%@@1 % File name : dhvanyaloka3.itx %-------------------------------------------- % Text title : dhvanyaalokaH uddyota 3 % Author : % Language : Sanskrit % Subject : % Description/comments : Source : % % Transliterated by : Rajani Arjun rajani_arjun@yahoo.com % Proofread by : Rajani Arjun rajani_arjun@yahoo.com % Latest update : February 14, 2002 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. dhvanyaloka 3 ..}## \itxtitle{.. dhvanyaloka 3 ..}##\endtitles ## evaM vya~Ngyamukhenaiva dhvaneH pradarshite saprabhede svaruupe punarvya~njaka\- mukhenaitatprakaashyate \-\-\- avivakShitavaachyasya padavaakyaprakaashataa . tadanyasyaanuraNanaruupavya~Ngyasya cha dhvaneH .. 1.. avivakShitavaachyasyaatyantatiraskR^itavaachye prabhede padaprakaashataa yathaa maharShervyaasasya \-\- \' saptaitaaH samidhaH shriyaH \' \, yathaa vaa kaalidaasasya \-\- \' kaH sannaddhe virahavidhuraaM tvayyupekSheta jaayaam \' \, yathaa vaa \-\- \' kimiva hi madhu\- raaNaaM maNDanaM naakR^itiinaam\' \, eShuudaaharaNeShu \' samidha \' iti \'sannaddha\' iti \'madhuraaNaa\' miti cha padaani vya~njakatvaabhipraayeNaiva kR^itaani . tasyaivaarthaantarasa~Nkramitavaachye yathaa \-\- ' raameNa priyajiivitena tu kR^itaM premNaH priye nochitam\' . atra raameNetyetatpadaM samasaahasaikarasatvaadi\- vya~Ngyaabhisa~NkramitavaachyaM vya~njakam . yathaa vaa \-\-\- evameva janastasyaa dadaati kapolopamaayaaM shashibimbam . paramaarthavichaare punashchandrashchandra iva varaakaH .. atra dvitiiyashchandrashabdo.arthaantarasa~NkramitavaachyaH . avivakShitavaachyasyaatyantatiraskR^itavaachye prabhede vaakyaprakaashataa yathaa \-\-\- yaa nishaa sarvabhuutaanaaM tasyaaM jaagarti saMyamii . yasyaaM jaagrati bhuutaani saa nishaa pashyato muneH .. anena hi vaakyena nishaartho na cha jaagaraNaarthaH kashchidvivakShitaH . kiM tarhi \? tattvaj~naanaavahitatvamatattvaparaa~NmukhatvaM cha muneH pratipaadyata iti tiraskR^itavaachyasyaasya vya~njakatvam . tasyaivaarthaantarasa~Nkramitavaachyasya vaakyaprakaashataa yathaa \-\-\- viShamayitaH keShaamapi keShaamapi prayaatyamR^itanirmaaNaH . keShaamapi viShaamR^itamayaH keShaamapyaviShaamR^itaH kaalaH .. atra hi vaakye viShaamR^itashabdaabhyaaM duHkhasukharuupasa~NkramitavaachyaabhyaaM vyavahaara ityarthaantarasa~Nkramitavaachyasya vya~njakatvam . vivakShitaabhidheyasyaanuraNanaruupavya~Ngyasya shabdashaktyudbhave prabhede padaprakaashataa yathaa \-\-\- praatuM dhanairarthijanasya vaa~nchhaaM daivena sR^iShTo yadi naama naasmi . pathi prasannaambudharastaDaagaH kuupo.athavaa kiM na jaDaH kR^ito.aham .. 1.. atra hi jaDa iti padaM nirviNNena vakraatmasamaanaadhikaraNatayaa prayuktamanuraNanaruupatayaa kuupasamaanaadhikaraNataaM svashaktyaa pratipadyate . tasyaiva vaakyaprakaashataa yathaa harShacharite siMhanaadavaakyeShu \-\- \'vR^itte.a sminmahaapralaye dharaNiidhaaraNaayaadhunaa tvaM sheShaH \' . etaddhi vaakyamanuraNanaruupamarthaantaraM shabdashaktyaa sphuTameva prakaashayati . asyaiva kaviprauDhoktimaatraniShpannashariirasyaarthashaktyudbhave prabhede pada\- prakaashatayaa yathaa harivijaye \-\-\- chuutaa~NkuraavataMsaM kShaNaprasaramahaarghamanoharasuraamodam . asamarpitamapi gR^ihiitaM kusumashareNa madhumaasalakShmiimukham .. atra hyasamarpitamapi kusumashareNa madhumaasalakShmyaa mukhaM gR^ihiitamitya\- samarpitamapiityetadavasthaabhidhaayipadamarthashaktyaa kususmasharasya balaatkaaraM prakaashayati . atraiva prabhede vaakyaprakaashataa yathodaahR^itaM praak \' sajjayati surabhimaaso \' ityaadi . atra sajjayati surabhimaaso na taavadarpayatyana~Ngaaya sharaanityayaM vaakyaarthaH kaviprauDhoktimaatraniShpannashariiro manmathonmaathakadanaavasthaaM vasantasamayasya suuchayati . svataHsambhavishariiraarthashaktyudbhave prabhede padaprakaashataa yathaa \-\-\- vaaNijaka hastidantaaH kuto.asmaakaM vyaaghrakR^ittayashcha . yaavallulitaalakamukhii gR^ihe pariShvakkate snuShaa .. atra lulitaalakamukhiityetatpadaM vyaadhavadhvaaH svataHsambhaavitasharii\- raarthashaktyaa suratakriiDaasaktiM suuchaya.nstadiiyasya bhartuH satatasambhoga\- kShaamataaM prakaashayati . tasyaiva vaakyaprakaashataa yathaa \-\-\- shikhipichchhakarNapuuraa jaayaa vyaadhasya garviNii bhramati . muktaaphalarachitaprasaadhanaanaaM madhye sapatniinaam .. anenaapi vaakyena vyaadhavadhvaaH shikhipichchhikarNapuuraayaa navapariNii\- taayaaH kasyaashchitsaubhaagyaatishayaH prakaashyate . tatsambhogaikarato mayuura\- maatramaaraNasamarthaH patirjaata ityarthaprakaashanaat tadanyaasaaM chirapariNiitaanaaM muktaaphalarachitaprasaadhanaanaaM daurbhaagyaatishayaH khyaapyate . tatsasambhoga\- kaale sa eva vyaadhaH karivaravadhavyaapaarasamartha aasiidityarthaprakaashanaat . nanu dhvaniH kaavyavisheSha ityuktaM tatkathaM tasya padaprakaashataa . kaavyavisheSho hi vishiShtaarthapratipattihetuH shabdasandarbhavisheShaH . tadbhaavashcha padaprakaashatve nopapadyate . padaanaaM smaarakatvenaavaachakatvaat . uchyate \-\-\- syaadeSha doShaH yadi vaachakatvaM prayojakaM dhvanivyavahaare syaat . na tvevam \; tasya vya~njakatvena vyavasthaanaat . kiM cha kaavyaanaaM shariiraa\- Naamiva saMsthaanavisheShaavachchhinnasamudaayasaadhyaapi chaarutvapratiitiranvaya\- vyatirekaabhyaaM bhaageShu kalpyata iti padaanaamapi vya~njakatvamukhena vyava\- sthito dhvanivyavahaaro na virodhii . \' aniShTasya shrutiryadvadaapaadayati duShTataam . shrutiduShTaadiShu vyaktaM tadvadiShTasmR^itirguNam .. padaanaaM smaarakatve.api padamaatraavabhaasinaH . tena dhvaneH prabhedeShu sarveShvevaasti ramyataa .. vichchhittishobhinaikena bhuuShaNeneva kaaminii . padadyotyena sukaverdhvaninaa bhaati bhaaratii .. \' iti parikarashlokaaH .. 1.. yastvalakShyakramavya~Ngyo dhvanirvarNapadaadiShu . vaakye sa~NghaTanaayaaM cha sa prabandhe.api diipyate .. 2.. tatra varNaanaamanarthakatvaaddyotakatvamasambhaviityaasha~Nkyedamuchyate \-\-\- shaShau sarephasaMyogo Dhakaarashchaapi bhuuyasaa . virodhinaH syuH shR^i~Ngaare te na varNaa rasachyutaH .. 3.. ta eva tu niveshyante biibhatsaadau rase yadaa . tadaa taM diipayantyeva te na varNaa rasachyutaH .. 4.. shlokadvayenaanvayavyatirekaabhyaaM varNaanaaM dyotakatvaM darshitaM bhavati . pade chaalakShyakramavya~Ngyasya dyotanaM yathaa \-\-\- utkampinii bhayapariskhalitaaMshukaantaa te lochane pratidishaM vidhure kShipantii . kruureNa daaruNatayaa sahasaiva dagdhaa dhuumaandhitena dahanena na viikShitaasi .. atra hi te ityetatpadaM rasamayatvena sphuTamevaavabhaasate sahR^idayaanaam . padaavayavena dyotanaM yathaa \-\-\- vriiDaayogaannatavadanayaa sannidhaane guruuNaaM baddhotkampaM kuchakalashayormanyumantarnigR^ihya . tiShThetyuktaM kimiva na tayaa yatsamutsR^ijya baaShpaM mayyaasaktashchakitahariNiihaarinetratribhaagaH .. ityatra tribhaagashabdaH . vaakyaruupashchaalakShyakramavya~Ngyo dhvaniH shuddho.ala~Nkaarasa~NkiirNashcheti dvidhaa mataH . tatra shuddhasyodaaharaNaM yathaa raamaabhyudaye \-\-\- \' kR^itaka\- kupitaiH \' ityaadi shlokaH . etaddhi vaakyaM parasparaanuraagaM paripoSha\- praaptaM pradarshayatsarvata eva paraM rasatattvaM prakaashayati . ala~Nkaaraantarasa~NkiirNo yathaa \-\-\- \'smaranavanadiipuureNoDhaaH \' ityaadishlo\- kaH . atra hi ruupakeNa yathoktavya~njakalakShaNaanugatena prasaadhito rasaH sutaraamabhivyajyate .. 3\-4.. alakShyakramavya~NgyaH sa~NghaTanaayaaM bhaasate dhvanirityuktaM tatra sa~NghaTanaa\- svaruupameva taavanniruupyate \-\-\- asamaasaa samaasena madhyamena cha bhuuShitaa . tathaa diirghasamaaseti tridhaa sa~NghaTanoditaa .. 5.. kaishchit \-\-\- taaM kevalamanuudyedamuchyate \-\-\- guNaanaashritya tiShThantii maadhuryaadiinvyanakti saa . rasaan \-\-\- saa sa~NghaTanaa rasaadiin vyanakti guNaanaashritya tiShThantiiti . atra cha vikalpyam guNaanaaM sa~NghaTanaayaashchaikyaM vyatireko vaa . vyatireke.api dvayii gatiH . guNaashrayaa sa~NghaTanaa \, sa~NghaTanaashrayaa vaa guNaa iti . tatrai\- kyapakShe sa~NghaTanaashrayaguNapakShe cha guNaanaatmabhuutaanaadheyabhuutaanvaashritya tiShThantii sa~NghaTanaa rasaadiin vyanaktiityayamarthaH . yadaa tu naanaatvapakShe guNaashrayasa~NghaTanaapakShaH tadaa guNaanaashritya tiShThantii guNaparatantrasvabhaavaa na tu guNaruupaivetyarthaH . kiM punarevaM vikalpanasya prayojanamiti \? abhidhiiyate \-\-\- yadi guNaaH sa~NghaTanaa chetyekaM tattvaM sa~NghaTanaashrayaa vaa guNaaH \, tadaa sa~NghaTanaayaa iva guNaanaamaniyataviShayatvaprasa~NgaH . guNaa\- naaM hi maadhuryaprasaadaprakarShaH karuNavipralambhashR^i~NgaaraviShaya eva . raudraadbhu\- taadiviShayamojaH . maadhuryaprasaadau rasabhaavatadaabhaasaviShayaaveveti viShaya\- niyamo vyavasthitaH \, sa~NghaTanaayaastu sa vighaTate . tathaa hi shR^i~Ngaare.api diirghasamaasaa dR^ishyate raudraadiShvasamaasaa cheti . tatra shR^i~Ngaare diirghasamaasaa yathaa \-\-\- \'mandaarakusumareNupi~njaritaalakaa\' iti. yathaa vaa \-\-\- anavaratanayanajalalavanipatanaparimuShitapattralekhaM te . karatalaniShaNNamabale vadanamidaM kaM na taapayati .. ityaadau . tathaa raudraadiShvapyasamaasaa dR^ishyate. yathaa \-\- \'yo yaH shastraM bibharti svabhujagurumadaH\' ityaadau . tasmaanna sa~NghaTanaasvaruupaaH \, na cha sa~NghaTanaashrayaa guNaaH . nanu yadi sa~NghaTanaa guNaanaaM naashrayastatkimaalambanaa ete pari\- kalpyantaam . uchyate \-\-\- pratipaaditamevaiShaamaalambanam . tamarthamavalambante ye.a~NginaM te guNaaH smR^itaaH . a~Ngaashritaastvala~Nkaaraa mantavyaaH kaTakaadivat .. iti . athavaa bhavantu shabdaashrayaa eva guNaaH \, na chaiShaamanupraasaaditulya\- tvam . yasmaadanupraasaadayo.anapekShitaarthashabdadharmaa eva pratipaaditaaH . guNaastu vya~NgyavisheShaavabhaasivaachyapratipaadanasamarthashabdadharmaa eva . shabdadharmatvaM chaiShaamanyaashrayatve.api shariiraashrayatvamiva shauryaadiinaam . nanu yadi shabdaashrayaa guNaastatsa~NghaTanaaruupatvaM tadaashrayatvaM vaa teShaaM praaptameva . na hyasa~NghaTitaaH shabdaa arthavisheShapratipaadyarasaadyaashritaanaaM guNaanaamavaachakatvaadaashrayaa bhavanti . naivam \; varNapadavya~Ngyatvasya rasaadiinaaM pratipaaditatvaat . abhyupagate vaa vaakyavya~Ngyatve rasaadiinaaM na niyataa kaachitsa\- ~NghaTanaa teShaamaashrayatvaM pratipadyata ityaniyatasa~NghaTanaaH shabdaa eva guNaanaaM vya~NgyavisheShaanugataa aashrayaaH . nanu maadhurye yadi naamaivamuchyate taduchya\- taam \; ojasaH punaH kathamaniyatasa~NghaTanashabdaashrayatvam . na hyasamaasaa sa~NghaTanaa kadaachidojasa aashrayataaM pratipadyate. uchyate \-\-\- yadi na prasi\- ddhimaatragrahaduuShitaM chetastadatraapi na na bruumaH . ojasaH kathamasamaasaa sa~NghaTanaa naashrayaH . yato raudraadiin hi prakaashayataH kaavyasya diiptiroja iti praakpratipaaditam . tachchaujo yadyasamaasaayaamapi sa~NghaTanaayaaM syaa\- ttatko doSho bhavet . na chaachaarutvaM sahR^idayahR^idayasaMvedyamasti . tasmaadani\- yatasa~NghaTanashabdaashrayatve guNaanaaM na kaachitkShatiH . teShaaM tu chakShuraadii\- naamiva yathaasvaM viShayaniyamitasya svaruupasya na kadaachidvyabhichaaraH . yattuuktam \-\-\- \'sa~NghaTanaavadguNaanaamapyaniyataviShayatvaM praapnoti . lakShye vyabhichaaradarshanaat\' iti . tatraapyetaduchyate \- yatra lakShye parikalpita\- viShayavyabhichaarastadviruupamevaastu . kathamachaarutvaM taadR^ishe viShaye sahR^idayaanaaM naavabhaatiiti chet \? kavishaktitirohitatvaat . dvividho hi doShaH \-\- kaveravyutpattikR^ito.ashaktikR^itashcha . tatraavyutpattikR^ito doShaH shaktitira\- skR^itatvaat kadaachinna lakShyate . yastvashaktikR^ito doShaH sa jhaTiti pratiiyate . parikarashlokashchaatra \-\-\- \' avyutpattikR^ito doShaH shaktyaa saMvriyate kaveH . yastvashaktikR^itastasya sa jhaTityavabhaasate .. \' tathaa hi \-\-\- mahaakaviinaamapyuttamadevataaviShayaprasiddhasaMbhogashR^i~Ngaaraniba\- ndhanaadyanauchityaM shaktitiraskR^itatvaat graamyatvena na pratibhaasate . yathaa kumaarasambhave deviisambhogavarNanam . evamaadau cha viShaye yathauchityaaa\- tyaagastathaa darshitamevaagre . shaktikR^itatvaM chaanvayavyatirekaabhyaamava\- siiyate . tathaa hi shaktirahitena kavinaa evaMvidhe viShaye shR^i~Ngaara upani\- badhyamaanaH sphuTameva doShatvena pratibhaasate . nanvasmin pakShe \'yo yaH shastraM bibharti\' ityaadau kimachaarutvam \? apratiiyamaanamevaaropayaamaH . tasmaad guNavyatiriktatve guNaruupatve cha sa~NghaTanaayaa anyaH kashchinniyamaheturvaktavya ityuchyate . \-\-\- tanniyame heturauchityaM vaktR^ivaachyayoH .. 6.. tatra vaktaa kaviH kavinibaddho vaa\, kavinibaddhashchaapi rasabhaavarahito rasabhaavasamanvito vaa \, raso.api kathaanaayakaashrayastadvipakShaashrayo vaa\, kathaanaayakashcha dhiirodaattaadibhedabhinnaH puurvastadanantaro veti vikalpaaH . vaachyaM cha dhvanyaatmarasaa~NgaM rasaabhaasaa~NgaM vaa\, abhineyaarthamanabhineyaarthaM vaa\, uttamaprakR^ityaashrayaM taditaraashrayaM veti bahuprakaaram . tatra yadaa kavirapagata\- rasabhaavo vaktaa tadaa rachanaayaaH kaamachaaraH . yadaapi kavinibaddho vaktaa rasabhaavarahitastadaa sa eva\; yadaa tu kaviH kavinibaddho vaa vaktaa rasa\- bhaavasamanvito rasashcha pradhaanaashritatvaad dhvanyaatmabhuutastadaa niyamenaiva tatraasamaasaamadhyasamaase eva sa~NghaTane . karuNavipralambhashR^i~Ngaarayostva\- samaasaiva sa~NghaTanaa . kathamiti chet \; uchyate \-\-\- raso yadaa praadhaanyena pratipaadyastadaa tatpratiitau vyavadhaayakaa virodhinashcha sarvaatmanaiva pari\- haaryaaH . evaM cha diirghasamaasaa sa~NghaTanaa samaasaanaamanekaprakaarasambhaavanayaa kadaachidrasapratiitiM vyavadadhaatiiti tasyaaM naatyantamabhiniveshaH shobhate . visheShato.abhineyaarthe kaavye\, tato.anyatra cha visheShataH karuNavipralambhashR^i~Ngaa\- rayoH . tayorhi sukumaarataratvaat svalpaayaamapyasvachchhataayaaM shabdaarthayoH pratiitirmanthariibhavati . rasaantare punaH pratipaadye raudraadau madhyamasamaasaa sa~NghaTanaa kadaachiddhiiroddhatanaayakasambandhavyaapaareNa diirghasamaasaapi vaa tadaakShepaavinaabhaavirasochitavaachyaapekShayaa na viguNaa bhavatiiti saapi naatyantaM parihaaryaa . sarvaasu cha sa~NghaTanaasu prasaadaakhyo guNo vyaapii . sa hi sarvarasasaadhaaraNaH sarvasa~NghaTanaasaadhaaraNashchetyuktam . prasaadaatikrame hyasa\- maasaapi sa~NghaTanaa karuNavipralambhashR^i~Ngaarau na vyanakti . tadaparityaage cha madhyamasamaasaapi na na prakaashayati . tasmaatsarvatra prasaado.anusartavyaH . ata eva cha \'yo yaH shastraM bibharti\' ityaadau yadyojasaH sthitirneShyate tatprasaadaakhya eva guNo na maadhuryam . na chaachaarutvam \; abhipretarasa\- prakaashanaat . tasmaadguNaavyatiriktatve guNavyatiriktatve vaa sa~NghaTanaayaa yathoktaadauchityaadviShayaniyamo.astiiti tasyaa api rasavya~njakatvam . tasyaashcha rasaabhivyaktinimittabhuutaayaa yo.ayamanantarokto niyamahetuH sa eva guNaanaaM niyato viShaya iti guNaashrayeNa vyavasthaanamapyaviruddham . viShayaashrayamapyanyadauchityaM taaM niyachchhati . kaavyaprabhedaashrayataH sthitaa bhedavatii hi saa .. 7.. vaktR^ivaachyagatauchitye satyapi viShayaashrayamanyadauchityaM sa~NghaTanaaM niyachchhati. yataH kaavyasya prabhedaa muktakaM saMskR^itapraakR^itaapabhraMsha\- nibaddham . sandaanitakavisheShakakalaapakakulakaani . paryaayabandhaH parikathaa khaNDakathaa\-sakalakathe sargabandho.abhineyaarthamaakhyaayikaa\-kathe ityevamaadayaH . tadaashrayeNaapi sa~NghaTanaa visheShavatii bhavati . tatra mukta\- keShu rasabandhaabhiniveshinaH kavestadaashrayamauchityam . tachcha darshitameva . anyatra kaamachaaraH . muktakeShu prabandheShviva rasabandhaabhiniveshinaH kavayo dR^ishyante. yathaa hyamarukasya kavermuktakaaH shR^i~NgaararasasyandinaH prabandhaayamaanaaH prasiddhaa eva . sandaanitakaadiShu tu vikaTanibandhanauchityaanmadhyamasamaasaadiirgha\- samaase eva rachane . prabandhaashrayeShu yathoktaprabandhauchityamevaanusartavyam . paryaayabandhe punarasamaasaamadhyamasamaase eva sa~NghaTane . kadaachidarthauchityaa\- shrayeNa diirghasamaasaayaamapi sa~NghaTanaayaaM paruShaa graamyaa cha vR^ittiH pari\- hartavyaa . parikathaayaaM kaamachaaraH\, tatretivR^ittamaatropanyaasena naatyantaM rasabandhaabhiniveshaat . khaNDakathaasakalakathayostu praakR^itaprasiddhayoH kulakaa\- dinibandhanabhuuyastvaaddiirghasamaasaayaamapi na virodhaH . vR^ittyauchityaM tu yathaa\- rasamanusartavyam . sargabandhe tu rasataatparye yathaarasamauchityamanyathaa tu kaamachaaraH\, dvayorapi maargayoH sargabandhavidhaayinaaM darshanaadrasataatparyaM saadhiiyaH . abhineyaarthe tu sarvathaa rasabandhe.abhiniveshaH kaaryaH . aakhyaa\- yikaakathayostu gadyanibandhanabaahulyaadgadye cha chhandobandhabhinnaprasthaana\- tvaadiha niyame heturakR^itapuurvo.api manaakkriyate .. 7.. etadyathoktamauchityameva tasyaa niyaamakam . sarvatra gadyabandhe.api chhandoniyamavarjite .. 8.. yadetadauchityaM vaktR^ivaachyagataM sa~NghaTanaayaa niyaamakamuktametadeva gadye chhandoniyamavarjite.api viShayaapekShaM niyamahetuH . tathaa hyatraapi yadaa kaviH kavinibaddho vaa vaktaa rasabhaavarahitastadaa kaamachaaraH . rasabhaava\- samanvite tu vaktari puurvoktamevaanusartavyam . tatraapi cha viShayauchitya\- meva . aakhyaayikaayaaM tu bhuumnaa madhyamasamaasaadiirghasamaase eva sa~NghaTane . gadyasya vikaTabandhaashrayeNa chhaayaavattvaat . tatra cha tasya prakR^iShyamaaNa\- tvaat . kathaayaaM tu vikaTabandhapraachurye.api gadyasya rasabandhoktamauchitya\- manusartavyam .. 8.. rasabandhoktamauchityaM bhaati sarvatra saMshritaa . rachanaa viShayaapekShaM tattu ki~nchidvibhedavat .. 9.. athavaa padyavadgadyabandhe.api rasabandhoktamauchityaM sarvatra saMshritaa rachanaa bhavati . tattu viShayaapekShaM ki~nchidvisheShavadbhavati\, na tu sarvaakaaram . tathaa hi gadyabandhe.apyatidiirghasamaasaa rachanaa na vipralambhashR^i~NgaarakaruNayoraakhyaa\- yikaayaamapi shobhate . naaTakaadaavapyasamaasaiva na raudraviiraadivarNane . viShayaapekShaM tvauchityaM pramaaNato.apakR^iShyate prakR^iShyate cha . tathaa hyaakhyaayi\- kaayaaM naatyantamasamaasaa svaviShaye.api naaTakaadau naatidiirghasamaasaa cheti sa~NghaTanaayaa diganusartavyaa .. 9.. idaaniimalakShyakramavya~Ngyo dhvaniH prabandhaatmaa raamaayaNamahaabhaara\- taadau prakaashamaanaH prasiddha eva . tasya tu yathaa prakaashanaM tatpratipaadyate \-\- vibhaavabhaavaanubhaavasa~nchaaryauchityachaaruNaH . vidhiH kathaashariirasya vR^ittasyotprekShitasya vaa .. 10.. itivR^ittavashaayaataaM tyaktvaa.ananuguNaaM sthitim . utprekShyaa.apyantaraabhiiShTarasochitakathonnayaH .. 11.. sandhisandhya~NgaghaTanaM rasaabhivyaktyapekShayaa . na tu kevalayaa shaastrasthitisampaadanechchhayaa .. 12.. uddiipanaprashamane yathaavasaramantaraa . rasasyaarabdhavishraanteranusandhaanama~NginaH .. 13.. ala~NkR^itiinaaM shaktaavapyaanuruupyeNa yojanam . prabandhasya rasaadiinaaM vya~njakatve nibandhanam .. 14.. prabandho.api rasaadiinaaM vya~njaka ityuktaM tasya vya~njakatve nibandha\- nam . prathamaM taavadvibhaavabhaavaanubhaavasa~nchaaryauchityachaaruNaH kathaashariirasya vidhiryathaayathaM pratipipaadayiShitarasabhaavaadyapekShayaa ya uchito vibhaavo bhaavo.anubhaavaH sa~nchaarii vaa tadauchityachaaruNaH kathaashariirasya vidhirvya\- ~njakatve nibandhanamekam . tatra vibhaavauchityaM taavatprasiddham . bhaavauchi\- tyaM tu prakR^ityauchityaat . prakR^itirhyuttamamadhyamaadhamabhaavena divyamaanuShaadi\- bhaavena cha vibhedinii . taaM yathaayathamanusR^ityaasa~NkiirNaH sthaayii bhaava upanibadhyamaana auchityabhaag bhavati . anyathaa tu kevalamaanuShaashrayeNa divyasya kevaladivyaashrayeNa vaa kevalamaanuShasyotsaahaadaya upanibadhya\- maanaa anuchitaa bhavanti . tathaa cha kevalamaanuShasya raajaadervarNane saptaa\- rNavala~NghanaadilakShaNaa vyaapaaraa upanibadhyamaanaa sauShThavabhR^ito.api niirasaa eva niyamena bhavanti\, tatra tvanauchityameva hetuH . nanu naagalokagamanaadayaH saatavaahanaprabhR^itiinaaM shruuyante\, tadalo\- kasaamaanyaprabhaavaatishayavarNane kimanauchityaM sarvorviibharaNakshamaaNaaM kShamaa\- bhujaamiti . na tadasti \; na vayaM bruumo yatprabhaavaatishayavarNanamanuchitaM raaj~naam\, kiM tu kevalamaanuShaashrayeNa yotpaadyavastukathaa kriyate tasyaaM divyamauchityaM na yojaniiyam . divyamaanuShyaayaaM tu kathaayaamubhayauchitya\- yojanamaviruddhameva . yathaa paaNDvaadikathaayaam . saatavaahanaadiShu tu yeShu yaavadapadaanaM shruuyate teShu taavanmaatramanugamyamaanamanuguNatvena pratibhaasate . vyatiriktaM tu teShaamevopanibadhyamaanamanuchitam . tadayamatra paramaarthaH \-\-\- anauchityaadR^ite naanyadrasabhangasya kaaraNam . prasiddhauchityabandhastu rasasyopaniShatparaa .. ata eva cha bharate prakhyaatavastuviShayatvaM prakhyaatodaattanaayakatvaM cha naaTakasyaavashyakartavyatayopanyastam . tena hi naayakauchityaanauchi\- tyaviShaye kavirna vyaamuhyati . yastuutpaadyavastu naaTakaadi kuryaattasyaapra\- siddhaanuchitanaayakasvabhaavavarNane mahaan pramaadaH . nanu yadyutsaahaadibhaavavarNane katha~nchiddivyamaanuShyaadyauchityapariikShaa kriyate tatkriyataam\, ratyaadau tu kiM tayaa prayojanam \? ratirhi bhaarata\- varShochitenaiva vyavahaareNa divyaanaamapi varNaniiyeti sthitiH . naivam \; tatrauchityaatikrameNa sutaraaM doShaH . tathaa hyadhamaprakR^ityauchityenottama\- prakR^iteH shR^i~Ngaaropanibandhane kaa bhavennopahaasyataa . trividhaM prakR^ityauchi\- tyaM bhaarate varShe.apyasti shR^i~NgaaraviShayam . yatti divyamauchityaM tattatraanupa\- kaarakameveti chet \-\-\- na vayaM divyamauchityaM shR^i~NgaaraviShayamanyatki~nchid\- bruumaH . kiM tarhi \? bhaaratavarShaviShaye yathottamanaayakeShu raajaadiShu shR^i~Ngaa\- ropanibandhastathaa divyaashrayo.api shobhate . na cha raajaadiShu prasiddha\- graamyashR^i~NgaaropanibandhanaM prasiddhaM naaTakaadau\, tathaiva deveShu tatparihartavyam . naaTakaaderabhineyaarthatvaadabhinayasya cha sambhogashR^i~NgaaraviShayasyaa\- sabhyatvaattatra parihaara iti chet \-\-\- na\; yadyabhinayasyaivaMviShayasyaasabhyataa tatkaavyasyaivaMviShayasya saa kena nivaaryate \? tasmaadabhineyaarthe.anabhineyaarthe vaa kaavye yaduttamaprakR^ite raajaaderuttamaprakR^itibhirnaayikaabhiH saha graamya\- sambhogavarNanaM tatpitroH sambhogavarNanamiva sutaraamasabhyam . tathaivo\- ttamadevataadiviShayam . na cha sambhogashR^i~Ngaarasya suratalakShaNa evaikaH prakaaraH\, yaavadanye\- .api prabhedaaH parasparapremadarshanaadayaH sambhavanti\, te kasmaaduttamaprakR^iti\- viShaye na varNyante \? tasmaadutsaahavadrataavapi prakR^ityauchityamanusartavyam . tathaiva vismayaadiShu. yattvevaMvidhe viShaye mahaakaviinaamapyasamiikShyakaaritaa lakShye dR^ishyate sa doSha eva . sa tu shaktitiraskR^itatvaatteShaaM na lakShyata ityuktameva . anubhaavauchityaM tu bharataadau prasiddhameva. iyattuuchyate \-\- bharataadivirachitaaM sthitiM chaanuvartamaanena mahaakavi\- prabandhaa.nshcha paryaalochayataa svapratibhaaM chaanusarataa kavinaavahitachetasaa bhuutvaa vibhaavaadyauchityabhraMshaparityaage paraH prayatno vidheyaH . auchi\- tyavataH kathaashariirasya vR^ittasyotprekShitasya vaa graho vya~njaka ityanenaitat pratipaadayati \-\-\- yaditihaasaadiShu kathaasu rasavatiiShu vividhaasu satii\- Shvapi yattatra vibhaavaadyauchityavatkathaashariiraM tadeva graahyaM netarat . vR^ittaa\- dapi cha kathaashariiraadutprekShite visheShataH prayatnavataa bhavitavyam . tatra hyanavadhaanaatskhalataH kaveravyutpattisambhaavanaa mahatii bhavati . parikarashlokashchaatra \-\-\- kathaashariiramutpaadyavastu kaaryaM tathaa tathaa . yathaa rasamayaM sarvameva tatpratibhaasate .. tatra chaabhyupaayaH samyagvibhaavaadyauchityaanusaraNam . tachcha darshi\- tameva . ki~ncha \-\-\- santi siddharasaprakhyaa ye cha raamaayaNaadayaH . kathaashrayaa na tairyojyaa svechchhaa rasavirodhinii .. teShu hi kathaashrayeShu taavatsvechchhaiva na yojyaa . yaduktam \-\-\- \'kathaa\- maarge na chaalpo.apyatikramaH\' . svechchhaapi yadi yojyaa tadrasavirodhinii na yojyaa . idamaraM prabandhasya rasaabhivya~njakatve nibandhanam . itivR^ittavashaa\- yaataaM katha~nchidrasaananuguNaaM sthitiM tyaktvaa punarutprekShyaapyantaraabhiiShTa\- rasochitakathonnayo vidheyaH yathaa kaalidaasaprabandheShu . yathaa cha sarva\- senavirachite harivijaye . yathaa cha madiiya evaarjunacharite mahaakaavye . kavinaa kaavyamupanibadhnataa sarvaatmanaa rasaparatantreNa bhavitavyam . tatre\- tivR^itte yadi rasaananuguNaaM sthitiM pashyettademaaM bha~Nktvaapi svatantratayaa rasaanuguNaM kathaantaramutpaadayet . na hi kaveritivR^ittamaatranirvahaNena ki~nchitprayojanam\, itihaasaadeva tatsiddheH . rasaadivya~njakatve prabandhasya chedamanyanmukhyaM nibandhanam\, yatsandhiinaaM mukhapratimukhagarbhaavamarshanirvahaNaakhyaanaaM tada~NgaanaaM chopakShepaadiinaaM ghaTanaM rasaabhivyaktyapekShayaa\, yathaa ratnaavalyaam\; na tu kevalaM shaastrasthiti\- sampaadanechchhayaa . yathaa veNiisaMhaare vilaasaakhyasya pratimukhasandhya~Nga\- sya prakR^itarasanibandhaananuguNamapi dvitiiye.a~Nke bharatamataanusaraNamaatrechchhayaa ghaTanam . idaM chaaparaM prabandhasya rasavya~njakatve nimittaM yaduddiipanaprashamane yathaavasaramantaraa rasasya\, yathaa ratnaavalyaameva . punaraarabdhavishraante rasa\- syaa~Ngino.anusandhishcha . yathaa taapasavatsaraaje . prabandhavisheShasya naaTa\- kaade rasavyaktinimittamidaM chaaparamavagantavyaM yadala~NkR^itiinaaM shaktaavapyaa\- nuruupyeNa yojanam . shakto hi kaviH kadaachidala~Nkaaranibandhane tadaa\- kShiptatayaivaanapekShitarasabandhaH prabandhamaarabhate tadupadeshaarthamidamuktam . dR^ishyante cha kavayo.ala~Nkaaranibandhanaikarasaa anapekShitarasaaH prabandheShu . ki~ncha \-\-\- anusvaanopamaatmaapi prabhedo ya udaahR^itaH . dhvanerasya prabandheShu bhaasate so.api keShuchit .. 15.. asya vivakShitaanyaparavaachyasya dhvaneranuraNanaruupavya~Ngyo.api yaH prabheda udaahR^ito dviprakaaraH so.api prabandheShu keShuchiddyotate . tadyathaa madhumathanavijaye paa~nchajanyoktiShu . yathaa vaa mamaiva kaamadevasya saha\- charasamaagame viShamabaaNaliilaayaam . yathaa cha gR^idhragomaayusaMvaadaadau mahaa\- bhaarate .. 15.. supti~Nvachanasambandhaistathaa kaarakashaktibhiH . kR^ittaddhitasamaasaishcha dyotyo.alakShyakramaH kvachit .. 16.. alakShyakramo dhvaneraatmaa rasaadiH subvisheShaisti~NvisheShairvachanavishe\- ShaiH sambandhavisheShaiH kaarakashaktibhiH kR^idvisheShaistaddhitavisheShaiH samaasaishcheti . chashabdaannipaatopasargakaalaadibhiH prayuktairabhivyajyamaano dR^ishyate . yathaa \-\-\- nyakkaaro hyayameva me yadarayastatraapyasau taapasaH so.apyatraiva nihanti raakShasakulaM jiivatyaho raavaNaH . dhigdhikchhakrajitaM prabodhitavataa kiM kumbhakarNena vaa svargagraamaTikaaviluNThanavR^ithochchhuunaiH kimebhirbhujaiH .. atra hi shloke bhuuyasaa sarveShaamapyeShaaM sphuTameva vya~njakatvaM dR^ishya\- te . tatra \'me yadarayaH\' ityanena supsambandhavachanaanaamabhivya~njakatvam . \'tatraapyasau taapasaH\' ityatra taddhitanipaatayoH . \'so.apyatraiva nihanti raakShasakulaM jiivatyaho raavaNaH\' ityatra ti~Nkaarakashaktiinaam . \'dhigdhi kchhakrajitam\' ityaadau shlokaardhe kR^ittaddhitasamaasopasargaaNaam . evaMvi\- dhasya vya~njakabhuuyastve cha ghaTamaane kaavyasya sarvaatishaayinii bandha\- chchhaayaa samunmiilati . yatra hi vya~NgyaavabhaasinaH padasyaikasyaiva taava\- daavirbhaavastatraapi kaavye kaapi bandhachchhaayaa kimuta yatra teShaaM bahuunaaM samavaayaH . yathaatraanantaroditashloke . atra hi raavaNa ityasmin pade\- .arthaantarasa.nkramitavaachyena dhvaniprabhedenaala~NkR^ite.api punaranantaroktaanaaM vya~njakaprakaaraaNaamudbhaasanam . dR^ishyante cha mahaatmanaaM pratibhaavisheShabhaa\- jaaM baahulyenaivaMvidhaa bandhaprakaaraaH . yathaa maharShervyaasasya \-\-\- atikraantasukhaaH kaalaaH pratyupasthitadaaruNaaH . shvaH shvaH paapiiyadivasaa pR^ithivii gatayauvanaa .. atra hi kR^ittaddhitavachanairalakShyakramavya~NgyaH\, \'pR^ithivii gatayauvanaa\' ityanena chaatyantatiraskR^itavaachyo dhvaniH prakaashitaH . eShaaM cha subaadiinaamekaikashaH samuditaanaaM cha vya~njakatvaM mahaakavii\- naaM prabandheShu praayeNa dR^ishyate . subantasya vya~njakatvaM yathaa \-\-\- taalaiH shi~njadvalayasubhagaiH kaantayaa nartito me . yaamadhyaaste divasavigame niilakaNThaH suhR^idvaH .. ti~Nantasya yathaa \-\-\- apasara roditumeva nirmite maa puMsaya hate akShiNii me . darshanamaatronmattaabhyaaM yaabhyaaM tava hR^idayamevaMruupaM na j~naatam .. yathaa vaa \-\-\- maa panthaanaM rudhaH apehi baalaka aprauDha aho asi ahriikaH . vayaM paratantraa yataH shuunyagR^ihaM maamakaM rakShaNiiyaM vartate .. sambandhasya yathaa \-\-\- anayatra vraja baalaka snaantiiM kiM maaM pralokayasyetat . bho jaayaabhiirukaaNaaM taTameva na bhavati .. kR^itakaprayogeShu praakR^iteShu taddhitaviShaye vya~njakatvamaavedyata eva . avaj~naatishaye kaH . samaasaanaaM cha vR^ittyauchityena viniyojane . nipaa\- taanaaM vya~njakatvaM yathaa \-\-\- ayamekapade tayaa viyogaH priyayaa chopanataH suduHsaho me . navavaaridharodayaadahobhirbhavitavyaM cha niraatapaardharamyaiH .. ityatra chashabdaH . yathaa vaa muhura~NgulisaMvR^itaadharauShThaM pratiShedhaakSharaviklavaabhiraamam . mukhamaMsavivarti pakShmalaakShyaaH kathamapyunnamitaM na chumbitaM tu .. atra tushabdaH . nipaataanaaM prasiddhamapiiha dyotakatvaM rasaapekShayokta\- miti draShTavyam . upasargaaNaaM vya~njakatvaM yathaa \-\-\- niivaaraaH shukagarbhakoTaramukhabhraShTaastaruuNaamadhaH prasnigdhaaH kvachidi~NgudiiphalabhidaH suuchyanta evopalaaH . vishvaasopagamaadabhinnagatayaH shabdaM sahante mR^igaa\- stoyaadhaarapathaashcha valkalashikhaaniShyandalekhaa~NkitaaH .. ityaadau . dvitraaNaaM chopasargaaNaamekatra pade yaH prayogaH so.api rasavyaktyanuguNatayaiva nirdoShaH . yathaa \-\- \'prabhrashyatyuttariiyatviShi tamasi samudviikShya viitaavR^itiindraagjantuun\' ityaadau . yathaa vaa \-\-\- \'manuShyavR^ittyaa samupaacharantam\' ityaadau . nipaataanaamapi tathaiva . yathaa \-\-\- \' aho bataasi spR^ihaNiiyaviiryaH\' ityaadau . yathaa vaa \-\-\- ye jiivanti na maanti ye sma vapuShi priityaa pranR^ityanti cha prasyandipramadaashravaH pulakitaa dR^iShTe guNinyuurjite . haa dhikkaShTamaho kva yaami sharaNaM teShaaM janaanaaM kR^ite niitaanaaM pralayaM shaThena vidhinaa saadhudviShaH puShyataa . ityaadau . padapaunaruktyaM cha vya~njakatvaapekShayaiva kadaachitprayujyamaanaM shobhaa\- maavahati . yathaa \-\-\- yadva~nchanaahitamatirbahuchaaTugarbhaM kaaryonmukhaH khalajanaH kR^itakaM braviiti . tatsaadhavo na na vidanti vidanti kintu kartuM vR^ithaapraNayamasya na paarayanti . ityaadau . kaalasya vya~njakatvaM yathaa \-\-\- samaviShamanirvisheShaaH samantato mandamandasa~nchaaraaH . achiraadbhaviShyanti panthaano manorathaanaamapi durla~NghyaaH .. atra hyachiraadbhaviShyanti panthaana ityatra bhaviShyantiityasmin pade pratyayaH kaalavisheShaabhidhaayii rasaparipoShahetuH prakaashate . ayaM hi gaathaarthaH pravaasavipralambhashR^i~Ngaaravibhaavatayaa vibhaavyamaano rasavaan . yathaatra pratyayaaMsho vya~njakastathaa kvachitprakR^ityaMsho.api dR^ishyate . yathaa \-\-\- tadgehaM natabhitti mandiramidaM labdhaavagaahaM divaH saa dhenurjaratii charanti kariNaametaa ghanaabhaa ghaTaaH . sa kShudro musaladhvaniH kalamidaM sa~NgiitakaM yoShitaa\- maashcharyaM divasairdvijo.ayamiyatiiM bhuumiM samaaropitaH .. atra shloke divasairityasmin pade prakR^ityaMsho.api dyotakaH . sarva\- naamnaaM cha vya~njakatvaM yathaanantarokte shloke . atra cha sarvanaamnaameva vya~njakatvaM hR^idi vyavasthaapya kavinaa kvetyaadishabdaprayogo na kR^itaH . anayaa dishaa sahR^idayairanye.api vya~njakavisheShaaH svayamutprekShaNiiyaaH . eta\- chcha sarvaM padavaakyarachanaadyotanoktyaiva gataarthamapi vaichitryeNa vyutpattaye punaruktam . nanu chaarthasaamarthyaakShepyaa rasaadaya ityuktam\, tathaa cha subaadiinaaM vya~njakatvavaichitryakathanamananvitameva . uktamatra padaanaaM vya~njakatvo\- ktyavasare . ki~nchaarthavisheShaakShepyatve.api rasaadiinaaM teShaamarthavisheShaaNaaM vya\- ~njakashabdaavinaabhaavitvaadyathaapradarshitaM vya~njakasvaruupaparij~naanaM vibhajyo\- payujyata eva . shabdavisheShaaNaaM chaanyatra cha chaarutvaM yadvibhaagenopadarshitaM tadapi teShaaM vya~njakatvenaivaavasthitamityavagantavyam . yatraapi tatsamprati na pratibhaasate tatraapi vya~njake rachanaantare yad dR^iShTaM sauShThavaM teShaaM pravaahapatitaanaaM tadevaabhyaasaadapoddhR^itaanaamapyava\- bhaasata ityavasaatavyam . ko.anyathaa tulye vaachakatve shabdaanaaM chaarutva\- viShayo visheShaH syaat . anya evaasau sahR^idayasaMvedya iti chet\, kimidaM sahR^idayatvaM naama \? kiM rasabhaavaanapekShakaavyaashritasamayavisheShaabhij~natvam\, uta rasabhaavaadimayakaavyasvaruupaparij~naananaipuNyam . puurvasmin pakShe tathaa\- vidhasahR^idayavyavasthaapitaanaaM shabdavisheShaaNaaM chaarutvaniyamo na syaat . punaH samayaantareNaanyathaapi vyavasthaapanasambhavaat . dvitiiyasmi.nstu pakShe rasaj~nataiva sahR^idayatvamiti . tathaavidhaiH sahR^idayaiH saMvedyo rasaadisamarpaNa\- saamarthyameva naisargikaM shabdaanaaM visheSha iti vya~njakatvaashrayyeva teShaaM mukhyaM chaarutvam . vaachakatvaashrayaaNaantu prasaada evaarthaapekShaayaaM teShaaM visheShaH . arthaanapekShaayaaM tvanupraasaadireva .. 15\-16.. evaM rasaadiinaaM vya~njakasvaruupamabhidhaaya teShaameva virodhiruupaM lakSha\- yitumidamupakramyate \-\-\- prabandhe muktake vaapi rasaadiinbanddhumichchhataa . yatnaH kaaryaH sumatinaa parihaare virodhinaam .. 17.. prabandhe muktake vaapi rasabhaavanibandhanaM pratyaadR^itamanaaH kavirviro\- dhiparihaare paraM yatnamaadadhiita . anyathaa tvasya rasamayaH shloka eko.api samya~Nna sampadyate .. 17.. kaani punastaani virodhiini yaani yatnataH kaveH parihartavyaaniityuchyate \-\-\- virodhirasasambandhivibhaavaadiparigrahaH . vistareNaanvitasyaapi vastuno.anyasya varNanam .. 18.. akaaNDa eva vichchhittirakaaNDe cha prakaashanam . paripoShaM gatasyaapi paunaHpunyena diipanam . rasasya syaadvirodhaaya vR^ittyanauchityameva cha .. 19.. prastutarasaapekShayaa virodhii yo rasastasya sambandhinaaM vibhaavabhaavaa\- nubhaavaanaaM parigraho rasavirodhahetukaH sambhavaniiyaH . tatra virodhirasa\- vibhaavaparigraho yathaa shaantarasavibhaaveShu tadvibhaavatayaiva niruupiteShvananta\- rameva shR^i~NgaaraadivibhaavavarNane . virodhirasabhaavaparigraho yathaa priyaM prati praNayakalahakupitaasu kaaminiiShu vairaagyakathaabhiranunaye . virodhirasaanu\- bhaavaparigraho yathaa praNayakupitaayaaM priyaayaamaprasiidantyaaM naayakasya ko\- paaveshavivashasya raudraanubhaavavarNane . ayaM chaanyo rasabha~NgaheturyatprastutarasaapekShayaa vastuno.anyasya katha\- ~nchidanvitasyaapi vistareNa kathanam . yathaa vipralambhashR^i~Ngaare naayakasya kasyachidvarNayitumupakraante kaveryamakaadyala~Nkaaranibandhanarasikatayaa mahataa prabandhena parvataadivarNane . ayaM chaaparo rasabha~Ngaheturavagantavyo yadakaaNDa\- eva vichchhittiH rasasyaakaNDa eva cha prakaashanam . tatraanavasare viraamo rasasya yathaa naayakasya kasyachitspR^ihaNiiyasamaagamayaa naayikayaa kayaa\- chitparaaM paripoShapadaviiM praapte shR^i~Ngaare vidite cha parasparaanuraage samaaga\- mopaayachintochitaM vyavahaaramutsR^ijya svatantratayaa vyaapaaraantaravarNane . anavasare cha prakaashanaM rasasya yathaa pravR^itte pravR^ittavividhaviirasa~NkShaye kalpa\- sa~NkShayakalpe sa~Ngraame raamadevapraayasyaapi taavannaayakasyaanupakraantaviprala\- mbhashR^i~Ngaarasya nimittamuchitamantareNaiva shR^i~NgaarakathaayaamavataaravarNane . na chaivaMvidhe viShaye daivavyaamohitatvaM kathaapuruShasya parihaaro yato rasabandha eva kaveH praadhaanyena pravR^ittinibandhanaM yuktam . itivR^ittavarNanaM tadupaaya evetyuktaM praak \'aalokaarthi yathaa diipashikhaayaaM yatnavaa~njanaH\' ityaadinaa . ata eva chetivR^ittamaatravarNanapraadhaanye.a~Ngaa~Ngibhaavarahitarasabhaavaniba\- ndhena cha kaviinaamevaMvidhaani skhalitaani bhavantiiti rasaadiruupavya~Ngya\- taatparyamevaiShaaM yuktamiti yatno.asmaabhiraarabdho na dhvanipratipaadana\- maatraabhiniveshena . punashchaayamanyo rasabha~NgaheturavadhaaraNiiyo yatparipoShaM gatasyaapi rasasya paunaHpunyena diipanam . upabhukto hi rasaH svasaamagrii\- labdhaparipoShaH punaH punaH paraamR^ishyamaanaH parimlaanakusumakalpaH kalpate . tathaa vR^ittervyavahaarasya yadanauchityaM tadapi rasabha~Ngahetureva . yathaa naayakaM prati naayikaayaaH kasyaashchiduchitaaM bha~NgimantareNa svayaM sambhogaabhilaa\- Shakathane . yadi vaa vR^ittiinaaM bharataprasiddhaanaaM kaishikyaadiinaaM kaavyaa\- la~NkaaraantaraprasiddhaanaamupanaagarikaadyaanaaM vaa yadanauchityamaviShaye nibandhanaM tadapi rasabha~NgahetuH . evameShaaM rasavirodhinaamanyeShaaM chaanayaa dishaa svayamu\- tprekShitaanaaM parihaare satkavibhiravahitairbhavitavyam . parikarashlokaashchaatra \-\-\- mukhyaa vyaapaaraviShayaaH sukaviinaaM rasaadayaH . teShaam nibandhane bhaavye taiH sadaivaapramaadibhiH .. niirasastu prabandho yaH so.apashabdo mahaan kaveH . sa tenaakavireva syaadanyenaasmR^italakShaNaH .. puurve vishR^i~NkhalagiraH kavayaH praapyakiirtayaH . taansamaashritya na tyaajyaa niitireShaa maniiShiNaa .. vaalmiikivyaasamukhyaashcha ye prakhyaataaH kaviishvaraaH . tadabhipraayabaahyo.ayaM naasmaabhirdarshito nayaH .. iti .. 19.. vivakShite rase labdhapratiShThe tu virodhinaam . baadhyaanaama~NgabhaavaM vaa praaptaanaamuktirachchhalaa .. 20.. svasaamagryaa labdhaparipoShe tu vivakShite rase virodhinaaM virodhi\- rasaa~NgaanaaM baadhyaanaama~NgabhaavaM vaa praaptaanaaM sataamuktiradoShaa . baadhyatvaM hi virodhinaaM shakyaabhibhavatve sati naanyathaa . tathaa cha teShaamuktiH prastuta\- rasaparipoShaayaiva sampadyate . a~NgabhaavaM praaptaanaaM cha teShaaM virodhitvameva nivartate . a~Ngabhaavapraaptirhi teShaaM svaabhaavikii samaaropakR^itaa vaa . tatra yeShaaM naisargikii teShaaM taavaduktaavavirodha eva . yathaa vipralambhashR^i~Ngaare tada\- ~NgaanaaM vyaadhyaadiinaaM teShaa~ncha tada~NgaanaaMevaadoSho naatada~Ngaanaam . tada~Ngatve cha sambhavatyapi maraNasyopanyaaso na jyaayaan . aashrayavichchhede rasasyaa\- tyantavichchhedapraapteH . karuNasya tu tathaavidhe viShaye paripoSho bhaviShya\- tiiti chet na \; tasyaaprastutatvaat prastutasya cha vichchhedaat . yatra tu karuNarasasyaiva kaavyaarthatvaM tatraavirodhaH . shR^i~Ngaare vaa maraNasyaadiirghakaala\- pratyaapattisambhave kadaachidupanibandho naatyantavirodhii . diirghakaala\- pratyaapattau tu tasyaantaraa pravaahavichchheda evetyevaMvidhetivR^ittopanibandhanaM rasabandhapradhaanena kavinaa parihartavyam . tatra labdhapratiShThe tu vivakShite rase virodhirasaa~NgaanaaM baadhyatvenoktaa\- vadoSho yathaa \-\-\- kvaakaryaM shashalakShmaNaH kva cha kulaM bhuuyo.api dR^ishyeta saa doShaaNaaM prashamaaya me shrutamaho kope.api kaantaM mukham . kiM vakShyantyapakalmaShaaH kR^itadhiyaH svapne.api saa durlabhaa chetaH svaasthyamupaihi kaH khalu yuvaa dhanyo.adharaM paasyati .. yathaa vaa puNDariikasya mahaashvetaaM prati pravR^ittanirbharaanuraagasya dvitiiya\- munikumaaropadeshavarNane . svaabhaavikyaama~NgabhaavapraaptaavadoSho yathaa \-\-\- bhramimaratimalasahR^idayataaM pralayaM muurchchhaaM tamaH shariirasaadam . maraNaM cha jaladabhujagajaM prasahya kurute viShaM viyoginiinaam .. ityaadau . samaaropitaayaamapyavirodho yathaa \-\-\- \'paaNDukShaamam\' ityaadau . iyaM chaa~Ngabhaavapraaptiranyaa yadaadhikaarikatvaatpradhaana ekasminvaakyaarthe rasayorbhaavayorvaa parasparavirodhinordvayora~NgabhaavagamanaM tasyaamapi na doShaH . yathoktaM \'kShipto haastaavalagnaH\' ityaadau . kathaM tatraavirodha iti chet\, dvayorapi tayoranyaparatvena vyavasthaanaat . anyaparatve.api virodhinoH kathaM virodhanivR^ittiriti chet\, uchyate \-\-\- vidhau viruddha\- samaaveshasya duShTatvaM naanuvaade . yathaa \-\-\- ehi gachchha patottiShTha vada maunaM samaachara . evamaashaagrahagrastaiH kriiDanti dhanino.arthibhiH .. ityaadau . atra hi vidhipratiShedhayoranuudyamaanatvena samaaveshe na virodhastathehaapi bhaviShyati . shloke hyasminniirShyaavipralambhashR^i~NgaarakaruNa\- vastunorna vidhiiyamaanatvam . tripuraripuprabhaavaatishayasya vaakyaarthatvaa\- ttada~Ngatvena cha tayorvyavasthaanaat . na cha raseShu vidhyanuvaadavyavahaaro naastiiti shakyaM vaktum\, teShaaM vaakyaarthatvenaabhyupagamaat . vaakyaarthasya vaachyasya cha yau vidhyanuvaadau tau tadaakShiptaanaaM rasaanaaM kena vaaryate . yairvaa saakShaatkaavyaarthataa rasaadiinaaM naabhyupagamyate\, taisteShaaM tannimittataa taavadavashyamabhyupagantavyaa . tathaapyatra shloke na virodhaH . yasmaadanuudyamaanaa~Nganimittobhayarasavastu\- sahakaariNo vidhiiyamaanaaMshaadbhaavavisheShapratiitirutpadyate tatashcha na kashchidvirodhaH . dR^ishyate hi viruddhobhayasahakaariNaH kaaraNaatkaaryavisheSho\- tpattiH . viruddhaphalotpaadanahetutvaM hi yugapadekasya kaaraNasya viruddhaM na tu viruddhobhayasahakaaritvam . evaMvidhaviruddhapadaarthaviShayaH kathamabhinayaH prayoktavya iti chet\, anuudyamaanaivaMvidhavaachyaviShaye yaa vaartaa saatraapi bhaviShyati . evaM vidhyanuvaadanayaashrayeNaatra shloke parihR^itastaavadvirodhaH . kiM cha naayakasyaabhinandaniiyodayasya kasyachitprabhaavaatishaya\- varNane tatpratipakShaaNaaM yaH karuNo rasaH sa pariikShakaaNaaM na vaiklavyamaada\- dhaati pratyuta priityatishayanimittataaM pratipadyata ityatastasya kuNThashakti\- katvaattadvirodhavidhaayino na kashchiddoShaH . tasmaadvaakyaarthiibhuutasya rasasya bhaavasya vaa virodhii rasavirodhiiti vaktuM nyaayyaH\, na tva~Nga\- bhuutasya kasyachit . athavaa vaakyaarthiibhuutasyaapi kasyachitkaruNarasaviShayasya taadR^ishena shR^i~Ngaaravastunaa bha~NgivisheShaashrayeNa saMyojanaM rasaparipoShaayaiva jaayate . yataH prakR^itimadhuraaH padaarthaaH shochaniiyataaM praaptaaH praagavasthaabhaavibhiH saMsmaryamaaNairvilaasairadhikataraM shokaaveshamupajanayanti . yathaa \-\-\- ayaM sa rashanotkarShii piinastanavimardanaH . naabhyuurujaghanasparshii niiviivisraMsanaH karaH .. ityaadau . tadatra tripurayuvatiinaaM shaambhavaH sharaagniraardraaparaadhaH kaamii yathaa vyavaharati sma tathaa vyavahR^itavaanityanenaapi prakaareNaastyeva nirvirodhatvam . tasmaadyathaa yathaa niruupyate tathaa tathaatra doShaabhaavaH . itthaM cha \-\-\- kraamantyaH kShatakomalaa~NguligaladraktaiH sadarbhaaH sthaliiH paadaiH paatitayaavakairiva patadbaaShpaambudhautaananaaH . bhiitaa bhartR^ikaraavalambitakaraastvadvairinaatho.adhunaa daavaagniM parito bhramanti punarapyudyadvivaahaa iva .. ityevamaadiinaaM sarveShaameva nirvirodhatvamavagantavyam . evaM taavadrasaadiinaaM virodhirasaadibhiH samaaveshaasamaaveshayorviShaya\- vibhaago darshitaH .. 20.. idaaniiM teShaamekaprabandhaviniveshane nyaayyo yaH kramastaM pratipaadayitu\- muchyate \-\-\- prasiddhe.api prabandhaanaaM naanaarasanibandhane . eko raso.a~NgiikartavyasteShaamutkarShamichchhataa .. 21.. prabandheShu mahaakaavyaadiShu naaTakaadiShu vaa viprakiirNatayaa~Ngaa~Ngibhaavena bahavo rasaa upanibadhyanta ityatra prasiddhau satyaamapi yaH prabandhaanaaM chhaayaatishayayogamichchhati tena teShaaM rasaanaamanyatamaH kashchidvivakShito raso.a~Ngitvena viniveshayitavya ityayaM yuktataro maargaH .. 21.. nanu rasaantareShu bahuShu praaptaparipoSheShu satsu kathamekasyaa~Ngitaa na virudhyata ityaasha~Nkyedamuchyate \-\-\- rasaantarasamaaveshaH prastutasya rasasya yaH . nopahantya~NgitaaM so.asya sthaayitvenaavabhaasinaH .. 22.. prabandheShu prathamataraM prastutaH san punaH punaranusandhiiyamaanatvena sthaayii yo rasastasya sakalabandhavyaapino rasaantarairantaraalavartibhiH samaavesho yaH sa naa~Ngitaamupahanti . etadevopapaadayitumuchyate \-\-\- kaaryamekaM yathaa vyaapi prabandhasya vidhiiyate . tathaa rasasyaapi vidhau virodho naiva vidyate .. 23.. sandhyaadimayasya prabandhashariirasya yathaa kaaryamekamanuyaayi vyaapakaM kalpyate na cha tatkaaryaantarairna sa~Nkiiryate\, na cha taiH sa~NkiiryamaaNasyaapi tasya praadhaanyamapachiiyate\, tathaiva rasasyaapyekasya sanniveshe kriyamaaNe virodho na kashchit . pratyuta pratyuditavivekaanaamanusandhaanavataaM sachetasaaM tathaavidhe viShaye prahlaadaatishayaH pravartate .. 23.. nanu yeShaaM rasaanaaM parasparaavirodhaH yathaa \-\-\- viirashR^i~NgaarayoH shR^i~Ngaara\- haasyayoH raudrashR^i~Ngaarayorviiraadbhutayorviiraraudrayo raudrakaruNayoH shR^i~Ngaaraadbhuta\- yorvaa tatra bhavatva~Ngaa~NgibhaavaH . teShaaM tu sa kathaM bhavedyeShaaM parasparaM baadhya\- baadhakabhaavaH . yathaa \-\-\- shR^i~NgaarabiibhatsayorviirabhayaanakayoH shaantaraudrayoH shantashR^i~Ngaarayorvaa ityaasha~Nkyedamuchyate \-\-\- avirodhii virodhii vaa raso.a~Ngini rasaantare . paripoShaM na netavyastathaa syaadavirodhitaa .. 24.. a~Ngini rasaantare shR^i~Ngaaraadau prabandhavya~Ngye sati avirodhii virodhii vaa rasaH paripoShaM na netavyaH . tatraavirodhino rasasyaa~NgirasaapekShayaa\- tyantamaadhikyaM na kartavyamityayaM prathamaH paripoShaparihaaraH . utkarSha\- saamye.api tayorvirodhaasambhavaat . yathaa \-\-\- ekato roditi priyaa anyataH samaratuuryanirghoShaH . snehena raNarasena cha bhaTasya dolaayitaM hR^idayam . yathaa vaa \-\-\- kaNThaachchhitvaakShamaalaavalayamiva kare haaramaavartayantii kR^itvaa parya~NkabandhaM viShadharapatinaa mekhalaayaa guNena . mithyaamantraabhijaapasphuradadharapuTavya~njitaavyaktahaasaa devii sandhyaabhyasuuyaahasitapashupatistatra dR^iShTaa tu vo.avyaat .. ityatra . a~NgirasaviruddhaanaaM vyabhichaariNaaM praachuryeNaaniveshanam\, niveshane vaa kShipramevaa~NgirasavyabhichaaryanuvR^ittiriti dvitiiyaH . a~Ngatvena punaH punaH pratyavekShaa paripoShaM niiyamaanasyaapya~Ngabhuutasya rasasyeti tR^itiiyaH . anayaa dishaanye.api prakaaraa utprekShaNiiyaaH . virodhinastu rasasyaa~NgirasaapekShayaa kasyachinnyuunataa sampaadaniiyaa . yathaa shaante.a~Ngini shR^i~Ngaarasya shR^i~Ngaare vaa shaantasya . paripoSharahitasya rasasya kathaM rasatvamiti chet \-\-\- uktamatraa~NgirasaapekShayeti . a~Ngino hi rasasya yaavaan paripoShastaavaa.nstasya na kartavyaH\, svatastu sambhavii paripoShaH kena vaaryate . etachchaapekShikaM prakarShayogitvamekasya rasasya bahuraseShu prabandheShu rasaanaama~Ngaa~NgibhaavamanabhyupagachchhataapyashakyapratikShepa\- mityanena prakaareNaavirodhinaaM virodhinaaM cha rasaanaama~Ngaa~Ngibhaavena samaaveshe prabandheShu syaadavirodhaH . etachcha sarvaM yeShaaM raso rasaantarasya vyabhichaarii\- bhavati iti darshanaM tanmatenochyate . mataantare.api rasaanaaM sthaayino bhaavaa upachaaraadrasashabdenoktaasteShaama~NgatvaM nirvirodhameva .. 24.. evamavirodhinaaM virodhinaaM cha prabandhasthenaa~Nginaa rasena samaaveshe saadhaaraNamavirodhopaayaM pratipaadyedaaniiM virodhiviShayameva taM pratipaada\- yitumidamuchyate \-\-\- viruddhaikaashrayo yastu virodhii sthaayino bhavet . sa vibhinnaashrayaH kaaryastasya poShe.apyadoShataa .. 25.. ekaadhikaraNyavirodhii nairantaryavirodhii cheti dvividho virodhii . tatra prabandhasthena sthaayinaa~Nginaa rasenauchityaapekShayaa viruddhaikaashrayo yo virodhii yathaa viireNa bhayaanakaH sa vibhinnaashrayaH kaaryaH . tasya viirasya ya aashrayaH kathaanaayakastadvipakShaviShaye sanniveshayitavyaH . tathaa sati cha tasya virodhino.api yaH paripoShaH sa nirdoShaH . vipakSha\- viShaye hi bhayaatishayavarNane naayakasya nayaparaakramaadisampatsutaraamu\- ddyotitaa bhavati . etachcha madiiye.arjunacharite.arjunasya paataalaavataraNa\- prasa~Nge vaishadyena pradarshitam . evamaikaadhikaraNyavirodhinaH prabandhasthena sthaayinaa rasenaa~Ngabhaava\- gamane nirvirodhatvaM yathaa tathaa taddarshitam . dvitiiyasya tu tatpratipaada\- yitumuchyate \-\-\- ekaashrayatve nirdoSho nairantarye virodhavaan . rasaantaravyavadhinaa raso vya~NgyaH sumedhasaa .. 26.. yaH punarekaadhikaraNatve nirvirodho nairantarye tu virodhii sa rasaanta\- ravyavadhaanena prabandhe niveshayitavyaH . yathaa shaantashR^i~Ngaarau naagaanande niveshitau . shaantashcha tR^iShNaakShayasukhasya yaH paripoShastallakShaNo rasaH pratiiyata eva . tathaa choktam \-\-\- yachcha kaamasukhaM loke yachcha divyaM mahatsukham . tR^iShNaakShayasukhasyaite naarhataH ShoDashiiM kalaam .. yadi naama sarvajanaanubhavagocharataa tasya naasti naitaavataasaa\- valokasaamaanyamahaanubhaavachittavR^ittivisheShaH pratikSheptuM shakyaH . na cha viire tasyaantarbhaavaH kartuM yuktaH . tasyaabhimaanamayatvena vyavasthaapanaat . asya chaaha~Nkaaraprashamaikaruupatayaa sthiteH . tayoshchaivaMvidhavisheShasadbhaave.api yadyaikyaM parikalpyate tadviiraraudrayorapi tathaa prasa~NgaH . dayaaviiraadiinaaM cha chittavR^ittivisheShaaNaaM sarvaakaaramaha~Nkaararahitatvena shaantarasaprabhedatvam\, itarathaa tu viiraprabhedatvamiti vyavasthaapyamaane na kashchidvirodhaH . tadevamasti shaanto rasaH . tasya chaaviruddharasavyavadhaanena prabandhe virodhi\- rasasamaaveshe satyapi nirvirodhatvam . yathaa pradarshite viShaye . etadeva sthiriikartumidamuchyate \-\-\- rasaantaraantaritayorekavaakyasthayorapi . nivartate hi rasayoH samaaveshe virodhitaa .. 27.. rasaantaravyavahitayorekaprabandhasthayorvirodhitaa nivartata ityatra na kaachidbhraantiH . yasmaadekavaakyasthayorapi rasayoruktayaa niityaa viruddhataa nivartate . yathaa \-\-\- bhuureNudigdhaannavapaarijaatamaalaarajovaasitabaahumadhyaaH . gaaDhaM shivaabhiH parirabhyamaaNaansuraa~NganaashliShTabhujaantaraalaaH .. sashoNitaiH kravyabhujaaM sphuradbhiH pakShaiH khagaanaamupaviijyamaanaan . saMviijitaashchandanavaarisekaiH sugandhibhiH kalpalataadukuulaiH .. vimaanaparya~Nkatale niShaNNaaH kutuuhalaaviShTatayaa tadaaniim . nirdishyamaanaa.nllalanaa~NguliibhirviiraaH svadehaan patitaanapashyan .. ityaadau . atra hi shR^i~Ngaarabiibhatsayostada~Ngayorvaa viirarasavyavadhaanena samaavesho na virodhii . virodhamavirodhaM cha sarvatretthaM niruupayet . visheShatastu shR^i~Ngaare sukumaaratamaa hyasau .. 28.. yathoktalakShaNaanusaareNa virodhaavirodhau sarveShu raseShu prabandhe.anyatra cha niruupayetsahR^idayaH\; visheShatastu shR^i~Ngaare . sa hi ratiparipoShaatmakatvaad rateshcha svalpenaapi nimittena bha~NgasambhavaatsukumaaratamaH sarvebhyo rasebhyo manaagapi virodhisamaaveshaM na sahate . avadhaanaatishayavaan rase tatraiva satkaviH . bhavettasmin pramaado hi jhaTityevopalakShyate .. 29.. tatraiva cha rase sarvebhyo.api rasebhyaH saukumaaryaatishayayogini kaviravadhaanavaan prayatnavaan syaat . tatra hi pramaadyatastasya sahR^idayamadhye kShipramevaavaj~naanaviShayataa bhavati . shR^i~Ngaararaso hi saMsaariNaaM niyamenaa\- nubhavaviShayatvaat sarvarasebhyaH kamaniiyatayaa pradhaanabhuutaH . evaM cha sati \-\-\- vineyaanunmukhiikartuM kaavyashobhaarthameva vaa . tadviruddharasasparshastada~NgaanaaM na duShyati .. 30.. shR^i~NgaaraviruddharasasparshaH shR^i~Ngaaraa~NgaanaaM yaH sa na kevalamavirodhalakSha\- Nayoge sati na duShyati yaavadvineyaanunmukhiikartuM kaavyashobhaarthameva vaa kriyamaaNo na duShyati . shR^i~Ngaararasaa~NgairunmukhiikR^itaaH santo hi vineyaaH sukhaM vinayopadeshaan gR^ihNanti . sadaachaaropadesharuupaa hi naaTakaadigoShThii vineyajanahitaarthameva munibhiravataaritaa . kiM cha shR^i~Ngaarasya sakalajanamanoharaabhiraamatvaattada~NgasamaaveshaH kaavye shobhaatishayaM puShyatiityanenaapi prakaareNa virodhini rase shR^i~Ngaaraa\- ~Ngasamaavesho na virodhii . tatashcha \-\-\- satyaM manoramaa raamaaH satyaM ramyaa vibhuutayaH . kiM tu mattaa~Nganaapaa~Ngabha~NgalolaM hi jiivitam .. ityaadiShu naasti rasavirodhadoShaH . vij~naayetthaM rasaadiinaamavirodhavirodhayoH . viShayaM sukaviH kaavyaM kurvanmuhyati na kvachit .. 31.. itthamanenaanantaroktena prakaareNa rasaadiinaaM rasabhaavatadaabhaasaanaaM parasparaM virodhasyaavirodhasya cha viShayaM vij~naaya sukaviH kaavyaviShaye pratibhaatishayayuktaH kaavyaM kurvanna kvachinmuhyati . evaM rasaadiShu virodhaavirodhaniruupaNasyopayogitvaM pratipaadya vya~njakavaachyavaachakaniruupaNasyaapi tadviShayasya tatpratipaadyate \-\-\- vaachyaanaaM vaachakaanaaM cha yadauchityena yojanam . rasaadiviShayeNaitatkarma mukhyaM mahaakaveH .. 32.. vaachyaanaamitivR^ittavisheShaaNaaM vaachakaanaaM cha tadviShayaaNaaM rasaadi\- viShayeNauchityena yadyojanametanmahaakavermukhyaM karma . ayameva hi mahaaka\- vermukhyo vyaapaaro yadrasaadiinaameva mukhyatayaa kaavyaarthiikR^itya tadvyaktya\- nuguNatvena shabdaanaamarthaanaaM chopanibandhanam . etachcha rasaaditaatparyeNa kaavyanibandhanaM bharataadaavapi suprasiddha\- meveti pratipaadayitumaaha \-\-\- rasaadyanuguNatvena vyavahaaro.arthashabdayoH . auchityavaanyastaa etaa vR^ittayo dvividhaaH sthitaaH .. 33.. vyavahaaro hi vR^ittirityuchyate . tatra rasaanuguNa auchityavaan vaachyaashrayo yo vyavahaarastaa etaaH kaishikyaadyaa vR^ittayaH . vaachakaashrayaa\- shchopanaagarikaadyaaH . vR^ittayo hi rasaaditaatparyeNa sa.nniveshitaaH kaamapi naaTyasya kaavyasya cha chhaayaamaavahanti . rasaadayo hi dvayorapi tayorjiivabhuutaaH . itivR^ittaadi tu shariirabhuutameva . atra kechidaahuH \-\-\- \' guNaguNivyavahaaro rasaadiinaamitivR^ittaadibhiH saha yuktaH\, na tu jiivashariiravyavahaaraH . rasaadimayaM hi vaachyaM pratibhaasate na tu rasaadibhiH pR^ithagbhuutam\' iti . atrochyate \-\-\- yadi rasaadimayameva vaachyaM yathaa gauratvamayaM shariiram . evaM sati yathaa shariire pratibhaasamaane niyamenaiva gauratvaM pratibhaasate sarvasya tathaa vaachyena sahaiva rasaadayo.api sahR^idayasyaasahR^idayasya cha pratibhaaseran . na chaivam\; tathaa chaitatpratipaadi\- tameva prathamoddyote . syaanmatam \; ratnaanaamiva jaatyatvaM pratipattR^ivisheShataH saMvedyaM vaachyaanaaM rasaadiruupatvamiti . naivam \; yato yathaa jaatyatvena pratibhaasamaane ratne ratnasvaruupaanatiriktatvameva tasya lakShyate tathaa rasaadiinaamapi vibhaavaa\- nubhaavaadiruupavaachyaavyatiriktatvameva lakShyeta . na chaivam\; na hi vibhaavaanubhaavavyabhichaariNa eva rasaa iti kasyachidavagamaH . ata eva cha vibhaavaadipratiityavinaabhaavinii rasaadiinaaM pratiitiriti tatpratiityoH kaaryakaaraNabhaavena vyavasthaanaatkramo.avashyambhaavii . sa tu laaghavaanna prakaashyate \'ityalakShyakramaa eva santo vya~Ngyaa rasaadayaH\' ityuktam . nanu shabda eva prakaraNaadyavachchhinno vaachyavya~NgyayoH samameva pratiitimupajanayatiiti kiM tatra kramakalpanayaa . na hi shabdasya vaachya\- pratiitiparaamarsha eva vya~njakatve nibandhanam . tathaa hi giitaadishabdebhyo\- .api rasaabhivyaktirasti . na cha teShaamantaraa vaachyaparaamarshaH . atraapi bruumaH \-\-\- prakaraNaadyavachchhedena vya~njakatvaM shabdaanaamityanumatamevaitadasmaa\- kam . kiM tu tadvya~njakatvaM teShaaM kadaachitsvaruupavisheShanibandhanaM kadaachi\- dvaachakashaktinibandhanam . tatra yeShaaM vaachakashaktinibandhanaM teShaaM yadi vaachyapratiitimantareNaiva svaruupapratiityaa niShpannaM tadbhavenna tarhi vaachaka\- shaktinibandhanam . atha tannibandhanaM tanniyamenaiva vaachyavaachakabhaava\- pratiityuttarakaalatvaM vya~NgyapratiiteH praaptameva . sa tu kramo yadi laaghavaanna lakShyate tatkiM kriyate . yadi cha vaachyapratiitimantareNaiva prakaraNaadyavachchhinnashabdamaatrasaadhyaa rasaadipratiitiH syaattadanavadhaaritaprakaraNaanaaM vaachyavaachakabhaave cha svayamavyutpannaanaaM pratipattR^INaaM kaavyamaatrashravaNaadevaasau bhavet . sahabhaave cha vaachyapratiite\- ranupayogaH\, upayoge vaa na sahabhaavaH . yeShaamapi svaruupavisheShapratiiti\- nimittaM vya~njakatvaM yathaa giitaadishabdaanaaM teShaamapi svaruupapratiitervya~Ngya\- pratiiteshcha niyamabhaavii kramaH . tattu shabdasya kriyaapaurvaaparyamananyasaadhya\- tatphalaghaTanaasvaashubhaaviniiShu vaachyenaavirodhinyabhidheyaantaravilakShaNe rasaadau na pratiiyate . kvachittu lakShyata eva . yathaanuraNanaruupavya~NgyapratiitiShu . tatraapi kathamiti cheduchyate \-\-\- arthashaktimuulaanuraNanaruupavya~Ngye dhvanau taavada\- bhidheyasya tatsaamarthyaakShiptasya chaarthasyaabhidheyaantaravilakShaNatayaatyanta\- vilakShaNe ye pratiitii tayorashakyanihnavo nimittanimittibhaava iti sphuTameva tatra paurvaaparyam . yathaa prathamoddyote pratiiyamaanaarthasiddhyartha\- mudaahR^itaasu gaathaasu . tathaavidhe cha viShaye vaachyavya~Ngyayoratyanta\- vilakShaNatvaadyaiva ekasya pratiitiH saivetarasyeti na shakyate vaktum . shabdashaktimuulaanuraNanaruupavya~Ngye tu dhvanau \-\-\- gaavo vaH paavanaanaaM paramaparimitaaM priitimutpaadayantu ityaadaavarthadvayapratiitau shaabdyaamarthadvayasyopamaanopameyabhaavapratiiti\- rupamaavaachakapadavirahe satyarthasaamarthyaadaakShipteti\, tatraapi sulakShamabhidheya\- vya~Ngyaala~NkaarapratiityoH paurvaaparyam . padaprakaashashabdashaktimuulaanuraNanaruupavya~Ngye.api dhvanau visheShaNapada\- syobhayaarthasambandhayogyasya yojakaM padamantareNa yojanamashaabdamapyarthaa\- davasthitamityatraapi puurvavadabhidheyatatsaamarthyaakShiptaala~NkaaramaatrapratiityoH susthitameva paurvaaparyam . aarthyapi cha pratipattistathaavidhe viShaye ubhayaarthasambandhayogyashabdasaamarthyaprasaaviteti shabdashaktimuulaa kalpyate . avivakShitavaachyasya tu dhvaneH prasiddhasvaviShayavaimukhyapratiitipuurvakamevaarthaa\- ntaraprakaashanamiti niyamabhaavii kramaH . tatraavivakShitavaachyatvaadeva vaachyena saha vya~Ngyasya kramapratiitivichaaro na kR^itaH . tasmaadabhidhaanaabhidheyapratiityoriva vaachyavya~Ngyapratiityornimittani\- mittibhaavaanniyamabhaavii kramaH . sa tuuktayuktyaa kvachillakShyate kvachinna lakShyate . tadevaM vya~njakamukhena dhvaniprakaareShu niruupiteShu kashchidbruuyaat \-\-\- kimidaM vya~njakatvaM naama vya~Ngyaarthaprakaashanam \, na hi vya~njakatvaM vya~NgyatvaM chaarthasya vya~njakasiddhyadhiinaM vya~Ngyatvam\, vya~NgyaapekShayaa cha vya~njakatvasiddhirityanyonyasaMshrayaadavyavasthaanam . nanu vaachyavyati\- riktasya vya~Ngyasya siddhiH praageva pratipaaditaa tatsiddhyadhiinaa cha vya~njakasiddhiriti kaH paryanuyogaavasaraH . satyamevaitat\; praaguktayukti\- bhirvaachyavyatiriktasya vastunaH siddhiH kR^itaa\, sa tvartho vya~Ngyatayaiva kasmaadvyapadishyate yatra cha praadhaanyenaanavasthaanaM tatra vaachyatayaivaasau vyapadeShTuM yuktaH\, tatparatvaadvaakyasya . atashcha tatprakaashino vaakyasya vaachakatvameva vyaapaaraH . kiM tasya vyaapaaraantarakalpanayaa \? tasmaa\- ttaatparyaviShayo yo.arthaH sa taavanmukhyatayaa vaachyaH . yaa tvantaraa tathaavidhe viShaye vaachyaantarapratiitiH saa tatpratiiterupaayamaatraM padaarthapratii\- tiriva vaakyaarthapratiiteH . atrochyate \-\-\- yatra shabdaH svaarthamabhidadhaano.arthaantaramavagamayati tatra yattasya svaarthaabhidhaayitvaM yachcha tadarthaantaraavagamahetutvaM tayoravisheSho visheSho vaa . na taavadavisheShaH\; yasmaattau dvau vyaapaarau bhinnaviShayau bhinnaruupau cha pratiiyete eva . tathaahi vaachakatvalakShaNo vyaapaaraH shabdasya svaarthaviShayaH gamakatvalakShaNastvarthaantaraviShayaH . na cha svaparavyavahaaro vaachyavya~NgyayorapahnotuM shakyaH\, ekasya sambandhitvena pratiiteraparasya sambandhisambandhitvena . vaachyo hyarthaH saakShaachchhabdasya sambandhii taditarastvabhidheyasaamarthyaakShiptaH sambandhisambandhii . yadi cha svasambandhitvaM saakShaattasya syaattadaarthaantaratvavyavahaara eva na syaat . tasmaadviShayabhedastaavattayorvyaapaarayoH suprasiddhaH . ruupabhedo.api prasiddha eva . na hi yaivaabhidhaanashaktiH saivaavagamanashaktiH . avaachakasyaapi giitashabdaade rasaadilakShaNaarthaavagamadarshanaat . ashabdasyaapi cheShTaaderartha\- visheShaprakaashanaprasiddheH . tathaa hi \'vriiDaayogaannatavadanayaa\' ityaadishloke cheShTaavisheShaH sukavinaarthaprakaashanahetuH pradarshita eva . tasmaadbhinnaviShaya\- tvaadbhinnaruupatvaachcha svaarthaabhidhaayitvamarthaantaraavagamahetutvaM cha shabdasya yattayoH spaShTa eva bhedaH . visheShashchenna tarhiidaaniimavagamanasyaabhidheyasaa\- marthyaakShiptasyaarthaantarasya vaachyatvavyapadeshyataa . shabdavyaapaaragocharatvaM tu tasyaasmaabhiriShyata eva\, tattu vya~Ngyatvenaiva na vaachyatvena . prasiddhaa\- bhidhaanaantarasambandhayogyatvena cha tasyaarthaantarasya pratiiteH shabdaanta\- reNa svaarthaabhidhaayinaa yadviShayiikaraNaM tatra prakaashanoktireva yuktaa . na cha padaarthavaakyaarthanyaayo vaachyavya~NgyayoH . yataH padaarthapratii\- tirasatyaiveti kaishchidvidvadbhiraasthitam . yairapyasatyatvamasyaa naabhyupeyate tairvaakyaarthapadaarthayorghaTatadupaadaanakaaraNanyaayo.abhyupagantavyaH . yathaahi ghaTe niShpanne tadupaadaanakaaraNaanaaM na pR^ithagupalambhastathaiva vaakye tadarthe vaa pratiite padatadarthaanaaM teShaaM tadaa vibhaktatayopalambhe vaakyaarthabuddhireva duuriibhavet. na tveSha vaachyavya~NgyayornyaayaH\, na hi vya~Ngye pratiiyamaane vaachyabuddhirduuriibhavati\, vaachyaavabhaasaavinaabhaavena tasya prakaashanaat . tasmaad ghaTapradiipanyaayastayoH\, yathaiva hi pradiipadvaareNa ghaTapratiitaavutpannaa\- yaaM na pradiipaprakaasho nivartate tadvya~Ngyapratiitau vaachyaavabhaasaH . yattu prathamoddyote \'yathaa padaarthadvaareNa\' ityaadyuktaM tadupaayatvamaatraatsaamya\- vivakShayaa . nanvevaM yugapadarthadvayayogitvaM vaakyasya praaptaM tadbhaave cha tasya vaa\- kyataiva vighaTate\, tasyaa aikaarthyalakShaNatvaat \; naiSha doShaH \; guNapradhaanabhaa\- vena tayorvyavasthaanaat . vya~Ngyasya hi kvachitpraadhaanyaM vaachyasyopasa\- rjanabhaavaH kvachidvaachyasya praadhaanyamaparasya guNabhaavaH . tatra vya~Ngyapraa\- dhaanye dhvanirityuktameva \; vaachyapraadhaanye tu prakaaraantaraM nirdekShyate . tasmaat sthitametat \-\-\- vya~Ngyaparatve.api kaavyasya na vya~Ngyasyaabhidhe\- yatvamapi tu vya~Ngyatvameva . kiM cha vya~Ngyasya praadhaanyenaavivakShaayaaM vaachyatvaM taavadbhavadbhirnaa\- bhyupagantavyamatatparatvaachchhabdasya . tadasti taavadvya~NgyaH shabdaanaaM kashchi\- dviShaya iti . yatraapi tasya praadhaanyaM tatraapi kimiti tasya svaruupama\- pahnuuyate . evaM taavadvaachakatvaadanyadeva vya~njakatvam \; itashcha vaachakatvaa\- dvya~njakatvasyaanyatvaM yadvaachakatvaM shabdaikaashrayamitarattu shabdaashrayamarthaashrayaM cha shabdaarthayordvayorapi vya~njakatvasya pratipaaditatvaat . guNavR^ittistuupachaareNa lakShaNayaa chobhayaashrayaapi bhavati . kintu tato.api vya~njakatvaM svaruupato viShayatashcha bhidyate . ruupabhedastaavadayam \-\- yadamukhyatayaa vyaapaaro guNavR^ittiH prasiddhaa . vya~njakatvaM tu mukhyatayaiva shabdasya vyaapaaraH . na hyarthaadvya~Ngyatrayapratiitiryaa tasyaa amukhyatvaM manaagapi lakShyate . ayaM chaanyaH svaruupabhedaH \-\-\- yadguNavR^ittiramukhyatvena vyavasthitaM vaacha\- katvamevochyate . vya~njakatvaM tu vaachakatvaadatyantaM vibhinnameva . etachcha pratipaaditam . ayaM chaaparo ruupabhedo yadguNavR^ittau yadaartho.arthaantaramupala\- kShayati tadopalakShaNiiyaarthaatmanaa pariNata evaasau sampadyate . yathaa \' ga~Ngaa\- yaaM ghoShaH\' ityaadau . vya~njakatvamaarge tu yadaartho.arthaantaraM dyotayati tadaa svaruupaM prakaashayannevaasaavanyasya prakaashakaH pratiiyate pradiipavat . yathaa \-\-\- \'liilaakamalapatraaNi gaNayaamaasa paarvatii\' ityaadau . yadi cha yatraati\- raskR^itasvapratiitirartho.arthaantaraM lakShayati tatra lakShaNaavyavahaaraH kriyate\, ta\- devaM sati lakShaNaiva mukhyaH shabdavyaapaara iti praaptam . yasmaatpraayeNa vaakyaanaaM vaachyavyatiriktataatparyaviShayaarthaavabhaasitvam . nanu tvatpakShe.api yadaartho vya~NgyatrayaM prakaashayati tadaa shabdasya kiidR^isho vyaapaaraH . uchyate \-\-\- prakaraNaadyavachchhinnashabdavashenaivaarthasya tathaa\- vidhaM vya~njakatvamiti shabdasya tatropayogaH kathamapahnuuyate . viShayabhedo.api guNavR^ittivya~njakatvayoH spaShTa eva . yato vya~njakatvasya rasaadayo.ala ~NkaaravisheShaa vya~NgyaruupaavachchhinnaM vastu cheti trayaM viShayaH . tatra rasaadi\- pratiitirguNavR^ittiriti na kenachiduchyate na cha shakyate vaktum . vya~Ngyaa\- la~Nkaarapratiitirapi tathaiva . vastuchaarutvapratiitaye svashabdaanabhidheyatvena yatpratipipaadayitumiShyate tadvya~Ngyam . tachcha na sarvaM guNavR^itterviShayaH prasiddhyanurodhaabhyaamapi gauNaanaaM shabdaanaaM prayogadarshanaat . tathoktaM praak . yadapi cha guNavR^itterviShayastadapi cha vya~njakatvaanupraveshena . tasmaa\- dguNavR^itterapi vya~njakatvasyaatyantavilakShaNatvam . vaachakatvaguNavR^ittivi\- lakShaNasyaapi cha tasya tadubhayaashrayatvena vyavasthaanam . vya~njakatvaM hi kvachidvaachakatvaashrayeNa vyavatiShThate\, yathaa vivakShitaa\- nyaparavaachye dhvanau . kvachittu guNavR^ittyaashrayeNa yathaa avivakShitavaachye dhvanau . tadubhayaashrayatvapratipaadanaayaiva cha dhvaneH prathamataraM dvau prabhedaavupa\- nyastau . tadubhayaashritatvaachcha tadekaruupatvaM tasya na shakyate vaktum . yasmaanna tadvaachakatvaikaruupameva\, kvachillakShaNaashrayeNa vR^itteH . na cha lakShaNai\- karuupamevaanyatra vaachakatvaashrayeNa vyavasthaanaat . na chobhayadharmatvenaiva tadekaikaruupaM na bhavati . yaavadvaachakatvalakShaNaadiruuparahitashabdadharmatvenaa\- pi . tathaahi giitadhvaniinaamapi vya~njakatvamasti rasaadiviShayam . na cha teShaaM vaachakatvaM lakShaNaa vaa katha~nchillakShyate . shabdaadanyatraapi viShaye vya\- ~njakatvasya darshanaadvaachakatvaadishabdadharmaprakaaratvamayuktaM vaktum . yadi cha vaachakatvalakShaNaadiinaaM shabdaprakaaraaNaaM prasiddhaprakaaravilakShaNatve.api vya~nja\- katvaM prakaaratvena parikalpyate tachchhabdasyaiva prakaaratvena kasmaanna parika\- lpyate . tadevaM shaabde vyavahaare trayaH prakaaraaH \-\-\- vaachakatvaM guNavR^ittirvya\- ~njakatvaM cha . tatra vya~njakatve yadaa vya~NgyapraadhaanyaM tadaa dhvaniH\, tasya chaavivakShitavaachyo vivakShitaanyaparavaachyashcheti dvau prabhedaavanukraantau prathamataraM tau savistaraM nirNiitau . anyo bruuyaat \-\-\- nanu vivakShitaanyaparavaachye dhvanau guNavR^ittitaa naastiiti yaduchyate tadyuktam . yasmaadvaachyavaachakapratiitipuurvikaa yatraarthaa\- ntarapratipattistatra kathaM guNavR^ittivyavahaaraH\, na hi guNavR^ittau yadaa nimi\- ttena kenachidviShayaantare shabda aaropyate atyantatiraskR^itasvaarthaH yathaa \-\- \'agnirmaaNavakaH\' ityaadau\, yadaa vaa svaarthamaMshenaaparityaja.nstatsambandhadvaa\- reNa viShayaantaramaakraamati\, yathaa \' ga~NgaayaaM ghoShaH\' ityaadau . tadaavi\- vakShitavaachyatvamupapadyate . ata eva cha vivakShitaanyaparavaachye dhvanau vaa\- chyavaachakayordvayorapi svaruupapratiitirarthaavagamanaM cha dR^ishyata iti vya~nja\- katvavyavahaaro yuktyanurodhii . svaruupaM prakaashayanneva paraavabhaasako vya\- ~njaka ityuchyate\, tathaavidhe viShaye vaachakatvasyaiva vya~njakatvamiti guNa\- vR^ittivyavahaaro niyamenaiva na shakyate kartum . avivakShitavaachyastu dhvanirguNavR^itteH kathaM bhidyate . tasya prabhedadvaye guNavR^ittiprabhedadvayaruupataa lakShyata eva yataH . ayamapi na doShaH . yasmaadavivakShitavaachyo dhvanirguNavR^ittimaargaashrayo.api bhavati na tu guNavR^ittiruupa eva . guNavR^ittirhi vya~njakatvashuunyaapi dR^ishyate . vya~njakatvaM cha yathoktachaarutvahetuM vya~NgyaM vinaa na vyavatiShThate . guNavR^ittistu vaachyadharmaashrayeNaiva vya~NgyamaatraashrayeNa chaabhe\- dopachaararuupaa sambhavati\, yathaa \-\-\- tiikShNatvaadagnirmaaNavakaH\, aahlaada\- katvaachchandra evaasyaa mukhamityaadau . yathaa cha \'priye jane naasti puna\- ruktam\' ityaadau . yaapi lakShaNaruupaguNavR^ittiH saapyupalakShaNiiyaarthasaMba\- ndhamaatraashrayeNa chaaruruupavya~NgyapratiitiM vinaapi sambhavatyeva\, yathaa \-\-\- ma~nchaaH kroshantiityaadau viShaye . yatra tu saa chaaruruupavya~Ngyapratiitihetustatraapi vya~njakatvaanupraveshe\- naiva vaachakatvavat . asambhavinaa chaarthena yatra vyavahaaraH\, yathaa \-\-\- \'suvarNapuShpaaM pR^ithiviim\' ityaadau tatra chaaruruupavya~Ngyapratiitireva prayoji\- keti tathaavidhe.api viShaye guNavR^ittau satyaamapi dhvanivyavahaara eva yuktyanurodhii . tasmaadavivakShitavaachye dhvanau dvayorapi prabhedayorvya~nja\- katvavisheShaavishiShTaa guNavR^ittirna tu tadekaruupaa sahR^idayahR^idayaahlaadinii pratiiyamaanaa pratiitihetutvaadviShayaantare tadruupashuunyaayaa darshanaat . etachcha sarvaM praaksuuchitamapi sphuTatarapratiitaye punaruktam . api cha vya~njakatvalakShaNo yaH shabdaarthayordharmaH sa prasiddhasamba\- ndhaanurodhiiti na kasyachidvimativiShayataamarhati . shabdaarthayorhi prasiddho yaH sambandho vaachyavaachakabhaavaakhyastamanurundhaana eva vya~njakatvalakShaNo vyaapaaraH saamagryantarasambandhaadaupaadhikaH pravartate . ata eva vaachaka\- tvaattasya visheShaH . vaachakatvaM hi shabdavisheShasya niyata aatmaa vyu\- tpattikaalaadaarabhya tadavinaabhaavena tasya prasiddhatvaat . sa tvaniyataH\, aupaadhikatvaat . prakaraNaadyavachchhedena tasya pratiiteritarathaa tvapratiiteH . nanu yadyaniyatastatkiM tasya svaruupapariikShayaa . naiSha doShaH \; yataH shabdaatmani tasyaaniyatatvam\, na tu sve viShaye vya~NgyalakShaNe . li~Nga\- tvanyaayashchaasya vya~njakabhaavasya lakShyate\, yathaa li~NgatvamaashrayeShvaniyataa\- vabhaasam\, ichchhaadhiinatvaat \; svaviShayaavyabhichaari cha . tathaivedaM yathaa darshitaM vya~njakatvam . shabdaatmanyaniyatatvaadeva cha tasya vaachakatvapra\- kaarataa na shakyaa kalpayitum . yadi hi vaachakatvaprakaarataa tasya bhavettachchhabdaatmani niyatataapi syaadvaachakatvavat . sa cha tathaavidha aupaadhiko dharmaH shabdaanaamautpattikashabdaarthasambandhavaadinaa vaakyatattva\- vidaa pauruShaapauruSheyayorvaakyayorvisheShamabhidadhataa niyamenaabhyupagantavyaH\, tadanabhyupagame hi tasya shabdaarthasambandhanityatve satyapyapauruSheyapauruShe\- yayorvaakyayorarthapratipaadane nirvisheShatvaM syaat . tadabhyupagame tu pauru\- SheyaaNaaM vaakyaanaaM puruShechchhaanuvidhaanasamaaropitaupaadhikavyaapaaraantaraaNaaM satyapi svaabhidheyasambandhaaparityaage mithyaarthataapi bhavet . dR^ishyate hi bhaavaanaamaparityaktasvasvabhaavaanaamapi saamagryantara\- sampaatasampaaditaupaadhikavyaapaaraantaraaNaaM viruddhakriyatvam . tathaa hi \-\- himamayuukhaprabhR^itiinaaM nirvaapitasakalajiivalokaM shiitalatvamudvahataameva priyaavirahadahanadahyamaanamaanasairjanairaalokyamaanaanaaM sataaM santaapakaaritvaM prasiddhameva . tasmaatpauruSheyaaNaaM vaakyaanaaM satyapi naisargike.arthasambandhe mithyaarthatvaM samarthayitumichchhataa vaachakatvavyatiriktaM ki.nchidruupamaupaadhikaM vyaktamevaabhidhaaniiyam . tachcha vya~njakatvaadR^ite naanyat . vya~NgyaprakaashanaM hi vya~njakatvam . pauruSheyaaNi cha vaakyaani praadhaanyena puruShaabhipraaya\- meva prakaashayanti . sa cha vya~Ngya eva na tvabhidheyaH\, tena sahaabhidhaana\- sya vaachyavaachakabhaavalakShaNasambandhaabhaavaat . nanvanena nyaayena sarveShaa\- meva laukikaanaaM vaakyaanaaM dhvanivyavahaaraH prasaktaH . sarveShaamapyanena nyaayena vya~njakatvaat . satyametat\; kiM tu vaktrabhipraayaprakaashanena yad vya~njakatvaM tatsarveShaameva laukikaanaaM vaakyaanaamavishiShTam . tattu vaachakatvaanna bhidyate vya~Ngyam hi tatra naantariiyakatayaa vyavasthitam . na tu vivakShitatvena . yasya tu vivakShitatvena vya~Ngyasya sthitiH tadvya~njakatvaM dhvanivyavahaarasya prayojakam . yattvabhipraayavisheSharuupaM vya~NgyaM shabdaarthaabhyaaM prakaashate tadbhavati vivakShitaM taatparyeNa prakaashyamaanaM sat . kintu tadeva kevalamaparimitavi\- Shayasya dhvanivyavahaarasya na prayojakamavyaapakatvaat . tathaa darshitabheda\- trayaruupaM taatparyeNa dyotyamaanamabhipraayaruupamanabhipraayaruupaM cha sarvameva dhvanivyavahaarasya prayojakamiti yathoktavya~njaktvavisheShe dhvanilakShaNe naativyaaptirna chaavyaaptiH . tasmaadvaakyatattvavidaaM matena taavadvya~njaka\- tvalakShaNaH shaabdo vyaapaaro na virodhii pratyutaanuguNa eva lakShyate . parinishchitanirapabhraMshashabdabrahmaNaaM vipashchitaaM matamaashrityaiva pravR^itto.ayaM dhvanivyavahaara iti taiH saha kiM virodhaavirodhau chintyete . kR^itrima\- shabdaarthasambandhavaadinaaM tu yuktividaamanubhavasiddha evaayaM vya~njakabhaavaH shabdaanaamarthaantaraaNaamivaavirodhashcheti na pratikShepyapadaviimavatarati . vaachakatve hi taarkikaaNaaM vipratipattayaH pravartantaam\, kimidaM svaa\- bhaavikaM shabdaanaamaahosvitsaamayikamityaadyaaH . vya~njakatve tu tatpR^i\- ShThabhaavini bhaavaantarasaadhaaraNe lokaprasiddha evaanugamyamaane ko vima\- tiinaamavasaraH . alaukike hyarthe taarkikaaNaaM vimatayo nikhilaaH prava\- rtante na tu laukike . na hi niilamadhuraadiShvasheShalokendriyagochare baadhaarahite tattve parasparaM vipratipannaa dR^ishyante . na hi baadhaarahitaM niilaM niilamiti bruvannapareNa pratiShidhyate naitanniilaM piitametaditi . tathaiva vya~njakatvaM vaachakaanaaM shabdaanaamavaachakaanaaM cha giitadhvaniinaama\- shabdaruupaaNaaM cha cheShTaadiinaaM yatsarveShaamanubhavasiddhameva tatkenaapahnuuyate . ashabdamarthaM ramaNiiyaM hi suuchayanto vyaahaaraastathaa vyaapaaraa nibaddhaa\- shchaanibaddhaashcha vidagdhapariShatsu vividhaa vibhaavyante . taanupahaasyataa\- maatmanaH pariharan ko.atisandadhiita sachetaaH . bruuyaat\, astyatisandhaa\- naavasaraH vya~njakatvaM shabdaanaaM gamakatvaM tachcha li~Ngatvamatashcha vya~Ngya\- pratiitirli~Ngipratiitireveti li~Ngili~Ngabhaava eva teShaaM vya~Ngyavya~njakabhaavo naaparaH kashchit . atashchaitadavashyameva boddhavyaM yasmaadvaktrabhipraayaapekShayaa vya~njakatvamidaaniimeva tvayaa pratipaaditaM vaktrabhipraayashchaanumeyaruupa eva . atrochyate \-\-\- nanvevamapi yadi naama syaattatkiM nashchhinnam . vaacha\- katvaguNavR^ittivyatirikto vya~njakatvalakShaNaH shabdavyaapaaro.astiityasmaa\- bhirabhyupagatam . tasya chaivamapi na kaachit kShatiH . taddhi vya~njakatvaM li~Ngatvamastu anyadvaa . sarvathaa prasiddhashaabdaprakaaravilakShaNatvaM shabdavyaa\- paaraviShayatvaM cha tasyaastiiti naastyevaavayorvivaadaH . na punarayaM paramaartho yadvya~njakatvaM li~Ngatvameva sarvatra vya~Ngyapratiitishcha li~Ngipratii\- tireveti . yadapi svapakShasiddhaye.asmaduktamanuuditaM tvayaa vaktrabhipraayasya vya~Ngya\- tvenaabhyupagamaattatprakaashane shabdaanaaM li~Ngatvameveti tadetadyathaasmaabhira\- bhihitaM tadvibhajyaM pratipaadyate shruuyataam \-\-\- dvividho viShayaH shabdaanaaM \-\-\- anumeyaH pratipaadyashcha . tatraanumeyo vivakShaalakShaNaH . vivakShaa cha shabda\- svaruupaprakaashanechchhaa shabdenaarthaprakaashanechchhaa cheti dviprakaaraa . tatraadyaa na shaabdavyavahaaraa~Ngam . saa hi praaNitvamaatrapratipattiphalaa . dvitiiyaa tu shabdavisheShaavadhaaraNaavasitavyavahitaapi shabdakaraNavyavahaaranibandhanam . te tu dve apyanumeyo viShayaH shabdaanaam . pratipaadyastu prayokturarthaprati\- paadanasamiihaaviShayiikR^ito.arthaH . sa cha dvividhaH \-\-\- vaachyo vya~Ngyashcha . prayoktaa hi kadaachitsvasha\- bdenaarthaM prakaashayituM samiihate kadaachitsvashabdaanabhidheyatvena prayojanaa\- pekShayaa kayaachit . sa tu dvividho.api pratipaadyo viShayaH shabdaanaaM na li~Ngitayaa svaruupeNa prakaashate\, api tu kR^itrimeNaakR^itrimeNa vaa sambandhaa\- ntareNa . vivakShaaviShayatvaM hi tasyaarthasya shabdairli~Ngitayaa pratiiyate na tu svaruupam . yadi hi li~Ngitayaa tatra shabdaanaaM vyaapaaraH syaattachchhabdaarthe samya~Nmithyaatvaadi vivaadaa eva na pravarteran dhuumaadili~Ngaanumitaanu\- meyaantaravat . vya~Ngyashchaartho vaachyasaamarthyaakShiptatayaa vaachyavachchhabdasya sambandhii bhavatyeva . saakShaadasaakShaadbhaavo hi sambandhasyaaprayojakaH . vaachyavaachakabhaavaashrayatvaM cha vya~njakatvasya praageva darshitam . tasmaadvaktra\- bhipraayaruupa eva vya~Ngye li~Ngatayaa shabdaanaaM vyaapaaraH . tadviShayiikR^ite tu pratipaadyatayaa . pratiiyamaane tasminnabhipraayaruupe.anabhipraayaruupe cha vaachakatve naiva vyaapaaraH sambandhaantareNa vaa . na taavadvaachakatvena yathoktaM praak . sambandhaantareNa vya~njakatvameva . na cha vya~njakatvaM li~Ngatvaruupameva aalokaadiShvanyathaa dR^iShTatvaat . tasmaatpratipaadyo viShayaH shabdaanaaM na li~Ngitvena sambandhii vaachyavat . yo hi li~Ngitvena teShaaM sambandhii yathaa darshito viShayaH sa na vaachyatvena pratiiyate\, api tuupaadhitvena . pratipaadyasya cha viShayasya li~Ngitve tadviShayaaNaaM vipratipattiinaaM lauki\- kaireva kriyamaaNaanaamabhaavaH prasajyeteti . etachchoktameva . yathaa cha vaachyaviShaye pramaaNaantaraanugamena samyaktvapratiitau kvachi\- tkriyamaaNaayaaM tasya pramaaNaantaraviShayatve satyapi na shabdavyaapaara\- viShayataahaanistadvya~Ngyasyaapi . kaavyaviShaye cha vya~NgyapratiitiinaaM satyaa satyaniruupaNasyaaprayojakatvameveti tatra pramaaNaantaravyaapaarapariikShopa\- haasaayaiva sampadyate . tasmaalli~Ngipratiitireva sarvatra vya~Ngyapratiitiriti na shakyate vaktum . yattvanumeyaruupavya~NgyaviShayaM shabdaanaaM vya~njakatvaM taddhvanivyavahaara\- syaaprayojakam . api tu vya~njakatvalakShaNaH shabdaanaaM vyaapaara autpa\- ttikashabdaarthasambandhavaadinaapyabhyupagantavya iti pradarshanaarthamupanyastam . taddhi vya~njakatvaM kadaachilli~Ngatvena kadaachidruupaantareNa shabdaanaaM vaachakaanaamavaachakaanaaM cha sarvavaadibhirapratikShepyamityayamasmaabhiryatna aarabdhaH . tadevaM guNavR^ittivaachakatvaadibhyaH shabdaprakaarebhyo niyamenaiva taavadvilakShaNaM vya~njakatvam . tadantaHpaatitve.api tasya haThaadabhidhiiya\- maane tadvisheShasya dhvaneryatprakaashanaM vipratipattiniraasaaya sahR^idayavyutpattaye vaa tatkriyamaaNamanatisandheyameva . na hi saamaanyamaatralakShaNenopayogi\- visheShalakShaNaanaaM pratikShepaH shakyaH kartum . evaM hi sati sattaamaatrala\- kShaNe kR^ite sakalasadvastulakShaNaanaaM paunaruktyaprasa~NgaH . tadevam \-\-\- vimativiShayo ya aasiinmaniiShiNaaM satatamaviditasatattvaH . dhvanisa~nj~nitaH prakaaraH kaavyasya vya~njitaH so.ayam .. prakaaro.anyo guNiibhuutavya~NgyaH kaavyasya dR^ishyate . yatra vya~Ngyaanvaye vaachyachaarutvaM syaatprakarShavat .. 34.. vya~Ngyo.artho lalanaalaavaNyaprakhyo yaH pratipaaditastasya praadhaanye dhvanirityuktam . tasya tu guNiibhaavena vaachyachaarutvaprakarShe guNiibhuuta\- vya~Ngyo naama kaavyaprabhedaH prakalpyate . tatra vastumaatrasya vya~Ngyasya tiraskR^itavaachyebhyaH pratiiyamaanasya kadaachidvaachyaruupavaakyaarthaapekShayaa guNiibhaave sati guNiibhuutavya~Ngyataa . yathaa \-\-\- laavaNyasindhuraparaiva hi keyamatra yatrotpalaani shashinaa saha samplavante . unmajjati dviradakumbhataTii cha yatra yatraapare kadalikaaNDamR^iNaaladaNDaaH .. atiraskR^itavaachyebhyo.api shabdebhyaH pratiiyamaanasya vya~Ngyasya kadaachidvaachyapraadhaanyena kaavyachaarutvaapekShayaa guNiibhaave sati guNii\- bhuutavya~Ngyataa\, yathodaahR^itam \-\- \'anuraagavatii sandhyaa\' ityevamaadi . tasyaiva svayamuktyaa prakaashiikR^itatvena guNiibhaavaH\, yathodaahR^itam \-\-\- \' sa~Nketakaalamanasam\' ityaadi . rasaadiruupavya~Ngyasya guNiibhaavo rasavada\- la~Nkaare darshitaH \; tatra cha teShaamaadhikaarikavaakyaapekShayaa guNiibhaavo vivahanapravR^ittabhR^ityaanuyaayiraajavat . vya~Ngyaala~Nkaarasya guNiibhaave diipakaadiviShayaH . tathaa \-\-\- prasannagambhiirapadaaH kaavyabandhaaH sukhaavahaaH . ye cha teShu prakaaro.ayameva yojyaaH sumedhasaa .. 35.. ye chaite.aparimitasvaruupaa api prakaashamaanaastathaavidhaartharamaNiiyaaH santo vivekinaaM sukhaavahaaH kaavyabandhaasteShu sarveShvevaayaM prakaaro guNii\- bhuutavya~Ngyo naama yojaniiyaH . yathaa \-\-\- lakShmii duhitaa jaamaataa hariH tathaa gR^ihiNii ga~Ngaa . amR^itamR^igaa~Nkau cha sutau aho kuTumbaM mahodadheH .. vaachyaala~Nkaaravargo.ayaM vya~NgyaaMshaanugame sati . praayeNaiva paraaM chhaayaaM bibhrallakShye niriikShyate .. 36.. vaachyaala~Nkaaravargo.ayaM vya~NgyaaMshasyaala~Nkaarasya vastumaatrasya vaa yathaayogamanugame sati chchhaayaatishayaM bibhrallakShaNakaarairekadeshena darshitaH . sa tu tathaaruupaH praayeNa sarva eva pariikShyamaaNo lakShye niriikShyate . tathaa hi \-\- diipakasamaasoktyaadivadanye.apyala~NkaaraaH praayeNa vya~Ngyaala~Nkaa\- raantaravastvantarasaMsparshino dR^ishyante . yataH prathamaM taavadatishayokti\- garbhataa sarvaala~NkaareShu shakyakriyaa . kR^itaiva cha saa mahaakavibhiH kaamapi kaavyachchhaviM puShyati\, kathaM hyatishayayogitaa svaviShayauchityena kriyamaaNaa satii kaavye notkarShamaavahet . bhaamahenaapyatishayoktilakShaNe yaduktam \-\-\- saiShaa sarvaiva vakroktiranayaartho vibhaavyate . yatno.asyaaM kavinaa kaaryaH ko.ala~Nkaaro.anayaa vinaa .. iti . tatraatishayoktiryamala~NkaaramadhitiShThati kavipratibhaavashaattasya caarutvaatishayayogo.anyasya tvala~Nkaaramaatrataiveti sarvaala~Nkaarashariirasvii\- karaNayogyatvenaabhedopachaaraatsaiva sarvaala~Nkaararuupetyayamevaartho.avaga\- ntavyaH . tasyaashchaala~Nkaaraantarasa.nkiirNatvaM kadaachidvaachyatvena kadachidvya\- ~Ngyatvena . vya~Ngyatvamapi kadaachitpraadhaanyena kadaachidguNabhaavena . tatraadye pakShe vaachyaala~NkaaramaargaH . dvitiiye tu dhvanaavantarbhaavaH . tR^itiiye tu guNiibhuutavya~Ngyaruupataa . ayaM cha prakaaro.anyeShaamapyala~NkaaraaNaamasti\, teShaaM tu na sarvaviShayaH . atishayoktestu sarvaala~NkaaraviShayo.api sambhavatiityayaM visheShaH . yeShu chaala~NkaareShu saadR^ishyamukhena tattvapratilambhaH yathaa ruupakopamaatulyayogitaa\- nidarshanaadiShu teShu gamyamaanadharmamukhenaiva yatsaadR^ishyaM tadeva shobhaatishaya\- shaali bhavatiiti te sarve.api chaarutvaatishayayoginaH santo guNiibhuutavya\- ~Ngyasyaiva viShayaaH . samaasoktyaakShepaparyaayoktaadiShu tu gamyamaanaaMshaavi\- naabhaavenaiva tattvavyavasthaanaadguNiibhuutavya~Ngyataa nirvivaadaiva . tatra cha guNiibhuutavya~Ngyataayaamala~NkaaraaNaaM keShaa~nchidala~NkaaravisheShagarbhataayaaM niyamaH . yathaa vyaajastuteH preyo.ala~Nkaaragarbhatve . keShaa~nchidala~NkaaramaatragarbhataayaaM niyamaH . yathaa sandehaadiinaamupamaagarbhatve . keShaa~nchidala~NkaaraaNaaM paraspa\- ragarbhataapi sambhavati . yathaa diipakopamayoH . tatra diipakamupamaagarbhatvena prasiddham . upamaapi kadaachiddiipakachchhaayaanuyaayinii . yathaa maalopamaa . tathaa hi \'prabhaamahatyaa shikhayeva diipaH\' ityaadau sphuTaiva diipakachchhaayaa lakShyate . tadevaM vya~NgyaaMshasaMsparshe sati chaarutvaatishayayogino ruupakaadayo.a la~NkaaraaH sarva eva guNiibhuutavya~Ngyasya maargaH . guNiibhuutavya~NgyatvaM cha teShaaM tathaajaatiiyaanaaM sarveShaamevoktaanuktaanaaM saamaanyam . tallakShaNe sarva evaite sulakShitaa bhavanti . ekaikasya svaruupavisheShakathanena tu saamaanya\- lakShaNarahitena pratipaadapaaTheneva shabdaa na shakyante tattvato nirj~naatum\, aanantyaat . anantaa hi vaagvikalpaastatprakaaraa eva chaala~NkaaraaH . guNiibhuutavya~Ngyasya cha prakaaraantareNaapi vya~NgyaarthaanugamalakShaNena viShayatvamastyeva . tadayaM dhvaniniShyandaruupo dvitiiyo.api mahaakaviviSha\- yo.atiramaNiiyo lakShaNiiyaH sahR^idayaiH . sarvathaa naastyeva sahR^idayahR^idayahaa\- riNaH kaavyasya sa prakaaro yatra na pratiiyamaanaarthasaMsparshena saubhaagyam . tadidaM kaavyarahasyaM paramiti suuribhirbhaavaniiyam . mukhyaa mahaakavigiraamala~NkR^itibhR^itaamapi . pratiiyamaanachchhaayaiShaa bhuuShaa lajjeva yoShitaam .. 37.. anayaa suprasiddho.apyarthaH kimapi kaamaniiyakamaaniiyate . tadyathaa \-\-\- vishrambhotthaa manmathaaj~naavidhaane ye mugdhaakShyaaH ke.api liilaavisheShaaH . akShuNNaaste chetasaa kevalena sthitvaikaante santataM bhaavaniiyaaH .. ityatra ke.apiityanena padena vaachyamaspaShTamabhidadhataa pratiiyamaanaM vastvakliShTamanantamarpayataa kaa chhaayaa nopapaaditaa . arthaantaragatiH kaakvaa yaa chaiShaa paridR^ishyate . saa vya~Ngyasya guNiibhaave prakaaramimamaashritaa .. 38.. yaa chaiShaa kaakvaa kvachidarthaantarapratiitirdR^ishyate sa vya~Ngyasyaarthasya guNiibhaave sati guNiibhuutavya~NgyalakShaNaM kaavyaprabhedamaashrayate . yathaa \-\-\- \'svasthaa bhavanti mayi jiivati dhaartaraaShTraaH\' . yathaa vaa \-\-\- aam asatyaH uparama pativrate na tvayaa malinitaM shiilam . kiM punarjanasya jaayeva naapitaM taM na kaamayaamahe .. shabdashaktireva hi svaabhidheyasaamarthyaakShiptakaakusahaayaa satyartha\- visheShapratipattiheturna kaakumaatram . viShayaantare svechchhaakR^itaatkaakumaatraa\- ttathaavidhaarthapratipattyasambhavaat . sa chaarthaH kaakuvisheShasahaayashabdavyaapaa\- ropaaruuDho.apyarthasaamarthyalabhya iti vya~Ngyaruupa eva . vaachakatvaanugamenaiva tu yadaa tadvishiShTavaachyapratiitistadaa guNiibhuutavya~Ngyatayaa tathaavidhaartha\- dyotinaH kaavyasya vyapadeshaH . vya~NgyavishiShTavaachyaabhidhaayino hi guNiibhuutavya~Ngyatvam . prabhedasyaasya viShayo yashcha yuktyaa pratiiyate . vidhaatavyaa sahR^idayairna tatra dhvaniyojanaa .. 38.. sa~NkiirNo hi kashchiddhvanerguNiibhuutavya~Ngyasya cha lakShye dR^ishyate maargaH . tatra yasya yuktisahaayataa tatra tena vyapadeshaH kartavyaH . na sarvatra dhvaniraagiNaa bhavitavyam . yathaa patyuH shirashchandrakalaamanena spR^isheti sakhyaa parihaasapuurvam . saa ra~njayitvaa charaNau kR^itaashiirmaalyena taaM nirvachanaM jaghaana .. yathaa cha \-\-\- prayachchhatochchaiH kusumaani maaninii vipakShagotraM dayitena lambhitaa . na ki~nchiduuche charaNena kevalaM lilekha baaShpaakulalochanaa bhuvam .. ityatra \'nirvachanaM jaghaana\' \'na ki~nchiduuche\' iti pratiShedhamukhena vya\- ~Ngyasyaarthasyoktyaa ki~nchidviShayiikR^itatvaad guNiibhaava eva shobhate . yadaa vakroktiM vinaa vya~Ngyo.arthastaatparyeNa pratiiyate tadaa tasya praadhaanyam . yathaa \'evaM vaadini devarShau\' ityaadau . iha punaruktirbha~Ngyaastiiti vaachya\- syaapi praadhaanyam . tasmaannaatraanuraNanaruupavya~Ngyadhvanivyapadesho vidheyaH . prakaaro.ayaM guNiibhuutavya~Ngyo.api dhvaniruupataam . dhatte rasaaditaatparyaparyaalochanayaa punaH .. 40.. guNiibhuutavya~Ngyo.api kaavyaprakaaro rasabhaavaaditaatparyaalochane punardhvanireva sampadyate . yathaatraivaanantarodaahR^ite shlokadvaye . yathaa cha \-\-\- duraaraadhaa raadhaa subhaga yadanenaapi mR^ijata\- stavaitatpraaNeshaajaghanavasanenaashru patitam . kaThoraM striichetastadalamupachaarairvirama he kriyaatkalyaaNaM vo hariranunayeShvevamuditaH .. evaM sthite cha \'nyakkaaro hyayameva\' ityaadishlokanirdiShTaanaaM padaanaaM vya~NgyavishiShTavaachyapratipaadane.apyetadvaakyaarthiibhuutarasaapekShayaa vya~njakatvamuktam . ne teShaaM padaanaamarthaantarasa.nkramitavaachyadhvanibhramo vidhaatavyaH\, vivakShitavaachyatvaatteShaam . teShu hi vya~NgyavishiShTatvaM vaachyasya pratiiyate na tu vya~NgyaruupapariNatatvam . tasmaadvaakyaM tatra dhvaniH\, padaani tu guNiibhuutavya~Ngyaani . na cha kevalaM guNiibhuutavya~Ngyaa\- nyeva padaanyalakShyakramavya~Ngyadhvanervya~njakaani yaavadarthaantarasa.nkramita\- vaachyaani dhvaniprabhedaruupaaNyapi . yathaatraiva shloke raavaNa ityasya prabhedaa\- ntararuupavya~njakatvam . yatra tu vaakye rasaaditaatparyaM naasti guNiibhuuta\- vya~NgyaiH padairudbhaasite.api tatra guNiibhuutavya~Ngyataiva samudaayadharmaH . yathaa \-\-\- raajaanamapi sevante viShamamapyupayu~njate . ramante cha saha striibhiH kushalaaH khalu maanavaaH .. ityaadau . vaachyavya~NgyayoH praadhaanyaapraadhaanyaviveke paraH prayatno vidhaatavyaH\, yena dhvaniguNiibhuutavya~Ngyayorala~NkaaraaNaaM chaasa~NkiirNo viShayaH suj~naato bhavati . anyathaa tu prasiddhaala~NkaaraviShaya eva vyaamohaH prava\- rtate . yathaa \-\-\- laavaNyadraviNavyayo na gaNitaH klesho mahaan sviikR^itaH svachchhandasya sukhaM janasya vasatashchintaanalo diipitaH . eShaapi svayameva tulyaramaNaabhaavaadvaraakii hataa ko.arthashchetasi vedhasaa vinihitastanvyaastanuM tanvataa .. ityatra vyaajastutirala~Nkaara iti vyaakhyaayi kenachittanna chaturasram\, yato.asyaabhidheyasyaitadala~Nkaarasvaruupamaatraparyavasaayitve na sushliShTaa . yato na taavadayaM raagiNaH kasyachidvikalpaH . tasya \' eShaapi svayameva tulyaramaNaabhaavaadvaraakii hataa\' ityevaMvidhoktyanupapatteH . naapi niiraagasya\; tasyaivaMvidhavikalpaparihaaraikavyaapaaratvaat . na chaayaM shlokaH kvachitprabandha iti shruuyate\, yena tatprakaraNaanugataarthataasya parikalpyate . tasmaadaprastutaprashaMseyam . yasmaadanena vaachyena guNiibhuutaatmanaa nissaa\- maanyaguNaavalopaadhmaatasya nijamahimotkarShajanitasamatsarajanajvarasya visheShaj~namaatmano na ka~nchidevaaparaM pashyataH paridevitametaditi prakaashyate . tathaa chaayaM dharmakiirteH shloka iti prasiddhiH . sambhaavyate cha tasyaiva . yasmaat \-\-\- anadhyavasitaavagaahanamanalpadhiishaktinaa\- pyadR^iShTaparamaarthatattvamadhikaabhiyogairapi . mataM mama jagatyalabdhasadR^ishapratigraahakaM prayaasyati payonidheH paya iva svadehe jaraam .. ityanenaapi shlokenaivaMvidho.abhipraayaH prakaashita eva . aprastuta\- prashaMsaayaaM cha yadvaachyaM tasya kadaachidvivakShitatvaM\, kadaachidavivakShitatvaM\, kadaachidvivakShitaavivakShitatvamiti trayii bandhachchhaayaa . tatra vivakShita\- tvaM yathaa \-\-\- paraarthe yaH piiDaamanubhavati bha~Nge.api madhuro yadiiyaH sarveShaamiha khalu vikaaro.apyabhimataH . na sampraapto vR^iddhiM yadi sa bhR^ishamakShetrapatitaH kimikShordoSho.asau na punaraguNaayaa marubhuvaH .. yathaa vaa mamaiva \-\-\- amii ye dR^ishyante nanu subhagaruupaaH saphalataa bhavatyeShaaM yasya kShaNamupagataanaaM viShayataam . niraaloke loke kathamidamaho chakShuradhunaa samaM jaataM sarvairna samamathavaanyairavayavaiH .. anayorhi dvayoH shlokayorikShuchakShuShii vivakShitasvaruupe eva na cha prastute . mahaaguNasyaaviShayapatitatvaadapraaptaparabhaagasya kasyachitsvaruupa\- mupavarNayituM dvayorapi shlokayostaatparyeNa prastutatvaat . avivakShita\- tvaM yathaa \-\-\- kastvaM bhoH kathayaami daivahatakaM maaM viddhi shaakhoTakaM vairaagyaadiva vakShi\, saadhu viditaM kasmaadidaM kathyate . vaamenaatra vaTastamadhvagajanaH sarvaatmanaa sevate na chchhaayaapi paropakaarakariNii maargasthitasyaapi me .. na hi vR^ikShavisheSheNa sahoktipratyuktii sambhavata ityavivakShitaabhidhe\- yenaivaanena shlokena samR^iddhaasatpuruShasamiipavartino nirdhanasya kasyachi\- nmanasvinaH paridevitaM taatparyeNa vaakyaarthiikR^itamiti pratiiyate . vivakShitatvaavivakShitatvaM yathaa \-\-\- utpathajaataayaa ashobhanaayaa phalakusumapatrarahitaayaaH . badaryaa vR^ittiM dadatpaamaaraH bhoH hasiShyase .. atra hi vaachyaartho naatyantaM sambhavii na chaasambhavii . tasmaadvaa\- chyavya~NgyayoH praadhaanyaapraadhaanye yatnato niruupaNiiye . pradhaanaguNabhaavaabhyaaM vya~NgyasyaivaM vyavasthite . kaavye ubhe tato.anyadyattachchitramabhidhiiyate .. 41 chitraM shabdaarthabhedena dvividhaM cha vyavasthitam . tatra ki~nchichchhabdachitraM vaachyachitramataH param .. 42.. vya~Ngyasyaarthasya praadhaanye dhvanisaMj~nitakaavyaprakaaraH guNabhaave tu guNiibhuutavya~Ngyataa . tato.anyadrasabhaavaaditaatparyarahitaM vya~Ngyaarthavishe\- ShaprakaashanashaktishuunyaM cha kaavyaM kevalavaachyavaachakavaichitryamaatraashrayeNo\- panibaddhamaalekhyaprakhyaM yadaabhaasate tachchitram . na tanmukhyaM kaavyam . kaavyaanukaaro hyasau . tatra ki~nchichchhabdachitraM yathaa duShkarayamakaadi . vaachyachitraM tataH shabdachitraadanyadvya~NgyaarthasaMsparsharahitaM praadhaanyena vaakyaarthatayaa sthitaM rasaaditaatparyarahitamutprekShaadi . atha kimidaM chitraM naama \? yatra na pratiiyamaanaarthasaMsparshaH . pratii\- yamaano hyarthastribhedaH praakpradarshitaH . tatra yatra vastvala~NkaaraantaraM vaa vya~NgyaM naasti sa naama chitrasya kalpyataaM viShayaH . yatra tu rasaadiinaa\- maviShayatvaM sa kaavyaprakaaro na sambhavatyeva . yasmaadavastusaMsparshitaa kaavyasya nopapadyate . vastu cha sarvameva jagadgatamavashyaM kasyachidra\- sasya bhaavasya vaa~NgatvaM pratipadyate antato vibhaavatvena . chittavR^ittivi\- sheShaa hi rasaadayaH\, na cha tadasti vastu ki~nchidyanna chittavR^ittivisheSha\- mupajanayati tadanutpaadane vaa kaviviShayataiva tasya na syaat kaviviSha\- yashcha chitratayaa kashchinniruupyate . atrochyate \-\-\- satyaM na taadR^ikkaavyaprakaaro.asti yatra rasaadiinaama\- pratiitiH . kiM tu yadaa rasabhaavaadivivakShaashuunyaH kaviH shabdaala~Nkaara\- marthaala~NkaaraM vopanibadhnaati tadaa tadvivakShaapekShayaa rasaadishuunyataarthasya parikalpyate . vivakShopaaruuDha eva hi kaavye shabdaanaamarthaH . vaachyasaama\- rthyavashena vaa kavivivakShaavirahe.api tathaavidhe viShaye rasaadipratiitirbhavantii paridurbalaa bhavatiityanenaapi prakaareNa niirasatvaM parikalpya chitraviShayo vyavasthaapyate . tadidamuktam \-\-\- \'rasabhaavaadiviShayavivakShaavirahe sati . ala~Nkaaranibandho yaH sa chitraviShayo mataH .. rasaadiShu vivakShaa tu syaattaatparyavatii yadaa . tadaa naastyeva tatkaavyaM dhvaneryatra na gocharaH .. \' etachcha chitraM kaviinaaM vishR^i~NkhalagiraaM rasaaditaatparyamanapekShyaiva kaavya\- pravR^ittidarshanaadasmaabhiH parikalpitam . idaaniintanaanaaM tu nyaayye kaavyanayavyavasthaapane kriyamaaNe naastyeva dhvanivyatiriktaH kaavya\- prakaaraH . yataH paripaakavataaM kaviinaaM rasaaditaatparyavirahe vyaapaara eva na shobhate . rasaaditaatparye cha naastyeva tadvastu yadabhimatarasaa~NgataaM niiyamaanaM na praguNiibhavati . achetanaa pi hi bhaavaa yathaayathamuchita\- rasavibhaavatayaa chetanavR^ittaantayojanayaa vaa na santyeva te ye yaanti na rasaa~Ngataam . tathaa chedamuchyate \-\-\- apaare kaavyasaMsaare kavirekaH prajaapatiH . yathaasmai rochate vishvaM tathedaM parivartate .. shR^i~Ngaarii chetkaviH kaavye jaataM rasamayaM jagat . sa eva viitaraagashchenniirasaM sarvameva tat .. bhaavaanachetanaanapi chetanavachchetanaanachetanavat . vyavahaarayati yatheShTaM sukaviH kaavye svatantratayaa .. tasmaannaastyeva tadvastu yatsarvaatmanaa rasataatparyavataH kavestadi\- chchhayaa tadabhimatarasaa~NgataaM na dhatte . tathopanibadhyamaanaM vaa na chaarutvaa\- tishayaM puShNaati . sarvametachcha mahaakaviinaaM kaavyeShu dR^ishyate . asmaabhi\- rapi sveShu kaavyaprabandheShu yathaayathaM darshitameva . sthite chaivaM sarva eva kaavyaprakaaro na dhvanidharmataamatipatati rasaadyapekShaayaaM kaverguNiibhuutavya\- ~NgyalakShaNo.api prakaarastada~Ngataamavalambata ityuktaM praak . yadaa tu chaaTuShu devataastutiShu vaa rasaadiinaama~Ngatayaa vyavasthaanaM hR^idayavatiiShu cha supraj~nakagaathaasu kaasuchidvya~NgyavishiShTavaachye praadhaanyaM tadapi guNiibhuuta\- vya~Ngyasya dhvaniniShpandabhuutatvamevetyuktaM praak . tadevamidaaniiMtanakavi\- kaavyanayopadeshe kriyamaaNe praathamikaanaamabhyaasaarthinaaM yadi paraM chitreNa vyavahaaraH\, praaptapariNatiinaaM tu dhvanireva kaavyamiti sthitametat . tadayamatra sa.ngrahaH \-\-\- yasmin raso vaa bhaavo vaa taatparyeNa prakaashate . saMvR^ittyaabhihitau vastu yatraala~Nkaara eva vaa .. kaavyaadhvani dhvanirvya~NgyapraadhaanyaikanibandhanaH . sarvatra tatra viShayii j~neyaH sahR^idayairjanaiH .. saguNiibhuutavya~NgyaiH saala~NkaaraiH saha prabhedaiH svaiH . sa~NkarasaMsR^iShTibhyaaM punarapyuddyotate bahudhaa .. 43.. tasya cha dhvaneH svaprabhedairguNiibhuutavya~Ngyena vaachyaala~Nkaaraishcha sa~Nkara\- saMsR^iShTivyavasthaayaaM kriyamaaNaayaaM bahuprabhedataa lakShye dR^ishyate . tathaahi svaprabhedasa~NkiirNaH\, svaprabhedasaMsR^iShTo guNiibhuutavya~Ngyasa~NkiirNo guNiibhuutavya\- ~NgyasaMsR^iShTo vaachyaala~Nkaaraantarasa~NkiirNo vaachyaala~NkaaraantarasaMsR^iShTaH saMsR^iShTaa\- la~Nkaarasa~NkiirNaH saMsR^iShTaala~NkaarasaMsR^iShTashcheti bahudhaa dhvaniH prakaashate . tatra svaprabhedasa~NkiirNatvaM kadaachidanugraahyaanugraahakabhaavena . yathaa \-\-\- \'evaMvaadini devarShau\' ityaadau . atra hyarthashaktyudbhavaanuraNanaruupavya~Ngya\- dhvaniprabhedenaalakShyakramavya~Ngyadhvaniprabhedo.anugR^ihyamaaNaH pratiiyate . evaM kadaachitprabhedadvayasampaatasandehena . yathaa \-\-\- kShaNapraaghuNikaa devara eShaa jaayayaa kimapi te bhaNitaa . roditi shuunyavalabhiigR^ihe.anuniiyataaM varaakii .. atra hyanuniiyataamityetatpadamarthaantarasa~Nkramitavaachyatvena viva\- kShitaanyaparavaachyatvena cha sambhaavyate . na chaanyatarapakShanirNaye pramaaNa\- masti . ekavya~njakaanupraveshena tu vya~NgyatvamalakShyakramavya~Ngyasya svaprabhedaantaraapekShayaa baahulyena sambhavati . yathaa \-\-\- \'snigdhashyaamala\' ityaadau . svaprabhedasaMsR^iShTatvaM cha yathaa puurvodaaharaNa eva . atra hyarthaantara\- sa.nkramitavaachyasyaatyantatiraskR^itavaachyasya cha saMsargaH . guNiibhuutavya~Ngya\- sa~NkiirNatvaM yathaa \-\-\- \' nyakkaaro hyayameva me yadarayaH\' ityaadau . yathaa vaa \-\-\- kartaa dyuutachchhalaanaaM jatumayasharaNoddiipanaH so.abhimaanii kR^iShNaakeshottariiyavyapanayanapaTuH paaNDavaa yasya daasaaH . raajaa duHshaasanaadergururanujashatasyaa~Ngaraajasya mitraM kvaaste duryodhano.asau kathayata na ruShaa draShTumabhyaagatau svaH .. atra hyalakShyakramavya~Ngyasya vaakyaarthiibhuutasya vya~NgyavishiShTavaachyaa\- bhidhaayibhiH padaiH sammishrataa . ata eva cha padaarthaashrayatve guNiibhuutavya\- ~Ngyasya vaakyaarthaashrayatve cha dhvaneH sa~NkiirNataayaamapi na virodhaH svaprabhedaantaravat . yathaahi dhvaniprabhedaantaraaNi parasparaM sa~Nkiiryante padaarthavaakyaarthaashrayatvena cha na viruddhaani . kiM chaikavya~Ngyaashrayatve tu pradhaanaguNabhaavo virudhyate na tu vya~Ngya\- bhedaapekShayaa\, tato.apyasya na virodhaH . ayaM cha sa~NkarasaMsR^iShTivyavahaaro bahuunaamekatra vaachyavaachakabhaava iva vya~Ngyavya~njakabhaave.api nirvirodha eva mantavyaH . yatra tu padaani kaanichidavivakShitavaachyaanyanuraNanaruupa\- vya~Ngyavaachyaani vaa tatra dhvaniguNiibhuutavya~NgyayoH saMsR^iShTatvam . yathaa \-\- \' teShaaM gopavadhuuvilaasasuhR^idaam\' ityaadau . atra hi \'vilaasasuhR^idaam\' \' raadhaarahaHsaakShiNaam\' ityete pade dhvaniprabhedaruupe \'te\' \'jaane\' ityete cha pade guNiibhuutavya~Ngyaruupe . vaachyaala~Nkaarasa~NkiirNatvamalakShyakramavya~NgyaapekShayaa rasavati saala~Nkaare kaavye sarvatra suvyavasthitam . prabhedaantaraaNaamapi kadaachi\- tsa~NkiirNatvaM bhavatyeva . yathaa mamaiva \-\-\- yaa vyaapaaravatii rasaan rasayituM kaachitkaviinaaM navaa dR^iShTiryaa pariniShThitaarthaviShayonmeShaa cha vaipashchitii . te dve apyavalambya vishvamanishaM nirvarNayanto vayaM shraantaa naiva cha labdhamabdhishayana tvadbhaktitulyaM sukham .. ityatra virodhaala~NkaareNaarthaantarasa.nkramitavaachyasya dhvaniprabhedasya sa~NkiirNatvam . vaachyaala~NkaarasaMsR^iShTatvaM cha padaapekShayaiva . yatra hi kaanichitpadaani vaachyaala~Nkaarabhaa~nji kaanichichcha dhvaniprabhedayuktaani . yathaa \-\-\- diirghiikurvan paTu madakalaM kuujitaM saarasaanaaM pratyuuSheShu sphuTitakamalaamodamaittriikaShaayaH . yatra striiNaaM harati surataglaanima~NgaanukuulaH sipraavaataH priyatama iva praarthanaachaaTukaaraH .. atra hi maitriipadamavivakShitavaachyo dhvaniH . padaantareShvala~Nkaaraanta\- raaNi . saMsR^iShTaala~Nkaaraantarasa~NkiirNo dhvaniryathaa \-\-\- dantakShataani karajaishcha vipaaTitaani prodbhinnasaandrapulake bhavataH shariire . dattaani raktamanasaa mR^igaraajavadhvaa jaataspR^ihairmunibhirapyavalokitaani .. atra hi samaasoktisaMsR^iShTena virodhaala~NkaareNa sa~NkiirNasyaalakShya\- kramavya~Ngyasya dhvaneH prakaashanam . dayaaviirasya paramaarthato vaakyaarthii\- bhuutatvaat . saMsR^iShTaala~NkaarasaMsR^iShTatvaM cha dhvaneryathaa \-\-\- abhinavapayodhararasiteShu pathikashyaamaayiteShu divaseShu . shobhate prasaaritagriivaaNaaM nR^ittaM mayuuravR^indaanaam .. atra hyupamaaruupakaabhyaaM shabdashaktyudbhavaanuraNanaruupavya~Ngyasya dhvaneH saMsR^iShTatvam . evaM dhvaneH prabhedaaH prabhedabhedaashcha kena shakyante . sa~NkhyaatuM di~NmaatraM teShaamidamuktamasmaabhiH .. 44.. anantaa hi dhvaneH prakaaraaH sahR^idayaanaaM vyutpattaye teShaaM di~NmaatraM kathitam . ityuktalakShaNo yo dhvanirvivechyaH prayatnataH sadbhiH satkaavyaM kartuM vaa j~naatuM vaa samyagabhiyuktaiH .. 45.. uktasvaruupadhvaniniruupaNanipuNaa hi satkavayaH sahR^idayaashcha niyatameva kaavyaviShaye paraaM prakarShapadaviimaasaadayanti . asphuTasphuritaM kaavyatattvametadyathoditam . ashaknuvadbhirvyaakartuM riitayaH sampravartitaaH .. 46.. etaddhvanipravartanena nirNiitaM kaavyatattvamasphuTasphuritaM sadashaknu\- vadbhiH pratipaadayituM vaidarbhii gauDii paa~nchaalii cheti riitayaH pravartitaaH . riitilakShaNavidhaayinaaM hi kaavyatattvametadasphuTatayaa manaaksphuritamaasii\- diti lakShyate tadatra sphuTatayaa sampradarshitenaanyena riitilakShaNena na ki~nchit . shabdatattvaashrayaaH kaashchidarthatattvayujo.aparaaH . vR^ittayo.api prakaashante j~naate.asmin kaavyalakShaNe .. 47.. asmin vya~Ngyavya~njakabhaavavivechanamaye kaavyalakShaNe j~naate sati yaaH kaashchitprasiddhaa upanaagarikaadyaaH shabdatattvaashrayaaH vR^ittayo yaashchaartha\- tattvasambaddhaaH kaishikyaadayastaaH samyagriitipadaviimavataranti . anyathaa tu taasaamadR^iShTaarthaanaamiva vR^ittiinaamashraddheyatvameva syaannaanubhavasiddhatvam . evaM sphuTatayaiva lakShaNiiyaM svaruupamasya dhvaneH . yatra shabdaanaamarthaanaaM cha keShaa~nchitpratipattR^ivisheShasaMvedyaM jaatyatvamiva ratnavisheShaaNaaM chaarutvamanaa\- khyeyamavabhaasate kaavye tatra dhvanivyavahaara iti yallakShaNaM dhvaneruchyate kenachittadayuktamiti naabhidheyataamarhati . yataH shabdaanaaM svaruupaashraya\- staavadakliShTatve satyaprayuktaprayogaH . vaachakaashrayastu prasaado vya~njakatvaM cheti visheShaH . arthaanaaM cha sphuTatvenaavabhaasanaM vya~NgyaparatvaM vya~NgyaaMsha\- vishiShTatvam cheti visheShaH . tau cha visheShau vyaakhyaatuM shakyete vyaakhyaatau cha bahuprakaaram . tadvyatiriktaanaakhyeyavisheShasambhaavanaa tu vivekaavasaadabhaavamuulaiva . yasmaa\- danaakhyeyatvaM sarvashabdaagocharatvena na kasyachitsambhavati . antato.anaa\- khyeyashabdena tasyaabhidhaanasambhavaat . saamaanyasaMsparshivikalpashabdaa\- gocharatve sati\, prakaashamaanatvaM tu yadanaakhyeyatvamuchyate kvachit tadapi kaavyavisheShaaNaaM ratnavisheShaaNaamiva na sambhavati . teShaaM lakShaNakaaraivyaakR^itaruupatvaat . ratnavisheShaaNaaM cha saamaanyasambhaavanayaiva muulyasthitiparikalpanaadarshanaachcha . ubhayeShaamapi teShaaM pratipattR^ivisheShasaMve\- dyatvamastyeva . vaikaTikaa eva hi ratnatattvavidaH\, sahR^idayaa eva hi kaavyaanaaM rasaj~naa iti kasyaatra vipratipattiH . yattvanirdeshyatvaM sarvalakShaNaviShayaM bauddhaanaaM prasiddhaM tattanmatapariikShaayaaM granthaantare niruupayiShyaamaH . iha tu granthaantarashravaNalavaprakaashanaM sahR^idaya\- vaimanasyapradaayiiti na prakriyate . bauddhamatena vaa yathaa pratyakShaadilakShaNaM tathaasmaakaM dhvanilakShaNaM bhaviShyati . tasmaallakShaNaantarasyaaghaTanaadashabdaa\- rthatvaachcha tasyoktameva dhvanilakShaNaM saadhiiyaH . tadidamuktam \-\-\- anaakhyeyaaMshabhaasitvaM nirvaachyaarthatayaa dhvaneH . na lakShaNaM\, lakShaNaM tu saadhiiyo.asya yathoditam .. iti shriiraajaanakaanandavardhanaachaaryavirachite dhvanyaaloke tR^itiiya uddyotaH .. ##\medskip\hrule\medskip Encoded by Rajani Arjun rajani\_{}arjun@yahoo.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}