~njakatvaM shabdAnAM gamakatvaM tachcha li~Ngatvamatashcha vya~Ngya\- pratItirli~NgipratItireveti li~Ngili~NgabhAva eva teShAM vya~Ngyavya~njakabhAvo nAparaH kashchit | atashchaitadavashyameva boddhavyaM yasmAdvaktrabhiprAyApekShayA vya~njakatvamidAnImeva tvayA pratipAditaM vaktrabhiprAyashchAnumeyarUpa eva | atrochyate \-\-\- nanvevamapi yadi nAma syAttatkiM nashChinnam | vAcha\- katvaguNavR^ittivyatirikto vya~njakatvalakShaNaH shabdavyApAro.astItyasmA\- bhirabhyupagatam | tasya chaivamapi na kAchit kShatiH | taddhi vya~njakatvaM li~Ngatvamastu anyadvA | sarvathA prasiddhashAbdaprakAravilakShaNatvaM shabdavyA\- pAraviShayatvaM cha tasyAstIti nAstyevAvayorvivAdaH | na punarayaM paramArtho yadvya~njakatvaM li~Ngatvameva sarvatra vya~NgyapratItishcha li~NgipratI\- tireveti | yadapi svapakShasiddhaye.asmaduktamanUditaM tvayA vaktrabhiprAyasya vya~Ngya\- tvenAbhyupagamAttatprakAshane shabdAnAM li~Ngatvameveti tadetadyathAsmAbhira\- bhihitaM tadvibhajyaM pratipAdyate shrUyatAm \-\-\- dvividho viShayaH shabdAnAM \-\-\- anumeyaH pratipAdyashcha | tatrAnumeyo vivakShAlakShaNaH | vivakShA cha shabda\- svarUpaprakAshanechChA shabdenArthaprakAshanechChA cheti dviprakArA | tatrAdyA na shAbdavyavahArA~Ngam | sA hi prANitvamAtrapratipattiphalA | dvitIyA tu shabdavisheShAvadhAraNAvasitavyavahitApi shabdakaraNavyavahAranibandhanam | te tu dve apyanumeyo viShayaH shabdAnAm | pratipAdyastu prayokturarthaprati\- pAdanasamIhAviShayIkR^ito.arthaH | sa cha dvividhaH \-\-\- vAchyo vya~Ngyashcha | prayoktA hi kadAchitsvasha\- bdenArthaM prakAshayituM samIhate kadAchitsvashabdAnabhidheyatvena prayojanA\- pekShayA kayAchit | sa tu dvividho.api pratipAdyo viShayaH shabdAnAM na li~NgitayA svarUpeNa prakAshate\, api tu kR^itrimeNAkR^itrimeNa vA sambandhA\- ntareNa | vivakShAviShayatvaM hi tasyArthasya shabdairli~NgitayA pratIyate na tu svarUpam | yadi hi li~NgitayA tatra shabdAnAM vyApAraH syAttachChabdArthe samya~NmithyAtvAdi vivAdA eva na pravarteran dhUmAdili~NgAnumitAnu\- meyAntaravat | vya~NgyashchArtho vAchyasAmarthyAkShiptatayA vAchyavachChabdasya sambandhI bhavatyeva | sAkShAdasAkShAdbhAvo hi sambandhasyAprayojakaH | vAchyavAchakabhAvAshrayatvaM cha vya~njakatvasya prAgeva darshitam | tasmAdvaktra\- bhiprAyarUpa eva vya~Ngye li~NgatayA shabdAnAM vyApAraH | tadviShayIkR^ite tu pratipAdyatayA | pratIyamAne tasminnabhiprAyarUpe.anabhiprAyarUpe cha vAchakatve naiva vyApAraH sambandhAntareNa vA | na tAvadvAchakatvena yathoktaM prAk | sambandhAntareNa vya~njakatvameva | na cha vya~njakatvaM li~NgatvarUpameva AlokAdiShvanyathA dR^iShTatvAt | tasmAtpratipAdyo viShayaH shabdAnAM na li~Ngitvena sambandhI vAchyavat | yo hi li~Ngitvena teShAM sambandhI yathA darshito viShayaH sa na vAchyatvena pratIyate\, api tUpAdhitvena | pratipAdyasya cha viShayasya li~Ngitve tadviShayANAM vipratipattInAM lauki\- kaireva kriyamANAnAmabhAvaH prasajyeteti | etachchoktameva | yathA cha vAchyaviShaye pramANAntarAnugamena samyaktvapratItau kvachi\- tkriyamANAyAM tasya pramANAntaraviShayatve satyapi na shabdavyApAra\- viShayatAhAnistadvya~NgyasyApi | kAvyaviShaye cha vya~NgyapratItInAM satyA satyanirUpaNasyAprayojakatvameveti tatra pramANAntaravyApAraparIkShopa\- hAsAyaiva sampadyate | tasmAlli~NgipratItireva sarvatra vya~NgyapratItiriti na shakyate vaktum | yattvanumeyarUpavya~NgyaviShayaM shabdAnAM vya~njakatvaM taddhvanivyavahAra\- syAprayojakam | api tu vya~njakatvalakShaNaH shabdAnAM vyApAra autpa\- ttikashabdArthasambandhavAdinApyabhyupagantavya iti pradarshanArthamupanyastam | taddhi vya~njakatvaM kadAchilli~Ngatvena kadAchidrUpAntareNa shabdAnAM vAchakAnAmavAchakAnAM cha sarvavAdibhirapratikShepyamityayamasmAbhiryatna ArabdhaH | tadevaM guNavR^ittivAchakatvAdibhyaH shabdaprakArebhyo niyamenaiva tAvadvilakShaNaM vya~njakatvam | tadantaHpAtitve.api tasya haThAdabhidhIya\- mAne tadvisheShasya dhvaneryatprakAshanaM vipratipattinirAsAya sahR^idayavyutpattaye vA tatkriyamANamanatisandheyameva | na hi sAmAnyamAtralakShaNenopayogi\- visheShalakShaNAnAM pratikShepaH shakyaH kartum | evaM hi sati sattAmAtrala\- kShaNe kR^ite sakalasadvastulakShaNAnAM paunaruktyaprasa~NgaH | tadevam \-\-\- vimativiShayo ya AsInmanIShiNAM satatamaviditasatattvaH | dhvanisa~nj~nitaH prakAraH kAvyasya vya~njitaH so.ayam || prakAro.anyo guNIbhUtavya~NgyaH kAvyasya dR^ishyate | yatra vya~NgyAnvaye vAchyachArutvaM syAtprakarShavat || 34|| vya~Ngyo.artho lalanAlAvaNyaprakhyo yaH pratipAditastasya prAdhAnye dhvanirityuktam | tasya tu guNIbhAvena vAchyachArutvaprakarShe guNIbhUta\- vya~Ngyo nAma kAvyaprabhedaH prakalpyate | tatra vastumAtrasya vya~Ngyasya tiraskR^itavAchyebhyaH pratIyamAnasya kadAchidvAchyarUpavAkyArthApekShayA guNIbhAve sati guNIbhUtavya~NgyatA | yathA \-\-\- lAvaNyasindhuraparaiva hi keyamatra yatrotpalAni shashinA saha samplavante | unmajjati dviradakumbhataTI cha yatra yatrApare kadalikANDamR^iNAladaNDAH || atiraskR^itavAchyebhyo.api shabdebhyaH pratIyamAnasya vya~Ngyasya kadAchidvAchyaprAdhAnyena kAvyachArutvApekShayA guNIbhAve sati guNI\- bhUtavya~NgyatA\, yathodAhR^itam \-\-\ldq{}anurAgavatI sandhyA\rdq{}ityevamAdi | tasyaiva svayamuktyA prakAshIkR^itatvena guNIbhAvaH\, yathodAhR^itam \-\-\- \ldq{}sa~NketakAlamanasam\rdq{}ityAdi | rasAdirUpavya~Ngyasya guNIbhAvo rasavada\- la~NkAre darshitaH \; tatra cha teShAmAdhikArikavAkyApekShayA guNIbhAvo vivahanapravR^ittabhR^ityAnuyAyirAjavat | vya~NgyAla~NkArasya guNIbhAve dIpakAdiviShayaH | tathA \-\-\- prasannagambhIrapadAH kAvyabandhAH sukhAvahAH | ye cha teShu prakAro.ayameva yojyAH sumedhasA || 35|| ye chaite.aparimitasvarUpA api prakAshamAnAstathAvidhArtharamaNIyAH santo vivekinAM sukhAvahAH kAvyabandhAsteShu sarveShvevAyaM prakAro guNI\- bhUtavya~Ngyo nAma yojanIyaH | yathA \-\-\- lakShmI duhitA jAmAtA hariH tathA gR^ihiNI ga~NgA | amR^itamR^igA~Nkau cha sutau aho kuTumbaM mahodadheH || vAchyAla~NkAravargo.ayaM vya~NgyAMshAnugame sati | prAyeNaiva parAM ChAyAM bibhrallakShye nirIkShyate || 36|| vAchyAla~NkAravargo.ayaM vya~NgyAMshasyAla~NkArasya vastumAtrasya vA yathAyogamanugame sati chChAyAtishayaM bibhrallakShaNakArairekadeshena darshitaH | sa tu tathArUpaH prAyeNa sarva eva parIkShyamANo lakShye nirIkShyate | tathA hi \-\- dIpakasamAsoktyAdivadanye.apyala~NkArAH prAyeNa vya~NgyAla~NkA\- rAntaravastvantarasaMsparshino dR^ishyante | yataH prathamaM tAvadatishayokti\- garbhatA sarvAla~NkAreShu shakyakriyA | kR^itaiva cha sA mahAkavibhiH kAmapi kAvyachChaviM puShyati\, kathaM hyatishayayogitA svaviShayauchityena kriyamANA satI kAvye notkarShamAvahet | bhAmahenApyatishayoktilakShaNe yaduktam \-\-\- saiShA sarvaiva vakroktiranayArtho vibhAvyate | yatno.asyAM kavinA kAryaH ko.ala~NkAro.anayA vinA || iti | tatrAtishayoktiryamala~NkAramadhitiShThati kavipratibhAvashAttasya cArutvAtishayayogo.anyasya tvala~NkAramAtrataiveti sarvAla~NkArasharIrasvI\- karaNayogyatvenAbhedopachArAtsaiva sarvAla~NkArarUpetyayamevArtho.avaga\- ntavyaH | tasyAshchAla~NkArAntarasa.nkIrNatvaM kadAchidvAchyatvena kadachidvya\- ~Ngyatvena | vya~Ngyatvamapi kadAchitprAdhAnyena kadAchidguNabhAvena | tatrAdye pakShe vAchyAla~NkAramArgaH | dvitIye tu dhvanAvantarbhAvaH | tR^itIye tu guNIbhUtavya~NgyarUpatA | ayaM cha prakAro.anyeShAmapyala~NkArANAmasti\, teShAM tu na sarvaviShayaH | atishayoktestu sarvAla~NkAraviShayo.api sambhavatItyayaM visheShaH | yeShu chAla~NkAreShu sAdR^ishyamukhena tattvapratilambhaH yathA rUpakopamAtulyayogitA\- nidarshanAdiShu teShu gamyamAnadharmamukhenaiva yatsAdR^ishyaM tadeva shobhAtishaya\- shAli bhavatIti te sarve.api chArutvAtishayayoginaH santo guNIbhUtavya\- ~Ngyasyaiva viShayAH | samAsoktyAkShepaparyAyoktAdiShu tu gamyamAnAMshAvi\- nAbhAvenaiva tattvavyavasthAnAdguNIbhUtavya~NgyatA nirvivAdaiva | tatra cha guNIbhUtavya~NgyatAyAmala~NkArANAM keShA~nchidala~NkAravisheShagarbhatAyAM niyamaH | yathA vyAjastuteH preyo.ala~NkAragarbhatve | keShA~nchidala~NkAramAtragarbhatAyAM niyamaH | yathA sandehAdInAmupamAgarbhatve | keShA~nchidala~NkArANAM paraspa\- ragarbhatApi sambhavati | yathA dIpakopamayoH | tatra dIpakamupamAgarbhatvena prasiddham | upamApi kadAchiddIpakachChAyAnuyAyinI | yathA mAlopamA | tathA hi\ldq{}prabhAmahatyA shikhayeva dIpaH\rdq{}ityAdau sphuTaiva dIpakachChAyA lakShyate | tadevaM vya~NgyAMshasaMsparshe sati chArutvAtishayayogino rUpakAdayo.a la~NkArAH sarva eva guNIbhUtavya~Ngyasya mArgaH | guNIbhUtavya~NgyatvaM cha teShAM tathAjAtIyAnAM sarveShAmevoktAnuktAnAM sAmAnyam | tallakShaNe sarva evaite sulakShitA bhavanti | ekaikasya svarUpavisheShakathanena tu sAmAnya\- lakShaNarahitena pratipAdapATheneva shabdA na shakyante tattvato nirj~nAtum\, AnantyAt | anantA hi vAgvikalpAstatprakArA eva chAla~NkArAH | guNIbhUtavya~Ngyasya cha prakArAntareNApi vya~NgyArthAnugamalakShaNena viShayatvamastyeva | tadayaM dhvaniniShyandarUpo dvitIyo.api mahAkaviviSha\- yo.atiramaNIyo lakShaNIyaH sahR^idayaiH | sarvathA nAstyeva sahR^idayahR^idayahA\- riNaH kAvyasya sa prakAro yatra na pratIyamAnArthasaMsparshena saubhAgyam | tadidaM kAvyarahasyaM paramiti sUribhirbhAvanIyam | mukhyA mahAkavigirAmala~NkR^itibhR^itAmapi | pratIyamAnachChAyaiShA bhUShA lajjeva yoShitAm || 37|| anayA suprasiddho.apyarthaH kimapi kAmanIyakamAnIyate | tadyathA \-\-\- vishrambhotthA manmathAj~nAvidhAne ye mugdhAkShyAH ke.api lIlAvisheShAH | akShuNNAste chetasA kevalena sthitvaikAnte santataM bhAvanIyAH || ityatra ke.apItyanena padena vAchyamaspaShTamabhidadhatA pratIyamAnaM vastvakliShTamanantamarpayatA kA ChAyA nopapAditA | arthAntaragatiH kAkvA yA chaiShA paridR^ishyate | sA vya~Ngyasya guNIbhAve prakAramimamAshritA || 38|| yA chaiShA kAkvA kvachidarthAntarapratItirdR^ishyate sa vya~NgyasyArthasya guNIbhAve sati guNIbhUtavya~NgyalakShaNaM kAvyaprabhedamAshrayate | yathA \-\-\- \ldq{}svasthA bhavanti mayi jIvati dhArtarAShTrAH\rdq{}. yathA vA \-\-\- Am asatyaH uparama pativrate na tvayA malinitaM shIlam | kiM punarjanasya jAyeva nApitaM taM na kAmayAmahe || shabdashaktireva hi svAbhidheyasAmarthyAkShiptakAkusahAyA satyartha\- visheShapratipattiheturna kAkumAtram | viShayAntare svechChAkR^itAtkAkumAtrA\- ttathAvidhArthapratipattyasambhavAt | sa chArthaH kAkuvisheShasahAyashabdavyApA\- ropArUDho.apyarthasAmarthyalabhya iti vya~NgyarUpa eva | vAchakatvAnugamenaiva tu yadA tadvishiShTavAchyapratItistadA guNIbhUtavya~NgyatayA tathAvidhArtha\- dyotinaH kAvyasya vyapadeshaH | vya~NgyavishiShTavAchyAbhidhAyino hi guNIbhUtavya~Ngyatvam | prabhedasyAsya viShayo yashcha yuktyA pratIyate | vidhAtavyA sahR^idayairna tatra dhvaniyojanA || 38|| sa~NkIrNo hi kashchiddhvanerguNIbhUtavya~Ngyasya cha lakShye dR^ishyate mArgaH | tatra yasya yuktisahAyatA tatra tena vyapadeshaH kartavyaH | na sarvatra dhvanirAgiNA bhavitavyam | yathA patyuH shirashchandrakalAmanena spR^isheti sakhyA parihAsapUrvam | sA ra~njayitvA charaNau kR^itAshIrmAlyena tAM nirvachanaM jaghAna || yathA cha \-\-\- prayachChatochchaiH kusumAni mAninI vipakShagotraM dayitena lambhitA | na ki~nchidUche charaNena kevalaM lilekha bAShpAkulalochanA bhuvam || ityatra\ldq{}nirvachanaM jaghAna\rdq{}\ldq{}na ki~nchidUche\rdq{}iti pratiShedhamukhena vya\- ~NgyasyArthasyoktyA ki~nchidviShayIkR^itatvAd guNIbhAva eva shobhate | yadA vakroktiM vinA vya~Ngyo.arthastAtparyeNa pratIyate tadA tasya prAdhAnyam | yathA\ldq{}evaM vAdini devarShau\rdq{}ityAdau | iha punaruktirbha~NgyAstIti vAchya\- syApi prAdhAnyam | tasmAnnAtrAnuraNanarUpavya~Ngyadhvanivyapadesho vidheyaH | prakAro.ayaM guNIbhUtavya~Ngyo.api dhvanirUpatAm | dhatte rasAditAtparyaparyAlochanayA punaH || 40|| guNIbhUtavya~Ngyo.api kAvyaprakAro rasabhAvAditAtparyAlochane punardhvanireva sampadyate | yathAtraivAnantarodAhR^ite shlokadvaye | yathA cha \-\-\- durArAdhA rAdhA subhaga yadanenApi mR^ijata\- stavaitatprANeshAjaghanavasanenAshru patitam | kaThoraM strIchetastadalamupachArairvirama he kriyAtkalyANaM vo hariranunayeShvevamuditaH || evaM sthite cha\ldq{}nyakkAro hyayameva\rdq{}ityAdishlokanirdiShTAnAM padAnAM vya~NgyavishiShTavAchyapratipAdane.apyetadvAkyArthIbhUtarasApekShayA vya~njakatvamuktam | ne teShAM padAnAmarthAntarasa.nkramitavAchyadhvanibhramo vidhAtavyaH\, vivakShitavAchyatvAtteShAm | teShu hi vya~NgyavishiShTatvaM vAchyasya pratIyate na tu vya~NgyarUpapariNatatvam | tasmAdvAkyaM tatra dhvaniH\, padAni tu guNIbhUtavya~NgyAni | na cha kevalaM guNIbhUtavya~NgyA\- nyeva padAnyalakShyakramavya~Ngyadhvanervya~njakAni yAvadarthAntarasa.nkramita\- vAchyAni dhvaniprabhedarUpANyapi | yathAtraiva shloke rAvaNa ityasya prabhedA\- ntararUpavya~njakatvam | yatra tu vAkye rasAditAtparyaM nAsti guNIbhUta\- vya~NgyaiH padairudbhAsite.api tatra guNIbhUtavya~Ngyataiva samudAyadharmaH | yathA \-\-\- rAjAnamapi sevante viShamamapyupayu~njate | ramante cha saha strIbhiH kushalAH khalu mAnavAH || ityAdau | vAchyavya~NgyayoH prAdhAnyAprAdhAnyaviveke paraH prayatno vidhAtavyaH\, yena dhvaniguNIbhUtavya~Ngyayorala~NkArANAM chAsa~NkIrNo viShayaH suj~nAto bhavati | anyathA tu prasiddhAla~NkAraviShaya eva vyAmohaH prava\- rtate | yathA \-\-\- lAvaNyadraviNavyayo na gaNitaH klesho mahAn svIkR^itaH svachChandasya sukhaM janasya vasatashchintAnalo dIpitaH | eShApi svayameva tulyaramaNAbhAvAdvarAkI hatA ko.arthashchetasi vedhasA vinihitastanvyAstanuM tanvatA || ityatra vyAjastutirala~NkAra iti vyAkhyAyi kenachittanna chaturasram\, yato.asyAbhidheyasyaitadala~NkArasvarUpamAtraparyavasAyitve na sushliShTA | yato na tAvadayaM rAgiNaH kasyachidvikalpaH | tasya \ldq{}eShApi svayameva tulyaramaNAbhAvAdvarAkI hatA\rdq{}ityevaMvidhoktyanupapatteH | nApi nIrAgasya\; tasyaivaMvidhavikalpaparihAraikavyApAratvAt | na chAyaM shlokaH kvachitprabandha iti shrUyate\, yena tatprakaraNAnugatArthatAsya parikalpyate | tasmAdaprastutaprashaMseyam | yasmAdanena vAchyena guNIbhUtAtmanA nissA\- mAnyaguNAvalopAdhmAtasya nijamahimotkarShajanitasamatsarajanajvarasya visheShaj~namAtmano na ka~nchidevAparaM pashyataH paridevitametaditi prakAshyate | tathA chAyaM dharmakIrteH shloka iti prasiddhiH | sambhAvyate cha tasyaiva | yasmAt \-\-\- anadhyavasitAvagAhanamanalpadhIshaktinA\- pyadR^iShTaparamArthatattvamadhikAbhiyogairapi | mataM mama jagatyalabdhasadR^ishapratigrAhakaM prayAsyati payonidheH paya iva svadehe jarAm || ityanenApi shlokenaivaMvidho.abhiprAyaH prakAshita eva | aprastuta\- prashaMsAyAM cha yadvAchyaM tasya kadAchidvivakShitatvaM\, kadAchidavivakShitatvaM\, kadAchidvivakShitAvivakShitatvamiti trayI bandhachChAyA | tatra vivakShita\- tvaM yathA \-\-\- parArthe yaH pIDAmanubhavati bha~Nge.api madhuro yadIyaH sarveShAmiha khalu vikAro.apyabhimataH | na samprApto vR^iddhiM yadi sa bhR^ishamakShetrapatitaH kimikShordoSho.asau na punaraguNAyA marubhuvaH || yathA vA mamaiva \-\-\- amI ye dR^ishyante nanu subhagarUpAH saphalatA bhavatyeShAM yasya kShaNamupagatAnAM viShayatAm | nirAloke loke kathamidamaho chakShuradhunA samaM jAtaM sarvairna samamathavAnyairavayavaiH || anayorhi dvayoH shlokayorikShuchakShuShI vivakShitasvarUpe eva na cha prastute | mahAguNasyAviShayapatitatvAdaprAptaparabhAgasya kasyachitsvarUpa\- mupavarNayituM dvayorapi shlokayostAtparyeNa prastutatvAt | avivakShita\- tvaM yathA \-\-\- kastvaM bhoH kathayAmi daivahatakaM mAM viddhi shAkhoTakaM vairAgyAdiva vakShi\, sAdhu viditaM kasmAdidaM kathyate | vAmenAtra vaTastamadhvagajanaH sarvAtmanA sevate na chChAyApi paropakArakariNI mArgasthitasyApi me || na hi vR^ikShavisheSheNa sahoktipratyuktI sambhavata ityavivakShitAbhidhe\- yenaivAnena shlokena samR^iddhAsatpuruShasamIpavartino nirdhanasya kasyachi\- nmanasvinaH paridevitaM tAtparyeNa vAkyArthIkR^itamiti pratIyate | vivakShitatvAvivakShitatvaM yathA \-\-\- utpathajAtAyA ashobhanAyA phalakusumapatrarahitAyAH | badaryA vR^ittiM dadatpAmAraH bhoH hasiShyase || atra hi vAchyArtho nAtyantaM sambhavI na chAsambhavI | tasmAdvA\- chyavya~NgyayoH prAdhAnyAprAdhAnye yatnato nirUpaNIye | pradhAnaguNabhAvAbhyAM vya~NgyasyaivaM vyavasthite | kAvye ubhe tato.anyadyattachchitramabhidhIyate || 41 chitraM shabdArthabhedena dvividhaM cha vyavasthitam | tatra ki~nchichChabdachitraM vAchyachitramataH param || 42|| vya~NgyasyArthasya prAdhAnye dhvanisa.nj~nitakAvyaprakAraH guNabhAve tu guNIbhUtavya~NgyatA | tato.anyadrasabhAvAditAtparyarahitaM vya~NgyArthavishe\- ShaprakAshanashaktishUnyaM cha kAvyaM kevalavAchyavAchakavaichitryamAtrAshrayeNo\- panibaddhamAlekhyaprakhyaM yadAbhAsate tachchitram | na tanmukhyaM kAvyam | kAvyAnukAro hyasau | tatra ki~nchichChabdachitraM yathA duShkarayamakAdi | vAchyachitraM tataH shabdachitrAdanyadvya~NgyArthasaMsparsharahitaM prAdhAnyena vAkyArthatayA sthitaM rasAditAtparyarahitamutprekShAdi | atha kimidaM chitraM nAma \? yatra na pratIyamAnArthasaMsparshaH | pratI\- yamAno hyarthastribhedaH prAkpradarshitaH | tatra yatra vastvala~NkArAntaraM vA vya~NgyaM nAsti sa nAma chitrasya kalpyatAM viShayaH | yatra tu rasAdInA\- maviShayatvaM sa kAvyaprakAro na sambhavatyeva | yasmAdavastusaMsparshitA kAvyasya nopapadyate | vastu cha sarvameva jagadgatamavashyaM kasyachidra\- sasya bhAvasya vA~NgatvaM pratipadyate antato vibhAvatvena | chittavR^ittivi\- sheShA hi rasAdayaH\, na cha tadasti vastu ki~nchidyanna chittavR^ittivisheSha\- mupajanayati tadanutpAdane vA kaviviShayataiva tasya na syAt kaviviSha\- yashcha chitratayA kashchinnirUpyate | atrochyate \-\-\- satyaM na tAdR^ikkAvyaprakAro.asti yatra rasAdInAma\- pratItiH | kiM tu yadA rasabhAvAdivivakShAshUnyaH kaviH shabdAla~NkAra\- marthAla~NkAraM vopanibadhnAti tadA tadvivakShApekShayA rasAdishUnyatArthasya parikalpyate | vivakShopArUDha eva hi kAvye shabdAnAmarthaH | vAchyasAma\- rthyavashena vA kavivivakShAvirahe.api tathAvidhe viShaye rasAdipratItirbhavantI paridurbalA bhavatItyanenApi prakAreNa nIrasatvaM parikalpya chitraviShayo vyavasthApyate | tadidamuktam \-\-\- \ldq{}rasabhAvAdiviShayavivakShAvirahe sati | ala~NkAranibandho yaH sa chitraviShayo mataH || rasAdiShu vivakShA tu syAttAtparyavatI yadA | tadA nAstyeva tatkAvyaM dhvaneryatra na gocharaH ||\rdq{} etachcha chitraM kavInAM vishR^i~NkhalagirAM rasAditAtparyamanapekShyaiva kAvya\- pravR^ittidarshanAdasmAbhiH parikalpitam | idAnIntanAnAM tu nyAyye kAvyanayavyavasthApane kriyamANe nAstyeva dhvanivyatiriktaH kAvya\- prakAraH | yataH paripAkavatAM kavInAM rasAditAtparyavirahe vyApAra eva na shobhate | rasAditAtparye cha nAstyeva tadvastu yadabhimatarasA~NgatAM nIyamAnaM na praguNIbhavati | achetanA pi hi bhAvA yathAyathamuchita\- rasavibhAvatayA chetanavR^ittAntayojanayA vA na santyeva te ye yAnti na rasA~NgatAm | tathA chedamuchyate \-\-\- apAre kAvyasaMsAre kavirekaH prajApatiH | yathAsmai rochate vishvaM tathedaM parivartate || shR^i~NgArI chetkaviH kAvye jAtaM rasamayaM jagat | sa eva vItarAgashchennIrasaM sarvameva tat || bhAvAnachetanAnapi chetanavachchetanAnachetanavat | vyavahArayati yatheShTaM sukaviH kAvye svatantratayA || tasmAnnAstyeva tadvastu yatsarvAtmanA rasatAtparyavataH kavestadi\- chChayA tadabhimatarasA~NgatAM na dhatte | tathopanibadhyamAnaM vA na chArutvA\- tishayaM puShNAti | sarvametachcha mahAkavInAM kAvyeShu dR^ishyate | asmAbhi\- rapi sveShu kAvyaprabandheShu yathAyathaM darshitameva | sthite chaivaM sarva eva kAvyaprakAro na dhvanidharmatAmatipatati rasAdyapekShAyAM kaverguNIbhUtavya\- ~NgyalakShaNo.api prakArastada~NgatAmavalambata ityuktaM prAk | yadA tu chATuShu devatAstutiShu vA rasAdInAma~NgatayA vyavasthAnaM hR^idayavatIShu cha supraj~nakagAthAsu kAsuchidvya~NgyavishiShTavAchye prAdhAnyaM tadapi guNIbhUta\- vya~Ngyasya dhvaniniShpandabhUtatvamevetyuktaM prAk | tadevamidAnIntanakavi\- kAvyanayopadeshe kriyamANe prAthamikAnAmabhyAsArthinAM yadi paraM chitreNa vyavahAraH\, prAptapariNatInAM tu dhvanireva kAvyamiti sthitametat | tadayamatra sa.ngrahaH \-\-\- yasmin raso vA bhAvo vA tAtparyeNa prakAshate | saMvR^ittyAbhihitau vastu yatrAla~NkAra eva vA || kAvyAdhvani dhvanirvya~NgyaprAdhAnyaikanibandhanaH | sarvatra tatra viShayI j~neyaH sahR^idayairjanaiH || saguNIbhUtavya~NgyaiH sAla~NkAraiH saha prabhedaiH svaiH | sa~NkarasaMsR^iShTibhyAM punarapyudyotate bahudhA || 43|| tasya cha dhvaneH svaprabhedairguNIbhUtavya~Ngyena vAchyAla~NkAraishcha sa~Nkara\- saMsR^iShTivyavasthAyAM kriyamANAyAM bahuprabhedatA lakShye dR^ishyate | tathAhi svaprabhedasa~NkIrNaH\, svaprabhedasaMsR^iShTo guNIbhUtavya~Ngyasa~NkIrNo guNIbhUtavya\- ~NgyasaMsR^iShTo vAchyAla~NkArAntarasa~NkIrNo vAchyAla~NkArAntarasaMsR^iShTaH saMsR^iShTA\- la~NkArasa~NkIrNaH saMsR^iShTAla~NkArasaMsR^iShTashcheti bahudhA dhvaniH prakAshate | tatra svaprabhedasa~NkIrNatvaM kadAchidanugrAhyAnugrAhakabhAvena | yathA \-\-\- \ldq{}evaMvAdini devarShau\rdq{}ityAdau | atra hyarthashaktyudbhavAnuraNanarUpavya~Ngya\- dhvaniprabhedenAlakShyakramavya~Ngyadhvaniprabhedo.anugR^ihyamANaH pratIyate | evaM kadAchitprabhedadvayasampAtasandehena | yathA \-\-\- kShaNaprAghuNikA devara eShA jAyayA kimapi te bhaNitA | roditi shUnyavalabhIgR^ihe.anunIyatAM varAkI || atra hyanunIyatAmityetatpadamarthAntarasa~NkramitavAchyatvena viva\- kShitAnyaparavAchyatvena cha sambhAvyate | na chAnyatarapakShanirNaye pramANa\- masti | ekavya~njakAnupraveshena tu vya~NgyatvamalakShyakramavya~Ngyasya svaprabhedAntarApekShayA bAhulyena sambhavati | yathA \-\-\-\ldq{}snigdhashyAmala\rdq{} ityAdau | svaprabhedasaMsR^iShTatvaM cha yathA pUrvodAharaNa eva | atra hyarthAntara\- sa.nkramitavAchyasyAtyantatiraskR^itavAchyasya cha saMsargaH | guNIbhUtavya~Ngya\- sa~NkIrNatvaM yathA \-\-\-\ldq{}nyakkAro hyayameva me yadarayaH\rdq{}ityAdau | yathA vA \-\-\- kartA dyUtachChalAnAM jatumayasharaNoddIpanaH so.abhimAnI kR^iShNAkeshottarIyavyapanayanapaTuH pANDavA yasya dAsAH | rAjA duHshAsanAdergururanujashatasyA~NgarAjasya mitraM kvAste duryodhano.asau kathayata na ruShA draShTumabhyAgatau svaH || atra hyalakShyakramavya~Ngyasya vAkyArthIbhUtasya vya~NgyavishiShTavAchyA\- bhidhAyibhiH padaiH sammishratA | ata eva cha padArthAshrayatve guNIbhUtavya\- ~Ngyasya vAkyArthAshrayatve cha dhvaneH sa~NkIrNatAyAmapi na virodhaH svaprabhedAntaravat | yathAhi dhvaniprabhedAntarANi parasparaM sa~NkIryante padArthavAkyArthAshrayatvena cha na viruddhAni | kiM chaikavya~NgyAshrayatve tu pradhAnaguNabhAvo virudhyate na tu vya~Ngya\- bhedApekShayA\, tato.apyasya na virodhaH | ayaM cha sa~NkarasaMsR^iShTivyavahAro bahUnAmekatra vAchyavAchakabhAva iva vya~Ngyavya~njakabhAve.api nirvirodha eva mantavyaH | yatra tu padAni kAnichidavivakShitavAchyAnyanuraNanarUpa\- vya~NgyavAchyAni vA tatra dhvaniguNIbhUtavya~NgyayoH saMsR^iShTatvam | yathA \-\- \ldq{}teShAM gopavadhUvilAsasuhR^idAm\rdq{}ityAdau | atra hi\ldq{}vilAsasuhR^idAm\rdq{} \ldq{}rAdhArahaHsAkShiNAm\rdq{}ityete pade dhvaniprabhedarUpe\ldq{}te\rdq{}\ldq{}jAne\rdq{}ityete cha pade guNIbhUtavya~NgyarUpe | vAchyAla~NkArasa~NkIrNatvamalakShyakramavya~NgyApekShayA rasavati sAla~NkAre kAvye sarvatra suvyavasthitam | prabhedAntarANAmapi kadAchi\- tsa~NkIrNatvaM bhavatyeva | yathA mamaiva \-\-\- yA vyApAravatI rasAn rasayituM kAchitkavInAM navA dR^iShTiryA pariniShThitArthaviShayonmeShA cha vaipashchitI | te dve apyavalambya vishvamanishaM nirvarNayanto vayaM shrAntA naiva cha labdhamabdhishayana tvadbhaktitulyaM sukham || ityatra virodhAla~NkAreNArthAntarasa.nkramitavAchyasya dhvaniprabhedasya sa~NkIrNatvam | vAchyAla~NkArasaMsR^iShTatvaM cha padApekShayaiva | yatra hi kAnichitpadAni vAchyAla~NkArabhA~nji kAnichichcha dhvaniprabhedayuktAni | yathA \-\-\- dIrghIkurvan paTu madakalaM kUjitaM sArasAnAM pratyUSheShu sphuTitakamalAmodamaittrIkaShAyaH | yatra strINAM harati surataglAnima~NgAnukUlaH siprAvAtaH priyatama iva prArthanAchATukAraH || atra hi maitrIpadamavivakShitavAchyo dhvaniH | padAntareShvala~NkArAnta\- rANi | saMsR^iShTAla~NkArAntarasa~NkIrNo dhvaniryathA \-\-\- dantakShatAni karajaishcha vipATitAni prodbhinnasAndrapulake bhavataH sharIre | dattAni raktamanasA mR^igarAjavadhvA jAtaspR^ihairmunibhirapyavalokitAni || atra hi samAsoktisaMsR^iShTena virodhAla~NkAreNa sa~NkIrNasyAlakShya\- kramavya~Ngyasya dhvaneH prakAshanam | dayAvIrasya paramArthato vAkyArthI\- bhUtatvAt | saMsR^iShTAla~NkArasaMsR^iShTatvaM cha dhvaneryathA \-\-\- abhinavapayodhararasiteShu pathikashyAmAyiteShu divaseShu | shobhate prasAritagrIvANAM nR^ittaM mayUravR^indAnAm || atra hyupamArUpakAbhyAM shabdashaktyudbhavAnuraNanarUpavya~Ngyasya dhvaneH saMsR^iShTatvam | evaM dhvaneH prabhedAH prabhedabhedAshcha kena shakyante | sa~NkhyAtuM di~NmAtraM teShAmidamuktamasmAbhiH || 44|| anantA hi dhvaneH prakArAH sahR^idayAnAM vyutpattaye teShAM di~NmAtraM kathitam | ityuktalakShaNo yo dhvanirvivechyaH prayatnataH sadbhiH satkAvyaM kartuM vA j~nAtuM vA samyagabhiyuktaiH || 45|| uktasvarUpadhvaninirUpaNanipuNA hi satkavayaH sahR^idayAshcha niyatameva kAvyaviShaye parAM prakarShapadavImAsAdayanti | asphuTasphuritaM kAvyatattvametadyathoditam | ashaknuvadbhirvyAkartuM rItayaH sampravartitAH || 46|| etaddhvanipravartanena nirNItaM kAvyatattvamasphuTasphuritaM sadashaknu\- vadbhiH pratipAdayituM vaidarbhI gauDI pA~nchAlI cheti rItayaH pravartitAH | rItilakShaNavidhAyinAM hi kAvyatattvametadasphuTatayA manAksphuritamAsI\- diti lakShyate tadatra sphuTatayA sampradarshitenAnyena rItilakShaNena na ki~nchit | shabdatattvAshrayAH kAshchidarthatattvayujo.aparAH | vR^ittayo.api prakAshante j~nAte.asmin kAvyalakShaNe || 47|| asmin vya~Ngyavya~njakabhAvavivechanamaye kAvyalakShaNe j~nAte sati yAH kAshchitprasiddhA upanAgarikAdyAH shabdatattvAshrayAH vR^ittayo yAshchArtha\- tattvasambaddhAH kaishikyAdayastAH samyagrItipadavImavataranti | anyathA tu tAsAmadR^iShTArthAnAmiva vR^ittInAmashraddheyatvameva syAnnAnubhavasiddhatvam | evaM sphuTatayaiva lakShaNIyaM svarUpamasya dhvaneH | yatra shabdAnAmarthAnAM cha keShA~nchitpratipattR^ivisheShasaMvedyaM jAtyatvamiva ratnavisheShANAM chArutvamanA\- khyeyamavabhAsate kAvye tatra dhvanivyavahAra iti yallakShaNaM dhvaneruchyate kenachittadayuktamiti nAbhidheyatAmarhati | yataH shabdAnAM svarUpAshraya\- stAvadakliShTatve satyaprayuktaprayogaH | vAchakAshrayastu prasAdo vya~njakatvaM cheti visheShaH | arthAnAM cha sphuTatvenAvabhAsanaM vya~NgyaparatvaM vya~NgyAMsha\- vishiShTatvam cheti visheShaH | tau cha visheShau vyAkhyAtuM shakyete vyAkhyAtau cha bahuprakAram | tadvyatiriktAnAkhyeyavisheShasambhAvanA tu vivekAvasAdabhAvamUlaiva | yasmA\- danAkhyeyatvaM sarvashabdAgocharatvena na kasyachitsambhavati | antato.anA\- khyeyashabdena tasyAbhidhAnasambhavAt | sAmAnyasaMsparshivikalpashabdA\- gocharatve sati\, prakAshamAnatvaM tu yadanAkhyeyatvamuchyate kvachit tadapi kAvyavisheShANAM ratnavisheShANAmiva na sambhavati | teShAM lakShaNakAraivyAkR^itarUpatvAt | ratnavisheShANAM cha sAmAnyasambhAvanayaiva mUlyasthitiparikalpanAdarshanAchcha | ubhayeShAmapi teShAM pratipattR^ivisheShasaMve\- dyatvamastyeva | vaikaTikA eva hi ratnatattvavidaH\, sahR^idayA eva hi kAvyAnAM rasaj~nA iti kasyAtra vipratipattiH | yattvanirdeshyatvaM sarvalakShaNaviShayaM bauddhAnAM prasiddhaM tattanmataparIkShAyAM granthAntare nirUpayiShyAmaH | iha tu granthAntarashravaNalavaprakAshanaM sahR^idaya\- vaimanasyapradAyIti na prakriyate | bauddhamatena vA yathA pratyakShAdilakShaNaM tathAsmAkaM dhvanilakShaNaM bhaviShyati | tasmAllakShaNAntarasyAghaTanAdashabdA\- rthatvAchcha tasyoktameva dhvanilakShaNaM sAdhIyaH | tadidamuktam \-\-\- anAkhyeyAMshabhAsitvaM nirvAchyArthatayA dhvaneH | na lakShaNaM\, lakShaNaM tu sAdhIyo.asya yathoditam || iti shrIrAjAnakAnandavardhanAchAryavirachite dhvanyAloke tR^itIyaH udyotaH || ## Encoded by Rajani Arjun Shankar \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}