% Text title : Dhvanyaloka Udyota 2 % File name : dhvanyaloka2.itx % Category : major\_works % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Transliterated by : Rajani Arjun Shankar % Proofread by : Rajani Arjun Shankar % Latest update : January 4, 2002 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Dhvanyalokah Udyotah 2 ..}## \itxtitle{.. dhvanyAlokaH udyotaH 2 ..}##\endtitles ## || dvitIyaH udyotaH || evamavivakShitavAchyavivakShitAnyaparavAchyatvena dhvanirdviprakAraH prakAshitaH. tatrAvivakShitavAchyasya prabhedapratipAdanAyedamuchyate \-\-\- arthAntare sa~NkramitamatyantaM vA tiraskR^itam | avivakShitavAchyasya dhvanervAchyaM dvidhA matam || 1|| tathAvidhAbhyAM cha tAbhyAM vya~Ngyasyaiva visheShaH | tatrArthAntarasa~NkramitavAchyo yathA \-\-\- snigdhashyAmalakAntiliptaviyato velladbalAkA ghanA vAtAH shIkariNaH payodasuhR^idAmAnandakekAH kalAH | kAmaM santu dR^iDhaM kaThorahR^idayo rAmo.asmi sarvaM sahe vaidehI tu katham bhavishyati hahA hA devi dhIrA bhava || ityatra rAmashabdaH | anena hi vya~NgyadharmAntarapariNataH sa~nj~nI pratyAyyate \, na sa.nj~nimAtram | yathA cha mamaiva viShamabANalIlAyAm \-\-\- tadA jAyante guNA yadA te sahR^idayairgR^ihyante | ravikiraNAnugR^ihItAni bhavanti kamalAni kamalAni || ityatra dvitIyaH kamalashabdaH | atyantatiraskR^itavAchyo yathAdikavervAlmIkeH \-\-\- ravisa~NkrAntasaubhAgyastuShArAvR^itamaNDalaH | niHshvAsAndha ivAdarshashchandramA na prakAshate || iti | atrAndhashabdaH | gaganaM cha mattameghaM dhArAlulitArjunAni cha vanAni | niraha~NkAramR^igA~NkA haranti nIlA api nishAH || atra mattaniraha~NkArashabdau || 1|| asaMlakShyakramoddyotaH krameNa dyotitaH paraH | vivakShitAbhidheyasya dhvanerAtmA dvidhA mataH || 2|| mukhyatayA prakAshamAno vya~Ngyo.artho dhvanerAtmA | sa cha vAchyArthApekShayA kashchidalakShyakramatayA prakAshate \, kashchidkrameNeti dvidhA mataH || 2|| tatra rasabhAvatadAbhAsatatprashAntyAdirakramaH | dhvanerAtmA~NgibhAvena bhAsamAno vyavasthitaH || 3|| rasAdirartho hi saheva vAchyenAvabhAsate | sa chA~NgitvenAvabhAsamAno dhvanerAtmA | idAnIM rasavadala.nkArAdalakShyakramadyotanAtmano dhvanervibhakto viShaya iti pradarshyate \-\-\- vAchyavAchakachArutvahetUnAM vividhAtmanAm | rasAdiparatA yatra sa dhvanerviShayo mataH || 4|| rasabhAvatadAbhAsatatprashamalakShaNaM mukhyamarthamanuvartamAnA shabdArthAla~NkArA guNAshcha parasparaM dhvanyapekShayA vibhinnarUpA vyavasthitAstatra kAvye dhvaniriti vyapadeshaH || 4|| pradhAnye.anyatra vAkyArthe yatrA~NgaM tu rasAdayaH | kAvye tasminnala~NkAro rasAdiriti me matiH || 5|| yadyapi rasavadala~NkArasyAnyairdarshito viShayastathApi yasmin kAvye pradhAnatayA.anyo.artho vAkyArthIbhUtastasya chA~NgabhUtA ye rasAdayaste rasAderala~NkArasya viShayA iti mAmakInaH pakShaH | tadyathA chATuShu preyo.ala~NkArasya vAkyArthatve.api rasAdayo.a~NgabhUtA dR^ishyante | sa cha rasAdirala~NkAraH shuddhaH sa~NkIrNo vA | tatrAdyo yathA \-\-\- kiM hAsyena na me prayAsyasi punaH prAptashchirAddarshanaM keyam niShkaruNa pravAsaruchitA kenAsi dUrikR^itaH | svapnAnteShviti te vadan priyatamavyAsaktakaNThagraho buddhA roditi riktabAhuvalayastAraM ripustrIjanaH || ityatra karuNarasasya shuddhasyA~NgabhAvAtspaShTameva rasavadala~NkAratvam | evamevaMvidhe viShaye rasAntarANAM spaShTa evA~NgabhAvaH | sa~NkIrNo rasAdira~NgabhUto yatha \-\-\- kShipto hastAvalagnaH prasabhamabhihato.apyAdadAno.a.nshukAntaM gR^ihNan kesheShvapAstashcharaNanipatito nekShitaH sambhrameNa | Ali~Ngan yo.avadhUtastripurayuvatibhiH sAshrunetrotpalAbhiH kAmIvArdrAparAdhaH sa dahatu duritaM shAmbhavo vaH sharAgniH || ityatra tripuraripuprabhAvAtishayasya vAkyArthatve IrShyAvipralambhasya shleShasahitasyA~NgabhAva iti \, evaMvidha eva rasavadAdyala~NkArasya nyAyyo viShayaH | ata eva cherShyAvipralambhakaruNayora~Ngatvena vyavasthAnAtsamAvesho na doShaH | yatra hi rasasya vAkyArthIbhAvastatra kathamala~NkAratvam \? ala~NkAro hi chArutvahetuH prasiddhaH \; na tvasAvAtmaivAtmanashchArutvahetuH | tathA chAyamatra sa~NkShepaH \-\-\- rasabhAvAditAtparyamAshritya viniveshanam | ala~NkR^itInAM sarvAsAmala~NkAratvasAdhanam || tasmAdyatra rasAdayo vAkyArthIbhUtAH sa sarvo na rasAderala~NkArasya viShayaH \; sa dhvaneH prabhedaH \, tasyopamAdayo.ala~NkArAH | yatra tu prAdhAnyenArthAntarasya vAkyArthIbhAve rasAdibhishchArutvaniShpattiH kriyate \, sa rasAderala~NkAratAyA viShayaH | evaM dhvanerupamAdInAM rasavadala~NkArasya cha vibhaktaviShayatA bhavati | yadi tu chetanAnAM vAkyArthIbhAvo rasAdyala~NkArasya viShaya ityuchyate tarhyupamAdInAM praviralaviShayatA nirviShayatA vAbhihitA syAt | yasmAdachetanavastuvR^itte vAkyArthIbhUte punashchetana\- vastuvR^ittAntayojanayA yathAkatha~nchidbhavitavyam | atha satyAmapi tasyAM yatrAchetanAnAM vAkyArthIbhAvo nAsau rasavadala~NkArasya viShaya ityuchyate | tat mahataH kAvyaprabandhasya rasanidhAnabhUtasya nIrasatvamabhihitaM syAt | yathA \-\-\- tara~NgabhrUbha~NgA kShubhitavihagashreNirashanA vikarShantI phenaM vasanamiva saMrambhashithilam | yathAviddhaM yAti skhalitamabhisandhAya bahusho nadIrUpeNeyaM dhruvamasahanA sA pariNatA || yathA vA \-\-\- tanvI meghajalArdrapallavatayA dhautAdharevAshrubhiH shUnyevAbharaNaiH svakAlavirahAdvishrAntapuShpodgamA | chintA maunamivAshritA madhukR^itAM shabdairvinA lakShyate chaNDI mAmavadhUya pAdapatitaM jAtAnutApeva sA || yathA vA \-\-\- teShAM gopavadhUvilAsasuhR^idAM rAdhArahaHsAkShiNAM kShemaM bhadra kalindashailatanayAtIre latAveshmanAM | vichChinne smaratalpakalpanamR^iduchChedopayoge.adhunA te jAne jaraThIbhavanti vigalannIlatviShaH pallavAH || ityevamAdau viShaye.achetanAnAM vAkyArthIbhAve.api chetanavastuvR^ittAntayojanAstyeva | atha yatra chetanavastuvR^ittAntayojanAsti tatra rasAdirala~NkAraH | tadevaM satyupamAdayo nirviShayAH praviralaviShayA vA syuH | yasmAnnAstyevAsAvachetanavastuvR^ittAnto yatra chetanavastuvR^ittAntayojanA nAstyantato vibhAvatvena | tasmAda~Ngatvena cha rasAdInAmala~NkAratA | yaH punara~NgI raso bhAvo vA sarvAkAramala~NkAryaH sa dhvanerAtmeti || 5|| ki~ncha \-\-\- tamarthamavalambante ye.a~NginaM te guNAH smR^itAH | a~NgAshritAstvala`~NkArA mantavyAH kaTakAdivat || 6|| ye tamarthaM rasAdilakShaNama~NginaM santamavalambate te guNAH shauryAdivat | vAchyavAchakalakShaNAnya~NgAni ye punastadAshritAs\- te.ala~NkArA mantavyAH kaTakAdivat || 6|| tathA cha \-\-\- shR^i~NgAra eva madhuraH paraH prahlAdano rasaH | tanmayaM kAvyamAshritya mAdhuryaM pratitiShThati || 7|| shR^i~NgAra eva rasAntarApekShayA madhuraH prahlAdahetutvAt | tatprakAshanaparashabdArthatayA kAvyasya sa mAdhuryalakShaNo guNaH | shravyatvaM punarojaso.api sAdhAraNamiti || 7|| shR^i~NgAre vipralambhAkhye karuNe cha prakarShavat | mAdhuryamArdratAM yAti yatastatrAdhikaM manaH || 8|| vipralambhashR^i~NgArakaruNayostu mAdhuryameva prakarShavat | sahR^idayahR^idayAvarjanAtishayanimittatvAditi || 8|| raudrAdayo rasA dIptyA lakShyante kAvyavartinaH | tadvyaktihetU shabdArthAvAshrityaujo vyavasthitam || 9|| raudrAdayo hi rasAH parAM dIptimujjvalatAM janayantIti lakShaNayA ta eva dIptirityuchyate | tatprakAshanaparaH shabdo dIrghasamAsa\- rachanAla~NkR^itaM vAkyam | yathA \-\-\- cha~nchadbhujabhramitachaNDagadAbhighAta\- sa~nchUrNitoruyugalasya suyodhanasya | styAnAvabaddhaghanashoNitashoNapANi\- ruttaMsayiShyati kachA.nstava devi bhImaH || tatprakAshanaparashchArtho.anapekShitadIrghasamAsarachanaH prasannavAchakAbhidheyaH | yathA \-\-\- yo yaH shastraM bibharti svabhujagurumadaH pANDavInAM chamUnAM yo yaH pA~nchAlagotre shishuradhikavayA garbhashayyAM gato vA | yo yastatkarmasAkShI charati mayi raNe yashcha yashcha pratIpaH krodhAndhastasya tasya svayamapi jagatAmantakasyAntako.aham || ityAdau dvayorojastavm || 9|| samarpakatvaM kAvyasya yattu sarvarasAn prati | sa prasAdo guNo j~neyaH sarvasAdhAraNakriyaH || 10|| prasAdastu svachChatA shabdArthayoH | sa cha sarvarasasAdhAraNo guNaH sarvarachanAsAdhAraNashcha vya~NgyArthApekShayaiva mukhyatayA vyavasthito mantavyaH | shrutiduShTAdayo doShA anityA ye cha darshitAH | dhvanyAtmanyeva shR^i~NgAre te heyA ityudAhR^itAH || 11|| anityA doShAshcha ye shrutiduShTAdayaH sUchitAste.api na vAchye arthamAtre \, na cha vya~Ngye shR^i~NgAre vA dhvaneranAtmabhUte | kiM tarhi \? dhvanyAtmanyeva shR^i~NgAre.a~NgitayA vya~Ngye te heyA ityudAhR^itAH | anyathA hi teShAmanityadoShataiva na syAt | evamayamasaMlakShyakramadyoto dhvanerAtmA pradarshitaH sAmAnyena || 11|| tasyA~NgAnAM prabhedA ye prabhedAH svagatAshcha ye | teShAmAnantyamanyonyasambandhaparikalpane || 12|| a~NgitayA vya~Ngyo rasAdirvivakShitAnyaparavAchyasya dhvanereka AtmA ya uktastasyA~NgAnAM vAchya vAchakAnupAtinAmala~NkArANAM ye prabhedA niravadhayo ye cha svagatAstasyA~Ngino.arthasya rasabhAvatadAbhAsatatprashamalakShaNA vibhAvAnubhAvavyabhichAripratipAdanasahitA anantAH svAshrayApekShayA niHsImAno visheShAsteShA\- manyonyasambandhaparikalpane kriyamANe kasyachi\- danyatamasyApi rasasya prakArAH parisa~NkhyAtuM na shakyante kimuta sarveShAm | tathA hi shR^i~NgArasyA~NginastAva\- dAdyau dvau bhedau - sambhogo vipralambhashcha | sambhogasya cha parasparapremadarshanasurataviharaNAdi\- lakShaNAH prakArAH | vipralambhasyApyabhilASherShyA\- virahapravAsavipralambhAdayaH | teShAM cha pratyekaM vibhAvAnubhAvavyabhichAribhedaH | teShAM cha deshakAlAdyAshrayAvasthAbheda iti svagatabhedApekSha\- yaikasya tasyAparimeyatvaM \, kiM punara~Ngaprabheda\- kalpanAyAm | te hya~NgaprabhedAH pratyekama~Ngi\- prabhedasambandhaparikalpane kriyamANe satyAnantya\- mevopayAnti || 12|| di~NmAtraM tUchyate yena vyutpannAnAM sachetasAm | buddhirAsAditAlokA sarvatraiva bhaviShyati || 13|| di~NmAtrakathanena hi vyutpannAnAM sahR^idayAnAmekatrApi rasabhede sahAla~NkAraira~NgA~NgibhAvaparij~nAnAdAsAditAlokA buddhiH sarvatraiva bhaviShyati | tatra \-\-\- shR^i~NgArasyA~Ngino yatnAdekarUpAnubandhavAn | sarveShveva prabhedeShu nAnuprAsaH prakAshakaH || 14|| a~Ngino hi shR^i~NgArasya ye uktAH prabhedAsteShu sarveShvekaprakArAnubandhitayA prabandhena pravR^itto.anuprAso na vya~njakaH | a~Ngina ityanenA~NgabhUtasya shR^i~NgArasyaikarUpAnubandhyanuprAsanibandhane kAmachAramAha || 14|| dhvanyAtmabhUte shR^i~NgAre yamakAdinibandhanam | shaktAvapi pramAditvaM vipralambhe visheShataH || 15|| dhvanerAtmabhUtaH shR^i~NgArastAtparyeNa vAchyavAchakAbhyAM prakAshyamAnastasminyamakAdInAM yamakaprakArANAM nibandhanaM duShkarashabdabha~NgashleShAdInAM shaktAvapi pramAditvaM .\ldq{}pramAditva\rdq{}mityanenaitaddarshyate \-\-\- kAkatAlIyena kadAchitkasyachidekasya yamakAderniShpattAvapi bhUmnAla~NkArAntara\- vadrasA~Ngatvena nibandho na kartavya iti .\ldq{}vipralambhe visheShata\rdq{}ityanena vipralambhe saukumAryAtishayaH khyApyate | tasmindyotye yamakAdera~Ngasya nibandho niyamAnna kartavya iti || 15|| atra yuktirabhidhIyate \-\-\- rasAkShiptatayA yasya bandhaH shakyakriyo bhavet | apR^ithagyatnanirvatyaH so.ala~NkAro dhvanau mataH || 16|| niShpattAvAshcharyabhUto.api yasyAla~NkArasya rasAkShiptatayaiva bandhaH shakyakriyo bhavetso.asminnalakShyakramavya~Ngye dhvanAvala~NkAro mataH | tasyaiva rasA~NgatvaM mukhyamityarthaH. yathA \-\-\- kapole pattrAlI karatalanirodhena mR^iditA nipIto niHshvAsairayamamR^itahR^idyo.adhararasaH | muhuH kaNThe lagnastaralayati bAShpastanataTIM priyo manyurjAtastava niranurodhe na tu vayam || rasA~Ngatve cha tasya lakShaNamapR^ithagyatnanirvartyatvamiti yo rasaM bandhumadhyavasitasya kaverala~NkArastAM vAsanAmatyUhya yatnAntaramAsthitasya niShpadyate sa na rasA~Ngamiti | yamake cha prabandhena buddhipUrvakaM kriyamANe niyamenaiva yatnAntaraparigraha Apatati shabdavisheShAnveShaNarUpaH | ala~NkArAntareShvapi tattulyamiti chet \-\-\- naivam \; ala~NkArAntarANi hi nirUpyamANadurghaTanAnyapi rasasamAhitachetasaH pratibhAnavataH kaverahampUrvikayA parApatanti | yathA kAdambaryAM kAdambarIdarshanAvasare | yathA cha mAyArAmashirodarshanena vihvalAyAM sItadevyAM setau | yuktaM chaitat \, yato rasA vAchyavisheShairevAkSheptavyAH | tatpratipAdakaishcha shabdaistat\- prakAshino vAchyavisheShA eva rUpakAdayo.ala~NkArAH | tasmAnna teShAM bahira~NgatvaM rasAbhivyaktau | yamakaduShkaramArgeShu tu tatsthitameva | yattu rasavanti kAnichidyamakAdIni dR^ishyante \, tatra rasAdInAma~NgatA | yamakAdInAM tva~Ngitaiva | rasAbhAse chA~Ngatvamapyaviruddham | a~NgitayA tu vya~Ngye rase nA~NgatvaM pR^ithakprayatnanirvartyatvAdyamakAdeH | asyaivArthasya sa~NgrahashlokAH \-\-\- rasavanti hi vastUni sAla~NkArANi kAnichit | ekenaiva prayatnena nirvartyante mahAkaveH || yamakAdinibandhe tu pR^ithagyatno.asya jAyate | shaktasyApi rase.a~NgatvaM tasmAdeShAM na vidyate || rasAbhAsA~NgabhAvastu yamakAderna vAryate | dhvanyAtmabhUte shR^i~NgAre tva~NgatA nopapadyate || 16|| idAnIM dhvanyAtmabhUtasya shR^i~NgArasya vya~njako.ala\- ~NkAravarga AkhyAyate \-\-\- dhvanyAtmabhUte shR^i~NgAre samIkShya viniveshitaH | rUpakAdirala~NkAravarga eti yathArthatAm || 17|| ala~NkAro hi bAhyAla~NkArasAmyAda~NginashchArutva\- heturuchyate | vAchyAla~NkAravargashcha rUpakAdiryAvAnukto vakShyate cha kaishchit \, ala~NkArANAmanantatvAt ||. sa sarvo.api yadi samIkShya viniveshyate tadalakShyakramavya~Ngyasya dhvanera~NginaH sarvasyaiva chArutvaheturniShpadyate || 17|| eShA chAsya viniveshane samIkShA \-\-\- vivakShA tatparatvena nA~Ngitvena kadAchana | kAle cha grahaNatyAgau nAtinirvahaNaiShitA || 18|| nirvyUDhAvapi chA~Ngatve yatnena pratyavekShaNam | rUpakAdirala~NkAravargasyA~NgatvasAdhanam || 19|| rasabandheShvatyAdR^itamanAH kaviryamala~NkAraM tada~NgatayA vivakShati | yathA \-\-\- chalApA~NgAM dR^iShTiM spR^ishasi bahusho vepathumatIM rahasyAkhyAyIva svanasi mR^idu karNAntikacharaH | karau vyAdhunvatyAH pibasi ratisarvasvamadharaM vayaM tattvAnveShAnmadhukara hatAstvaM khalu kR^itI || atra hi bhramarasvabhAvoktirala~NkAro rasAnuguNaH | \ldq{}nA~Ngitvene\rdq{}ti na prAdhAnyena | kadAchidrasAditAtparyeNa vivakShito.api hyala~NkAraH kashchida~Ngitvena vivakShito dR^ishyate | yathA \-\-\- chakrAbhighAtaprasabhAj~nayaiva chakAra yo rAhuvadhUjanasya | Ali~NganoddAmavilAsavandhyaM ratotsavaM chumbanamAtrasheSham || atra hi paryAyoktasyA~Ngitvena vivakShA rasAditAtparye satyapIti | a~Ngatvena vivakShitamapi yamavasare gR^ihNAti nAnavasare | avasare gR^ihItiryathA \-\-\- uddAmotkalikAM vipANDuraruchaM prArabdhajR^imbhAM kShaNA\- dAyAsaM shvasanodgamairaviralairAtanvatImAtmanaH | adyodyAnalatAmimAM samadanAM nArImivAnyAM dhruvaM pashyan kopavipATaladyuti mukhaM devyAH kariShyAmyaham || ityatra upamA shleShasya | gR^ihItamapi cha yamavasare tyajati tadrasAnuguNatayAla~NkA\- rAntarApekShayA | yathA \-\-\- raktastvaM navapallavairahamapi shlAghyaiH priyAyA guNai\- stvAmAyAnti shilImukhAH smaradhanurmuktAstathA mAmapi | kAntApAdatalAhatistava mude tadvanmamApyAvayoH sarvaM tulyamashoka kevalamahaM dhAtrA sashokaH kR^itaH || atra hi prabandhapravR^itto.api shleSho vyatirekavivakShayA tyajyamAno rasavisheSham puShNAti | nAtrAla~NkAra\- dvayasannipAtaH \, kiM tarhi \? ala~NkArAntarameva shleShavyatirekalakShaNaM narasiMhavaditi chet \-\-\- na \, tasya prakArAntareNa vyavasthApanAt | yatra hi shleShaviShaya eva shabde prakArAntareNa vyatirekapratItirjAyate sa tasya viShayaH | yathA --\ldq{} sa harirnAmnA devaH saharirvaraturaga\- nivahena\ldq{} ityAdau | atra hyanya eva shabdaH shleShasya viShayo.anyashcha vyatirekasya | yadi chaivaMvidhe viShaye.ala~NkArAntaratvakalpanA kriyate tatsaMsR^iShTerviSha\- yApahAra eva syAt | shleShamukhenaivAtra vyatirekasyAtma\- lAbha iti nAyaM saMsR^iShTerviShaya iti chet \-\-\- na \; vyatirekasya prakArAntareNApi darshanAt | yathA \-\-\- no kalpApAyavAyoradayarayadalatkShmAdharasyApi shamyA gADhodgIrNojjvalashrIrahani na rahitA no tamaHkajjalena | prAptotpattiH pata~NgAnna punarupagatA moShamuShNatviSho vo vartiH saivAnyarUpA sukhayatu nikhiladvIpadIpasya dIptiH || atra hi sAmyaprapa~nchapratipAdanaM vinaiva vyatireko darshitaH | nAtra shleShamAtrAchchArutvapratItirastIti shleShasya vyatirekA~Ngatvenaiva vivakShitatvAt na svato.ala~NkAratetyapi na vAchyam | yata evaMvidhe viShaye sAmyamAtrAdapi supratipAditAchchArutvaM dR^ishyata eva | yathA \-\-\- AkrandAH stanitairvilochanajalAnyashrAntadhArAmbubhi\- stadvichChedabhuvashcha shokashikhinastulyAstaDidvibhramaiH | antarme dayitAmukhaM tava shashI vR^ittiH samaivAvayo\- statkiM mAmanishaM sakhe jaladhara tvaM dagdhamevodyataH || ityAdau | rasanirvahaNaikatAnahR^idayo yaM cha nAtyantaM nirvoDhumichChati | yathA \-\-\- kopAtkomalalolabAhulatikApAshena baddhA dR^iDhaM nItvA vAsaniketanaM dayitayA sAyaM sakhInAM puraH | bhUyo naivamiti skhalatkalagirA saMsUchya dushcheShTitaM dhanyo hanyata eva nihnutiparaH preyAnrudatyA hasan || atra hi rUpakamAkShiptamanirvyUDhaM cha paraM rasapuShTaye | nirvoDhumiShTamapi yaM yatnAda~Ngatvena pratyavekShate yathA \-\-\- shyAmAsva~NgaM chakitahariNIprekShaNe dR^iShTipAtaM gaNDachChAyAM shashini shikhinAM barhabhAreShu keshAn | utpashyAmi pratanuShu nadIvIchiShu bhrUvilAsAn hantaikasthaM kvachidapi na te bhIru sAdR^ishyamasti || ityAdau | sa evamupanibadhyamAno.ala~NkAro rasAbhivyaktihetuH kaverbhavati | uktaprakArAtikrame tu niyamenaiva rasabha~NgahetuH sampadyate | lakShyaM cha tathAvidhaM mahAkaviprabandheShvapi dR^ishyate bahushaH | tattu sUktisahasradyotitAtmanAM mahAtmanAM doShodghoShaNamAtmana eva dUShaNaM bhavatIti na vibhajya darshitam | kiM tu rUpakAderala~NkAravargasya yeyaM vya~njakatve rasAdiviShaye lakShaNadigdarshitA tAmanusaran svayaM chAnyallakShaNamutprekShamANo yadyalakShyakramapratibhamanantaroktamenaM dhvanerAtmAnamupa\- nibadhnAti sukaviH samAhitachetAstadA tasyAtmalAbho bhavati mahIyAniti || 18-19|| krameNa pratibhAtyAtmA yo.asyAnusvAnasannibhaH | shabdArthashaktimUlatvAtso.api dvedhA vyavasthitaH || 20|| asya vivakShitAnyaparavAchyasya dhvaneH saMlakShyakrama\- vya~NgyatvAdanuraNanaprakhyo ya AtmA so.api shabdashakti\- mUlo.arthashaktimUlashcheti dviprakAraH || nanu shabdashaktyA yatrArthAntaraM prakAshate sa yadi dhvaneH prakAra uchyate tadidAnIM shleShasya viShaya evApahR^itaH syAt \, nApahR^ita ityAha \-\-\- AkShipta evAla~NkAraH shabdashaktyA prakAshate | yasminnanuktaH shabdena shabdashaktyudbhavo hi saH || 21|| yasmAdala~NkAro na vastumAtraM yasmin kAvye shabdashaktyA prakAshate sa shabdashaktyudbhavo dhvanirityasmAkaM vivakShitam | vastudvaye cha shabdashaktyA prakAshamAne shleShaH | yathA \-\-\- yena dhvastamanobhavena balijitkAyaH purAstrIkR^ito yashchodvR^ittabhuja~NgahAravalayo ga~NgAM cha yo.adhArayat | yasyAhuH shashimachChiro hara iti stutyaM cha nAmAmarAH pAyAtsa svayamandhakakShayakarastvAM sarvadomAdhavaH || nanvala~NkArAntarapratibhAyAmapi shleShavyapadesho bhavatIti darshitaM bhaTTodbhaTena \, tatpunarapi shabdashaktimUlo dhvanirnirava\- kAsha ityAsha~Nkyedamuktam\ldq{}AkShipta\rdq{}iti. tadayamarthaH \-\-\- yatra shabdashaktyA sAkShAdala~NkArAntaraM vAchyaM satpratibhAsate sa sarvaH shleShaviShayaH | yatra tu shabdashaktyA sAmarthyAkShiptaM vAchyavyatiriktaM vya~NgyamevAla~NkArAntaraM prakAshate sa dhvanerviShayaH | shabdashaktyA sAkShAdala~NkArAntara\- pratibhA yathA \-\-\- tasyA vinApi hAreNa nisargAdeva hAriNau | janayAmAsatuH kasya vismayaM na payodharau || atra shR^i~NgAravyabhichArI vismayAkhyo bhAvaH sAkShAdviro\- dhAla~NkArashcha pratibhAsata iti virodhachChAyAnugrAhiNaH shleShasyAyaM viShayaH \, na tvanusvAnopamavya~Ngyasya dhvaneH | alakShyakramavya~Ngyasya tu dhvanervAchyena shleSheNa virodhena vA vya~njitasya viShaya eva | yathA mamaiva \-\-\- shlAghyAsheShatanuM sudarshanakaraH sarvA~NgalIlAjita\- trailokyAM charaNAravindalalitenAkrAntaloko hariH | bibhrANAM mukhamindurUpamakhilaM chandrAtmachakShurdadha\- tsthAne yAM svatanorapashyadadhikAM sA rukmiNI vo.avatAt || atra vAchyatayaiva vyatirekachChAyAnugrAhI shleShaH pratIyate | yathA cha \-\-\- bhramimaratimalasahR^idayatAM pralayaM mUrchChAM tamaH sharIrasAdam | maraNaM cha jaladabhujagajaM prasahya kurute viShaM viyoginInAm || yathA vA \-\-\- khaNDitamAnasakA~nchanapa~NkajanirmathitaparimalA yasya | akhaNDitadAnaprasarA bAhuparighA iva gajendrAH || atra rUpakachChAyAnugrAhI shleSho vAchyatayaivAvabhAsate | sa chAkShipto.ala~NkAro yatra punaH shabdAntareNAbhihita\- svarUpastatra na shabdashaktyudbhavAnuraNanarUpavya~Ngya\- dhvanivyavahAraH | tatra vakroktyAdivAchyAla~NkAravyavahAra eva | yathA \-\-\- dR^iShTyA keshava goparAgahR^itayA ki~nchinna dR^iShTaM mayA tenaiva skhalitAsmi nAtha patitAM kiM nAma nAlambase | ekastvaM viShameShu khinnamanasAM sarvAbalAnAM gati\- rgopyaivaM gaditaH saleshamavatAdgoShThe harirvashchiram || eva~njAtIyakaH sarva eva bhavatu kAmaM vAchyashleShasya viShayaH | yatra tu sAmarthyAkShiptaM sadala~NkArAntaraM shabdashaktyA prakAshate sa sarva eva dhvanerviShayaH | yathA \-\-\- \ldq{} atrAntare kusumasamayayugamupasaMharannajR^imbhata grIShmA\- bhidhAnaH phullamallikAdhavalATTahAso mahAkAlaH\ldq{} | yathA cha \-\-\- unnataH prollasaddhAraH kAlAgarumalImasaH | payodharabharastanvyAH kaM na chakre.abhilAShiNam || yathA vA \-\-\- dattAnandAH prajAnAM samuchitasamayAkR^iShTasR^iShTaiH payobhiH pUrvAhNe viprakIrNA dishi dishi viramatyahni saMhArabhAjaH | dIptAMshordIrghaduHkhaprabhavabhavabhayodanvaduttAranAvo gAvo vaH pAvanAnAM paramaparimitAM prItimutpAdayantu || eShUdAharaNeShu shabdashaktyA prakAshamAne satyaprAkaraNi\- ke.arthAntare vAkyasyAsambaddhArthAbhidhAyitvaM mA prasA~NkShIditya\- prAkaraNikaprAkaraNikArthayorupamAnopameyabhAvaH kalpayitavyaH sAmarthyAdityarthAkShipto.ayaM shleSho na shabdopArUDha iti vibhinna eva shleShAdanusvAnopamavya~Ngyasya dhvanerviShayaH | anye.api chAla~NkArAH shabdashaktimUlAnusvAnarUpavya~Ngye dhvanau sambhavantyeva | tathA hi virodho.api shabdashaktimUlAnusvAnarUpo dR^ishyate | yathA sthANvIshvarAkhyajanapadavarNane bhaTTabANasya \-\-\- \ldq{} yatra cha mAta~NgagAminyaH shIlavatyashcha gauryo vibhavaratAshcha shyAmAH padmarAgiNyashcha dhavaladvijashuchivadanA madirAmodi\- shvasanAshcha pramadAH\ldq{} | atra hi vAchyo virodhastachChAyAnugrAhI vA shleSho.ayamiti na shakyaM vaktum | sAkShAchChabdena virodhAla~NkArasyAprakAshitatvAt | yatra hi sAkShAchChabdAvedito virodhAla~NkArastatra hi shliShToktau vAchyAla~NkArasya virodhasya shleShasya vA viShayatvam | yathA tatraiva \-\-\- \ldq{} samavAya iva virodhinAM padArthAnAm | tathA hi \-\-\- sannihitabAlAndha\- kArApi bhAsvanmUrtiH\ldq{} ityAdau | yathA vA mamaiva \-\-\- sarvaikasharaNamakShayamadhIshamIshaM dhiyAM hariM kR^IShNam | chaturAtmAnaM niShkriyamarimathanaM namata chakradharam || atra hi shabdashaktimUlAnusvAnarUpo virodhaH sphuTameva pratIyate | evaMvidho vyatireko.api dR^ishyate | yathA mamaiva \-\-\- khaM ye.atyujjvalayanti lUnatamaso ye vA nakhodbhAsino ye puShNanti saroruhashriyamapi kShiptAbjabhAsashcha ye ye mUrdhasvavabhAsinaH kShitibhR^itAM ye chAmarANAM shirAM\- syAkrAmantyubhaye.api te dinapateH pAdAH shriye santu vaH || evamanye.api shabdashaktimUlAnusvAnarUpavya~NgyadhvaniprakArAH santi te sahR^idayaiH svayamanusartavyAH | iha tu granthavistarabhayAnna tatprapa~nchaH kR^itaH | arthashaktyudbhavastvanyo yatrArthaH sa prakAshate | yastAtparyeNa vastvanyadvyanaktyuktiM vinA svataH || 22|| yatrArthaH svasAmarthyAdarthAntaramabhivyanakti shabdavyApAraM vinaiva so.arthashaktyudbhavo nAmAnusvAnopamavya~Ngyo dhvaniH | yathA \-\-\- evaMvAdini devarShau pArshve pituradhomukhI | lIlAkamalapatrANi gaNayAmAsa kevalam || atra hi lIlAkamalapatragaNanamupasarjanIkR^itasvarUpaM shabdavyApAraM vinaivArthAntaraM vyabhichAribhAvalakShaNaM prakAshayati. na chAyamalakShyakramavya~Ngyasyaiva dhvanerviShayaH | yato yatra sAkShachChabdaniveditebhyo vibhAvAnubhAvavyabhichAribhyo rasAdInAM pratItiH \, sa tasya kevalasya mArgaH | yathA kumArasambhave madhuprasa~Nge vasantapuShpAbharaNaM vahantyA devyA AgamanAdivarNanaM manobhavasharasandhAnaparyantaM shambhoshcha parivR^ittadhairyasya cheShTAvisheShavarNanAdi sAkShachChabdaniveditam | tasmAdayamanyo dhvaneH prakAraH | yatra cha shabdavyApArasahAyo.artho.arthAntarasya vya~njakatveno\- pAdIyate sa nAsya dhvanerviShayaH | yathA \-\-\- sa~NketakAlamanasaM viTaM j~nAtvA vidagdhayA | hasannetrArpitAkUtaM lIlApadmaM nimIlitam || atra lIlAkamalanimIlanasya vya~njakatvamuktyaiva niveditam | tathA cha \-\-\- shabdArthashaktyA kShipto.api vya~Ngyo.arthaH kavinA punaH | yatrAviShkriyate svoktyA sAnyaivAla~NkR^itirdhvaneH || 23|| shabdashaktyArthashaktyA shabdArthashaktyA vAkShipto.api vya~Ngyo.arthaH kavinA punaryatra svoktyA prakAshIkriyate so.asmAdanusvAnopamavya~NgyAd\- dhvaneranya evAla~NkAraH | alakShyakramavya~Ngyasya vA dhvaneH sati sambhave sa tAdR^iganyo.ala~NkAraH | tatra shabdashaktyA yathA \-\-\- vatse mA gA viShAdaM shvasanamurujavaM santyajordhvapravR^ittaM kampaH ko vA guruste bhavatu balabhidA jR^imbhitenAtra yAhi | pratyAkhyAnaM surANAmiti bhayashamanachChadmanA kArayitvA yasmai lakShmImadAdvaH sa dahatu duritaM manthamUDhAM payodhiH || arthashaktyA yathA \-\-\- ambA shete.atra vR^iddhA pariNatavayasAmagraNIratra tAto niHsheShAgArakarmashramashithilatanuH kumbhadAsI tathAtra | asmin pApAhamekA katipayadivasaproShitaprANanAthA pAnthAyetthaM taruNyA kathitamavasaravyAhR^itivyAjapUrvam || ubhayashaktyA yathA \-\-\-\ldq{} dR^iShTyA keshavagoparAgahR^itayA \rdq{} ityAdau || 23|| prauDhoktimAtraniShpannasharIraH sambhavI svataH | artho.api dvividho j~neyo vastuno.anyasya dIpakaH || 24|| arthashaktyudbhavAnuraNanarUpavya~Ngye dhvanau yo vya~njako.artha uktastasyApi dvau prakArau \-\-\- kaveH kavinibaddhasya vA vaktuH prauDhoktimAtraniShpannasharIra ekaH \, svatassambhavI cha dvitIyaH | kaviprauDhoktimAtraniShpannasharIro yathA \-\-\- sajjayati surabhimAso na tAvadarpayati yuvatijanalakShyamukhAn | abhinavasahakAramukhAnnavapallavapatralAnana~Ngasya sharAn || kavinibaddhavaktR^iprauDhoktimAtraniShpannasharIro yathodAhR^itameva \-\-\- \ldq{}shikhariNi\ldq{} ityAdi | yathA vA \-\-\- sAdaravitIrNayauvanahastAlambaM samunnamadbhyAm | abhyutthAnamiva manmathasya dattaM tava stanAbhyAm || svataH sambhavI ya auchityena bahirapi sambhAvyamAnasadbhAvo na kevalaM bhaNitivashenaivAbhiniShpannasharIraH | yathodAhR^itam \ldq{}evaMvAdini\ldq{} ityAdi | yathA vA \-\-\- shikhipichChakarNapUrA jAyA vyAdhasya garviNI bhramati | muktAphalarachitaprasAdhanAnAM madhye sapatnInAm || 24|| arthashakterala~NkAro yatrApyanyaH pratIyate | anusvAnopamavya~NgyaH sa prakAro.aparo dhvaneH || 25|| vAchyAla~NkAravyatirikto yatrAnyo.ala~NkAro.arthasAmarthyAt\- pratIyamAno.avabhAsate so.arthashaktyudbhavo nAmAnusvAnarUpa\- vya~Ngyo.anyo dhvaniH || 25|| tasya praviralaviShayatvamAsha~Nkyedamuchyate \-\-\- rUpakAdirala~NkAravargo yo vAchyatAM shritaH | sa sarvo gamyamAnatvaM bibhrad bhUmnA pradarshitaH || 26|| anyatra vAchyatvena prasiddho yo rUpakAdirala~NkAraH so.anyatra pratIyamAnatayA bAhulyena pradarshitastatra\- bhavadbhirbhaTTodbhaTAdibhiH | tathA cha sasandehAdiShUpamA\- rUpakAtishayoktInAM prakAshamAnatvaM pradarshitamityala~NkArA\- ntarasyAla~NkArAntare vya~NgyatvaM na yatnapratipAdyam || 26|| iyatpunaruchyata eva ala~NkArAntarasyApi pratItau yatra bhAsate | tatparatvaM na vAchyasya nAsau mArgo dhvanermataH || 27|| ala~NkArAntareShu tvanuraNanarUpAla~NkArapratItau satyAmapi yatra vAchyasya vya~NgyapratipAdanaunmukhyena chArutvaM na prakAshate nAsau dhvanermArgaH | tathA cha dIpakAdAvala~NkAre upamAyA gamyamAnatve.api tatparatvena chArutvasyAvyavasthAnAnna dhvanivyapadeshaH | yathA \-\-\- chandramayUkhairnishA nalinI kamalaiH kusumaguchChairlatA | haMsaishshAradashobhA kAvyakathA sajjanaiH kriyate gurvI || ityAdiShUpamAgarbhatve.api sati vAchyAla~NkAramukhenaiva chArutvaM vyavatiShThate na vya~NgyAla~NkAratAtparyeNa | tasmAttatra vAchyAla~NkAramukhenaiva kAvyavyapadesho nyAyyaH | yatra tu vya~Ngya\- paratvenaiva vAchyasya vyavasthAnaM tatra vya~Ngyamukhenaiva vyapadesho yuktaH | yathA -- prAptashrIreSha kasmAtpunarapi mayi taM manthakhedaM vidadhyA\- nnidrAmapyasya pUrvAmanalamanaso naiva sambhAvayAmi | setuM badhnAti bhUyaH kimiti cha sakaladvIpanAthAnuyAta\- stvayyAyAte vitarkAniti dadhata ivAbhAti kampaH payodheH || yathA vA mamaiva \-\-\- lAvaNyakAntiparipUritadi~Nmukhe.asmin smere.adhunA tava mukhe taralAyatAkShi | kShobhaM yadeti na manAgapi tena manye suvyaktameva jalarAshirayaM payodhiH || ityevaMvidhe viShaye.anuraNanarUparUpakAshrayeNa kAvyachArutva\- vyavasthAnAdrUpakadhvaniriti vyapadesho nyAyyaH | upamAdhvaniryathA \-\-\- vIrANAM ramate ghusR^iNAruNe na tathA priyAstanotsa~Nge | dR^iShTI ripugajakumbhasthale yathA bahalasindUre || yathA vA mamaiva viShamabANalIlAyAmasuraparAkramaNe kAmadevasya \-\-\- tatteShAM shrIsahodararatnAharaNe hR^idayamekarasam | bimbAdhare priyANAM niveshitaM kusumabANena || AkShepadhvaniryathA \-\-\- sa vaktumakhilA~nshakto hayagrIvAshritAn guNAn | yo.ambukumbhaiH parichChedaM j~nAtuM shakto mahodadheH || atrAtishayoktyA hayagrIvaguNAnAmavarNanIyatApratipAdana\- rUpasyAsAdhAraNatadvisheShaprakAshanaparAsyAkShepasya prakAshanam | arthAntaranyAsadhvaniH shabdashaktimUlAnuraNanarUpavya~Ngyo.artha\- shaktimUlAnuraNanarUpavya~Ngyashcha sambhavati | tatrAdyasyodAharaNam \-\-\- daivAyatte phale kiM kriyatAmetAvatpunarbhaNAmaH | raktAshokapallavAH pallavAnAmanyeShAM na sadR^ishAH || padaprakAshashchAyaM dhvaniriti vAkyasyArthAntaratAtparye.api sati na virodhaH | dvitIyasyodAharaNaM yathA \-\-\- hR^idayasthApitamanyumaparoShamukhImapi mAM prasAdayan | aparAddhasyApi na khalu te bahuj~na roShitum shakyam || atra hi vAchyavisheSheNa sAparAdhasyApi bahuj~nasya kopaH kartumashakya iti samarthakaM sAmAnyamanvitamanyattAtparyeNa prakAshate | vyatirekadhvanirapyubhayarUpaH sambhavati. tatrAdyasyodAharaNaM prAkpradarshitameva. dvitIyasyodAharaNaM yathA \-\-\- jAyeya vanoddeshe kubja eva pAdapo galitapatraH | mA mAnuShe loke tyAgaikaraso daridrashcha || atra hi tyAgaikarasasya daridrasya janmAnabhinandanaM truTitapatra\- kubjapAdapajanmAbhinandanaM cha sAkShAchChabdavAchyam | tathAvidhAdapi pAdapAttAdR^ishasya puMsa upamAnopameyatva\- pratIpUrvakaM shochyatAyAmAdhikyaM tAtparyeNa prakAshayati | utprekShAdhvaniryathA \-\-\- chandanAsaktabhujaganiHshvAsAnilamUrchChitaH | mUrchChayatyeSha pathikAnmadhau malayamArutaH || atra hi madhau malayamArutasya pathikamUrchChAkAritvaM manmathonmAthadAyitvenaiva | tattu chandanAsaktabhujaga\- niHshvAsAnilamUrchChitatvenotprekShitamityutprekShA sAkShAdanuktApi vAkyArthasAmarthyAdanuraNanarUpA lakShyate | na chaivaMvidhe viShaye ivAdishabdaprayogamantareNA\- sambaddhataiveti shakyate vaktum | gamakatvAdanyatrApi tadaprayoge tadarthAvagatidarshanAt | yathA \-\-\- IrShyAkaluShasyApi tava mukhasya nanveSha pUrNimAchandraH | adya sadR^ishatvaM prApyA~Nga eva na mAti || yathA vA \-\-\- trAsAkulaH paripatan parito niketAn pu.nbhirna kaishchidapi dhanvibhiranvabandhi | tasthau tathApi na mR^igaH kvachida~NganAbhi rAkarNapUrNanayaneShuhatekShaNashrIH || shabdArthavyavahAre cha prasiddhireva pramANam | shleShadhvaniryathA \-\-\- ramyA iti prAptavatIH patAkAH rAgaM viviktA iti vardhayantIH | yasyAmasevanta namadvalIkAH samaM vadhUbhirvalabhIryuvAnaH || atra vadhUbhiH saha valabhIrasevanteti vAkyArthapratIteranantaraM vadhva iva valabhya iti shleShapratItirashabdApyarthasAmarthyAnmukhyatvena vartate | yathAsa~NkhyadhvaniryathA \-\-\- a~NkuritaH pallavitaH korakitaH puShpitashcha sahakAraH | a~NkuritaH pallavitaH korakitaH puShpitashcha hR^idi madanaH || atra hi yathoddeshamanUddeshe yachchArutvamanuraNanarUpaM madanavisheShaNabhUtA~NuritAdishabdagataM tanmadanasaha\- kArayostulyayogitAsamuchchayalakShaNAdvAchyAdatirichyamAna\- mAlakShyate | evamanye.apyala~NkArA yathAyogaM yojanIyAH | evamala~NkAradhvanimArgaM vyutpAdya tasya prayojanavattAM khyApayitumidamuchyate \-\-\- sharIrIkaraNaM yeShAM vAchyatve na vyavasthitam | te.ala~NkArAH parAM ChAyAM yAnti dhvanya~NgatAM gataH || 28|| dhvanya~NgatA chobhAbhyAM prakArAbhyAM vya~njakatvena vya~Ngyatvena cha | tatreha prakaraNAdvya~Ngyatvenetyavagantavyam | vya~Ngyatve.apyala~NkArANAM prAdhAnyavivakShAyAmeva satyAM dhvanAvantaHpAtaH | itarathA tu guNIbhUtavya~NgyatvaM pratipAdayiShyate || 28|| a~Ngitvena vya~NgyatAyAmapi \, ala~NkArANAM dvayI gatiH \-\-\- kadAchi\- dvastumAtreNa vyajyante \, kadAchidala~NkAreNa | tatra -- vyajyante vastumAtreNa yadAla~NkR^itayastayA | dhruvaM dhvanya~NgatA tAsAM atra hetu \: \-\-\- kAvyavR^ittistadAshrayA || 29|| yasmAttatra tathAvidhavya~NgyAla~NkAraparatvenaiva kAvyaM pravR^ittam | anyathA tu tadvAkyamAtrameva syAt || 29|| tAsAmevAla~NkR^itInAm \-\-\- ala~NkArAntaravya~NgyabhAve puna: \, dhvanya~NgatA bhavet | chArutvotkarShato vya~NgyaprAdhAnyaM yadi lakShyate || 30|| uktaM hyetat \-\-\-\ldq{} chArutvotkarShanibandhanA vAchyavya~NgyayoH prAdhAnyavivakShA\ldq{} iti | vastu mAtravya~Ngyatve chAla~NkArANA\- manantaropadarshitebhya evodAharaNebhyo viShaya unneyaH | tadeva\- marthamAtreNAla~NkAravisheSharUpeNa vArthenArthAntarasyAla~NkArasya vA prakAshane chArutvotkarShanibandhane sati prAdhAnye.arthashaktyudbhavAnu\- raNanarUpavya~Ngyo niravagantavyaH || 30|| evaM dhvaneH prabhedAn pratipAdya tadAbhAsavivekaM kartumuchyate \-\-\- yatra pratIyamAno.arthaH pramliShTatvena bhAsate | vAchyasyA~NgatayA vApi nAsyAsau gocharo dhvaneH || 31|| dvividho.api pratIyamAnaH sphuTo.asphuTashcha | tatra ya eva sphuTaH shabdashaktyArthashaktyA vA prakAshate sa eva dhvanermArgo netaraH | sphuTo.api yo.abhidheyasyA~Ngatvena pratIyamAno.avabhAsate so.asyAnuraNana\- rUpavya~Ngyasya dhvaneragocharaH | yathA \-\-\- kamalAkarA na malitA haMsA uDDAyitA na cha sahasA | kenApi grAmataDAge.abhramuttAnitaM kShiptam || atra hi pratIyamAnasya mugdhavadhvA jaladharapratibimbadarshanasya vAchyA~Ngatvameva | evaMvidhe viShaye.anyatrApi yatra vya~NgyApekShayA vAchyasya chArutvotkarShapratItyA prAdhAnyamavasIyate \, tatra vya~NgyasyA~Ngatvena pratIterdhvaneraviShayatvam | yathA \-\-\- vetasalatAgahanoDDInashakunikolAhalaM shR^iNvatyAH | gR^ihakarmavyApR^itAyA vadhvAH sIdantya~NgAni || evaMvidho hi viShayaH prAyeNa guNIbhUtavya~NgyasyodAharaNatvena nirdekShyate | yatra tu prakaraNAdipratipattyA nirdhAritavisheSho vAchyo.arthaH punaH pratIyamAnA~NgatvenaivAvabhAsate so.asyaivAnuraNanarUpavya~Ngyasya dhvanermArgaH | yathA \-\-\- uchchinu patitaM kusumaM mA dhunIhi shephAlikAM hAlikasnuShe | eSha te viShamavipAkaH shvasureNa shruto valayashabdaH || atra hyavinayapatinA saha ramamANA sakhI bahiHshrutavalayakalakalayA sakhyA pratibodhyate | etadapekShaNIyaM vAchyArthapratipattaye | pratipanne cha vAchye.arthe tasyAvinayaprachChAdanatAtparyeNAbhi\- dhIyamAnatvAtpunarvya~NgyA~NgatvamevetyasminnanuraNanarUpavya~Ngya\- dhvanAvantarbhAvaH || 31|| evaM vivakShitavAchyasya dhvanestadAbhAsaviveke prastute satyavivakShita\- vAchyasyApi taM kartumAha \-\-\- avyutpatterashaktervA nibandho yaH skhaladgateH | shabdasya sa cha na j~neyaH sUribhirviShayo dhvaneH || 32|| skhaladgaterupacharitasya shabdasyAvyutpatterashaktervA nibandho yaH sa cha na dhvanerviShayaH | yataH \-\-\- sarveShveva prabhedeShu sphuTatvenAvabhAsanam | yadvya~NgyasyA~NgibhUtasya tatpUrNaM dhvanilakShaNam || 33|| tachchodAhR^itaviShayameva || 33|| iti shrIrAjAnakAnandavardhanAchAryavirachite dhvanyAloke dvitIyaH udyotaH || ## Encoded by Rajani Arjun Shankar \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}