% Text title : Dhvanyaloka Udyota 1 % File name : dhvanyaloka1.itx % Category : major\_works % Location : doc\_z\_misc\_major\_works % Transliterated by : Rajani Arjun Shankar % Proofread by : Rajani Arjun Shankar % Latest update : January 4, 2002 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. DhvanyAlokah Udyotah 1 ..}## \itxtitle{.. dhvanyAlokaH udyotaH 1 ..}##\endtitles ## || prathamaH udyotaH || svechChAkesariNaH svachChasvachChAyAyAsitendavaH | trAyantAM vo madhuripoH prapannArtichChido nakhAH || kAvyasyAtmA dhvaniriti budhairyaH samAmnAtapUrva\- stasyAbhAvaM jagadurapare bhAktamAhustamanye | kechidvAchAm sthitamaviShaye tattvamUchustadIyam tena brUmaH sahR^idayamanaHprItaye tatsvarUpam || 1|| budhaiH kAvyatattvavidbhiH kAvyasyAtmA dhvaniriti sa.nj~nitaH \, paramparayA yaH samAmnAtapUrvaH samyak AsamantAt mnAtaH prakaTitaH , tasya sahR^idayajanamanaHprakAshamAnasyApyabhAvamanye jagaduH | tadabhAvavAdinAM chAmI vikalpAH sambhavanti | tatra kechidAchakShIran \-\-\- shabdArthasharIrantAvatkAvyam | tatra cha shabdagatAshchArutvahetavo.anuprAsAdayaH prasiddhA eva | arthagatAshchopamAdayaH | varNasa.nghaTanAdharmAshcha ye mAdhuryAdayaste.api pratIyante | tadanatiriktavR^ittayo vR^ittayo.api yAH kaishchidupanAgarikAdyAH prakAshitAH \, tA api gatAH shravaNagocharam | rItayashcha vaidarbhIprabhR^itayaH | tadvyatiriktaH ko.ayam dhvanirnAmeti | anye brUyuH \-\- nAstyeva dhvaniH | prasiddhaprasthAnavyatirekiNaH kAvyaprakArasya kAvyatvahAneH sahR^idayahR^idayAhlAdishabdArtha\- mayatvameva kAvyalakShaNam | na choktaprasthAnAtirekiNo mArgasya tatsambhavati | na cha tatsamatAntaHpAtinaH sahR^idayAn kA.nshchitparikalpya tatprasiddhyA dhvanau kAvyavyapadeshaH pravartito.api sakalavidvanmanogrAhitAmavalambate | punarapare tasyAbhAvamanyathA kathayeyuH \-\- na sambhavatyeva dhvanirnAmApUrvaH kashchit | kAmanIyakamanativartamAnasya tasyokteShveva chArutvahetuShvantarbhAvAt | teShAmanyatamasyaiva vA apUrvasamAkhyA\- mAtrakaraNe yatki~nchana kathanaM syAt | ki~ncha vAgvikalpAnAmAnantyAt sambhavatyapi vA kasmi.nshchit kAvya\- lakShaNavidhAyibhiH prasiddhairapradarshite prakAraleshe dhvanirdhvaniriti yadetadalIkasahR^idayatvabhAvanAmukulitalochanairnR^ityate \, tatra hetuM na vidmaH | sahasrasho hi mahAtmabhiranyairala~NkAraprakArAH prakAshitAH prakAshyante cha | na cha teShAmeShA dashA shrUyate | tasmAt pravAdamAtraM dhvaniH | na tvasya kShodakShamam tattvam ki.nchidapi prakAshayituM shakyam | tathA chAnyena kR^ita evAtra shlokaH \-\-\- yasminnasti na vastu ki.nchana manaHprahlAdi sAla~NkR^iti vyutpannai rachitaM cha naiva vachanairvakroktishUnyaM cha yat | kAvyaM taddhvaninA samanvitamiti prItyA prashaMsa~njaDo no vidmo.abhidadhAti kiM sumatinA pR^iShTaH svarUpaM dhvaneH || bhAktamAhustamanye | anye taM dhvanisa.nj~nitam kAvyatmAnaM guNavR^ittirityAhuH | yadyapi cha dhvanishabdasa.nkIrtanena kAvyalakShaNavidhAyibhirguNavR^itti\- ranyo vA na kashchitprakAraH prakAshitaH \, tathApi amukhyavR^ittyA kAvyeShu vyavahAraM darshayatA dhvanimArgo manAkspR^iShTo.api na lakShita iti parikalpyaivamuktam \-\-\-\ldq{}bhAktamAhustamanye\rdq{}iti | kechitpunarlakShaNakaraNashAlInabuddhayo dhvanestattvaM girAmagocharam sahR^idayahR^idayasaMvedyameva samAkhyAtavantaH | tenaivaMvidhAsu vimatiShu sthitAsu sahR^idayamanaHprItaye tatsvarUpaM brUmaH | tasya hi dhvaneH svarUpaM sakalasatkavikAvyopaniShadbhUtamatiramaNIya\- maNIyasIbhirapi chirantanakAvyalakShaNavidhAyinAM buddhibhiranunmIlita\- pUrvam \, atha cha rAmAyaNamahAbhArataprabhR^itini lakShye sarvatra prasiddhavyavahAraM lakShayatAM sahR^idayAnAmAnando manasi labhatAM pratiShThAmiti prakAshyate || 1|| tatra dhvanereva lakShayitumArabdhasya bhUmikAM rachayitumidamuchyate \-\-\- yo.arthaH sahR^idayashlAghyaH kAvyAtmeti vyavasthitaH | vAchyapratIyamAnAkhyau tasya bhedAvubhau smR^itau || 2|| kAvyasya hi lalitochitasanniveshachAruNaH sharIrasyevAtmA sArarUpatayA sthitaH sahR^idayashlAghyo yo.arthastasya vAchyaH pratIyamAnashcheti dvau bhedau | tatra vAchyaH prasiddho yaH prakArairupamAdibhiH | bahudhA vyAkR^itaH so.anyaiH \-\-\- kAvyalakShmavidhAyibhiH | \-\-\- tato neha pratanyate || 3|| kevalamanUdyate punaryathopayogamiti || 3|| pratIyamAnaM punaranyadeva vastvasti vANIShu mahAkavInAm | yattatprasiddhAvayavAtiriktaM vibhAti lAvaNyamivA.nganAsu || 4|| pratIyamAnaM punaranyadeva vAchyAdvastvasti vANIShu mahAkavInAm | yattatsahR^idayasuprasiddhaM prasiddhebhyo.ala.nkR^itebhyaH pratItebhyo vA.avayavebhyo vyatiriktatvena prakAshate lAvaNyamivA.nganAsu | yathA hya.nganAsu lAvaNyaM pR^itha~NnirvarNyamAnaM nikhilAvayavavyatireki kimapyanyadeva sahR^idayalochanAmR^itaM tattvAntaraM tadvadeva so.arthaH | sa hyartho vAchyasAmarthyAkShiptam vastumAtramala.nkArarasAdayashchetyaneka prabhedaprabhinnau darshayiShyate | sarveShu cha teShu prakAreShu tasya vAchyAdanyatvam | tathA hyAdyastAvatprabhedo vAchyAd dUram vibhedavAn | sa hi kadAchidvAchye vidhirUpe pratiShedharUpaH | yathA \-\-\- bhrama dhArmika visrabdhaH sa shunako.adya mAritastena | godAvarInadIkUlalatAgahanavAsinA dR^iptasiMhena || kvachidvAchye pratiShedharUpe vidhirUpo yathA \-\-\- shwashrUratra shete athavA nimajjati atrAhaM divasakaM pralokaya | mA pathika rAtryandhaH shayyAyAmAvayoH shayiShThAH || kvachidvAchye vidhirUpe.anubhayarUpo yathA \-\-\- vraja mamaivaikasyA bhavantu niHshvAsaroditavyAni | mA tavApi tayA vinA dAkShiNyahatasya janiShata || kvachidvAchye pratiShedharUpe.anubhayarUpo yathA \-\-\- prArthaye tAvatprasIda nivartasva mukhashashijyotsnAviluptatamonivahe | abhisArikANAM vighnaM karoShyanyAsAmapi hatAshe || kvachidvAchyAdvibhinnaviShayatvena vyavasthApito yathA \-\-\- kasya vA na bhavati roSho dR^iShTvA priyAyAH savraNamadharam | sabhramarapadmAghrANashIle vAritavAme sahasvedAnIm || anye chaivamprakArA vAchyAdvibhedinaH pratIyamAnabhedAH sambhavanti | teShAM di~NmAtrametatpradarshitam | dvitIyo.api prabhedo vAchyAdvibhinnaH saprapa~nchamagre darshayiShyate | tR^itIyastu rasAdilakShaNaH prabhedo vAchyasAmarthyAkShiptaH prakAshate \, na tu sAkShAchChabdavyApAraviShaya iti vAchyAdvibhinna eva | tathA hi vAchyatvaM tasya svashabdaniveditatvena vA syAt | vibhAvAdipratipAdanamukhena vA | purvasmin pakShe svashabdaniveditatvAbhAve rasAdInAmapratItiprasa.ngaH | na cha sarvatra teShAM svashabdaniveditatvam | yatrApyasti tat \, tatrApi vishishTavibhAvAdipratipAdanamukhenaivaiShAM pratItiH | svashabdena sA kevalamanUdyate \, na tu tatkR^itA viShayAntare tathA tasyA adarshanAt | na hi kevalashR^i.ngArAdishabdamAtrabhAji vibhAvAdipratipAdanarahite kAvye manAgapi rasavattvapratItirasti | yatashcha svAbhidhAnamantareNa kevalebhyo.api vibhAvAdibhyo vishishTebhyo rasAdInAM pratItiH | kevalAchcha svAbhidhAnAdapratItiH | tasmAdanvayavyatirekAbhyAmabhidheyasAmarthyA\- kShiptatvameva rasAdInAm | na tvabhidheyatvaM katha.nchit \, iti tR^itIyo.api prabhedo vAchyAdvibhinna eveti sthitam | vAchyena tvasya saheva pratItirityagre darshayiShyate | kAvyasyAtmA sa evArthastathA chAdikaveH purA | krau~nchadvandvaviyogotthaH shokaH shlokatvamAgataH || 5|| vividhavAchyavAchakarachanAprapa~nchachAruNaH kAvyasya sa evArthaH sArabhUtaH | chAdikavervAlmIkeH nihatasahacharIvirahakAtara\- krau~nchAkrandajanitaH shoka eva shlokatayA pariNataH | shoko hi karuNasthAyibhAvaH | pratIyamAnasya chAnyabhedadarshane.api rasabhAvamukhenaivopalakShaNaM prAdhAnyAt | sarasvatI svAdu tadarthavastu niHShyandamAnA mahatAM kavInAm | alokasAmAnyamabhivyanakti parisphurantam pratibhAvisheSham || 6|| tat vastutattvaM niHShyandamAnA mahatAM kavInAM bhAratI alokasAmAnyaM pratibhAvisheShaM parisphurantamabhivyanakti | yenAsminnativichitrakavi\- paramparAvAhini saMsAre kAlidAsaprabhR^itayo dvitrAH pa~nchaShA vA mahAkavaya iti gaNyante | idaM chAparaM pratIyamAnasyArthasya sadbhAvasAdhanaM pramANam \-\-\- shabdArthashAsanaj~nAnamAtreNaiva na vedyate | vedyate sa tu kAvyArthatattvaj~naireva kevalam || 7|| so.artho yasmAtkevalaM kAvyArthatattvaj~naireva j~nAyate | yadi cha vAchyarUpa evAsAvarthaH syAttadvAchyavAchakarUpaparij~nAnAdeva tatpratItiH syAt | atha cha vAchyavAchakalakShaNamAtrakR^itashramANAM kAvyatattvArthabhAvanAvimukhAnAM svarashrutyAdilakShaNamivA.apra\- gItAnAM gAndharvalakShaNavidAmagochara evAsAvarthaH | evaM vAchyavyatirekiNo vya~Ngyasya sadbhAvaM pratipAdya prAdhAnyaM tasyaiveti darshayati \-\-\- so.arthastadvyaktisAmarthyayogI shabdashcha kashchana | yatnataH pratyabhij~neyau tau shabdArthau mahAkaveH || 8|| vya~Ngyo.arthastadvyaktisAmarthyayogI shabdashcha kashchana \, na shabda\- mAtram | tAveva shabdArthau mahAkaveH pratyabhij~neyau .vya~Ngyavya~nja\- kAbhyAmeva suprayuktAbhyAM mahAkavitvalAbho mahAkavInAM \, na vAchyavAchakarachanAmAtreNa | idAnIM vya~Ngyavya~njakayoH prAdhAnye.api yadvAchyavAchakAveva prathamamupAdadate kavayastadapi yuktamevetyAha \-\-\- AlokArthI yathA dIpashikhAyAM yatnavA~njanaH | tadupAyatayA tadvadarthe vAchye tadAdR^itaH || 9|| yathA hyAlokArthI sannapi dIpashikhAyAM yatnavA~njano bhavati tadu\- pAyatayA | na hi dIpashikhAmantareNAlokaH sambhavati | tadvya~NgyamarthaM pratyAdR^ito jano vAchye.arthe yatnavAn bhavati | anena pratipAdakasya kavervya~NgyamarthaM prati vyApAro darshitaH || 9|| pratipAdyasyApi taM darshayitumAha \-\-\- yathA padArthadvAreNa vAkyArthaH sampratIyate | vAchyArthapUrvikA tadvatpratipattasya vastunaH || 10|| yathA hi padArthadvAreNa vAkyArthAvagamastathA vAchyArthapratIti\- pUrvikA vya~NgyasyArthasya pratipattiH || 10|| idAnIM vAchyArthapratItipUrvakatve.api tatpratItervya~NgyasyArthasya prAdhAnyaM yathA na vyAlupyate tathA darshayati \-\-\- svasAmarthyavashenaiva vAkyArthaM pratipAdayan | yathA vyApAraniShpattau padArtho na vibhAvyate || 11|| yathA svasAmarthyavashenaiva vAkyArthaM prakAshayannapi padArtho vyApAraniShpattau na bhAvyate vibhaktatayA || 11|| tadvatsachetasAM so.artho vAchyArthavimukhAtmanAm | buddhau tattvArthadarshinyAM jhaTityevAvabhAsate || 12|| evaM vAchyavyatirekiNo vya~NgyasyArthasya sadbhAvaM pratipAdya prakR^ita upayojayannAha \-\-\- yatrArthaH shabdo vA tamarthamupasarjanIkR^itasvArthau | vya~NktaH kAvyavisheShaH sa dhvaniriti sUribhiH kathitaH || 13|| yatrArtho vAchyavisheShaH vAchakavisheShaH shabdo vA tamarthaM vya~NktaH \, sa kAvyavisheSho dhvaniriti | anena vAchyavAchakachArutvahetubhya upamAdibhyo.anuprAsAdibhyashcha vibhakta eva dhvanerviShaya iti darshitam | yadapyuktam \-\-\- \ldq{}prasiddhaprasthAnAtikramiNo mArgasya kAvyahAnerdhvanirnAsti\rdq{}iti \, tadapyayuktam | yato lakShaNakR^itAmeva sa kevalaM na prasiddhaH \, lakShye tu parIkShyamANe sa eva sahR^idayahR^idayAhlAdakAri kAvyatattvam | tato.anyachchitramevetyagre darshayiShyAmaH | yadapyuktam \-\-\-\ldq{}kAmanIyakamanativartamAnasya tasyoktAla.nkArAdi\- prakAreShvantarbhAvaH\ldq{} iti \, tadapyasamIchInam ; vAchyavAchakamAtrA\- shrayiNi prasthAne vya~Ngyavya~njakasamAshrayeNa vyavasthitasya dhvaneH kathamantarbhAvaH \, vAchyavAchakachArutvahetavo hi tasyA.ngabhUtAH \, sa tva.ngirUpa eveti pratipAdayiShyamANatvAt | parikarashlokAshchAtra \-\-\- vya~Ngyavya~njakasambandhanibandhanatayA dhvaneH | vAchyavAchakachArutvahetvantaHpAtitA kutaH || nanu yatra pratIyamAnasyArthasya vaishadyenApratItiH sa nAma mA bhUd dhvanerviShayaH | yatra tu pratItirasti \, yathA \-\-\- samAsoktyAkShepAnuktanimittavisheShoktiparyAyoktApahnutidIpakasa.nkarA\- la.nkArAdau \, tatra dhvanerantarbhAvo bhaviShyatItyAdi nirAkartumabhihitam \-\-\-\ldq{}upasarjanIkR^itasvArthau\ldq{} iti | artho guNIkR^itAtmA \, guNIkR^itAbhidheyaH shabdo vA yatrArthAntara\- mabhivyanakti sa dhvaniriti | teShu kathaM tasyAntarbhAvaH | vya~NgyaprAdhAnye hi dhvaniH | na chaitatsamAsoktyAdiShvasti | samAsoktau tAvat \-\-\- upoDharAgeNa vilolatArakaM tathA gR^ihItaM shashinA nishAmukham | yathA samastaM timirA.nshukaM tayA puro.api rAgAdgalitaM na lakShitam || ityAdau vya~NgyenAnugataM vAchyameva prAdhAnyena pratIyate samAropita\- nAyikAnAyakavyavahArayornishAshashinoreva vAkyArthatvAt | AkShepe.api vya~NgyavisheShAkShepiNo.api vAchyasyaiva chArutvaM prAdhAnyena vAkyArtha AkShepoktisAmarthyAdeva j~nAyate | tathAhi \-\- tatra shabdopArUDho visheShAbhidhAnechChayA pratiShedharUpo ya AkShepaH sa eva vya~NgyavisheSha\- mAkShipanmukhyaM kAvyasharIram | chArutvotkarShanibandhanA hi vAchyavya~NgyayoH prAdhAnyavivakShA | yathA \-\-\- anurAgavatI sandhyA divasastatpurassaraH | aho daivagatiH kIdR^iktathApi na samAgamaH || atra satyAmapi vya~NgyapratItau vAchyasyaiva chArutvamutkarShavaditi tasyaiva prAdhAnyavivakShA | yathA cha dIpakApahnutyAdau vya~NgyatvenopamAyAH pratItAvapi prAdhAnyenA\- vivakShitatvAnna tayA vyapadeshastadvadatrApi draShTavyam | anuktanimittAyAmapi visheShoktau \-\-\- AhUto.api sahAyairomityuktvA vimuktanidro.api | gantumanA api pathikaH sa~NkochaM naiva shithilayati || ityAdau vya~Ngyasya prakaraNasAmarthyAtpratItimAtraM na tu tatpratItinimittA kAchichchArutvaniShpattiriti na prAdhAnyam | paryAyokte.api yadi prAdhAnyena vya~NgyatvaM tadbhavatu nAma tasya dhvanAvantarbhAvaH | na tu dhvanestatrAnta\- rbhAvaH | tasya mahAviShayatvenA~Ngitvena cha pratipAdayiShyamANatvAt | na punaH paryAyo bhAmahodAhR^itasadR^ishe vya~Ngyasyaiva prAdhAnyam | vAchyasya tatropasarjanAbhAvenAvivakShitatvAt | apahnutidIpakayoH punarvAchyasya prAdhAnyaM vya~Ngyasya chAnuyAyitvaM prasiddhameva | sa.nkarAla.nkAre.api yadala.nkAro.ala.nkArAntarachChAyAmanugR^ihNAti \, tadA vya~Ngyasya prAdhAnyenAvivakShitatvAnna dhvaniviShayatvam | ala.nkAradvayasambhAvanAyAM tu vAchyavya~NgyayoH samaM prAdhAnyam | atha vAchyopasarjanIbhAvena vya~Ngyasya tatrAvasthAnaM tadA so.api dhvaniviShayo.astu \, na tu sa eva dhvaniriti vaktuM shakyam | paryAyokta\- nirdiShTanyAyAt | api cha sa.nkarAla.nkAre.api cha kvachit sa.nkaroktireva dhvanisambhAvanAM nirAkaroti | aprastutaprashaMsAyAmapi yadA sAmAnyavisheShabhAvAnnimittanimitti\- bhAvAdvA abhidhIyamAnasyAprastutasya pratIyamAnena prastutenAbhi\- sambandhastadAbhidhIyamAnapratIyamAnayoH samameva prAdhAnyam | yadA tAvatsAmAnyasyAprastutasyAbhidhIyamAnasya prAkaraNikena visheSheNa pratIyamAnena sambandhastadA visheShapratItau satyAmapi prAdhAnyena tatsAmAnyenAvinAbhAvAtsAmAnyasyApi prAdhAnyam | yadApi visheShasya sAmAnyaniShThatvaM tadApi sAmAnyasya prAdhAnye sAmAnye sarvavisheShANAmantarbhAvAdvisheShasyApi prAdhAnyam | nimittanimittibhAve chAyameva nyAyaH | yadA tu sArUpyamAtravashenAprastutaprashaMsAyAmaprakR^itaprakR^itayoH sambandhastadApyaprastutasya sarUpasyAbhidhIyamAnasya prAdhAnyenA\- vivakShAyAM dhvanAvevAntaHpAtaH | itarathA tvala.nkArAntarameva | tadayamatra sa~NkShepaH \-\-\- vya~Ngyasya yatrAprAdhAnyaM vAchyamAtrAnuyAyinaH | samAsoktyAdayastatra vAchyAla~NkR^itayaH sphuTAH || vya~Ngyasya pratibhAmAtre vAchyArthAnugame.api vA | na dhvaniryatra vA tasya prAdhAnyaM na pratIyate || tatparAveva shabdArthau yatra vya~NgyaM prati sthitau | dhvaneH sa eva viShayo mantavyaH sa.nkarojjhitaH || tasmAnna dhvaneranyatrAntarbhAvaH | itashcha nAntarbhAvaH \; yataH kAvyavisheSho.a.ngI dhvaniriti kathitaH | tasya punara.ngAni \-\-\- ala.nkArA guNA vR^ittayashcheti pratipAdayiShyante | na chAvayava eva pR^ithagbhUto.avayavIti prasiddhaH | apR^ithagbhAve tu tada.ngatvaM tasya | na tu tattvameva | yatrApi vA tattvaM tatrApi dhvanermahAviShaya\- tvAnna tanniShThatvameva .\ldq{} sUribhiH kathita\ldq{} iti vidvadupaj~neyamuktiH \, na tu yathAkatha~nchitpravR^itteti pratipAdyate | prathame hi vidvAMso vaiyAkaraNAH \, vyAkaraNamUlatvAtsarvavidyAnAm | te cha shrUyamANeShu varNeShu dhvaniriti vyavaharanti | tathaivAnyaistanmatAnusAribhiH sUribhiH kAvyatattvArthadarshibhi\- rvAchyavAchakasammishraH shabdAtmA kAvyamiti vyapadeshyo vya~njaka\- tvasAmyAddhvanirityuktaH | na chaivaMvidhasya dhvanervakShyamANaprabheda\- tadbhedasa.nkalanayA mahAviShayasya yatprakAshanaM tadaprasiddhAla.nkAra\- visheShamAtrapratipAdanena tulyamiti tadbhAvitachetasAM yukta eva saMrambhaH | na cha teShu katha~nchidIrShyayA kaluShitashemuShIkatva\- mAviShkaraNIyam | tadevaM dhvanestAvadabhAvavAdinaH pratyuktAH | asti dhvaniH | sa chAsAvavivakShitavAchyo vivakShitAnyaparavAchyashcheti dvividhaH sAmAnyena | tatrAdyasyodAharaNam \-\-\- suvarNapuShpAM pR^ithivIM chinvanti puruShAstrayaH | shUrashcha kR^itavidyashcha yashcha jAnAti sevitum || dvitIyasyApi \-\-\- shikhariNi kva nu nAma kiyachchiraM kimabhidhAnamasAvakarottapaH | taruNi yena tavAdharapATalaM dashati bimbaphalaM shukashAvakaH || 13|| yadapyuktaM bhaktirdhvaniriti \, tatpratisamAdhIyate \-\-\- bhaktyA bibharti naikatvam rUpabhedAdayaM dhvaniH ayamuktaprakAro dhvanirbhaktyA naikatvaM bibharti bhinnarUpatvAt | vAchyavyatiriktasyArthasya vAchyavAchakAbhyAM tAtparyeNa prakAshanaM yatra vya~NgyaprAdhAnye sa dhvaniH | upachAramAtraM tu bhaktiH | mA chaitatsyAdbhaktirlakShaNaM dhvanerityAha \-\-\- ativyApterathAvyApterna chAsau lakShyate tayA || 14|| naiva bhaktyA dhvanirlakShyate | katham \? ativyApteravyApteshcha | tatrAtivyAptirdhvanivyatirikte.api viShaye bhakteH sambhavAt | yatra hi vya~NgyakR^itaM mahatsauShThavaM nAsti tatrApyupacharitashabdavR^ittyA prasiddhyanurodhapravartitavyavahArAH kavayo dR^ishyante | yathA \-\-\- parimlAnaM pInastanajaghanasa~NgAdubhayata\- stanormadhyasyAntaH parimilanamaprApya haritam | idaM vyastanyAsaM shlathabhujalatAkShepavalanaiH kR^ishA~NgyAH santApaM vadati bisinIpatrashayanam || tathA \-\-\- shatakR^itvo.avarudhyate sahasrakR^itvashchumbyate | viramya punA ramyate priyo jano nAsti punaruktam || tathA \-\-\- kupitAH prasannA avaruditavadanA vihasantyaH | yathA gR^ihItAstathA hR^idayaM haranti svairiNyo mahilAH || tathA \-\-\- bhAryAyAH prahAro navalatayA dattaH priyeNa stanapR^iShThe | mR^iduko.api duHsaha iva jAto hR^idaye sapatnInAm || tathA \-\-\- parArthe yaH pIDAmanubhavati bha~Nge.api madhuro yadIyaH sarveShAmiha khalu vikAro.apyabhimataH | na samprApto vR^iddhiM yadi sa bhR^ishamakShetrapatitaH kimikShordoSho.asau na punaraguNAyA marubhuvaH || ityatrekShupakShe.anubhavatishabdaH | na chaivaMvidhaH kadAchidapi dhvanerviShayaH | yataH \-\-\- uktyantareNAshakyaM yattachchArutvaM prakAshayan | shabdo vya~njakatAM bibhrad dhvanyukterviShayIbhavet || 15|| atra chodAhR^ite viShaye noktyantarAshakyachArutvavyaktihetuH shabdaH | ki~ncha \-\-\- rUDhA ye viShaye.anyatra shabdAH svaviShayAdapi | lAvaNyAdyAH prayuktAste na bhavanti padaM dhvaneH || 16|| teShu chopacharitashabdavR^ittirastIti | tathAvidhe cha viShaye kvachitsambhavannapi dhvanivyavahAraH prakArAntareNa pravartate | na tathAvidhashabdamukhena | api cha \-\-\- mukhyAM vR^ittiM parityajya guNavR^ittyA.arthadarshanam | yaduddishya phalaM tatra shabdo naiva skhaladgatiH || 17|| tatra hi chArutvAtishayavishiShTArthaprakAshanalakShaNe prayojane kartavye yadi shabdasyAmukhyatA tadA tasya prayoge duShTataiva syAt | na chaivam \; tasmAt \-\-\- vAchakatvAshrayeNaiva guNavR^ittirvyavasthitA | vya~njakatvaikamUlasya dhvaneH syAllakShaNaM katham || 18|| tasmAdanyo dhvaniranyA cha guNavR^ittiH | avyAptirapyasya lakShaNasya | na hi dhvaniprabhedo vivakShitAnyaparavAchyalakShaNaH | anye cha bahavaH prakArA bhaktyA vyApyantaH \; tasmAdbhaktiralakShaNam || 18|| kasyachid dhvanibhedasya sA tu syAdupalakShaNam | sA punarbhaktirvakShyamANaprabhedamadhyAdanyatamasya bhedasya yadi nAmopalakShaNatayA sambhAvyeta \; yadi cha guNavR^ittyaiva dhvani\- rlakShyata ityuchyate tadabhidhAvyApAreNa taditaro.ala.nkAravargaH samagra eva lakShyata iti pratyekamala.nkArANAM lakShaNakaraNa\- vaiyarthyaprasa~NgaH | kiM cha lakShaNe.anyaiH kR^ite chAsya pakShasaMsiddhireva naH || 19|| kR^ite.api vA pUrvamevAnyairdhvanilakShaNe pakShasaMsiddhireva naH \; yasmAddhvanirastIti naH pakShaH | sa cha prAgeva saMsiddha ityayatna\- sampannasamIhitArthAH saMvR^ittAH smaH | ye.api sahR^idayahR^idaya\- saMvedyamanAkhyeyameva dhvanerAtmAnamAmnAsiShuste.api na parIkShya vAdinaH | yata uktayA nItyA vakShyamANayA cha dhvaneH sAmAnyavishe\- ShalakShaNe pratipAdite.api yadyanAkhyeyatvaM tatsarveShAmeva vastUnAM tatprasaktam | yadi punardhvaneratishayoktyAnayA kAvyAntarAtishAyi taiH svarUpamAkhyAyate tatte.api yuktAbhidhAyina eva || iti shrIrAjAnakAnandavardhanAchAryavirachite dhvanyAloke prathamaH udyotaH || ## Encoded by Rajani Arjun Shankar \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}