%@@1 % File name : bhojavritti.itx %-------------------------------------------- % Text title : Bhoja-Vritti % Author : Dhareshvara Bhojadeva % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism % Description/comments : Commentary on Patanjali Yoga Sutras % Transliterated & transcribed from a manuscript by : Dr. Suryanshu Ray % suryansuray@yahoo.com % % Proofread by : Dr. Suryanshu Ray suryansuray@yahoo.com % Latest update : Dec. 21, 2009 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskritdocuments.org % http://sanskrit.gde.to %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. BhojaVritti ..}## \itxtitle{.. bhojavR^itti ..}##\endtitles ## .. pAta~njalayogasUtram .. dhAreshvarabhojadevavirachitarAjamArtaNDavR^ittisametam.h dehArddhayogaH shivayoH sa shreyAMsi tanotu vaH . duShprApamapi yatsmR^ityA janaH kaivalyamashnute .. 1.. trividhAnyapi duHkhAni yadanusmaraNAnnR^iNAm . prayAnti sadyo vilayaM taM stumaH shivamavyayam .. 2.. pata~njalimuneruktiH kApyapUrvA jayatyasau . puMprakR^ityorviyogo.api yoga ityudito yayA .. 3.. jayanti vAchaH phaNibharturAntarasphurattamastomanishAkaratviShaH . vibhAvyamAnAH satataM manAMsi yAH satAM sadAnandamayAni kurvate .. 4.. shabdAnAmanushAsanaM vidadhatA pAta~njale kurvatA vR^ittiM rAjamR^igAN^kasaMj~nakamapi vyatanvatA vaidyake . vAkchetovapuShAM malaH phaNibhR^itAM bhartreva yenoddhR^itastasya shrIraNaraN^gamallanR^ipatervAcho jayantyujjvalAH .. 5.. durbodhaM yadatIva tadvijahati spaShTArthamityuktibhiH spaShTArtheShvativistR^itiM vidadhati vyarthaiH samAsAdikaiH . asthAne.anupayogibhishcha bahubhirjalpairbhramaM tanvate shrotR^iINAmiti vastuviplavakR^itaH sarve.api TIkAkR^itaH .. 6.. utsR^ijya vistaramudasya vikalpajAlaM phalguprakAshamavadhArya cha samyagarthAn . santaHpata~njalimate vivR^itirmayeyamAtanyate budhajanapratibodhahetuH .. 7.. atha samAdhipAdaH .. 1.. atha yogAnushAsanam .. samAdhi 1.. vR^ittiH \-\-\- anena sUtreNa shAstrasya sambandhAbhidheyaprayojanAnyAkhyAyante . athashabdo.adhikAradyotako maN^galArthakashcha . yogo yuktiH samAdhAnam . yuja samAdhau ##(##dhA0 pA0 4.67##)##. anushiShyate vyAkhyAyate lakShaNabhedopAyaphalairyena tadanushAsanam . yogasyAnushAsanaM yogAnushAsanam . tadA.a.ashAstraparisamApteradhikR^itaM boddhavyamityarthaH . tatra shAstrasya vyutpAdyatayA yogaH sasAdhanaH saphalo.abhidheyaH . tadvyutpAdanaM cha phalam . vyutpAditasya yogasya kaivalyaM phalam . shAstrAbhidheyayoH pratipAdyapratipAdakabhAvalakShaNaH sambandhaH . abhidheyasya tatphalasya cha kaivalyasya sAdhyasAdhanabhAvaH . etaduktaM bhavati \-\-\- vyutpAdyasya yogasya sAdhanAni shAstreNa pradarshyante . tatsAdhanasiddho yogaH kaivalyAkhyaM phalamutpAdayati .. 1.. tatra ko yoga ityAha \-\-\- yogashchittavR^ittinirodhaH .. samAdhi 2.. vR^ittiH \-\-\- chittasya nirmalasattvapariNAmarUpasya yA vR^ittayo.aN^gAN^gibhAvapariNAmarUpAstAsAM nirodho bahirmukhatayA pariNativichChedAdantarmukhatayA pratilomapariNAmena svakAraNe layo yoga ityAkhyAyate . sa cha nirodhaH sarvAsAM chittabhUminAM sarvaprANinAM dharmaH kadAchit kasyA~nchidbhUmavAvirbhavati . tAshcha kShiptaM mUDhaM vikShiptam ekAgraM niruddhamiti chittasya bhUmayashchittasyAvasthAvisheShAH . tatra kShiptaM rajasa udrekAdasthiraM bahirmukhatayA sukhaduHkhAdiviShayeShu vikalpiteShu vyavahiteShu vA rajasA preritam . tachcha sadaiva daityadAnavAdInAm . mUDhaM tamasa udrekAt kR^ityAkR^ityavibhAgamantareNa krodhAdibhirviruddhakR^ityeShveva niyamitam . tachcha sadaiva rakShaHpishAchAdInAm . vikShiptaM tu sattvodrekAdvaishiShTyena parihR^itya duHkhasAdhanaM sukhasAdhaneShveva shabdAdiShu pravR^ittam . tachcha sadaiva devAnAm . etaduktaM bhavati \-\-\- rajasA pravR^ittirUpaM tamasA parApakAraniyataM sattvena sukhamayaM chittaM bhavati . etAstisrashchittAvasthAH samAdhAvanupayoginyaH . ekAgraniruddharUpe dve cha sattvotkarShAdyathottaramavasthitattvAt samAdhAvupayogaM bhajete . sattvAdikramavyutkrame tvayamabhiprAyaH \-\-\- dvayorapi rajastamasoratyantaheyatve.apyetadarthaM rajasaH prathamamupAdAnam . yAvanna pravR^ittirdarshitA tAvannivR^ittirna shakyate darshayitumiti dvayorvyatyayena pradarshanam . sattvasya tvetadarthaM pashchAt pradarshanaM yat, tasyotkarSheNottare dve bhUmI yogopayoginyAviti . anayordvayorekAgraniruddhayorbhUmyoryashchittasyaikAgratArUpaH pariNAmaH sa yoga ityuktaM bhavati . ekAgre bahirvR^ittinirodhaH . niruddhe cha sarvAsAM vR^ittinAM saMskArANAM cha pravilaya ityanayoreva bhUmyoryogasya sambhavaH .. 2.. idAnIM sUtrakArashchittavR^ittinirodhapadAni vyAkhyAtukAmaH prathamaM chittapadaM vyAchaShTe \-\-\- tadA draShTuH svarUpe.avasthAnam .. samAdhi 3.. vR^ittiH \-\-\- draShTuH puruShasya tasmin kAle svarUpe chinmAtratAyAmavasthAnaM sthitirbhavati . ayamarthaH \-\-\- utpannavivekakhyAteshchitsaMkramAbhAvAt kartR^itvAbhimAnanivR^ittau prochChannapariNAmAyAM buddhAvAtmanaH svarUpeNAvasthAnaM sthitirbhavati .. 3.. vyutthAnadashAyAM tu tasya kiM rUpamityAha \-\-\- vR^ittisArUpyamitaratra .. samAdhi 4.. vR^ittiH \-\-\- itaratra yogAdanyasmin kAle vR^ittayo yA vakShyamANalakShaNAstAbhiH sArUpyaM tadrUpatvam . ayamarthaH \-\-\- yAdR^ishyo vR^ittayaH sukhaduHkhamohAtmikAH prAdurbhavanti tAdR^igrUpa eva saMvedyate vyavahartR^ibhiH puruShaH . tadevaM yasminnekAgratayA pariNate chitishakteH svasmin rUpe pratiShThAnaM bhavati yasmiMshchendriyavR^ittidvAreNa viShayAkAreNa pariNate puruShastadrUpAkAra iva paribhAvyate . yathA jalataraN^geShu chalatsu chandrashchalanniva pratibhAShate tachchittam .. 4.. vR^ittipadaM vyAkhyAtumAha \-\-\- vR^ittayaH pa~nchatayyaH kliShTA.akliShTAH .. samAdhi 5.. vR^ittiH \-\-\- vR^ittayashchittapariNAmavisheShAH . vR^ittisamudAyalakShaNasyA.avayavino yA.avayavabhUtA vR^ittayastadapekShayA tayappratyayaH ##(##aShTA0 5.2.42##)##. etaduktaM bhavati \-\-\- pa~ncha vR^ittayaH kIdR^ishyaH . kliShTA akliShTAH . kleshairvakShyamANalakShaNairAkrAntAH kliShTAH . tadviparItA akliShTAH .. 5.. etA eva pa~ncha vR^ittayaH saN^kShipya uddishyante \-\-\- pramANaviparyayavikalpanidrAsmR^itayaH .. samAdhi 6.. vR^ittiH \-\-\- AsAM krameNa lakShaNamAha \-\-\- pratyakShAnumAnAgamAH pramANAni .. samAdhi 7.. vR^ittiH \-\-\- atrAtiprasiddhatvAt pramANAnAM shAstrakAreNa bhedanirUpaNenaiva gatatvAllakShaNasya pR^ithak lakShaNaM na kR^itam . pramANalakShaNantu \-\-\- avisaMvAdi j~nAnaM pramANamiti . indriyadvAreNa bAhyavastUparAgAchchittasya tadviShayasAmAnyavisheShAtmano.arthasya visheShAvadhAraNapradhAnA vR^ittiH pratyakSham . gR^ihItasambandhAlliN^gAlliN^gini sAmAnyAdhyavasAyo.anumAnam . AptavachanamAgamaH .. 7.. evaM pramANarUpAM vR^ittiM vyAkhyAya viparyayarUpAmAha \-\-\- viparyayo mithyAj~nAnamatadrUpapratiShTham .. samAdhi 8.. vR^ittiH \-\-\- atathAbhUte.arthe tathotpadyamAnaM j~nAnaM viparyayaH . yathA shuktikAyAM rajataj~nAnam . atadrUpapratiShThamiti . tasyArthasya yadrUpaM tasmin rUpe na pratiShThati tasyArthasya yat pAramArthikaM rUpaM na tat pratibhAsayatIti yAvat . saMshayo.apyatadrUpapratiShThitatvAnmithyAj~nAnam . yathA sthANurvA puruSho veti .. 8.. vikalpavR^ittiM vyAkhAtumAha \-\-\- shabdaj~nAnAnupAtI vastushUnyo vikalpaH .. samAdhi 9.. vR^ittiH \-\-\- shabdajanitaM j~nAnaM shabdaj~nAnam . tadanupatituM shIlaM yasya saH shabdaj~nAnAnupAtI . vastunastathAtvamanapekShamANo yo.adhyavasAyaH sa vikalpa ityuchyate . yathA puruShasya chaitanyaM svarUpamiti . atra devadattasya kambala iti shabdajanite j~nAne ShaShThyA yo.adhyavasito bhedastamihAvidyamAnamapi samAropya pravartate.adhyavasAyaH . vastutastu chaitanyameva puruShaH .. 9.. nidrAM vyAkhyAtumAha \-\-\- abhAvapratyayAlambanA vR^ittirnidrA .. samAdhi 10.. vR^ittiH \-\-\- abhAvapratyaya AlambanaM yasyAH sA tathoktA . etaduktaM bhavati \-\-\- yA santatamudriktatvAttamasaH samastaviShayaparityAgena pravartate vR^ittiH sA nidrA . tasyAshcha sukhamahamasvApsamiti smR^itidarshanAt smR^iteshchAnubhavavyatirekeNAnupapattervR^ittittvam .. 10.. smR^itiM vyAkhyAtumAha \-\-\- anubhUtaviShayAsampramoShaH smR^itiH .. samAdhi 11.. vR^ittiH \-\-\- pramANenAnubhUtasya viShayasya yo.ayamasampramoShaH saMskAradvAreNa buddhAvArohaH sA smR^itiH . tatra pramANaviparyayavikalpA jAgradavasthAH . tA eva tadanubhavabalAt prakShIyamANAH svapnaH ## var (##pratyakShAyamANAH ##)## . nidrA tvasaMvedyamAnaviShayA . smR^itishcha pramANaviparyayavikalpanidrAnimittaH .. 11.. evaM vR^ittIrvyAkhyAya sopAyaM nirodhaM vyAkhyAtumAha \-\-\- abhyAsavairAgyAbhyAM tannirodhaH .. samAdhi 12.. vR^ittiH \-\-\- abhyAsavairAgye vakShyamANalakShaNe tAbhyAM prakAshapravR^ittiniyamarUpA yA vR^ittayastAsAM nirodho bhavatItyuktaM bhavati . tAsAM vinivR^ittabAhyAbhiniveshAnAmantarmukhatayA svakAraNa eva chitte shaktirUpatayA.avasthAnam . tatra viShayadoShadarshanajena vairAgyeNa tadvaimukhyamutpAdyate . abhyAsena cha sukhajanakaM shAntapravAhapradarshanadvAreNa dR^iDhasthairyamutpAdyate . itthaM tAbhyAM bhavati chittavR^ittinirodhaH .. 12.. abhyAsaM vyAkhyAtumAha \-\-\- tatra sthitau yatno.abhyAsaH .. samAdhi 13.. vR^ittiH \-\-\- vR^ittirahitasya chittasya svarUpaniShThaH pariNAmaH sthitistasyAM yatna utsAhaH punaHpunastathAtvena chetasi niveshanamabhyAsa ityuchyate .. 13.. tasyaiva visheShamAha \-\-\- sa tu dIrghakAlAdaranairantaryasatkArAsevito dR^iDhabhUmiH .. samAdhi 14.. vR^ittiH \-\-\- bahukAlaM nairantaryeNAdarAtishayena cha sevyamAno dR^iDhabhUmiH sthiro bhavati . dArDhyAya prabhavatItyarthaH .. 14.. vairAgyasya lakShaNamAha \-\-\- dR^iShTAnushravikaviShayavitR^iShNasya vashIkArasaMj~nA vairAgyam .. samAdhi 15.. vR^ittiH \-\-\- dvividho hi viShayo dR^iShTa Anushravikashcha . dR^iShTa ihaivopalabhyamAnaH shabdAdiH . devalokAdAvAnushravikaH . anushrUyate gurumukhAdityanushravo vedastata Agata AnushravikaH . tayordvayorapi viShayayoH pariNAmavirasatvadarshanAdvigatagardhasya yA vashIkArasaMj~nA mamaite vashyA nAhameteShAM vashya iti yo.ayaM vimarshastadvairAgyamuchyate .. 15.. tasyaiva visheShamAha \-\-\- tatparaM puruShakhyAterguNavaitR^iShNyam .. samAdhi 16.. vR^ittiH \-\-\- tadvairAgyaM paraM prakR^iShTaM prathamaM vairAgyaM viShayaviShayaM dvitIyaM guNaviShayamutpannaguNapuruShavivekakhyAtereva bhavati . nirodhasamAdheratyantAnukUlatvAt .. 16.. evaM yogasya svarUpamuktvA sampraj~nAtasvarUpabhedamAha \-\-\- vitarkavichArAnandAsmitArUpAnugamAtsampraj~nAtaH .. samAdhi 17.. vR^ittiH \-\-\- samAdhiriti sheShaH . samyak saMshayaviparyayarahitatvena praj~nAyate prakarSheNa j~nAyate bhAvyasya rUpaM yena sa sampraj~nAtaH samAdhirbhAvanAvisheShaH . sa vitarkAdibhedAchchaturvidhaH \-\-\- savitarkaH savichAraH sAnandaH sAsmitashcha . bhAvanA bhAvyasya viShayAntaraparihAreNa chetasi punaHpunarniveshanam . bhAvyaM cha dvividham \-\-\- IshvarastattvAni cha . tAnyapi dvividhAni jaDAjaDabhedAt . jaDAni chaturviMshatiH . ajaDaH puruShaH . tatra yadA mahAbhUtAnIndriyANi sthUlAni viShayatvenAdAya pUrvAparAnusandhAnena shabdArthollekhasambhedena cha bhAvanA kriyate tadA savitarkaH samAdhiH . asminnevAvalambane pUrvAparAnusandhAnashabdollekhashUnyatvena yadA bhAvanA pravartate tadA nirvitarkaH . tanmAtrAntaHkaraNalakShaNaM sUkShmaviShayamAlambya tasya deshakAladharmAvachChedena yadA bhAvanA tadA savichAraH . tasminnevAvalambane deshakAladharmAvachChedaM vinA dharmimAtrAvabhAsitvena bhAvanA kriyamANA nirvichAra ityuchyate . evaMparyantaH samAdhiH grAhyasamApattiriti vyapadishyate . yadA tu rajastamoleshAnuviddhamantaHkaraNasattvaM bhAvyate tadA guNabhAvAchchitishakteH sukhaprakAshamayasya sattvasya bhAvyamAnasyodrekAt sAnandaH samAdhirbhavati . tasminneva samAdhau ye baddhadhR^itayastattvAntaraM pradhAnapuruSharUpaM na pashyanti te vigatadehAhaMkAratvAdvidehashabdavAchyAH . iyaM grahaNasamApattiH . tataH paraM rajastamoleshAnabhibhUtashuddhasattvamAlambanIkR^itya yA pravartate bhAvanA tasyAM grAhyasya nyagbhAvAchchitishakterudrekAt sattAmAtrAvasheShatvena samAdhiH sAsmita ityuchyate . na chAhaMkArAsmitayorabhedaH shaN^kanIyaH . yato yatrAntaHkaraNamahamiti ullekhena viShayAn vedayate so.ahaMkAraH . yatrAntarmukhatayA pratilomapariNAme prakR^itilIne chetasi sattAmAtramavabhAti sA.asmitA . asminneva samAdhau ye kR^itaparitoShAH paraM paramAtmAnaM puruShaM na pashyanti teShAM chetasi svakAraNe layamupAgate prakR^itilayA ityuchyante . ye paraM puruShaM j~nAtvA bhAvanAyAM pravartante teShAmiyaM vivekakhyAtirgrahItR^isamApattirityuchyate . tatra sampraj~nAte samAdhau chatasro.avasthAH shaktirUpatayA.avatiShThante . tatraikaikasyAstyAga uttarottareti chaturavastho.ayaM sampraj~nAtaH samAdhiH .. 17.. asampraj~nAtamAha \-\-\- virAmapratyayAbhyAsapUrvaH saMskArasheSho.anyaH .. samAdhi 18.. vR^ittiH \-\-\- viramyate.aneneti virAmo vitarkAdichintAtyAgaH . virAmashchAsau pratyayashcheti virAmapratyayaH . tasyAbhyAsaH paunaHpunyena chetasi niveshanam . tatra yA kAchidvR^ittirullasati tasyA neti netIti nairantaryeNa paryudasanaM virAmapratyayAbhyAsaH . tatpUrvaH sampraj~nAtasamAdhiH . saMskArasheSho.anyastadvilakShaNo.ayamasampraj~nAta ityarthaH . na tatra ki~nchidvedyam . asampraj~nAto nirbIjaH samAdhiH . iha chaturvidhashchittasya pariNAmaH \-\-\- vyutthAnaM samAdhiprArambha ekAgratA nirodhashcha . tatra kShiptamUDhe chittabhUmI vyutthAnam . vikShiptA bhUmiH satvodrekAt samAdhiprArambhaH . niruddhaikAgrate cha paryantabhUmI . pratipariNAmaM cha saMskArAH . tatra vyutthAnajanitAH saMskArAH samAdhiprArambhajaiH saMskAraiH pratyAhanyante . tajjAshchaikAgratAjaiH . nirodhajanitairekAgratAjA nirodhajAH saMskArAH svarUpaM cha hanyante . yathA suvarNasaMvalitaM dhmAyamAnaM sIsakamAtmAnaM suvarNamalaM cha nirdahati . evamekAgratAjanitAn saMskArAn nirodhajAH svAtmAnaM cha nirdahanti .. 18.. tadevaM yogasya svarUpaM bhedaM cha saMkShepeNopAyAMshchAbhidhAya vistArarUpeNopAyaM yogAbhyAsapradarshanapUrvakamupakramate \-\-\- bhavapratyayo videhaprakR^itilayAnAm .. samAdhi 19.. vR^ittiH \-\-\- videhAH prakR^itilayAshcha vitarkAdibhUmikAsUtre ##(##1.17##)## vyAkhyAtAH . teShAM samAdhirbhavapratyayaH . bhavaH saMsAraH sa eva pratyayaH kAraNaM yasya sa bhavapratyayaH . ayamarthaH \-\-\- AdhimAtrAntarbhUtA eva te saMsAre ##[##AvirbhUtA eva saMsAre te##]## tathAvidhasamAdhibhAjo bhavanti . teShAM paratattvA.adarshanAdyogAbhAso.ayam . ataH paratattvaj~nAne tadbhAvanAyAM cha muktikAmena mahAn yatno vidheya ityetadarthamupadiShTam .. 19.. tadanyeShAntu \-\-\- shraddhAvIryasmR^itisamAdhipraj~nApUrvaka itareShAm .. samAdhi 20.. vR^ittiH \-\-\- videhaprakR^itilayavyatiriktAnAM shraddhAdipUrvakaH shraddhAdayaH pUrve upAyA yasya sa shraddhAdipUrvakaH . te cha shraddhAdayaH kramAdupAyopeyabhAvena pravartamAnAH sampraj~nAtasamAdherupAyatAM pratipadyante . tatra shraddhA yogaviShaye chetasaH prasAdaH . vIryamutsAhaH . smR^itiranubhUtAsampramoShaH . samAdhirekAgratA . praj~nA praj~nAtavyavivekaH . tatra shraddhAvato vIryaM jAyate yogaviShaya utsAhavAn bhavati . sotsAhasya cha pAshchAtyAsu bhUmiShu smR^itirutpadyate . tatsmaraNAchcha chetaH samAdhIyate . samAhitachittashcha bhAvyaM samyagvivekena jAnAti . ta ete sampraj~nAtasya samAdherupAyAstasyAbhyAsAt parAchcha vairAgyAdbhavatyasampraj~nAtaH .. 20.. uktopAyavatAM yoginAmupAyabhedAdbhedAnAha \-\-\- tIvrasaMvegAnAmAsannaH .. samAdhi 21.. vR^ittiH \-\-\- samAdhilAbha iti sheShaH| saMvegaH kriyAheturdR^iDhataraH saMskAraH . sa tIvro yeShAmadhimAtropAyAnAM teShAmAsannaH samAdhilAbhaH samAdhiphalaM chAsannaM bhavati . shIghrameva sampadyata ityarthaH .. 21.. ke te tIvrasaMvegA ityAha \-\-\- mR^idumadhyAdhimAtratvAttato.api visheShaH .. samAdhi 22.. vR^ittiH \-\-\- tebhya upAyebhyo mR^idvAdibhedabhinnebhya upAyavatAM visheSho bhavati . mR^idurmadhyo.adhimAtra ityupAyabhedAH . te pratyekaM mR^idusaMvegamadhyasaMvegatIvrasaMvegabhedAt tridhA . tadbhedena cha nava yogino bhavanti \-\-\- mR^idUpAyo mR^idusaMvego madhyasaMvegastIvrasaMvegashcha . madhyopAyo mR^idusaMvego madhyasaMvegastIvrasaMvegashcha . adhimAtropAyo mR^idusaMvego madhyasaMvegastIvrasaMvegashcha . adhimAtra upAye tIvre saMvege cha mahAn yatnaH kartavya iti bhedopadeshaH .. 22.. idAnImetadupAyavilakShaNaM sugamamupAyAntaraM darshayitumAha \-\-\- IshvarapraNidhAnAdvA .. samAdhi 23.. vR^ittiH \-\-\- Ishvaro vakShyamANalakShaNaH . tatra praNidhAnaM bhaktivisheSho vishiShTamupAsanaM sarvakriyANAM tatrArpaNam . viShayasukhAdikaM phalamanichChan sarvAH kriyAstasmin paramagurAvarpayati . tatpraNidhAnaM samAdhestatphalalAbhasya cha prakR^iShTa upAyaH .. 23.. Ishvarasya praNidhAnAt samAdhilAbha ityuktam . tatreshvarasya svarUpaM pramANaM prabhAvaM vAchakamupAsanAkramaM tatphalaM cha krameNa vaktumAha \-\-\- kleshakarmavipAkAshayairaparAmR^iShTaH puruShavisheSha IshvaraH .. samAdhi 24.. vR^ittiH \-\-\- klishnantIti kleshA avidyAdayo vakShyamANAH . vihitaniShiddhavyAmishrarUpANi karmANi . vipachyanta iti vipAkAH karmaphalAni jAtyAyurbhogAH . AphalavipAkAchchittabhUmau sherata ityAshayo vAsanAkhyasaMskAraH . tairaparAmR^iShTastriShvapi kAleShu na saMspR^iShTaH . puruShavisheSho.anyebhyaH puruShebhyo vishiShyate iti visheSha IshvaraH IshanashIla ichChAmAtreNa sakalajagaduddharaNakShamaH . yadyapi sarveShAmAtmaNAM kleshAdisparsho nAsti tathApi chittagatAsteShAmupadishyante . yathA yoddhR^igato jayaparAjayau svAminaH . asya tu triShvapi kAleShu tathAvidho.api kleshAdiparAmarsho nAsti . ataH savilakShaNa eva bhagavAnIshvaraH . tasya cha tathAvidhamaishvaryamanAdeH sattvotkarShAt . tasya sattvotkarShasya prakR^iShTAjj~nAnAdeva . na chAnayorj~nAnaishvaryayoritaretarAshrayatvaM parasparAnapekShatvAt . te dve j~nAnaishvarye Ishvarasattve vartamAne anAdibhUte tena tathAvidhena sattvena tasyAnAdireva sambandhaH . prakR^itipuruShasaMyogaviyogayorIshvarechChAvyatirekeNAnupapatteH . yathetareShAM prANinAM sukhaduHkhamohAtmakatayA pariNataM chittaM nirmale sAttvike dharmAnuprakhye pratisaN^krAntaM chichChAyAsaMkrAnte saMvedyaM bhavati naivamIshvarasya . tasya kevala eva sAttvikaH pariNAma utkarShavAnanAdisambandhena bhogyatayA vyavasthitaH . ataH puruShAntaravilakShaNatayA sa eva IshvaraH . muktAtmanAntu punaHpunaH kleshAdiyogastaistaiH shAstroktairupAyairnivartitaH . asya punaH sarvadaiva tathAvidhatvAnna muktAtmatulyatvam . na cheshvarANAmanekatvam . teShAM tulyatve bhinnAbhiprAyatvAt kAryasyaivAnupapatteH . utkarShApakarShayuktatve ya evotkR^iShTaH sa eveshvarastatraiva kAShThAprAptatvAdaishvaryasya .. 24.. evamIshvarasya svarUpamabhidhAya pramANamAha \-\-\- tatra niratishayaM sArvaj~nyabIjam .. samAdhi 25.. vR^ittiH \-\-\- tasmin bhagavati sarvaj~natvasya yadbIjamatItAnAgatAdigrahaNasyAlpatvaM mahatvaM cha mUlatvAdbIjamiva bIjam . tat tatra niratishayaM kAShThAM prAptam . dR^iShTA hyalpatvamahatvAdInAM dharmANAM sAtishayAnAM kAShThAprAptiH . yathA paramANAvalpatvasyAkAshe paramamahatvasya . evaM j~nAnAdayo.api chittadharmAstAratamyena paridR^ishyamAnAH kvachinniratishayatAmAsAdayanti . yatra chaite niratishayAH sa IshvaraH . yadyapi sAmAnyamAtre.anumAnasya paryavasitatvAnna visheShAvagatiH sambhavati tathApi shAstrAdasya sarvaj~natvAdayo visheShA avagantavyAH . tasya svaprayojanAbhAve kathaM prakR^itipuruShayoH saMyogaviyogAvApAdayatIti nA.a.ashaN^kanIyaM tasya kAruNikatvAdbhUtAnugraha eva prayojanam . kalpapralayamahApralayeShu niHsheShAn saMsAriNa uddhariShyAmIti tasyAdhyavasAyaH . yadyasyeShTaM tattasya prayojanamiti .. 25.. evamIshvarasya pramANamabhidhAya prabhAvamAha \-\-\- sa pUrveShAmapi guruH kAlenAnavachChedAt .. samAdhi 26.. vR^ittiH \-\-\- AdyAnAM sraShTR^iINAM brahmAdInAmapi sa gururupadeShTA yataH sa kAlena nAvachChidyate.anAditvAt . teShAM brahmAdInAM punarAdimattvAdasti kAlenAvachChedaH .. 26.. evaM prabhAvamuktvopAsanopayogAya vAchakamAha \-\-\- tasya vAchakaH praNavaH .. samAdhi 27.. vR^ittiH \-\-\- itthamuktasvarUpasyeshvarasya vAchako.abhidhAyakaH prakarSheNa nUyate stUyate.aneneti nauti stautIti vA praNava oMkAraH . tayoshcha vAchyavAchakalakShaNaH sambandho nityaH saMketena prakAshyate na tu kenachit kriyate . yathA pitAputrayorvidyamAna eva sambandho.asyAyaM pitA.asyAyaM putra iti kenachit prakAshyate .. 27.. upAsanamAha \-\-\- tajjapastadarthabhAvanam .. samAdhi 28.. vR^ittiH \-\-\- tasya sArdhatrimAtrikasya praNavasya japo yathAvaduchchAraNaM tadvAchyasya cheshvarasya bhAvanaM punaHpunashchetasi niveshanamekAgratAyA upAyaH . ataH samAdhisiddhaye yoginA praNavo japyastadartha Ishvarashcha bhAvanIya ityuktaM bhavati .. 28.. upAsanAyAH phalamAha \-\-\- tataH pratyakchetanA.adhigamo.apyantarAyAbhAvashcha .. samAdhi 29.. vR^ittiH \-\-\- tasmAjjapAttadarthabhAvanAyAshcha yoginaH pratyakchetanA.adhigamo bhavati . viShayaprAtikUlyena svAntaHkaraNAbhimukhama~nchati yA chetanA dR^ikShaktiH sA pratyakchetanA tadadhigamo j~nAnaM bhavatItyarthaH . antarAyA vakShyamANAH . teShAmabhAvaH shaktipratibandho.api bhavati .. 29.. atha ke.antarAyA ityAshaN^kAyAmAha \-\-\- vyAdhistyAnasaMshayapramAdAlasyAviratibhrAntidarshanAlabdhabhUmikatvAnavasthitatvAni chittavikShepAste.antarAyAH .. samAdhi 30.. vR^ittiH \-\-\- navaite rajastamobalAt pravartamAnAshchittasya vikShepA bhavanti . tairekAgratAvirodhibhishchittaM vikShipyata ityarthaH . tatra vyAdhirdhAtuvaiShamyanimitto jvarAdiH . styAnamakarmaNyatA chittasya . ubhayakoTyAlambanaM j~nAnaM saMshayaH \-\-\- yogaH sAdhyo na veti . pramAdo.anavadhAnatA samAdhisAdhaneShvaudAsInyam . AlasyaM kAyachittayorgurutvaM yogaviShaye pravR^ittyabhAvahetuH . aviratishchittasya viShayasamprayogAtmA gardhaH . bhrAntidarshanaM shuktikAyAM rajatavadviparyayaj~nAnam . alabdhabhUmikatvaM kutashchinnimittAt samAdhibhUmeralAbho.asamprAptiH . anavasthitattvaM labdhAyAmapi bhUmau chittasya tatrApratiShThA . ta ete samAdherekAgratAyA yathAyogaM pratipakShatvAdantarAyA ityuchyate .. 30.. chittavikShepakArakAnanyAnapyantarAyAn pratipAdayitumAha \-\-\- duHkhadaurmanasyAN^gamejayatvashvAsaprashvAsA vikShepasahabhuvaH .. samAdhi 31.. vR^ittiH \-\-\- kutashchinnimittAdutpanneShu vikShepeShu ete duHkhAdayaH pravartante . tatra duHkhaM chittasya rajasaH pariNAmo bAdhanAlakShaNo yadbAdhAt prANinastadupaghAtAya pravartante . daurmanasyaM bAhyAbhyantaraiH kAraNairmanaso dauHsthyam . aN^gamejayatvaM sarvAN^gIno vepathurAsanamanaHsthairyasya bAdhakaH . prANo yadbAhyaM vAyumAchAmati sa shvAsaH\, yat kauShThyaM vAyuM niHshvasiti sa prashvAsaH . ete vikShepaiH saha pravartamAnA yathoditAbhyAsavairAgyAbhyAM niroddhavyA ityeShAmupadeshaH .. 31.. sopadravavikShepapratiShedhArthamupAyAntaramAha \-\-\- tatpratiShedhArthamekatattvAbhyAsaH .. samAdhi 32.. vR^ittiH \-\-\- teShAM vikShepANAM pratiShedhArthamekasmin kasmiMshchidabhimate tattve.abhyAsashchetasaH punaHpunarniveshanaM kAryaH . yadbalAt pratyuditAyAmekAgratAyAM te vikShepAH praNAshamupayAnti .. 32.. idAnIM chittasaMskArApAdakaparikarmakathanamupAyAntaramAha \-\-\- maitrIkaruNAmuditopekShANAM sukhaduHkhapuNyApuNyaviShayAnAM bhAvanAtashchittaprasAdanam .. samAdhi 33.. vR^ittiH \-\-\- maitrI sauhArdam . karuNA kR^ipA . muditA harShaH . upekShaudAsInyam . etA yathAkramaM sukhiteShu duHkhiteShu puNyavatsvapuNyavatsu cha vibhAvayet . tathAhi \-\-\- sukhiteShu sAdhuShu eShAM sukhitvamiti maitrIM kuryAnna tu IrShyAm . duHkhiteShu kathaM nu nAmaiShAM duHkhanivR^ittiH syAditi kR^ipAmeva kuryAnna tATasthyam . puNyavatsu puNyAnumodanena harShameva kuryAnna tu kimete puNyavanta iti vidveSham . apuNyavatsu chaudAsInyameva bhAvayennAnumodanaM na vA dveSham . sUtre sukhaduHkhAdishabdaistadvantaH pratipAditAH . tadevaM maitryAdiparikarmaNA chitte prasIdati sukhena samAdherAvirbhAvo bhavati . parikarma chaitadbAhyaM karma . yathA gaNite mishrakAdivyavahAro gaNitaniShpattaye saMkalitAdikarmopakArakatvena pradhAnakarmaniShpattaye bhavatyevaM dveSharAgAdipratipakShabhUtamaitryAdibhAvanayA samutpAditaprasAdaM chittaM sampraj~nAtAdisamAdhiyogyaM sampadyate . rAgadveShAveva mukhyatayA vikShepamutpAdayataH . tau chet samUlamunmUlitau syAtAM tadA prasannatvAnmanaso bhavatyekAgratA .. 33.. upAyAntaramAha \-\-\- prachChardanavidhAraNAbhyAM vA prANasya .. samAdhi 34.. vR^ittiH \-\-\- prachChardanaM kauShTyasya vAyoH prayatnavisheShAnmAtrApramANena bahirniHsAraNam . mAtrApramANenaiva prANasya vAyorbahirgativichChedo vidhAraNA . sA cha dvAbhyAM prakArAbhyAM bAhyasyAbhyantarApUraNena pUritasya vA tatraiva nirodhena . tadevaM rechakapUrakakumbhakastrividhaH prANAyAmashchittasya sthitimekAgratAyAM nibadhnAti sarvAsAmindriyavR^ittInAM prANavR^ittipUrvakatvAt . manaHprANayoshcha svavyApAraparasparamekayogakShematvAjjIyamANaH prANaH samastendriyavR^ittinirodhadvAreNa chittasyaikAgratAyAM prabhavati . samastadoShakShayakAritvaM chAsyAgame shrUyate . doShakR^itAshcha sarvA vikShepavR^ittayaH . ato doShanirharaNadvAreNApyasyaikAgratAyAM sAmarthyam .. 34.. idAnimupAyAntarapradarshanopakShepeNa sampraj~nAtasya samAdheH pUrvAN^gaM kathayati \-\-\- viShayavatI vA pravR^itirutpannA sthitinibandhinI .. samAdhi 35.. vR^ittiH \-\-\- manasa iti vAkyasheShaH . viShayA gandharasarUpasparshashabdAste vidyante phalatvena yasyAH sA viShayavatI pravR^ittirmanasaH sthairyaM karoti . tathAhi nAsAgre chittaM dhArayato divyagandhasaMvidupajAyate . tAdR^ishya eva jihvAgre rasasaMbit . tAlvagre rUpasaMvit . jihvAmadhye sparshasaMvit . jihvAmUle shabdasaMvit . tadevaM tattadindriyadvAreNa tasmiMstasminviShaye divye jAyamAnA saMvichchittasyaikAgratAyA heturbhavati . asti yogasya phalamiti yoginaH samAshvAsotpAdanAt .. 35.. evamvidhamevopAyAntaramAha \-\-\- vishokA vA jyotiShmatI .. samAdhi 36.. vR^ittiH \-\-\- pravR^ittirutpannA chittasya sthitinibandhinIti vAkyasheShaH . jyotiHshabdena sAttvikaH prakAsha uchyate . sa prashasto bhUyAnatishayavAMshcha vidyate yasyAH sA jyotiShmatI pravR^ittiH . vishokA vigataH sukhamayasattvAbhyAsavashAchChoko rajaHpariNAmo yasyAH sA vishokA chetasaH sthitinibandhinI . ayamarthaH \-\-\- hR^itpadmasampUTamadhye prashAntakallolakShIrodadhiprakhyaM chittasya sattvaM bhAvayataH praj~nAlokAt sarvavR^ittikShaye chetasaH sthairyamutpadyate .. 36.. upAyAntarapradarshanadvAreNa sampraj~nAtasamAdherviShayaM darshayati \-\-\- vItarAgaviShayaM vA chittam .. samAdhi 37.. vR^ittiH \-\-\- manasaH sthitinibandhanaM bhavatIti sheShaH . vItarAgaH parityaktaviShayAbhilAShastasya yachchittaM parihR^itakleshaM tadAlambanIkR^itaM chetasaH sthitiheturbhavati .. 37.. evaMvidhamupAyAntaramAha \-\-\- svapnanidrAj~nAnAlambanaM vA .. samAdhi 38.. vR^ittiH \-\-\- pratyastamitabAhyendriyavR^ittermanomAtreNaiva yatra bhoktR^itvamAtmanaH sa svapnaH . nidrA pUrvoktalakShaNA . tadAlambanaM svapnAlambanaM nidrAlambanaM vA j~nAnamAlambyamAnaM chetasaH sthitiM karoti .. 38.. nAnAruchitvAt prANinAM yasmin kasmiMshchidvastuni yoginaH shraddhA bhavati . tasya dhyAnenApIShTasiddhiriti pratipAdayitumAha \-\-\- yathAbhimatadhyAnAdvA .. samAdhi 39.. vR^ittiH \-\-\- yathAbhiprete vastuni bAhye chandrAdAvabhyantare nADichakrAdau vA bhAvyamAne chetaH sthirIbhavati .. 39.. evamupAyAn pradarshya phaladarshanAyAha \-\-\- paramANuparamamahattvAnto.asya vashIkAraH .. samAdhi 40.. vR^ittiH \-\-\- ebhirupAyaishchittasya sthairyaM bhAvayato yoginaH sUkShmaviShayabhAvanAdvAreNa paramANvanto vashIkAro.apratighAtarUpo jAyate . na kvachit paramANuparyante sUkShme viShaye.asya manaH pratihanyate ityarthaH . evaM sthUlamAkAshAdiparamamahatvaparyantaM bhAvayato na kvachichchetasaH pratighAta utpadyate sarvatra svAtantryaM bhavatItyarthaH .. 40.. evamebhirupAyaiH saMskR^itasya chetasaH kIdR^igrUpaM bhavatItyAha \-\-\- kShINavR^itterabhijAtasyeva maNergrahItR^igrahaNagrAhyeShu tatsthatada~njanatA samApattiH .. samAdhi 41.. vR^ittiH \-\-\- kShINA vR^ittayo yasya sa kShINavR^ittistasya grahItR^igrahaNagrAhyeShvAtmendriyaviShayeShu tatsthatada~njanatA samApattirbhavati . tatsthatvaM tatraikAgratA . tada~njanatA tanmayatvam . kShINabhUte chitte viShayasya bhAvyamAnasyaivotkarShaH . tathAvidhA samApattistadrUpaH pariNAmo bhavatItyarthaH . dR^iShTAntamAhA.abhijAtasyeva maNeriti . yathA.abhijAtasya nirmalasphaTikamaNestattadupAdhivashAt tattadrUpApattirevaM nirmalasya chittasya tattadbhAvanIyavastUparAgAttattadrUpApattiH . yadyapi grahItR^igrahaNagrAhyeShu ityuktaM tathApi bhUmikAkramavashAdgrAhyagrahaNagrahItR^iShu iti bodhyam . yataH prathamaM grAhyaniShTha eva samAdhistato grahaNaniShThastato.asmitAmAtrarUpo grahItR^iniShThaH kevalasya puruShasya grahIturbhAvyatvAsambhavAt . tatashcha sthUlasUkShmagrAhyoparaktaM chittaM tatra samApannaM bhavati . evaM grahaNe grahItari cha samApannaM bodhyavyam .. 41.. idAnImuktAyA eva samApatteshchAturvidhyamAha \-\-\- shabdArthaj~nAnavikalpaiH saN^kIrNA savitarkA samApattiH .. samAdhi 42.. vR^ittiH \-\-\- shrotrendiyagrAhyaH sphoTarUpo vA shabdaH . artho jAtyAdiH . j~nAnaM sattvapradhAnA buddhivR^ittiH . vikalpa uktalakShaNaH . taiH saMkIrNAH . yasyAmete shabdAdayastrayaH parasparAdhyAsena vikalparUpeNa pratibhAsante gauriti shabdo gaurityartho gauriti j~nAnamityanenAkAreNa sA savitarkA samApattiruchyate .. 42.. uktalakShaNaviparItAM nirvitarkAmAha \-\-\- smR^itiparishuddhau svarUpashUnyevA.arthamAtranirbhAsA nirvitarkA .. samAdhi 43.. vR^ittiH \-\-\- shabdArthasmR^itipravilaye sati pratyuditaspaShTagrAhyAkArapratibhAsatayA nyagbhUtaj~nAnAMshatvena svarUpashUnyeva nirvitarkA samApattiH .. 43.. bhedAntaraM pratipAdayitumAha \-\-\- etayaiva savichArA nirvichArA cha sUkShmaviShayA vyAkhyAtA .. samadhi 44.. vR^ittiH \-\-\- etayaiva savitarkayA nirvitarkayA cha samApatyA savichArA nirvichArA cha vyAkhyAtA . kIdR^ishI . sUkShmaviShayA sUkShmastanmAtrendriyAdirviShayo yasyAH sA tathoktA . etena pUrvasyAH sthUlaviShayatvaM pratipAditaM bhavati . sA hi mahAbhUtendriyAlambanA . shabdArthaviShayatvena shabdArthavikalpasahitatvena deshakAladharmAdyavachChinnaH sUkShmo.arthaH pratibhAti yasyAM sA savichArA . deshakAladharmAdirahito dharmimAtratayA sUkShmArthastanmAtrendriyarUpaH pratibhAti yasyAM sA nirvichArA .. 44.. asyA eva sUkShmaviShayAyAH kimparyantaH sUkShmaviShaya ityAha \-\-\- sUkShmaviShayatvaM chAliN^gaparyavasAnam .. samAdhi 45.. vR^ittiH \-\-\- savichAranirvichArayoH samApattyoryat sUkShmaviShayatvamuktaM tadaliN^gaparyavasAnam . na kvachillIyate na vA ki~nchilliN^gati gamayatItyaliN^gaM pradhAnam . tatparyantaM sUkShmaviShayatvam . tathAhi \-\-\- guNAnAM pariNAme chatvAri parvANi \-\-\- vishiShTaliN^gamavishiShTaliN^gaM liN^gamAtramaliN^gaM cheti . vishiShTaliN^gaM bhUtendriyANi . avishiShTaliN^gAM tanmAtrAntaHkaraNAni . liN^gamAtraM buddhiH . aliN^gam pradhAnamiti . nAtaH paraM sUkShmamastItyuktaM bhavati .. 45.. etAsAM samApattInAM prakR^ite prayojanamAha \-\-\- tA eva sabIjaH samAdhiH .. samAdhi 46.. vR^ittiH \-\-\- tA evoktalakShanAH samApattayaH sabIjaH saha bIjenAlambanena vartata iti sabIjaH sampraj~nAtaH samAdhiruchyate sarvAsAM sAlambanatvAt .. 46.. athetarAsAM samApattInAM nirvichAraphalatvAnnirvichArAyAH phalamAha \-\-\- nirvichAravaishAradye.adhyAtmaprasAdaH .. samAdhi 47.. vR^ittiH \-\-\- nirvichAratvaM vyAkhyAtam ##(##1.44##)##. vaishAradyaM nairmalyam . savitarkAM sthUlaviShayAmapekShya nirvitarkAyAH prAdhAnyam . tato.api sUkShmaviShayAyAH savichArAyAH . tato.api nirvichArAyAH . tasyAstu nirvikalparUpAyAH prakR^iShTAbhyAsavashAdvaishAradye nairmalye satyadhyAtmaprasAdaH samupajAyate . chittaM kleshavAsanArahitaM sthitipravAhayogyaM bhavati . etadeva chittasya vaishAradyaM yat sthitau dArDhyam .. 47,, tasmin sati kiM bhavatItyAha \-\-\- R^itambharA tatra praj~nA .. samadhi 48.. vR^ittiH \-\-\- R^itaM satyaM vibharti kadAchidapi na viparyayeNAchChAdyate sA R^itambharA praj~nA tasmin bhavatItyarthaH . tasmAchcha praj~nAlokAt sarvaM yathAvat pashyan yogI prakR^iShTaM yogaM prApnoti .. 48.. asyAH praj~nAntarAdvailakShaNyamAha \-\-\- shrutAnumAnapraj~nAbhyAmanyaviShayA visheShArthatvAt .. samAdhi 49.. ##[## praj~nAbhyAM sAmAnyaviShayA iti pATho.api dR^ishyate . ##]## vR^ittiH \-\-\- shrutamAgamaj~nAnam . anumAnamuktalakShaNam ##(##1.7##)##. tAbhyAM yA jAyate praj~nA sA sAmAnyaviShayA . na hi shabdaliN^gayorindriyavadvisheShapratipattau sAmarthyam . iyaM punaH nirvichAravaishAradyasamudbhavA praj~nA tAbhyAM vilakShaNA visheShaviShayatvAt . asyAM hi praj~nAyAM sUkShmavyavahitaviprakR^iShTAnAmapi visheShaH sphuTenaiva rUpeNa bhAsate . atastasyAmeva yoginA paraH prayatnaH kartavya ityupadiShTaM bhavati .. 49.. asyAH praj~nAyAH phalamAha \-\-\- tajjaH saMskAro.anyasaMskArapratibandhI .. samAdhi 50.. vR^ittiH \-\-\- tayA praj~nayA janito yaH saMskAraH so.anyAn saMskArAn vyutthAnajAn samAdhijAMshcha saMskArAn pratibadhnAti svakAryakaraNAkShamAn karotItyarthaH . yatastattvarUpatayA.anayA janitAH saMskArA balavatvAdatattvarUpapraj~nAjanitAn saMskArAn bAdhituM shaknuvanti . atastAmeva praj~nAmabhyasedityuktaM bhavati .. 50.. evaM sampraj~nAtasamAdhimabhidhAyAsampraj~nAtaM vaktumAha \-\-\- tasyApi nirodhe sarvanirodhAnnirbIjaH samAdhiH .. samAdhi 51.. vR^ittiH \-\-\- tasyApi sampraj~nAtasya nirodhe vilaye sati sarvAsAM chittavR^ittInAM kAraNe pravilayAdyA saMskAramAtrAdvR^ittirudeti tasyAM neti neti kevalaM paryudasanAnnirbIjaH samAdhirbhavati yasmin sati puruShaH svarUpaniShThaH shuddho bhavati .. 51.. tadatrAdhikR^itasya yogasya lakShaNaM chittavR^ittinirodhapadAnAM vyAkhyAnamabhyAsavairAgyalakShaNasyopAyadvayasya svarUpaM bhedaM chAbhidhAya sampraj~nAtAsampraj~nAtabhedena yogasya mukhyAmukhyabhedamuktvA yogAbhyAsapradarshanapUrvakaM vistAreNopAyAn pradarshya sugamopAyapradarshanaparatayA Ishvarasya svarUpapramANaprabhAvavAchakopAsanAni tatphalAni cha nirNIya chittavikShepAMstattatsahabhuvashcha duHkhAdIn vistareNa cha tatpratiShedhopAyAnekatvAbhyAsamaitryAdiprANAyAmAdIn sampraj~nAtAsampraj~nAtapUrvAN^gabhUtaviShayavatI pravR^ittirityAdInAkhyAyopasaMhAradvAreNa cha samApattiM lakShaNaphalasahitAM svasvaviShayasahitAM choktvA sampraj~nAtAsampraj~nAtayorupasaMhAramabhidhAya sabIjapUrvakanirbIjasamAdhirabhihita iti vyAkR^ito yogapAdaH . iti dhAreshvarabhojadevavirachitAyAM rAjamArtaNDAbhidhAyAM pAta~njalavR^ittau samAdhipAdaH .. 1.. iti samAdhipAdaH .. 1.. \-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-\- atha sAdhanapAdaH .. 2.. te te duShprApayogarddhisiddhaye yena darshitAH . upAyAH sa jagannAthastryakSho.astu prArthitAptaye .. tadevaM prathame pAde samAhitachittasya sopAyaM yogamabhidhAya vyutthitachittasyApi kathamupAyAbhyAsapUrvako yogaH svAsthyamupayAtIti tatsAdhanAnuShThAnapratipAdanAya kriyAyogamAha \-\-\- tapaH svAdhyAyeshvarapraNidhAnAni kriyAyogaH .. sAdhana 1.. vR^ittiH \-\-\- tapaH shAstrAntaropadiShTaM kR^ichChrachAndrAyaNAdi . svAdhyAyaH praNavapUrvANAM mantrANAM japaH . IshvarapranidhAnaM sarvakriyANAM tasmin paramagurau phalanirapekShatayA samarpaNam . etAni kriyAyoga ityuchyate .. 1.. sa kimarthamityAha \-\-\- samAdhibhAvanArthaH kleshatanUkaraNArthashcha .. sAdhana 2.. vR^ittiH \-\-\- kleshA vakShyamANAsteShAM tanUkaraNaM svakAryakaraNapratibandhaH . samAdhiruktalakShaNaH ##(##1.17##)##. tasya bhAvanA chetasi punaHpunarniveshanaM sA.arthaH prayojanaM yasya sa tathoktaH . etaduktaM bhavati \-\-\- ete tapaHprabhR^itayo.abhyasyamAnAshchittagatAnavidyAdIn kleshAn shithilIkurvantaH samAdherupakArakatAM bhajante . tasmAt prathamaM kriyAyogavidhAnapareNa yoginA bhavitavyamityupadiShTam .. 2.. kleshatanUkaraNArtha ityuktam . tatra ke kleshA ityAha \-\-\- avidyA.asmitArAgadveShAbhiniveshAH kleshAH .. sAdhana 3.. vR^ittiH \-\-\- avidyAdayAH vakShyamANalakShaNAH pa~ncha . te bAdhanAlakShaNaM paritApamupajanayantaH kleshashabdavAchyA bhavanti . te hi chetasi pravartamAnAH saMskAralakShaNaM guNapariNAmaM draDhayanti .. 3.. satyapi sarveShAM tulyakleshatve mUlabhUtatvAdavidyAyAH prAdhAnyaM pratipAdayitumAha \-\-\- avidyA kShetramuttareShAM prasuptatanuvichChinnodArANAm .. sAdhana 4.. vR^ittiH \-\-\- avidyA moho.anAtmanyAtmAbhimAna iti yAvat . sA kShetraM prasavabhUmiruttareShAmasmitAdInAM pratyekaM prasuptatanvAdibhedena chaturvidhAnAm . ato yatrAvidyA viparyayaj~nAnarUpA shithilIbhavati tatra kleshAnAmasmitAdInAM nodbhavo dR^ishyate . viparyayaj~nAnasadbhAve cha teShAmudbhavadarshanAt sthitameva mUlatvamavidyAyAH . prasuptatanuvichChinnodArANAmiti . tatra ye kleshAshchittabhUmau sthitAH prabodhakAbhAve svakAryaM nArabhante te prasuptA ityuchyante . yathA bAlAvasthAyAM bAlasya hi vAsanArUpAH sthitA api kleshAH prabodhakasahakAryabhAve nAbhivyajyante . te tanavo ye svasvapratipakShabhAvanayA shithilIkR^itakAryasampAdanashaktayo vAsanA.avasheShatayA chetasyavasthitAH prabhUtAM sAmagrImantareNa svakAryamArabdhumakShamA yathA.abhyAsavato yoginaH . te vichChinnA ye kenachidbalavatA kleshenAbhibhUtashaktayastiShThanti yathA dveShAvasthAyAM rAgo rAgAvasthAyAM vA dveShaH . na hyanayoH parasparaviruddhayoryugapat sambhavo.asti . te udArA ye prAptasahakArisannidhayaH svaM svaM kAryamabhinirvartayanti yathA sadaiva yogaparipanthino vyutthAnadashAyAm . eShAM pratyekaM chaturvidhAnAmapi mUlabhUtatvena sthitA.apyavidyA.anvayitvena pratIyate . na hi kvachidapi kleshAnAM viparyayAnvayanirapekShANAM svarUpamupalabhyate . tasmAt ##[##pA0 tasyAM cha##]## mithyAj~nAnarUpAyAmavidyAyAM samyagj~nAnena nivartitAyAM dagdhabIjakalpAnAmeShAM na kvachit praroho.asti . ato.avidyAnimittatvamavidyAnvayashchaiteShAM nishchIyate . ataH sarve.apyavidyAvyapadeshabhAjaH . sarveShAM cha kleshAnAM chittavikShepakAritvAdyoginA prathamameva taduchChede yatnaH kArya iti .. 4.. avidyAlakShaNamAha \-\-\- anityAshuchiduHkhAnAtmasu nityashuchisukhAtmakhyAtiravidyA .. sAdhana 5.. vR^ittiH \-\-\- atasmiMstatpratibhAso.avidyetyavidyAyAH sAmAnyalakShaNam . tasyA eva bhedapratipAdanam \-\-\- anityeShu ghaTAdiShu nityatvAbhimAno.avidyetyuchyate . evamashuchiShu kAyAdiShu shuchityAbhimAno duHkheShu viShayeShu sukhAbhimAno.anAtmasharIra AtmAbhimAnaH . etenApuNye puNyabhramo.anarthe.arthabhramo vyAkhyAtaH .. 5.. asmitAM lakShayitumAha \-\-\- dR^igdarshanashaktyorekAtmatevAsmitA .. sAdhana 6.. vR^ittiH \-\-\- dR^ikShaktiH puruShaH . darshanashaktI rajastamobhyAmanabhibhUtaH sAtvikaH pariNAmo.antaHkaraNarUpaH . anayorbhoktR^ibhogyatvena jaDAjaDatvenAtyantabhinnarUpayorekatAbhimAno.asmitetyuchyate . yathA prakR^itirvastutaH kartR^itvabhoktR^itvarahitApi kartryahamityabhimanyate ##[##pA0 yathA prakR^itivatA kartR^itvarahitenApi kartAhamityabhimanyate##]## so.ayamasmitAkhyo viparyAsaH kleshaH .. 6.. rAgasya lakShaNamAha \-\-\- sukhAnushayI rAgaH .. sAdhana 7.. vR^ittiH \-\-\- sukhamanusheta iti sukhAnushayI . sukhaj~nasya sukhAnubhUtipUrvakaH sukhasAdhaneShu tR^iShNArUpo gardho rAgasaMj~nakaH kleshaH .. 7.. dveShalakShaNamAha \-\-\- duHkhAnushayI dveShaH .. sAdhana 8.. vR^ittiH \-\-\- duHkhamuktalakShaNam . tadabhij~nasya tadanusmR^itipUrvakaM tatsAdhaneShvanabhilaShato yo.ayaM nindAtmakaH krodhaH sa dveShalakShaNaH kleshaH .. 8.. abhiniveshasya lakShaNamAha \-\-\- svarasavAhI viduSho.api tathArUDho.abhiniveshaH .. sAdhana 9.. vR^ittiH \-\-\- pUrvajanmAnubhUtamaraNaduHkhAnubhavavAsanAbalAdbhayarUpaH samupajAyamAnaH sharIraviShayAdibhirmama viyogo mA bhUdityanvahamanubandharUpaH sarvasyaivA.a.akR^imerbrahmaparyantaM nimittamantareNa pravartamAno.abhiniveshAkhyaH kleshaH .. 9.. tadevaM vyutthAnasya kleshAtmakatvAdekAgratA.abhyAsakAmena prathamaM kleshAH parihartavyAH . na chAj~nAtAnAM teShAM parihAraH kartuM shakya iti tajj~nAnAya teShAmuddeshaM lakShaNaM kShetraM vibhAgaM chAbhidhAya sthUlasUkShmabhedabhinnAnAM teShAM prahANopAyavibhAgamAha \-\-\- te pratiprasavaheyAH sUkShmAH .. sAdhana 10.. vR^ittiH \-\-\- te sukShmAH kleshAH ye vAsanArUpeNaiva sthitAH svavR^ittirUpaM pariNAmaM nArabhante . te pratiprasavena pratilomapariNAmena heyAstyaktavyAH . svakAraNe.asmitAyAM kR^itArthaM savAsanaM chittaM yadA praviShTaM bhavati tadA kutasteShAM nirmUlAnAM sambhavaH .. 10.. sthUlAnAM hAnopAyamAha \-\-\- dhyAnaheyAstadvR^ittayaH .. sAdhana 11.. vR^ittiH \-\-\- teShAM kleshAnAmArabdhakAryANAM yAH sukhaduHkhamohAtmikA vR^ittayastA dhyAnaheyAH . dhyAnenaiva chittaikAgratAlakShaNena hAtavyA ityarthaH . chittaparikarmAbhyAsamAtreNaiva sthUlatvAt tAsAM nivR^ittirbhavati . yathA vastrAdau sthUlo malaH prakShAlanamAtreNaiva nivartate . yastatra sUkShmAMshaH sa taistairupAyairuttApanaprabhR^itibhireva nivartayituM shakyate .. 11.. evaM kleshAnAM tattvamabhidhAya karmAshayasya tadabhidhAtumAha \-\-\- kleshamUlaH karmAshayo dR^iShTAdR^iShTajanmavedanIyaH .. sAdhana 12.. vR^ittiH \-\-\- karmAshaya ityanena svarUpaM tasyAbhihitam . ato vAsanArUpANyeva karmANi . kleshamUla ityanena kAraNamabhihitaM yataH karmaNAM shubhAshubhAnAM kleshA eva nimittam . dR^iShTAdR^iShTajanmavedanIya ityanena phalamuktam . asminneva janmani anubhavanIyo dR^iShTajanmavedanIyaH . janmAntarAnubhavanIyo.adR^iShTajanmavedanIyaH . tathAhi \-\-\- kAnichit puNyAni devatArAdhanAdIni tIvrasaMvegena kR^itAni ihaiva janmani jAtyAyurbhogalakShaNaM phalaM prayachChanti yathA nandIshvarasya bhagavanmaheshvarArAdhanabalAdihaiva janmani jAtyAdayo vishiShTAH prAdurbhUtAH . evamanveShAM vishvAmitrAdInAM tapaHprabhAvAjjAtyAyuShI . keShA~nchijjAtireva yathA tIvrasaMvegena duShTakarmakR^itAM nahuShAdInAM jAtyantarAdipariNAmaH . urvashyAshcha kArtikeyavane latArUpatayA . evaM vyastasamastatvena yathAyogyaM yojyamiti .. 12.. idAnIM karmAshayasya svabhedabhinnaM phalamAha \-\-\- sati mUle tadvipAko jAtyAyurbhogAH .. sAdhana 13.. vR^ittiH \-\-\- mUlamuktalakShaNAH kleshAH . teShvanabhibhUteShu satsu karmaNAM kushalAkushalarUupANAM vipAkaH phalaM jAtyAyurbhogA bhavanti . jAtirmanuShyAdiH . AyushchirakAlamekasharIrasambandhaH . bhogA viShayA indriyANi sukhasaMvidduHkhasaMvichcha sukhaduHkhAdIni karmakaraNabhAvabodhanavyutpatyA bhogashabdasya . idamatra tAtparyam \-\-\- chittabhUmAvanAdikAlasa~nchitAH karmavAsanA yathA yathA pAkamupayAnti tathA tathA guNapradhAnabhAvena sthitA jAtyAyurbhogalakShaNaM svakAryamArabhante .. 13.. uktAnAM karmaphalatvena jAtyAdInAM svakAraNakarmAnusAriNAM kAryakartR^itvamAha \-\-\- te hlAdaparitApaphalAH puNyApuNyahetutvAt .. sAdhana 14.. vR^ittiH \-\-\- hlAdaH sukhamM paritApo duHkhaM tau phalaM yeShAM te tathoktAH . puNyaM kushalaM karma tadviparItamapuNyaM te karmaNI kAraNaM yeShAM teShAM bhAvastasmAt . etaduktaM bhavati \-\-\- puNyakarmArabdhA jAtyAyurbhogA hlAdaphalAH . apuNyakarmArabdhAstu paritApaphalAH . etachcha prANimAtrApekShayA dvaividhyam .. 14.. yoginastatsarvaM duHkhamityAha \-\-\- pariNAmatApasaMskAraduHkhairguNavR^ittivirodhAchcha duHkhameva sarvaM vivekinaH .. sAdhana 15.. vR^ittiH \-\-\- vivekinaH parij~nAtakleshAdivivekasya dR^ishyamAtraM sakalameva bhogasAdhanaM saviShaM svAdvannamiva duHkhameva pratikUlavedanIyamevetyarthaH . yasmAdatyantAbhijAto yogI duHkhaleshenApyudvijate . yathA \-\-\- akShipAtramUrNAtantusparshamAtreNaiva mahatIM pIDAmanubhavati netaradaN^gaM tathA vivekI svalpaduHkhAnubandhenApyudvijate . kathamityAha \-\-\- pariNAmatApasaMskAraduHkhaiH . viShayANAmupabhujyamAnAnAM yathAyathaM gardhAbhivR^iddhestadaprAptikR^itasya sukhaduHkhasyAparihAryatayA duHkhAntarasAdhanatvAnnAstyeva sukharUpateti pariNAmaduHkhatvam . upagR^ihyamANeShu sukhasAdhaneShu tatpratipanthinaM prati dveShasya sarvadaivAvasthitatvAt sukhAnubhavakAle.api tApaduHkhaM duShpariharamiti tApaduHkhatA . saMskAraduHkhaM tu svAbhimatAnabhimataviShayasannidhAne sukhasaMvidduHkhasaMvichchopajAyamAnA tathAvidhameva svakShetre saMskAramArabhate . saMskArAchcha punastathAvidhasaMvidanubhava ityaparimitasaMskArotpattidvAreNa sarvasyaiva duHkhAnuvedhAdduHkhatvam . evamuktaM bhavati \-\-\- kleshakarmAshayavipAkasaMskArAnuchChedAt sarvasyaiva duHkhatvam . guNavR^ittivirodhAchcheti . guNAnAM satvarajastamasAM yA vR^ittayaH sukhaduHkhamoharUpAH parasparamabhibhAvyAbhibhAvakatvena viruddhA jAyante . tAsAM sarvatraiva duHkhAnuvedhAd duHkhatvam . etaduktaM bhavati \-\-\- aikAntikImAtyantikIM cha duHkhanivR^ittimichChato vivekina uktarUpakAraNachatuShTayAH sarve viShayA duHkharUpatayA pratibhAnti . tasmAchcha sarvakarmavipAko duHkharUpa evetyuktaM bhavati .. 15.. tadevamuktasya kleshakarmAshayavipAkarAsheravidyAprabhavatvAdavidyAyAshcha mithyAj~nAnarUpatayA samyagj~nAnochChedyatvAt samyagj~nAnasya cha sasAdhanaheyopAdeyAvadhAraNarUpatvAt tadabhidhAnamAha \-\-\- heyaM duHkhamanAgatam .. sAdhana 16.. vR^ittiH \-\-\- bhUtasyAtikrAntatvAdanubhUyamAnasya tyaktumashakyatvAdanAgatameva saMsAraduHkhaM hAtavyamityuktaM bhavati .. 16.. heyahetumAha \-\-\- draShTR^idR^ishyayoH saMyogo heyahetuH .. sAdhana 17.. vR^ittiH \-\-\- draShTA chidrUpaH puruShaH . dR^ishyaM buddhisattvaM . tayoravivekakhyAtipUrvako yo.asau saMyogo bhoktR^ibhogyatvena sannidhAnaM sa heyasya duHkhasya guNapariNAmarUpasya saMsArasya hetuH kAraNam . tannivR^ityA saMsAranivR^ittirbhavatItyarthaH .. 17.. draShTR^idR^ishyayoH saMyoga ityuktam . tatra dR^ishyasya svarUpaM kAryaM prayojanaM chAha \-\-\- prakAshakriyAsthitishIlaM bhUtendriyAtmakaM bhogApavargArthaM dR^ishyam .. sAdhana 18.. vR^ittiH \-\-\- prakAshaH sattvasya dharmaH . kriyA pravR^ittirUpA rajasaH . sthitirniyamarUpA tamasaH . tAH prakAshakriyAsthitayaH shIlaM svAbhAvikaM rUpaM yasya tattathAvidhamiti svarUpamasya nirdiShTam . bhUtendriyAtmakamiti . bhUtAni sthUlasUkShmabhedena dvividhAni pR^ithivyAdIni gandhatanmAtrAdIni cha . indriyANi buddhIndriyakarmendriyAntaHkaraNabhedena trividhAni . ubhayametadgrAhyagrahaNarUpAtmA svarUpAbhinnaH pariNAmo yasya tattathAvidhamityanenAsya kAryamuktam . bhogaH kathitalakShaNaH . apavargo vivekakhyAtipUrvikA saMsAranivR^ittiH . tau bhogApavargavarthaH prayojanaM yasya tattathAvidhaM dR^ishyamityarthaH .. 18.. tasya dR^ishyasya nAnAvasthArUpapariNAmAtmakasya heyatvena j~nAtavyatvAt tadavasthAH kathayitumAha \-\-\- visheShAvisheShaliN^gamAtrAliN^gAni guNaparvANi .. sAdhana 19.. vR^ittiH \-\-\- guNAnAM parvANyavasthAvisheShAshchatvAro j~nAtavyA ityupadiShTaM bhavati . tatra visheShA mahAbhUtendriyANi . avisheShAstanmAtrAntaHkaraNAni . liN^gamAtraM buddhiH . aliN^gamavyaktamityuktam . sarvatra triguNarUpasyAvyaktasyAnvayitvena pratyabhij~nAnAdavashyaM j~nAtavyatvena yogakAle chatvAri parvANi nirdiShTAni .. 19.. evaM heyatvena dR^ishyasya prathamaM j~nAtavyatvAt tadavasthAsahitaM vyAkhyAyopAdeyaM draShTAraM vyAkhyAtumAha \-\-\- draShTA dR^ishimAtraH shuddho.api pratyayAnupashyaH .. sAdhana 20.. vR^ittiH \-\-\- draShTA puruSho dR^ishimAtrashchetanAmAtram . mAtragrahaNaM dharmadharminirAsArtham . kechiddhi chetanAmAtmano dharmamichChanti . sa shuddho.api pariNAmitvAdyabhAvena svapratiShTho.api pratyayAnupashyaH . pratyayA viShayoparaktAni vij~nAnAni tAni anu avyavadhAnena pratisaMkramAdyabhAvena pashyati . etaduktaM bhavati \-\-\- jAtaviShayoparAgAyAmeva buddhau sannidhimAtreNaiva puruShasya draShTutvamiti .. 20.. sa eva bhoktetyAha \-\-\- tadartha eva dR^ishyasyAtmA .. sAdhana 21.. ##[## tadarthaH eva ##]## vR^ittiH \-\-\- dR^ishyasya prAguktalakShaNasya ya AtmA yat svarUpaM tadartha eva . tasya puruShArthabhoktR^itvasampAdanaM nAma svArthaparihAreNa proyojanam . na hi pradhAnaM pravartamAnamAtmanaH ki~nchit prayojanamapekShya pravartate kintu puruShasya bhoktR^itvaM sampAdayitumiti .. 21.. yadyevaM puruShsya bhogasampAdanameva proyojanaM tadA smpAdite tasmiMstanniShprayojanaM viratavyApAraM syAt . tasmiMshcha pariNAmashUnye shuddhatvAt sarve draShTAro bandharahitAH syuH . tatashcha saMsArochCheda ityAshaN^kyAha \-\-\- kR^itArthaM prati naShTamapyanShTaM tadanyasAdhAraNatvAt .. sAdhana 22.. vR^ittiH \-\-\- yadyapi vivekakhyAtiparyantAdbhogasampAdanAt kamapi kR^itArthaM puruShaM prati tannaShTaM viratavyApAraM tathApi sarvapuruShasAdhAraNatvAdanyAn pratyanaShTavyApAramavatiShThate . ataH pradhAnasya sakalabhoktR^isAdhAraNatvAnna kadAchidapi vinAshaH . ekasya muktau vA na sarvamuktiprasaN^ga ityuktaM bhavati .. 22.. dR^ishyadraShTArau vyAkhyAya saMyogaM vyAkhyAtumAha \-\-\- svasvAmishaktyoH svarUpopalabdhihetuH saMyogaH .. sAdhana 23.. vR^ittiH \-\-\- kAryadvAreNAsya lakShaNaM karoti . svashaktirdR^ishyasya svabhAvaH . svAmishaktirdraShTuH svarUpam . tayordvayorapi saMvedyasaMvedakatvena vyavasthitayoryA svarUpopalabdhistasyAH kAraNaM yaH sa saMyogaH . sa cha sahajo bhogyabhoktR^ibhAvasvarUpAnanyaH ##[## pA0 sa cha sahajabhogyabhoktR^ibhAvasvarUpAnnAnyaH##]## . na hi tayornityayorvyApakayoH svarUpAdatiriktaH kashchit saMyogaH . yadeva bhogyasya bhogyatvaM bhoktushcha bhoktR^itvamanAdisiddhaM sa eva saMyogaH .. 23.. tasyApi kAraNamAha \-\-\- tasya heturavidyA .. sAdhana 24.. vR^ittiH \-\-\- yA pUrvaM viparyAsAtmikA moharUpA.avidyA vyAkhyAtA ##(##2.4-5##)## sA tasyAvivekakhyAtirUpasya saMyogasya kAraNam .. 24.. heyaM hAnikriyAkarmochyate . kiM punastaddhAnamityAha \-\-\- tadabhAve saMyogAbhAvo hAnaM taddR^isheH kaivalyam .. sAdhana 25.. vR^ittiH \-\-\- tasyA avidyAyAH svarUpaviruddhena samyagj~nAnenonmUlitAyA yo.ayamabhAvastasmin sati tatkAryasya saMyogasyApyabhAvastaddhAnamityuchyate . ayamarthaH \-\-\- naitasyA.amUrtavastuno vibhAgo yujyate ##[##pA0 naitasya mUrtadravyavat parityAgo yujyate##]## kintu jAtAyAM vivekakhyAtavavivekanimittaH saMyogaH svayameva nivartata iti tasya hAnam . yadeva cha saMyogasya hAnaM tadeva nityaM kevalasyApi puruShasya kaivalyaM vyapadishyate .. 25.. tadevaM dR^ishyasaMyogasya svarUpaM kAraNaM kAryaM chAbhihitam . atha hAnopAyakathanadvAreNa upAdeyakAraNamAha \-\-\- vivekakhyAtiraviplavA hAnopAyaH .. sAdhana 26.. vR^ittiH \-\-\- anye guNA anyaH puruSha ityevaMvidhasya vivekasya yA khyAtiH prakhyA sA.asya hAnasya dR^ishyaduHkhaparityAgasyopAyaH kAraNam . kIdR^ishI . aviplavA na vidyate viplavo vichChedo.antarA.antarA.abhyutthAnarUpo yasyAH sA aviplavA . idamatra tAtparyam \-\-\- pratipakShabhAvanAbalAdavidyApralaye vinivR^ittakartR^itvabhoktR^itvAbhimAnAyA rajastamomalAnabhibhUtAyA buddherantarmukhA yA chichChAyAsaMkrAntiH sA vivekakhyAtiruchyate . tasyAM cha santatatvena pravR^ittAyAM satyAM dR^ishyasyAdhikAranivR^itterbhavatyeva kaivalyam .. 26.. utpannavivekakhyAteH puruShasya yAdR^ishI praj~nA bhavati tAM kathayan vivekakhyAtereva svarUpamAha \-\-\- tasya saptadhA prAntabhUmau praj~nA .. sAdhana 27.. ##[##tasya saptadhA prAntabhUmiH praj~nA iti vA bahusammataH sUtrapAThaH . ##]## vR^ittiH \-\-\- tasyotpannavivekaj~nAnasya j~nAtavyavivekarUpA praj~nA prAntabhUmau sakalasAlambanasamAdhiparyante saptaprakArA bhavantItyarthaH . tatra kAryavimuktirUpA chatuShprakArA \-\-\- 1. j~nAtaM mayA j~neyam . j~nAtavyaM na ki~nchidasti . 2. kShINA me kleshAH . na ki~nchit kShetavyamasti . 3. adhigataM mayA j~nAnam . 4. prAptA mayA vivekakhyAtiriti . pratyayAntaraparihAreNa tasyAmavasthAyAmIdR^ishyeva praj~nA jAyate . IdR^ishI praj~nA kAryaviShayaM nirmalaM j~nAnaM kAryavimuktirityuchyate . chittavimuktistridhA \-\-\- 5. charitArthA me buddhiH . guNA hR^itAdhikArA girishikharanipatitA iva grAvANo na punaH sthitiM yAsyanti . 6. svakAraNe pravilayAbhimukhAnAM guNAnAM mohAbhidhAnamUlakAraNAbhAvAnniShprayojanatvAchchAmIShAM kutaH praroho bhavet . 7. svasthIbhUtashcha ##[##pA0 sAtmIbhUtashcha##]## me samAdhistasmin sati svarupapratiShTho.ahamiti . IdR^ishI triprakArA chittavimuktiH . tadevamIdR^ishyAM saptavidhabhUmipraj~nAyAmupajAtAyAM puruShaH kevala ityuchyate .. 27.. vivekakhyAtiH saMyogAbhAvaheturityuktam . tasyAstu utpattau kiM nimittamityAha \-\-\- yogAN^gAnuShThAnAdashuddhikShaye j~nAnadIptirAvivekakhyAteH .. sAdhana 28.. vR^ittiH \-\-\- yogAN^gAni vakShyamANAni . teShAmanuShThAnAjj~nAnapUrvakAbhyAsAdAvivekakhyAterashuddhikShaye chittasattvasya prakAshAvaraNarUpakleshAtmakAshuddhikShaye yA j~nAnadIptistAratamyena sAttvikaH pariNAmo vivekakhyAtiparyantastasyAH khyAterheturityarthaH .. 28.. yogAN^gAnAmanuShThAnAdashuddhikShaya ityuktam . kAni punastAni yogAN^gAnIti teShAmuddeshamAha \-\-\- yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhayo.aShTAvaN^gAni .. sAdhana 29.. vR^ittiH \-\-\- iha kAnichit samAdheH sAkShAdupakArakANi yathA dhAraNAdIni kAnichit pratipakShabhUtahiMsAdivitarkonmUlanadvAreNa samAdhimupakurvanti yathA yamAdayaH . tatrAsanAdInAmuttarotaramupakArakatvam . tadyathA \-\-\- satyAsanajaye prANAyAmasthairyam . evamuttaratrApi yojyam .. 29.. krameNaiShAM svarUpamAha \-\-\- ahiMsAsatyAsteyabrahmacharyAparigrahA yamAH .. sAdhana 30.. vR^ittiH \-\-\- tatra prANaviyogaprayojanavyApAro hiMsA . sA cha sarvAnarthahetuH . tadabhAvo.ahiMsA . hiMsAyAH sarvaprakAreNaiva parihAryatvAt prathamaM tadabhAvarUpAyA ahiMsAyA nirdeshaH . satyaM vAN^manasoryathArthatvam . steyaM parasvApaharaNaM tadabhAvo.asteyam . brahmacharyamupasthasaMyamaH . aparigraho bhogasAdhanAnAmanaN^gIkAraH . ta ete.ahiMsAdayaH pa~ncha yamashabdavAchyA yogAN^gatvena nirdiShTAH .. 30.. eShAM visheShamAha \-\-\- jAtideshakAlasamayAnavachChinnAH sArvabhaumA mahAvratam .. sAdhana 31.. vR^ittiH \-\-\- jAtirbrAhmaNatvAdiH . deshastIrthAdiH . kAlashchaturdashyAdiH . samayo brAhmaNaprayojanAdiH . etaishchaturbhiranavachChinnAH pUrvoktA ahiMsAdayo yamAH sarvAsu kShiptAdiShu chittabhUmiShu bhavA mahAvratamityuchyate . tadyathA \-\-\- brAhmaNaM na haniShyAmi tIrthe na kaMchana haniShyAmi chaturdashyAM na haniShyAmi devabrAhmaNaprayojanavyatirekeNa kamapi na haniShyAmIti . evaM chaturvidhAvachChedavyatirekeNa kiMchit kadAchit kasmiMshchidarthe na haniShyAmItyanavachChinnAH . evaM satyAdiShu yathAyogaM yojyam . itthamaniyatIkR^itAH sAmAnyenaiva pravR^ittA mahAvratamityuchyate na punaH parakIyaparichChinnAvadhAraNam ##[##pA0 na punaH parichChinnAvadhAraNam .. 31.. niyamAnAha \-\-\- shauchasantoShatapaHsvAdhyAyeshvarapraNidhAnAni niyamAH .. sAdhana 32.. vR^ittiH \-\-\- shauchaM dvividham \-\-\- bAhyamAbhyantaraM cha . bAhyaM mR^ijjalAdibhiH kAyAdiprakShAlanam . AbhyantaraM maitryAdibhishchittamalAnAM prakShAlanam . santoShastuShTiH . sheShAH prAgeva ##(##2.1##)## kR^itavyAkhyAnAH . ete shauchAdayo niyamashabdavAchyAH .. 32.. kathameShAM yogAN^gatvamityAha \-\-\- vitarkabAdhane pratipakShabhAvanam .. sAdhana 33.. vR^ittiH \-\-\- vitarkyante iti vitarkA yogaparipanthino hiMsAdayaH . teShAM pratipakShabhAvane sati yadA bAdhA bhavati tadA yogaH sukaro bhavatIti bhavatyeva yamaniyamayoryogAN^gatvam .. 33.. idAnIM vitarkANAM svarUpaM bhedaprakAraM phalaM cha krameNAha \-\-\- vitarkA hiMsAdayaH kR^itakAritAnumoditA lobhakrodhamohapUrvakA mR^idumadhyAdhimAtrA duHkhAj~nAnAnantaphalA iti pratipakShabhAavanam .. sAdhana 34.. vR^ittiH \-\-\- ete pUrvoktA hiMsAdayaH prathamaM tridhA bhidyante kR^itakAritAnumodanabhedena . tatra svayaM niShpAditAH kR^itAH . kuru kurviti prayojakavyApAreNa samutpAditAH kAritAH . anyena kriyamANAH sAdhvityaN^gIkR^itA anumoditAH . etachcha traividhyaM parasparaM vyAmohanirAkaraNAvadhAraNAyochyate . anyathA mandamatirevaM manyeta na mayA svayaM hiMsA kR^iteti nAsti me doShaH . eteShAM kAraNapratipAdanAya lobhakrodhamohapUrvakA iti . yadyapi lobhaH prathamaM nirdiShTastathA.api sarvakleshAnAM mohasyA.anAtmanyAtmAbhimAnalakShaNasya nidAnatvAt tasmin sati svaparavibhAgapUrvakatvena lobhakrodhAdInAmudbhavAnmUlatvamavaseyam . mohapUrvikA sarvA doShajAtirityarthaH . lobhastR^iShNA . krodhaH kR^ityAkR^ityavivekonmUlakaH prajvalanAtmakashchittadharmaH . pratyekaM kR^itAdibhedena triprakArA api hiMsAdayo mohAdikAraNatvena tridhA bhidyante . eShAmeva punaravasthAbhedena traividhyamAha \-\-\- mR^idumadhyAdhimAtrAH . mR^idavo mandAH na tIvrA nApi madhyAH . madhyA nApi mandA nApi tIvrAH . adhimAtrAstIvrAH . pAshchAttyA navabhedAH . itthaM traividhye sati saptaviMshatirbhavati . mR^idvAdInAmapi pratyekaM mR^idumadhyAdhimAtrabhedAt traividhyaM sambhavati . tadyathAyogaM yojyam . tadyathA \-\-\- mR^idumR^idurmR^idumadhyo mR^idutIvra iti . eShAM phalamAha \-\-\- duHkhAj~nAnAnantaphalA duHkhaM pratikUlatayA.avabhAsamAno rAjasashchittadharmaH . aj~nAnaM mithyAj~nAnaM saMshayaviparyayarUpam . te duHkhAj~nAne.anantamaparichChinnaM phalaM yeShAM te tathoktAH . itthaM teShAM svarUpakAraNAdibhedena j~nAtAnAM pratipakShabhAvanayA yoginA parihAraH kartavya ityupadiShTaM bhavati .. 34.. eShAmabhyAsavashAt prakarShamAgachChatAmanuniShpAdinyaH siddhayo yathA bhavanti tathA krameNa pratipAdayitumAha \-\-\- ahiMsApratiShThAyAM tatsannidhau vairatyAgaH .. sAdhana 35.. vR^ittiH \-\-\- tasyA.ahiMsAM bhAvayataH sannidhau sahajavirodhinAmapyahinakulAdInAM vairatyAgo nirmatsaratayA.avasthAnaM bhavati . hiMsrasvabhAvA api hiMsAM tyajantItyarthaH ##[##pA0 hiMsrA api hiMsratvaM parityajantItyarthaH##]## .. 35.. satyAbhyAsavataH kiM bhavatItyAha \-\-\- satyapratiShThAyAM kriyAphalAshrayatvam .. sAdhana 36.. vR^ittiH \-\-\- kriyamANA hi kriyA yAgAdikAH phalaM svargAdikaM prayachChanti . tasya tu satyAbhyAsavato yoginastathA satyaM prakR^iShyate yathA kriyAyAmakR^itAyAmapi yogI phalamApnoti . tadvachanAdyasya kasyachit kriyAmakurvato.api kriyAphalaM bhavatItyarthaH .. 36.. asteyAbhyAsavataH phalamAha \-\-\- asteyapratiShThAyAM sarvaratnopasthAnam .. sAdhana 37.. vR^ittiH \-\-\- asteyaM yadA.abhyasati tadAsya tatprakarShAnnirabhilAShasyApi sarvato divyAni ratnAnyupatiShThante .. 37.. brahmacharyAbhyAsasya phalamAha \-\-\- brahmacharyapratiShThAyAM vIryalAbhaH .. sAdhana 38.. vR^ittiH \-\-\- yaH kila brahmacharyamabhyasyati tasya tatprakarShAnniratishayaM vIryaM sAmarthyamAvirbhavati . vIryanirodhe hi brahmacharyasya prakarShAchCharIrendriyamanaHsu vIryaM prakarShamAgachChati .. 38.. aparigrahasya phalamAha \-\-\- aparigrahasthairye janmakathantAsambodhaH .. sAdhana 39.. vR^ittiH \-\-\- kathamityasya bhAvaH kathantA . janmanaH kathantA janmakathantA . tasyAH sambodhaH samyagj~nAnaM janmAntare ko.ahamAsaM kIdR^ishaH kiMkAryakArIti jij~nAsAyAM sarvameva samyagjAnAtItyarthaH . na kevalaM bhogasAdhanaparigraha eva parigraho yAvadAtmanaH sharIraparigraho.api parigraho bhogasAdhanatvAchCharIrasya . tasmin sati rAgAnubandhAdbahirmukhAyAmeva pravR^ittau na tAttvikaj~nAnaprAdurbhAvaH . yadA punaH sharIrAdiparigrahanairapekShyeNa mAdhyasthyamavalambate tadA madhyasthasya rAgAdityAgAt samyagj~nAnaheturbhavatyeva pUrvAparajanmasambodhaH .. 39.. uktA yamAnAM siddhayaH . atha niyamAnAmAha \-\-\- shauchAtsvAN^gajugupsA parairasaMsargaH .. sAdhana 40.. vR^ittiH \-\-\- yaH shauchaM bhAvayati tasya svAN^geShvapi kAraNasvarUpaparyAlochanadvAreNa jugupsA ghR^iNA samupajAyate \-\-\- ashuchirayaM kAyo nAtrAgrahaH kArya iti . amunaiva hetunA parairanyaishcha kAyavadbhirasaMsargaH samparkAbhAvaH saMsargaparivarjanamityarthaH . yaH kila svameva kAyaM jugupsate tattadavadyadarshanAt sa kathaM parakIyaistathAbhUtaishcha kAyaiH saMsargamanubhavati .. 40.. shauchasyaiva phalAntaramAha \-\-\- sattvashuddhisaumanasyaikAgratendriyajayAtmadarshanayogyatvAni cha .. sAdhana 41.. vR^ittiH \-\-\- bhavantIti vAkyasheShaH . sattvaM prakAshasukhAdyAtmakaM tasya shuddhI rajastamobhyAmanabhibhavaH . saumanasyaM khedAnanubhavena mAnasI prItiH . ekAgratA niyataviShaye chetasaH sthairyam . indriyajayo viShayaparAN^mukhANAmindriyANAmAtmanyavasthAnam . Atmadarshane vivekakhyAtirUpe chittasya yogyatvaM samarthatvam . shauchAbhyAsavata eva ete sattvashuddhyAdayaH krameNa prAdurbhavanti . tathAhi \-\-\- sattvashuddheH saumanasyam . saumanasyAdekAgratA . ekAgratAyA indriyajayaH . tasmAdAtmadarshanayogyateti .. 41.. santoShAbhyAsasya phalamAha \-\-\- santoShAdanuttamaH sukhalAbhaH .. sAdhana 42.. vR^ittiH \-\-\- santoShaprakarSheNa yoginastathAvidhamAntaraM sukhamAvirbhavati yasya bAhyaM viShayasukhaM shatAMshenApi na samam .. 42.. tapasaH phalamAha \-\-\- kAyendriyasiddhirashuddhikShayAttapasaH .. sAdhana 43.. vR^ittiH \-\-\-tapaH samabhyasyamAnaM chetasaH kleshAdilakShaNAshuddhikShayadvAreNa kAyendriyANAM siddhiprakarShamAdadhAti . ayamarthaH \-\-\- chAndrAyaNAdinA chittakleshakShayastatkShayAdindriyAdInAM sUkShmavyavahitaviprakR^iShTadarshanAdisAmarthyamAvirbhavati kAyasya yathechCham aNutvamahattvAdIni .. 43.. svAdhyAyasya phalamAha \-\-\- svAdhyAyAdiShTadevatAsamprayogaH .. sAdhana 44.. vR^ittiH \-\-\- abhipretamantrajapAdilakShaNe svAdhyAye prakR^iShyamANe yogina iShTayA.abhipretayA devatayA samprayogo bhavati . sA devatA pratyakShA bhatItyarthaH .. 44.. IshvarapraNidhAnasya phalamAha \-\-\- samAdhisiddhirIshvarapraNidhAnAt .. sAdhana 45.. vR^ittiH \-\-\- Ishvare yat praNidhAnaM bhaktivisheShastasmAt samAdheruktalakShaNasyAvirbhAvo bhavati yasmAt sa bhagavAnIshvaraH prasannaH sannantarAyarUpAn kleshAn parihR^itya samAdhiM sambodhayati .. 45.. yamaniyamAnuktvA AsanamAha \-\-\- sthirasukhamAsanam .. sAdhana 46.. vR^ittiH \-\-\- Asyate.anenetyAsanaM padmAsanadaNDAsanasvastikAsanAdi . tadyadA sthiraM niShkampaM sukhamanudvejanIyaM cha bhavati tadA yogAN^gatAM bhajate .. 46.. tasyaiva sthirasukhaprAptyarthamupAyamAha \-\-\- prayatnashaithilyAnantyasamApattibhyAm .. sAdhana 47.. vR^ittiH \-\-\- tadAsanaM prayatnashaithilyenA.a.anantyasamApattyA cha sthiraM sukhaM bhavatIti sambandhaH . yadA yadA.a.asanaM badhnAmIti ichChAM karoti prayatnashaithilye.apyakleshenaiva tadA tadA.a.asanaM sampadyate . yadA chAkAshAdigata Anantye chetasaH samApattiH kriyate.avadhAnena ##[##pA0 avyavadhAnena##]## tAdAtmyamApadyate tadA dehAhaMkArAbhAvAnnAsanaM duHkhajanakaM bhavati . asmiMshchAsanajaye sati samAdhyantarAyabhUtA na prabhavantyaN^gamejayatvAdayaH .. 47.. tasyaivAnuniShpAdi phalamAha \-\-\- tato dvandvAnabhighAtaH .. sAdhana 48.. vR^ittiH \-\-\- tasminnAsanajaye sati dvandvaiH shItoShNakShuttR^iShNAdibhiryogI nAbhihanyata ityarthaH .. 48.. AsanajayAdanantaraM prANAyAmamAha \-\-\- tasminsati shvAsaprashvAsayorgativichChedaH prANAyAmaH .. sAdhana 49.. vR^ittiH \-\-\- Asanasthairye sati tannimittakaprANAyAmalakShaNo yogAN^gavisheSho.anuShTheyo bhavati . kIdR^ishaH . svAsaprashvAsayorgativichChedalakShaNaH . shvAsaprashvAsau niruktau ##(##1.31##)## tayostridhA rechanastambhanapUraNadvAreNa bAhyAbhyantareShu sthAneShu gateH pravAhasya vichChedo dhAraNaM prANAyAma uchyate .. 49.. tasyaiva sukhAvagamAya vibhajya svarUpaM kathayati \-\-\- sa tu bAhyAbhyantarastambhavR^ittirdeshakAlasaN^khyAbhiH paridR^iShTo dIrghasUkShmaH .. sAdhana 50.. vR^ittiH \-\-\- bAhyavR^ittiH shvAso rechakaH . antarvR^ittiH prashvAsaH pUrakaH . AntarastambhavR^ittiH kumbhakaH . tasmin jalamiva kumbhe nishchalatayA prANA avasthApyanta iti kumbhakaH . trividho.ayaM prANAyAmaH deshena kAlena saMkhyayA chopalakShito dIrghasUkShmasaMj~no bhavati . deshopalakShito yathA nAsAddvAdashAntAdi nAsAmArabhya dvAdashAN^guliparyantamityarthaH . kAlopalakShito yathA ShaTtriMshanmAtrAdipramANaH . saMkhyayopalakShito yathA iyato vArAn kR^ita etAvadbhiH shvAsaprashvAsaiH prathama udghAto bhavatIti . etajj~nAnAya saMkhyAgrahaNamupAttam . udghAto nAma nAbhimUlAt preritasya vAyoH shirasyabhihananam .. 50.. trIn prANAyAmAnabhidhAya chaturthamabhidhAtumAha \-\-\- bAhyAbhyantaraviShayAkShepI chaturthaH .. sAdhana 51.. vR^ittiH \-\-\- prANasya bAhyo viShayo nAsAddvAdashAntAdiH . Abhyantaro viShayo hR^idayanAbhichakrAdiH . tau dvau viShayAvAkShipya paryAlochya yaH stambharUpI gativichChedaH sa chaturthaH prANAyAmaH . tR^itIyasmAt kumbhakAkhyAdayamasya visheShaH \-\-\- sa bAhyAbhyantaraviShayAvaparyAlochyaiva sahasA taptopalanipatitajalanyAyena yugapat stambhavR^ittyA niShpAdyate ##[##pA0 niShpadyate##]## . asya tu viShayadvayAkShepako nirodhaH . ayamapi pUrvavaddeshakAlasaMkhyAbhirupalakShito draShTavyaH .. 51.. chaturvidhasyAsya phalamAha \-\-\- tataH kShIyate prakAshAvaraNam .. sAdhana 52.. vR^ittiH \-\-\- tatastasmAt prANAyAmAt prakAshasya chittasattvagatasya yadAvaraNaM klesharUpaM tat kShIyate vinashyatItyarthaH .. 52.. phalAntaramAha \-\-\- dhAraNAsu cha yogyatA manasaH .. sAdhana 53.. vR^ittiH \-\-\- dhAraNA vakShyamANalakShaNAstAsu prANAyAmaiH kShINadoShaM mano yatra yatra dhAryate tatra tatra sthirIbhavati na vikShepaM bhajate .. 53.. pratyAhArasya lakShaNamAha \-\-\- svaviShayAsamprayoge chittasvarUpAnukAra ivendriyANAM pratyAhAraH .. sAdhana 54.. vR^ittiH \-\-\- indriyANi viShayebhyaH pratIpamAhriyante.asminniti pratyAhAraH . sa cha kathaM niShpadyata ityAha \-\-\- chakShurAdInAmindriyANAM svaviShayo rUpAdistena samprayogastadAbhimukhyena vartanam tadabhAvastadAbhimukhyaM parityajya svarUpamAtre.avasthAnam . tasmin sati chittamAtrAnukAriNIndriyANi bhavanti yatashchittamanuvartamAnAni madhukararAjamiva makShikAH sarvANIndriyANi pratIyante . atashchittanirodhe tAni pratyAhR^itAni bhavanti . teShAM tatsvarUpAnukAraH pratyAhAra uktaH .. 54.. pratyAhAraphalamAha \-\-\- tataH paramA vashyatendriyANAm .. sAdhana 55.. vR^ittiH \-\-\- abhyasyamAne hi pratyAhAre tathA vashyAnyAyattAnIndriyANi sampadyante yathA bAhyaviShayAbhimukhatAM nIyamAnAnyapi na yAntItyarthaH .. 55.. tadevaM prathamapAdoktalakShaNasya yogasyAN^gabhUtakleshatanUkaraNaphalaM kriyAyogamabhidhAya kleshAnAmuddeshaM svarUpaM kAraNaM kShetraM phalaM choktvA karmaNAmapi bhedaM kAraNaM svarUpaM phalaM chAbhidhAya vipAkasya kAraNam svarUpaM chAbhihitam . tatastyAjyatvAt kleshAdinAM j~nAnavyatirekeNa tyAgasyA.ashakyatvAjj~nAnasya cha shAstrAyattatvAt shAstrasya heyahAnakAraNopAdeyopAdAnakAraNabodhakatvena chaturvyUhatvAt heyasya hAnavyatirekeNa svarUpAniShpatterhAnasahitaM chaturvyUhaM svasvakAraNasahitamabhidhAya upAdeyakAraNabhUtAyA vivekakhyAteH kAraNabhUtAnAmantaraN^gabahiraN^gabhAvena sthitAnAM yamAdInAM svarUpaM phalasahitaM vyAkR^itya AsanAdInAM dhAraNAparyantAnAM parasparamupakAryopakArakabhAvenAvasthitAnAmuddeshamabhidhAya pratyekaM lakShaNakaraNapUvakaM phalamabhihitam . tadayaM yogo yamaniyamAdibhiH prAptabIjabhAva AsanaprANAyAmairaN^kuritaH pratyAhAreNa puShpito dhyAnadhAraNAsamAdhibhiH phaliShyatIti vyAkhyAtaH sAdhanapAdaH . iti dhAreshvarabhojavirachitAyAM rAjamArtaNDAbhidhAyAM pAta~njalavR^ittau sAdhanapAdaH .. 2.. iti sAdhanapAdaH .. 2.. atha vibhUtipAdaH .. 3.. yatpAdapadmasmaraNAdaNimAdivibhUtayaH . bhavanti bhavinAmastu bhUtanAthaH sa bhUtaye .. tadevaM pUrvoddiShTaM dhAraNAdyaN^gatrayaM nirNetuM saMyamasaMj~nAbhidhAnapUrvakaM bAhyAbhyantarAdisiddhipratipAdanAya lakShayitumupakramate . tatra dhAraNAyAH svarUpamAha \-\-\- deshabandhashchittasya dhAraNA .. vibhUti 1.. vR^ittiH \-\-\- deshe nAbhichakranAsAgrAdau chittasya bandho viShayAntaraparihAreNa yat sthirIkaraNaM sA chittasya dhAraNochyate . ayamarthaH \-\-\- maitryAdichittaparikarmavAsitAntaHkaraNena yamaniyamavatA jitAsanena parihR^itaprANavikShepeNa pratyAhR^itendriyagrAmeNa nirbAdhe pradesha R^ijukAyena jitadvandvena yoginA nAsAgrAdau sampraj~nAtasya samAdherabhyAsAya chittasya sthirIkaraNaM kartavyamiti .. 1.. dhAraNAmabhidhAya dhyAnamabhidhAtumAha \-\-\- tatra pratyayaikatAnatA dhyAnam .. vibhUti 2.. vR^ittiH \-\-\- tatra tasmin pradeshe yatra chittaM dhR^itaM tatra pratyayasya j~nAnasya yA ekatAnatA visadR^ishapariNAmaparihAradvAreNa yadeva dhAraNAyAmavalambanIkR^itaM tadavalambanatayaiva nirantaramutpattiH sA dhyAnamuchyate .. 2.. charamayogAN^gaM samAdhimAha \-\-\- tadevArthamAtranirbhAsaM svarUpashUnyamiva samAdhiH .. vibhUti 3.. vR^ittiH \-\-\- tadevoktalakShaNaM dhyAnaM yatrArthamAtranirbhAsamarthAkArasamAveshAdudbhUtArtharUpaM nyagbhUtaj~nAnasvarUpatvena svarUpashUnyatAmivA.a.apadyate sa samAdhirityuchyate . samyagAdhIyata ekAgrIkriyate vikShepAn parihR^itya mano yatra sa samAdhiH .. 3.. uktalakShaNasya yogAN^gatrayasya vyavahArAya svashAstre tAntrikIM saMj~nAM kartumAha \-\-\- trayamekatra saMyamaH .. vibhUti 4 .. vR^ittiH \-\-\- ekasmin viShaye dhAraNAdhyAnasamAdhitrayaM pravartamAnaM saMyamasaMj~nayA shAstre vyavahriyate .. 4.. tasya phalamAha \-\-\- tajjayAtpraj~nAlokaH .. vibhUti 5 .. vR^ittiH \-\-\- tasya saMyamasya jayAdabhyAsena sAtmyotpAdanAt praj~nAyA vivekakhyAterAlokaH prasavo bhavati . praj~nA j~neyaM samyagavabhAsayatItyarthaH .. 5.. tasyopayogamAha \-\-\- tasya bhUmiShu viniyogaH .. vibhUti 6.. vR^ittiH \-\-\- tasya saMyamasya bhUmiShu sthUlasUkShmAvalambanabhedena sthitAsu chittavR^ittiShu viniyogaH kartavyaH . adharAmadharAM chittabhUmiM jitAM jitAM j~nAtvottarasyAM bhUmau saMyamaH kAryaH . sa hyanAtmIIkR^itAdharabhUmiruttarasyAM bhUmau saMyamaM kurvANaH phalabhAgbhavati .. 6.. sAdhanapAde yogAN^gAnyaShTAvuddishya pa~nchAnAM lakShaNaM vidhAya trayANAM kathaM na kR^itamityAshaN^kyAha \-\-\- trayamantaraN^gaM pUrvebhyaH .. vibhUti 7.. vR^ittiH \-\-\- pUrvebhyo yamAdibhyo yogAN^gebhyaH pAramparyeNa samAdherUpakArakebhyo dhAraNAdiyogAN^gatrayaM sampraj~nAtasya samAdherantaraN^gaM samAdhisvarUpaniShpAdanAt .. 7.. tasyApi samAdhyantarApekShayA bahiraN^gatvamAha \-\-\- tadapi bahiraN^gaM nirbIjasya .. vibhUti 8.. vR^ittiH \-\-\- nirbIjasya nirAlambanasya shUnyabhAvanA.aparaparyAyasya samAdheretadapi yogAN^gatrayaM bahiraN^gaM pAramparyeNopakArakatvAt .. 8.. idAnIM yogasiddhIrvyAkhyAtukAmaH saMyamasya viShayavishuddhiM kartuM krameNa pariNAmatrayamAha \-\-\- vyutthAnanirodhasaMskArayorabhibhavaprAdurbhAvau nirodhakShaNachittAnvayo nirodhapariNAmaH .. vibhUti 9.. vR^ittiH \-\-\- vyutthAnaM kShiptamUDhavikShiptAkhyaM bhUmitrayam . nirodhaH prakR^iShTasattvasyAN^gitayA chetasaH pariNAmaH . tAbhyAM vyutthAnanirodhAbhyAM yau janitau saMskArau tayoryathAkramam abhibhavaprAdurbhAvau yadA bhavataH . abhibhavo nyagbhUtatayA kAryakaraNAsAmarthyenAvasthAnam . prAdurbhAvo vartamAne.adhvanyabhivyaktarUpatayA.a.avirbhAbaH . tadA nirodhakShaNe chittasyobhayakShaNavR^ittitvAdanvayo yaH sa nirodhapariNAma uchyate . ayamarthaH \-\-\- yadA vyutthAnasaskArarUpo dharmastirobhUto bhavati nirodhasaMskArarUpashchAvirbhavati dharmirUpatayA cha chittamubhayAnvayitve.api nirodhAtmanA.avasthitaM pratIyate tadA sa nirodhapariNAmashabdena vyavahriyate . chalatvAdguNavR^ittasya yadyapi chetaso nishchalatvaM nAsti tathApyevambhUtaH pariNAmaH sthairyamuchyate .. 9.. tasyaiva phalamAha \-\-\- tasya prashAntavAhitA saMskArAt .. vibhUti 10.. vR^ittiH \-\-\- tasya chetaso niruktAnnirodhasaMskArAt prashAntavAhitA bhavati . parihR^itavikShepatayA sadR^ishapravAhapariNAmi chittaM bhavatItyarthaH .. 10.. nirodhapariNAmamabhidhAya samAdhipariNAmamAha \-\-\- sarvArthataikAgratayoH kShayodayau chittasya samAdhipariNAmaH .. vibhUti 11.. vR^ittiH \-\-\- sarvArthatA chalatvAnnAnAvidhArthagrahaNaM chittasya vikShepo dharmaH . ekasminnevAlambane sadR^ishapariNAmitaikAgratA . sA.api chittasya dharmaH . tayoryathAkramaM kShayodayau sarvArthatAlakShaNasya dharmasya kShayo.atyantAbhibhava ekAgratAlakShaNasya dharmasya prAdurbhAvo.abhivyaktishchittasyodriktasattvasyAnvayitayA.avasthAnaM samAdhipariNAma ityuchyate . pUrvasmAt pariNAmAdasyAyaM visheShaH \-\-\- tatra saMskAralakShaNayoH dharmayorabhibhavaprAdurbhAvau pUrvasya vyutthAnasaMskArarUpasya nyagbhAva uttarasya nirodhasaMskArarUpasyodbhavo.anabhibhUtatvenAvasthAnam . iha tu kShayodayAviti sarvAtmatArUpasya vikShepasyAtyantatiraskArAdanutpattiratIte.adhvani praveshaH kShaya ekAgratAlakShaNasya dharmasyodbhavo vartamAne.adhvani prakaTatvam .. 11.. tR^itIyamekAgratApariNAmamAha \-\-\- shAntoditau tulyapratyayau chittasyaikAgratApariNAmaH .. vibhUti 12.. vR^ittiH \-\-\- samAhitasyaiva chittasyaikapratyayo vR^ittivisheShaH shAnto.atItamadhvAnaM praviShTaH . aparastUdito vartamAne.adhvani sphuritaH . dvAvapi samAhitachittatvena tulyAvekarUpAlambanatvena sadR^ishau pratyayau . ubhayatrApi samAhitasyaiva chittasyAnvayitvenAvasthAnam . sa ekAgratApariNAma ityuchyate .. 12.. chittapariNAmoktaM rUpamanyatrApyatidishannAha \-\-\- etena bhUtendriyeShu dharmalakShaNAvasthApariNAmA vyAkhyAtAH .. vibhUti 13.. vR^ittiH \-\-\- etena trividhenoktena chittapariNAmena bhUteShu sthUlasUkShmeShvindriyeShu buddhikarmAntaHkaraNabhedenAvasthiteShu dharmalakShaNAvasthAbhedena trividhaH pariNAmo vyAkhyAto.avagantavyaH . avasthitasya dharmiNaH pUrvadharmanivR^ittau dharmAntarApattirdharmapariNAmaH . yathA \-\-\- mR^illakShaNasya dharmiNaH piNDarUpadharmaparityAgena ghaTarUpadharmAntarasvIkAro dharmapariNAma ityuchyate . lakShNapariNAmo yathA \-\-\- tasyaiva ghaTasyAnAgatAdhvaparityAgena vartamAnAdhvasvIkAraH . tatparityAgenAtItAdhvaparigrahaH . avasthApariNAmo yathA \-\-\- tasyaiva ghaTasya prathamadvitIyayoH sadR^ishayoH kAlalakShaNayoranvayitvena . yatashcha guNavR^ittirnA.apariNamyamAnA kShaNamapyasti .. 13.. nanu ko.ayaM dharmItyAshaN^kya dharmiNo lakShaNamAha \-\-\- shAntoditAvyapadeshyadharmAnupAtI dharmI .. vibhUti 14.. vR^ittiH \-\-\- shAntA ye kR^itasvasvavyApArA atIte.adhvani anupraviShTAH . uditA ya anAgatamadhvAnaM parityajya vartamAne.adhvani svavyApAraM kurvanti . avyapadeshyA ye shaktirUpeNa sthitA vyapadeShTuM na shakyante . teShAM yathAsvaM sarvAtmakatvamityevamAdayo niyatakAryakAraNarUpayogyatayAvachChinnA shaktireveha dharmashabdenAbhidhIyate . taM trividhamapi dharmaM yo.anupatatyanuvartate.anvayitvena svIkaroti sa shAntoditAvyapadeshyadharmAnupAtI dharmItyuchyate . yathA \-\-\- suvarNaM ruchakarUpadharmaparityAgena svastikarUpadharmAntaraparigrahe suvarNarUpatayA.anuvartamAnaM teShu dharmeShu kathaMchidbhinneShu dharmirUpatayA sAmAnyAtmanA dharmarUpatayA visheShAtmanA sthitamanvayitvenAvabhAsate .. 14.. ekasya dharmiNaH kathamaneke pariNAmA ityAshaN^kAmapanetumAha \-\-\- kramAnyatvaM pariNAmAnyatve hetuH .. vibhUti 15.. vR^ittiH \-\-\- dharmANAmuktalakShaNAnAM yaH kramastasya yat pratikShaNamanyatvaM paridR^ishyamAnaM pariNAmasyoktalakShaNasyAnyatve nAnAvidhatve heturliN^gaM j~nApakaM bhavati . ayamarthaH \-\-\- yo.ayaM niyataH kramo mR^ichchUrNAnmR^itpiNDastataH kapAlAni tebhyashcha ghaTa ityevaM kramarUpaH paridR^ishyamAnaH pariNAmasyA.anyatvamAvedayati . tasminneva dharmiNi yo lakShaNapariNAmasyA.avasthApariNAmasya cha kramaH so.apyanenaiva nyAyena pariNAmAnyatve gamako.avagantavyaH . sarva eva bhAvA niyatenaiva krameNa pratikShaNaM pariNamyamAnAH paridR^ishyante . ataH siddhaM kramAnyatvAt pariNAmAnyatvam . sarveShAM chittAdInAM pariNamamAnAnAM kechiddharmAH pratyakSheNaivopalabhyante . yathA sukhAdayaH saMsthAnAdayashcha . kechidekAntenAnumAnagamyAH . yathA dharmasaMskArashaktiprabhR^itayaH . dharmiNashcha bhinnAbhinnarUpatayA sarvatrAnugamaH .. 15.. idAnImuktasya saMyamasya viShayapradarshanadvAreNa siddhIH pratipAdayitumAha \-\-\- pariNAmatrayasaMyamAdatItAnAgataj~nAnam .. vibhUti 16.. vR^ittiH \-\-\- dharmalakShaNAvasthAbhedena yat pariNAmatrayamuktaM tatra saMyamAt tasmin viShaye pUrvoktasaMyamasya karaNAdatItAnAgataj~nAnaM yoginaH samAdherbhavati . idamatra tAtparyam \-\-\- asmin dharmiNyayaM dharma idaM lakShaNamiyamavasthA chA.anAgatAdadhvanaH sametya vartamAne.adhvani svavyApAraM vidhAyAtItamadhvAnaM pravishatItyevaM parihR^itavikShepatayA yadA saMyamaM karoti tadA yatkiMchidanutpannamatikrAntaM vA tat sarvaM yogI jAnAti . yatashchittasya shuddhasattvaprakAsharUpatvAt sarvArthagrahaNasAmarthyamavidyAdibhirvikShepairapakriyate . yadA tu taistairupAyairvikShepAH parihriyante tadA nivR^ittamalasyevAdarshasya sarvArthagrahaNasAmarthyamekAgratAbalAdAvirbhavati .. 16.. siddhyantaramAha \-\-\- shabdArthapratyayAnAmitaretarAdhyAsAtsaN^karastatpravibhAgasaMyamAtsarvabhUtarutaj~nAnam .. vibhUti 17.. vR^ittiH \-\-\- shabdaH shrotrendriyagrAhyo niyatakramavarNAtmA niyataikArthapratipattyavachChinnaH . yadi vA kramarahitasphoTAtmA shAstrasaMskR^itabuddhigrAhyaH ##[##pA0 dhvanisaMskR^itabuddhigrAhyaH##]## . ubhayathA.api padarUpo vAkyarUpashcha tayorekArthapratipattau sAmarthyAt . artho jAtiguNakriyAdiH . pratyayo j~nAnaM viShayAkArA buddhivR^ittiH . eShAM shabdArthaj~nAnAnAM vyavahAre itaretarAdhyAsAdbhinnAnAmapi buddhyekarUpatAsampAdanAt saMkIrNatvam . tathAhi \-\-\- gAmAnayetyukte kashchidgolakShaNamarthaM gotvajAtyavachChinnaM sAsnAdimat piNDarUpaM shabdaM cha tadvAchakaM j~nAnaM cha tadgrAhakamabhedenaivAdhyavasyati na tvasya goshabdo vAchako.ayaM goshabdasya vAchyastayoridaM grAhakaM j~nAnamiti bhedena vyavaharati . tathAhi \-\-\- ko.ayamarthaH ko.ayaM shabdaH kimidaM j~nAnamiti pR^iShTaH sarvatraikarUpamevottaraM dadAti gauriti . sa yadyekarUpatAM na pratipadyate kathamekarUpamuttaraM prayachChati . evaM tasminnavasthite yo.ayaM ##[##pA0 ekasmin viShaye yo.ayam . etasmin sthite yo.ayam vA##]## pravibhAga idaM shabdasya tattvaM yadvAchakatvaM nAma idamarthasya yadvAchyatvamidaM j~nAnasya yat prakAshakatvamiti pravibhAgaM vidhAya tasmin pravibhAge yaH saMyamaM karoti tasya sarveShAM bhUtAnAM mR^igapakShisarIsR^ipAdInAM yadrutaM yaH shabdastatra j~nAnamutpadyate . anenaivAbhiprAyeNa tena prANinAyaM shabdaH samuchchArita iti sarvaM jAnAti .. 17.. siddhyantaramAha \-\-\- saMskArasAkShAtkaraNAtpUrvajAtij~nAnam .. vibhUti 18.. vR^ittiH \-\-\- dvividhAshchittasya vAsanArUpAH saMskArAH . kechit smR^itimAtrotpAdanaphalAH kechijjAtyAyurbhogalakShaNA vipAkahetavo yathA dharmAdharmAkhyAH . teShu saMskAreShu yadA saMyamaM karoti evaM mayA so.artho.anubhUta evaM mayA sA kriyA niShpAditeti pUrvavR^ittamanusandadhAno bhAvayanneva prabodhakamantareNodbuddhasaMskAraH sarvamatItaM smarati . krameNa sAkShAtkR^iteShUdbuddheShu saMskAreShu pUrvajanmAntarAnubhUtAnapi jAtyAdIn pratyakSheNa pashyati .. 18.. siddhyantaramAha \-\-\- pratyayasya parachittaj~nAnam .. vibhUti 19.. vR^ittiH \-\-\- pratyayasya parachittasya kenachinmukharAgAdinA liN^gena gR^ihItasya yadA saMyamaM karoti tadA parakIyachittasya j~nAnamutpadyate sarAgamasya chittaM vItarAgaM veti . parachittagatAn sarvAnapi dharmAn jAnAtItyarthaH .. 19.. asyaiva parachittaj~nAnasya visheShaj~nAnamAha \-\-\- na cha tatsAlambanaM tasyAviShayIbhUtatvAt .. vibhUti 20.. vR^ittiH \-\-\- tasya parasya yachchittaM tat sAlambanaM svakIyenA.a.alambanena sahitaM na shakyate j~nAtumAlambanasya kenachilliN^genAviShayIkR^itatvAt . liN^gAddhi chittamAtraM parasyAvagataM na tu nIlaviShayamasya chittaM pItaviShayamiti vA . yachcha na gR^ihItaM tatra saMyamasya kartumashakyatvAnna bhavati parachittasya yo viShayastatra j~nAnam . tasmAt parakIyachittaM nA.a.alambanasahitaM gR^ihyate tasyA.a.alambanasyA.agR^ihItatvAt . chittadharmAH punargR^ihyanta eva . yadA tu kimanenA.a.alambitamiti praNidhAnaM karoti tadA tatsaMyamAttadviShayamapi j~nAnamutpadyata eva .. 20.. siddhyantaramAha \-\-\- kAyarUpasaMyamAttadgrAhyashaktistambhe chakShuShprakAshAsaMyoge.antardhAnam .. vibhUti 21.. vR^ittiH \-\-\- kAyaH sharIraM tasya rUpaM chakShurgrAhyo guNastasminnastyasmin kAye rUpamiti saMyamAttasya rUpasya chakShurgrAhyatvarUpA yA shaktistasyAH stambhe bhAvanAvashAt pratibandhe chakShuShprakAshAsaMyoge chakShuShaH prakAshaH sattvadharmastasyA.asaMyoge tadgrahaNavyApArAbhAve yogino.antardhAnaM bhavati . na kenachidasau dR^ishyata ityarthaH . etenaiva rUpAntardhAnopAyapradarshanena shabdAdInAM shrotrAdigrAhyANAmantardhAnamuktaM veditavyam .. 21.. siddhyantaramAha \-\-\- sopakramaM nirupakramaM cha karma tatsaMyamAdaparAntaj~nAnamariShTebhyo vA .. vibhUti 22.. vR^ittiH \-\-\- AyurvipAkaM yat pUrvakR^itaM karma taddviprakAraM sopakramaM nirupakramaM cha . tatra sopakramaM yat phalajananAya sahopakrameNa kAryakaraNAbhimukhyena vartate yathoShNapradeshe prasAritArdravAsaH shIghrameva shuShyati . uktaviparItaM nirupakramaM yathA tadevArdravAsaH saMvartitamanuShNapradeshe chireNa shuShyati . tasmin dvividhe karmaNi yaH saMyamaM karoti \-\-\- kiM mama karma shIghravipAkaM chiravipAkaM vA \-\-\- evaM dhyAnadArDhyAdaparAntaj~nAnamasyotpadyate . aparAntaH sharIraviyogastasmi~nj~nAnamamuShmin kAle.amuShmin deshe mama sharIraviyogo bhaviShyatIti niHsaMshayaM jAnAti . ariShTebhyo vA . ariShTAni trividhAni . AdhyAtmikAdhibhautikAdhidaivikAni . tatrAdhyAtmikAni \-\-\- pihitakaraNaH koShThyasya vAyorghoShaM na shR^iNotItyevamAdIni . AdhibhautikAni \-\-\- akasmAdvikR^itapuruShadarshanAdIni . AdhidaivikAni \-\-\- akANDa eva draShTumashakyAni svargAdipadArthadarshanAdIni . tebhyaH sharIraviyogakAlaM jAnAti . yadyapyayoginAmapyariShTebhyaH prAyeNa tajj~nAnamutpadyate tathApi teShAM sAmAnyAkAreNa tat saMshayarUpaM yoginAM punarniyatadeshakAlatayA pratyakShavadavyabhichAri .. 22.. parikarmaniShpAditAH siddhIH pratipAdayitumAha \-\-\- maitryAdiShu balAni .. vibhUti 23.. vR^ittiH \-\-\- maitrIkaruNAmuditopekShAsu yo vihitasaMyamastadbalAni tAsAM maitryAdInAM sambandhIni prAdurbhavanti . maitrIkaruNAmuditopekShAstathA.asya prakarShaM gachChanti yathA sarvasya mitratvAdikamay.aM pratipadyate .. 23.. siddhyantaramAha \-\-\- baleShu hastibalAdIni .. vibhUti 24.. vR^ittiH \-\-\- hastyAdisambandhiShu baleShu kR^itasaMyamasya tadbalAni hastyAdibalAnyAvirbhavanti . tadayamarthaH \-\-\- yasmin hastibale vAyuvege siMhavIrye vA tanmayIbhAvenA.ayaM saMyamaM karoti tattatsAmarthyayuktaM sattvamasya ##[## pA0 tattatsAmarthyayuktatvAtsarvamasya ##]## prAdurbhavatItyarthaH .. 24.. siddhyantaramAha \-\-\- pravR^ittyAlokanyAsAtsUkShmavyavahitaviprakR^iShTaj~nAnam .. vibhUti 25.. vR^ittiH \-\-\- pravR^ittirviShayavatI jyotiShmatI cha prAguktA ##(##1.35-36##)##. tasyA ya AlokaH sAttvikaprakAshastasya nikhileShu viShayeShu nyAsAt tadvAsitAnAM viShayANAM bhAvanAtaH santaHkaraNeShu indriyeShu cha prakR^iShTashaktimApanneShu susUkShmasya paramANvAdervyavahitasya bhUmyantargatasya nidhAnAderviprakR^iShTasya mervaparapArshvavartino rasAyanAderj~nAnamutpadyate .. 25.. etatsamAnavR^ittAntasiddhyantaramAha \-\-\- bhuvanaj~nAnaM sUrye saMyamAt .. vibhUti 26.. vR^ittiH \-\-\- sUrye prakAshamaye yaH saMyamaH karoti tasya saptasu bhUrbhuvaHsvaHprabhR^itiShu lokeShu yAni bhuvanAni tattatsanniveshabhA~nji purANi ##[## pA0 sthAnAni ##]## teShu yathAvadasya j~nAnamutpadyate . pUrvasmin sUtre sAttvikaprakAsha AlambanatayoktaH . iha tu bhautika iti visheShaH .. 26.. bhautikaprakAshAntarAlambanadvAreNa siddhyantaramAha \-\-\- chandre tArAvyUhaj~nAnam .. vibhUti 27.. vR^ittiH \-\-\- tArANAM jyotiShAM yo vyUho vishiShTaH sanniveshastasya chandre kR^itasaMyamasya j~nAnamutpadyate . sUryaprakAshena hatatejaskatvAttArANAM sUryasaMyamAttajj~nAnaM na shakyaM bhavitumarhatIti pR^ithagupAyo.abhihitaH .. 27.. siddhyantaramAha \-\-\- dhruve tadgatij~nAnam .. vibhUti 28.. vR^ittiH \-\-\- dhruve nishchale jyotiShAM pradhAne kR^itasaMyamasya tAsAM tArANAM yA gatiH pratyekaM niyatakAlA niyatadeshA cha tasyA j~nAnamutpadyate \-\-\- iyaM tArA.ayaM graha iyatA kAlenA.amuM rAshimidaM nakShatraM yAsyatIti sarvaM jAnAti . idaM kAlaj~nAnasya phalamityuktaM bhavati .. 28.. bAhyAH siddhIH pratipAdyA.antarAH siddhIH pratipAdayitumupakramate \-\-\- nAbhichakre kAyavyUhaj~nAnam .. vibhUti 29.. vR^ittiH \-\-\- sharIramadhyavarti nAbhisaMj~nakaM yat ShoDashAraM chakraM tasmin kR^itasaMyamasya yoginaH kAyagato yo.asau vyUho vishiShTarasamaladhAtunADyAdInAmavasthAnaM tatra j~nAnamutpadyate . idamuktaM bhavati \-\-\- nAbhichakraM sharIramadhyavarti sarvataH prasR^itAnAM nADyAdInAM mUlabhUtam . atastatra kR^itAvadhAnasya samagrasannivesho yathAvadAbhAti .. 29.. siddhyantaramAha \-\-\- kaNThakUpe kShutpipAsAnivR^ittiH .. vibhUti 30.. vR^ittiH \-\-\- kaNThe gale kUpaH kaNThakUpaH . jihvAmUle jihvAtantoradhastAt kUpa iva kUpo gartAkArapradeshaH prANAderyatsamparkAt kShutpipAsAdayaH prAdurbhavanti tasmin kR^itasaMyamasya yoginaH kShutpipAsAdayo nivartante . ghaNTikAdhastAt srotasA dhAryamANe tasmin bhAvite bhavatyevaMvidhA siddhiH .. 30.. siddhyantaramAha \-\-\- kUrmanADyAM sthairyam .. vibhUti 31.. vR^ittiH \-\-\- kaNThakUpasyAdhastAdyA kUrmAkhyA nADI tasyAM kR^itasaMyamasya chetasaH sthairyamutpadyate . tatsthAnamanupraviShTasya cha~nchalatA na bhavatItyarthaH . yadi vA kAyasya sthairyamutpadyate na kenachit spandayituM shakyata ityarthaH .. 31.. siddhyantaramAha \-\-\- mUrdhajyotiShi siddhadarshanam .. vibhUti 32.. vR^ittiH \-\-\- shiraHkapAle brahmarandhrAkhye Chidre prakAshAdhAratvAjjyotiShi . yathA gR^ihAbhyantarasthasya maNeH prasarantI prabhA ku~nchitAkAreva sarvapradeshe saMghaTate tathA hR^idayasthaH sAttvikaH prakAshaH prasR^itastatra sampiNDitatvaM bhajate . tatra kR^itasaMyamasya ye dyAvApR^ithivyorantarAlavartinaH siddhA divyAH puruShAsteShAmitaraprANibhiradR^ishyAnAm tasya darshanaM bhavati . tAn pashyati taishcha sa sambhAShata ityarthaH .. 32.. sarvaj~natva upAyamAha \-\-\- prAtibhAdvA sarvam .. vibhUti 33.. vR^ittiH \-\-\- nimittAnapekShaM manomAtrajanyamavisaMvAdakaM drAgutpadyamAnaM ##[## pA0 prAgutpadyamAnaM ##]## j~nAnaM pratibhA . tasyAM saMyame kriyamANe prAtibhaM vivekakhyAteH pUrvabhAvi tArakaM j~nAnamudeti . yathodeShyataH savituH pUrvaM prabhA prAdurbhavati tadvadvivekakhyAteH pUrvaM tArakaM sarvaviShayaM j~nAnamutpadyate . tasmin sati saMyamAntarAnapekShaH sarvaM jAnAtItyarthaH .. 33.. siddhyantaramAha \-\-\- hR^idaye chittasaMvit .. vibhUti 34.. vR^ittiH \-\-\- hR^idayaM sharIrasya pradeshavisheShaH . tasminnadhomukhasvalpapuNDarIkAbhyantare.antaHkaraNasattvasya sthAnam . tatra kR^itasaMyamasya svaparachittaj~nAnamutpadyate . svachittagatAH sarvA vAsanAH parachittagatAMshcha rAgAdI~njAnAtItyarthaH .. 34.. siddhyantaramAha \-\-\- sattvapuruShayoratyantAsaN^kIrNayoH pratyayAvisheSho bhogaH parArthAnyasvArthasaMyamAtpuruShaj~nAnam .. vibhUti 35.. ##[## parArthatvAt svArthasaMyamAt ityeva bahusammataH sUtrapAThaH . ##]## vR^ittiH \-\-\- sattvaM prakAshasukhAtmakaH prAdhAnikaH pariNAmavisheShaH . puruSho bhoktA.adhiShThAtR^irUpaH . tayoratyantAsaMkIrNayorbhogyabhoktR^irUpatvAdachetanachetanatvAchcha bhinnayoryaH pratyayasyAvisheSho bhedenApratibhAsanaM tasmAt sattvasyaiva kartR^itApratyayena yA sukhaduHkhasaMvit sa bhogaH . sattvasya svArthanairapekShyeNa parArthaH puruShArthanimittaH . tasmAdanyo yaH svArthaH puruShasvarUpamAtrAlambanaH parityaktAhaMkArasattve yA chichChAyAsaMkrAntistatra kR^itasaMyamasya puruShaviShayaM j~nAnamutpadyate . tatra tadevaM rUpaM svAlambanaM j~nAnaM sattvaniShThaM purUSho ##[##pA0 sattvaniShThaH puruShaH##]## jAnAtItyarthaH . na punaH puruSho j~nAtA j~nAnasya viShayabhAvamApadyate j~neyatvApatterj~nAtR^ij~neyatvayoratyantavirodhAt .. 35.. asyaiva saMyamasya phalamAha \-\-\- tataH prAtibhashrAvaNavedanAdarshAsvAdavArtA jAyante .. vibhUti 36.. vR^ittiH \-\-\- tataH puruShasaMyamAdabhyasyamAnAdvyutthitasyApi j~nAnAni jAyante . tatra prAtibhaM pUrvoktaM j~nAnaM tasyAvirbhavanAt sUkShmAdikamarthaM pashyati . shrAvaNaM shrotrendriyajaM j~nAnaM tasmAchcha prakR^iShTaM divyaM shabdaM jAnAti . vedanA sparshendriyajaM j~nAnaM vedyate.anayeti kR^itvA tAntrikyA saMj~nayA vyavahriyate . tasmAddivyasparshaviShayaM j~nAnaM samupajAyate . AdarshashchakShurindriyajaM j~nAnam . A samantAddR^ishyate.anubhUyate rUpamaneneti kR^itvA tasya prakarShAddivyaM rUpaj~nAnamutpadyate . AsvAdo rasanendriyajaM j~nAnam . AsvAdyate.aneneti kR^itvA tasmin prakR^iShTe divye rase saMvidupajAyate . vArtA gandhasaMvit . vR^ittishabdena tAntrikyA paribhAShayA ghrANendriyamuchyate . vartate gandhaviShaye iti vR^itterghrANendriyAjjAtA vArtA gandhasaMvit . tasyAM prakR^iShyamAnAyAM divyagandho.anubhUyate .. 36.. eteShAM phalavisheShANAM viShayavibhAgamAha \-\-\- te samAdhAvupasargA vyutthAne siddhayaH .. vibhUti 37.. vR^ittiH \-\-\- te prAkpratipAditAH phalavisheShAH samAdheH prakarShe gachChata upasargA upadravA vighnAH . tatra harShasmayAdikaraNena ##[## pA0 harShavismayAdikaraNena ##]## samAdhiH shithilIbhavati . vyutthAne tu punarvyavahAradashAyAM vishiShTaphaladAyakatvAt siddhayo bhavanti .. 37.. siddhyantaramAha \-\-\- bandhakAraNashaithilyAtprachArasaMvedanAchcha chittasya parasharIrAveshaH .. vibhUti 38.. vR^ittiH \-\-\- vyApakatvAdAtmachittayorniyatakarmavashAdeva sharIrAntargatayoreva bhoktR^ibhogyabhAvena yat saMvedanamupajAyate sa eva sharIrabandha ityuchyate . tadyadA samAdhivashAdbandhakAraNaM dharmAdharmAkhyaM shithilaM bhavati tAnavamApadyate . chittasya cha yo.asau prachAro hR^idayapraveshAdindriyadvAreNa viShayAbhimukhyena prasarastasya saMvedanaM j~nAnam \-\-\- iyaM chittavahA nADI . anayA chittaM vahati . iyaM cha prANAdivahAbhyo ##[## pA0 rasaprANAdivahAbhyo ##]## nADIbhyo vilakShaNeti \-\-\- svaparasharIrayoryadA saMchAraM jAnAti tadA parakIyaM mR^itaM jIvachCharIraM vA chittasa~nchAradvAreNa pravishati . chittaM cha parasharIre pravishadindriyANyapyanuvartante madhukararAjamiva makShikAH . atha parasharIrapraviShTo yogI svashArIravat tena sarvaM vyavaharati . yato vyApakayoshchittapuruShayorbhogasaN^koche kAraNaM karma tachchet samAdhinA kShiptaM tadA svAtantryAt sarvatraiva bhoganiShpattiH .. 38.. siddhyantaramAha \-\-\- udAnajayAjjalapaN^kakaNTakAdiShvasaN^ga utkrAntishcha .. vibhUti 39.. vR^ittiH \-\-\- samastAnAmindriyANAM tuShajvAlAvadyA yugapadutthitA vR^ittiH sA jIvanashabdavAchyA . tasyAH kriyAbhedAt prANApAnAdisaMj~nAbhirvyapadeshaH . tatra hR^idayAnmukhanAsikAdvAreNa vAyoH prAyaNAt prANa ityuchyate . nAbhideshAt pAdAN^guShThaparyantamapanayanAdapAnaH . nAbhideshaM pariveShTya samantAnnayanAt samAnaH . kR^ikATikAdeshAdAshirovR^itterunnayanAdudAnaH . vyApya nayanAt sarvasharIravyApI vyAnaH . tatrodAnasya saMyamadvAreNa jayAditareShAM vAyUnAM rodhAdUrdhvagatitvena jale mahAnadyAdau mahati vA kardame tIkShNeShu kaNTakeShu vA na majjatyatilaghutvAt ##[## pA0 na sajjate.tilaghutvAt ##]## . tUlapiNDavajjalAdau majjito.apyudgachChatItyarthaH .. 39.. siddhyantaramAha \-\-\- samAnajayAtprajvalanam .. vibhUti 40.. ##[## jvalanam ityev bahusammataH sUtrapAThaH . ##]## vR^ittiH \-\-\- agnimAveShTya vyavasthitasya samAnAkhyasya vAyorjayAt saMyamena vashIkArAnnirAvaraNasyAgnerudbhUtattvAttejasA ##[## pA0 agnerUrdhvatvAt ##]## prajvalanniva yogI pratibhAti .. 40.. siddhyantaramAha \-\-\- shrotrAkAshayoH sambandhasaMyamAddivyaM shrotram .. vibhUti 41.. vR^ittiH \-\-\- shrotraM shabdagrAhakamAhaMkArikamindriyam . AkAshaM vyoma shabdatanmAtrakAryam . tayoH sambandho deshadeshibhAvalakShaNastasmin kR^itasaMyamasya yogino divyaM shrotraM pravartate . yugapat sUkShmavyavahitaviprakR^iShTashabdagrahaNasamarthaM bhavatItyarthaH .. 41.. siddhyantaramAha \-\-\- kAyAkAshayoH sambandhasaMyamAllaghutUlasamApatteshchAkAshagamanam .. vibhUti 42.. vR^ittiH \-\-\- kAyaH pA~nchabhautikaM sharIram . tasyAkAshenAvakAshadAyakena yaH sambandhastatra saMyamaM vidhAya laghuni tUlAdau samApattiM tanmayIbhAvalakShaNAM vidhAya prAptAtilaghubhAvo yogI prathamaM yathAruchi jale saMcharaNakrameNorNanAbhatantujAlena saMcharamANa Adityarashmibhishcha viharan yatheShTamAkAshena gachChati .. 42.. siddhyantaramAha \-\-\- bahirakalpitA vR^ittirmahAvidehA tataH prakAshAvaraNakShayaH .. vibhUti 43.. vR^ittiH \-\-\- sharIrAdbahiryA manasaH sharIranairapekShyeNa vR^ittiH sA mahAvidehA nAma vigatAhaMkArakAryavegA ##[## pA0 vigatasharIrAhaMkAradArDhyadvAreNa ##]## uchyate . tatastasyAM kR^itAt saMyamAt prakAshAvaraNakShayaH sAttvikasya chittasya yaH prakAshaH tasya yadAvaraNaM kleshakarmAdi tasya kShayaH pravilayo bhavati . ayamarthaH \-\-\- sharIrAhaMkAre sati yA manaso bahirvR^ittiH sA kalpitetyuchyate . yadA punaH sharIrAdahaMkArabhAvaM parityajya svAtantryeNa manaso vR^ittiH sA.akalpitA . tasyAM saMyamAdyoginaH sarve chittamalAH kShIyante .. 43.. tadevaM pUrvAntaviShayAH parAntaviShayA madhyabhAvAshcha siddhIH pratipAdyA.anantaraM bhuvanaj~nAnAdirUpA bAhyAH kAyavyUhAdirUpA AbhyantarAH parikarmaniShpannabhUtAshcha maitryAdiShu balAnItyevamAdyAH samAdhyupayoginIshchAntaHkaraNabahiHkaraNalakShaNendriyabhavAH prANAdivAyubhavAshcha siddhIshchittadArDhyAya samAdheshchAshvAsotpattaye pratipAdyedAnIM svadarshanopayogisabIjanirbIjasamAdhisiddhaye vividhopAyapradarshanAyAha \-\-\- sthUlasvarUpasUkShmAnvayArthavattvasaMyamAdbhUtajayaH .. vibhUti 44.. vR^ittiH \-\-\- pa~nchAnAM pR^ithivyAdInAM bhUtAnAM ye pa~nchA.avasthAvisheSharUpA dharmAH sthUlatvAdayastatra kR^itasaMyamasya bhUtajayo bhavati . bhUtAnyasya vashyAni bhavantItyarthaH . tathA hi \-\-\- bhUtAnAM paridR^ishyamAnaM vishiShTAkAravat sthUlarUpam . svarUpapa~nchaiShAM yathAkramaM kAryaM gandhasnehoShNatApreraNAvakAshadAnalakShaNam . sUkShmaM cha yathAkramaM bhUtAnAM kAraNatvena vyavasthitAni gandhAditanmAtrANi . anvayino guNAH prakAshapravR^ittisthitirUpatayA sarvatraivA.anvayitvena samupalabhyante . arthavattvaM teShu eva guNeShu bhogApavargasampAdanAkhyA shaktiH . tadevaM bhUteShu pa~nchasu uktadharmalakShaNAvasthAbhinneShu pratyavasthaM saMyamaM kurvan yogI bhUtajayI bhavati . tadyathA \-\-\- prathamaM sthUlarUpe saMyamaM vidhAya tadanu svarUpe ityevaM krameNa tasya kR^itasaMyamasya saMkalpAnuvidhAyinyo vatsAnusAriNya iva gAvo bhUtaprakR^itayo bhavantItyarthaH .. 44.. tasyaiva bhUtajayasya phalamAha \-\-\- tato.aNimAdiprAdurbhAvaH kAyasampattaddharmA.anabhighAtashcha .. vibhUti 45.. vR^ittiH \-\-\- 1. aNimA paramANurUpatApattiH . 2. mahimA mahattvprAptiH . 3. laghimA tUlapiNDavallaghutvaprAptiH . 4. garimA gurutvaprAptiH . 5. prAptiraN^gulyagreNa chandrAdisparshanashaktiH . 6. prAkAmyamichChAnabhighAtaH . 7. sharIrAntaHkaraNeshvaratvamIshitvam . 8. sarvatra prabhaviShNutA vashitvam . sarvANyeva bhUtAnyanugAmitvAttaduktaM nAtikrAmanti . 9. yatrakAmAvasAyo yasmin viShaye.asya kAmaH svechChA bhavati tasmin viShaye yogino.adhyavasAyo bhavati . taM viShayaM svIkAradvAreNAbhilAShasamAptiparyantaM nayatItyarthaH . ta ete.aNimAdyAH samAdhyupayogino bhUtajayAdyoginaH prAdurbhavanti . yathA paramANutvaM prApto vajrAdInAmapyantaH pravishati . evaM sarvatra yojyam . ete.aNimAdayo.aShTau guNA mahAsiddhaya uchyante . kAyasampadvakShyamANA ##(##3.46##)## tAM prApnoti . taddharmA.anabhighAtashcha tasya kAyasya ye dharmA rUpAdayasteShAmanabhighAto nAsho na kutashchidbhavati nAsya rUpamagnirdahati na vAyuH shoShayatItyAdi yojyam .. 45.. kAyasampadamAha \-\-\- rUpalAvaNyabalavajrasaMhananatvAni kAyasampat .. vibhUti 46.. vR^ittiH \-\-\- rUpalAvaNyabalAni prasiddhAni . vajrasaMhananatvaM vajravat kaThinA saMhatirasya sharIre bhavatItyarthaH . iti kAyasya AvirbhUtaguNasampat .. 46.. evaM bhUtajayamabhidhAya prAptabhUmikAvisheShasyendriyajayamAha \-\-\- grahaNasvarUpAsmitAnvayArthavattvasaMyamAdindriyajayaH .. vibhUti 47.. vR^ittiH \-\-\- grahaNamindriyANAM viShayAbhimukhI vR^ittiH . svarUpaM sAmAnyena prakAshakatvam . asmitA ahaMkArAnugamaH . anvayArthavattve pUrvavat ##(##3.44##)##. eteShAM indriyANAmavasthApa~nchake pUrvavat saMyamaM kR^itvendriyajayI bhavati .. 47.. tasya phalamAha \-\-\- tato manojavitvaM vikaraNabhAvaH pradhAnajayashcha .. vibhUti 48.. vR^ittiH \-\-\- sharIrasya manovadanuttamagatilAbho manojavitvam . kAyanirapekShANAmindriyANAM vR^ittilAbho vikaraNabhAvaH . sarvavashitvaM pradhAnajayaH . etAH siddhyayo jitendriyasya prAdurbhavanti . tAshchAsmin shAstre madhupratIkA ityuchyante . yathA madhuna ekadesho.api svadata evaM pratyekametAH siddhayaH svadanta iti madhupratIkAH .. 48.. indriyajayamabhidhAyA.antaHkaraNajayamAha \-\-\- sattvapuruShAnyatAkhyAtimAtrasya sarvabhAvAdhiShThAtR^itvaM sarvaj~nAtR^itvaM cha .. vibhUti 49.. vR^ittiH \-\-\- tasmin buddheH sAttvike pariNAme kR^itasaMyamasya yA sattvapuruShayorutpadyate vivekakhyAtirguNAnAM kartR^itvAbhimAnashithilIbhAvarUpA tanmAhAtmyAt tatraiva sthitasya yoginaH sarvAdhiShThAtR^itvaM sarvaj~nAtR^itvaM cha samAdherbhavati . sarveShAM guNapariNAmAnAM bhAvAnAM svAmivadAkramaNaM sarvabhAvAdhiShThAtR^itvam . teShAmeva cha shAntoditAvyapadeshyadharmitvenAvasthitAnAM yathAvadvivekaj~nAnaM sarvaj~nAtR^itvam . eShAM chAsmi~nChAstre parasyAM vashIkArasaMj~nAyAM prAptAyAM vishokA nAma siddhirityuchyate .. 49.. krameNa bhUmikAntaramAha \-\-\- tadvairAgyAdapi doShabIjakShaye kaivalyam .. vibhUti 50.. vR^ittiH \-\-\- tasyAmapi vishokAyAM siddhau yadA vairAgyamutpadyate yoginastadA tasmAddoShANAM rAgAdInAM yadbIjamavidyAdayastasya kShaye nirmUlane kaivalyamAtyantikI duHkhanivR^ittiH puruShasya guNAnAmadhikAraparisamAptau svarUpapratiShThatvam ##[## pA0 svarUpaniShThatvam ##]## .. 50.. tasminneva samAdhau sthityupAyamAha \-\-\- svAmyupanimantraNe saN^gasmayA.akaraNaM punaraniShTaprasaN^gAt .. vibhUti 51.. vR^ittiH \-\-\- chatvAro yogino bhavanti . tatrAbhyAsavAn pravR^ittamAtrajyotiH prathamaH . R^itambharapraj~no dvitIyaH . bhUtendriyajayI tR^itIyaH . atikrAntabhAvanIyashchaturthaH . tatra chaturthasya samAdheH prAptasaptavidhabhUmiprAntapraj~no bhavati . R^itambharapraj~nasya dvitIyAM madhumatIsaMj~nAM bhUmikAM sAkShAtkurvataH svAmino devA upanimantrayitAro bhavanti . divyastrIrasAyanAdikam ##[##divyastrIvasanAdikam ##]## upaDhaukayantIti tasminnupanimantraNe nA.anena saN^gaH kartavyo nApi smayaH . saN^gatikaraNe punarviShayabhoge patati smayakaraNe kR^itakR^ityamAtmAnaM manyamAno na samAdhAvutsahate . ataH saN^gasmayayostena varjanaM kartavyam .. 51.. asyAmeva phalabhUtAyAM vivekakhyAtau pUrvoktasaMyamavyatiriktamupAyAntaramAha \-\-\- kShaNatatkramayoH saMyamAdvivekajaM j~nAnam .. vibhUti 52.. vR^ittiH \-\-\- kShaNaH sarvAntyaH kAlAvayavo yasya kalAH prabhavituM na shakyante . tathAvidhAnAM kAlakShaNAnAM yaH kramaH paurvAparyeNa pariNAmastatra saMyamAt prAguktaM vivekajaM j~nAnamutpadyate . ayamarthaH \-\-\- ayaM kAlakShaNo.amuShmAt kAlakShaNAduttaro.ayamasmAt pUrva ityevaMvidhe krame kR^itasaMyamasyAtyantasUkShme.api kShaNakrame yadA bhavati sAkShAtkArastadA.anyadapi sUkShmaM mahadAdi sAkShAtkarotIti vivekaj~nAnotpattiH .. 52.. asyaiva saMyamasya viShayavivekopakShepaNAyAha \-\-\- jAtilakShaNadeshairanyatAnavachChedAttulyayostataH pratipattiH .. vibhUti 53.. vR^ittiH \-\-\- padArthAnAM bhedahetavo jAtilakShaNadeshA bhavanti . kvachidbhedaheturjAtiH . yathA gauriyaM mahiShIyamiti . jAtyA tulyayorlakShaNaM bhedahetuH . iyaM karbureyamaruNeti . jAtyA lakShaNenAbhinnayorbhedaheturdesho drR^iShTaH . yathA tulyapramANayorAmalakayorbhinnadeshasthitayoH . yatra punarbhedo.avadhArayituM na shakyate yathA ekadeshasthitayoH shuklayoH pArthivayoH paramANvostathAvidhe viShaye bhedAya kR^itasaMyamasya bhedena j~nAnamutpadyate tadA tadabhyAsAt sUkShmANyapi tattvAni bhedena pratipadyate . etaduktaM bhavati \-\-\- yatra kenachidupAyena bhedo nAvadhArayituM shakyastatra saMyamAdbhavatyeva bhedapratipattiH .. 53.. sUkShmANAM tattvAnAmuktasya vivekajanyaj~nAnasya saMj~nAviShayasvAbhAvyaM vyAkhyAtumAha \-\-\- tArakaM sarvaviShayaM sarvathAviShayamakramaM cheti vivekajaM j~nAnam .. vibhUti 54.. vR^ittiH \-\-\- uktasaMyamabalAdevA.antyAyAM bhUmikAyAmutpannaM j~nAnaM tArakamiti tArayatyagAdhAt saMsArasAgarAdyoginamityAnvarthikyA saMj~nayA tArakamityuchyate . asya viShayamAha \-\-\- sarvaviShayamiti . sarvANi tattvAni mahadAdIni viShayo.asyeti sarvaviShayam . svabhAvashchAsya sarvathAviShayatvam . sarvAbhiravasthAbhiH sthUlasUkShmAdibhedena taistaiH pariNAmaiH sarveNa prakAreNA.avasthitAni tattvAni viShayo.asyeti sarvathAviShayam . svabhAvAntaramAha \-\-\- akramaM cheti . niHsheShanAnAvasthApariNatasyAtmakabhAvagrahaNenAsya ##[##pA0 niHsheShanAnA.avasthApariNatadvitryAtmakabhAvagrahaNe nA.asya##]## kramo vidyata ityakramam . sarvaM karatalAmalakavadyugapat pashyatItyarthaH .. 54.. asmAchcha vivekajAt tArakAkhyAjj~nAnAt kiM bhavatItyAha \-\-\- sattvapuruShayoH shuddhisAmye kaivalyam .. vibhUti 55.. vR^ittiH \-\-\- sattvapuruShAvuktalakShaNau ##(##2.6\, 2.18\, 2.20##)##. tayoH shuddhisAmye kaivalyam . sattvasya sarvakartR^itvAbhimAnanivR^ityA svakAraNAnupraveshaH shuddhiH . puruShasya shuddhirupacharitabhogAbhAva iti dvayoH samAnAyAM shuddhau puruShasya kaivalyamutpadyate . mokSho bhavatItyarthaH .. 55.. tadevamantaraN^gaM yogAN^gatrayamabhidhAya tasya cha saMyamasaMj~nAM kR^itvA saMyamasya viShayapradarshanArthaM pariNAmatrayamupapAdya saMyamabalotpadyamAnAH pUrvAntaparAntamadhyabhavAH siddhIrupadarshya samAdhyabhyAsopapattaye ##[## pA0 samAdhyAshvAsotpattaye ##]## bAhyA bhuvanaj~nAnAdirUpA AbhyantarAshcha kAyavyUhaj~nAnAdirUpAH pradarshya samAdhyupayogAyendriyaprANajayAdipUrvikAH paramapuruShArthasiddhaye yathAkramamavasthAsahitabhUtajayendriyasattvajayodbhavAshcha vyAkhyAya vivekaj~nAnopapattaye tAMstAnupAyAnupanyasya tArakasya sarvasamAdhyavasthAparyantabhavasya svarUpamabhidhAya tatsamApatteH kR^itAdhikArasya chittasattvasya svakAraNAnupraveshAt kaivalyamutpadyata ityabhihitamiti nirNIto vibhUtipAdastR^itIyaH . iti dhAreshvarabhojadevavirachitAyAM rAjamArtaNDAbhidhAyAM pAta~njalavR^ittau vibhUtipAdastR^itIyaH . iti vibhUtipAdaH . atha kaivalyapAdaH yadAj~nayaiva kaivalyaM vinopAyaiH prajAyate . tamekamajamIshAnaM chidAnandamayaM stumaH .. idAnIM vipratipattisamutthabhrAntinirAkaraNena yuktyA kaivalyasvarUpaj~nApanAya ##[## pA0 j~nAnAya ##]## kaivalyapAdo.ayamArabhyate . tatra yAH pUrvamuktAH siddhayastAsAM nAnAvidhajanmAdikAraNapratipAdanadvAreNaivaM bodhayati \-\-\- madIyA yA etAH siddhayastAH sarvAH pUrvajanmAbhyastasamAdhibalAjjanmAdinimittamAtratvenA.a.ashritya pravartante . tatashchAnekabhavasAdhyasya samAdherna kShatirastItyAshvAsotpAdanAya samAdhisiddheshcha prAdhAnyakhyApanArthaM kaivalyopayogArthaM chAha \-\-\- janmauShadhimantratapaHsamAdhijAH siddhayaH .. kaivalya 1.. vR^ittiH \-\-\- kAshchana janmanimittA eva siddhayo yathA pakShyAdInAmAkAshagamanAdayaH . yathA vA kapilamaharShiprabhR^itInAM janmasamanantaramevopajAyamAnA j~nAnAdayaH sAMsiddhikA guNAH . oShadhisiddhayo yathA pAradAdirasAyanAdyupayogAt . mantrasiddhiryathA mantrajapAt keShAMchidAkAshagamanAdiH . tapaHsiddhiryathA vishvAmitrAdInAm . samAdhisiddhiH prAkpratipAditA . etAH siddhayaH pUrvajanmakShayitakleshAnAmevopajAyante . tasmAt samAdhisiddhAvivA.anyAsAM siddhInAM samAdhireva janmAntarAbhyastaH kAraNm . mantrAdIni nimittamAtrANi .. 1.. nanu nandIshvarAdikAnAM jAtyAdipariNAmo.asminneva janmani dR^ishyate . tat kathaM janmAntarAbhyastasya samAdheH kAraNatvamuchyata ityAshaN^kyAha \-\-\- jAtyantarapariNAmaH prakR^ityApUrAt .. kaivalya 2.. vR^ittiH \-\-\- yo.ayamihaiva janmani nandIshvarAdInAM jAtyAdipariNAmaH sa prakR^ityApUrAt . pAshchAttyA eva hi prakR^itayo.amuShmi~njanmani vikArAnApUrayanti jAtyantarAkAreNa pariNamanti .. 2.. nanu dharmAdharmAdayastatra kriyamAnA upalabhyante . tat kathaM prakR^itInAmApUrakatvam ityAha \-\-\- nimittamaprayojakaM prakR^itInAM varaNabhedastu tataH kShetrikavat .. kaivalya 3.. vR^ittiH \-\-\- nimittaM dharmAdi . tat prakR^itInAmarthAntarapariNAme na prayojakam . na hi kAryeNa kAraNaM pravartate . kutra tarhi tasya dharmAdervyApAra ityAha \-\-\- varaNabhedastu tataH kShetrikavat . tatastasmAdanuShThIyamAnAddharmAdvaraNamAvaraNakamadharmAdi tasyaiva virodhitvAdbhedaH kShayaH kriyate . tasmin pratibandhake kShINe prakR^itayaH svayamabhimatakAryAya prabhavanti . dR^iShTAntamAha \-\-\- kShetrikavat . yathA kShetrikaH kR^iShIbalaH kedArAt kedArAntaraM jalaM ninIShurjalapratibandhakAvaraNabhedamAtraM karoti . tasmin bhinne jalaM svayameva prasaradrUpaM pariNAmaM gR^ihNAti na tu jalaprasaraNe tasya kashchit prayatnaH . evaM dharmAderboddhavyam .. 3.. yadA sAkShAtkR^itatattvasya yogino yugapat karmaphalabhogAyA.a.atmIyaniratishayavibhUtyanubhavAd yugapadanekasharIranirmitsA jAyate tadA kutastAni chittAni prabhavantItyAha \-\-\- nirmANachittAnyasmitAmAtrAt .. kaivalya 4.. vR^ittiH \-\-\- yoginaH svayaM nirmiteShu kAyeShu yAni chittAni tAni mUlakAraNAdasmitAmAtrAdeva tadichChayA prasaranti . agnervisphuliN^gA iva yugapat pariNamanti .. 4.. nanu bahUnAM chittAnAM bhinnAbhiprAyatvAnnaikakAryakartR^itvaM syAdityAha \-\-\- pravR^ittibhede prayojakaM chittamekamanekeShAm .. kaivalya 5.. vR^ittiH \-\-\- teShAmanekeShAM chetasAM pravR^ittibhede vyApAranAnAtva eakaM yoginashchittaM prayojakaM prerakamadhiShThAtR^itvena . tena na bhinnamatatvam . ayamarthaH \-\-\- yathAtmIyasharIre manashchakShuHpANyAdIni yathechChaM prerayatyadhiShThAtR^itvenaievaM kAyAntareShvapIti .. 5.. janmAdiprabhavatvAt siddhInAM chittamapi tatprabhavaM pa~nchavidhameva . ato janmAdiprabhavAchchittAt samAdhiprabhavasya chittasya vailakShaNyamAha \-\-\- tatra dhyAnajamanAshayam .. kaivalya 6.. vR^ittiH \-\-\- dhyAnajaM samAdhijaM yachchittaM tat pa~nchasu madhye.anAshayaM karmavAsanArahitamityarthaH .. 6.. yathetarachittebhyo yoginashchittaM vilakShaNaM kleshAdirahitaM tathA karmApi vilakShaNamityAha \-\-\- karmAshuklAkR^iShNaM yoginastrividhamitareShAm .. kaivalya 7.. vR^ittiH \-\-\- shubhaphaladaM karma yAgAdi shuklam . ashubhaphaladaM brahmahatyAdi kR^iShNam . ubhayasaMkIrNaM shuklakR^iShNam . tatra shuklaM karma vichakShaNAnAM dAnatapaHsvAdhyAyAdimatAM puruShANAm . kR^iShNaM karma dAnavAnAm ##[## nArakAnAm ##]## . shuklakR^iShNaM manuShyANAm . yoginAntu saMnyAsavatAM trividhakarmaviparItaM yat phalatyAgAnusandhAnenaivAnuShThAnAnna ki~nchit phalamArabhate .. 7.. asyaiva karmaNaH phalamAha \-\-\- tatastadvipAkAnuguNAnAmevAbhivyaktirvAsanAnAm .. kaivalya 8.. vR^ittiH \-\-\- iha hi dvividhA karmavAsanAH smR^itimAtraphalA jAtyAyurbhogaphalAshcha . tatra jAtyAyurbhogaphalA ekAnekajanmabhavA ityanena pUrvameva ##(##2.12--13##)## kR^itanirNayAH . yAstu smR^itimAtraphalAstAstataH karmaNo yena karmaNA yAdR^ik sharIramArabdhaM devamanuShyatiryagAdibhedena tasya vipAkasyA.anuguNA anurUpA yA vAsanAstAsAmeva tasmAdabhivyaktirvAsanAnAM bhavati . ayamarthaH \-\-\- yena karmaNA pUrvaM devatAdisharIramArabdhaM jAtyantarashatavyavadhAnena punastathAvidhasyaiva sharIrasyArambhe tadanurUpA eva smR^itiphalA vAsanAH prakaTIbhavanti . lokAntareShvevArtheShu tasya smR^ityAdayo jAyante . itarAstu satyo.api avyaktasaMj~nAstiShThanti na tasyAM dashAyAM nArakAdisharIrodbhavA vAsanA vyaktimAyAnti .. 8.. AsAmeva vAsanAnAM kAryakAraNAbhAvAnupapattimAshaN^kya samarthayitumAha \-\-\- jAtideshakAlavyavahitAnAmapyAnantaryaM smR^itisaMskArayorekarUpatvAt .. kaivalya 9.. vR^ittiH \-\-\- iha nAnAyoniShu bhramatAM saMsAriNAM kAMchidyonimanubhUya yadA yonyantarasahasravyavadhAnena punastAmeva yoniM pratipadyate tadA tasyAM pUrvAnubhUtAyAM yonau tathAvidhasharIrAdivya~njakApekShayA vAsanA yAH prakaTIbhUtA AsaMstAstathAvidhavya~njakAbhAvAttirohitAH punastathAvidhavya~njakasharIrAdilAbhe prakaTIbhavanti . jAtideshakAlavyavadhAne.api tAsAM svAnurUpasmR^ityAdiphalasAdhana AnantaryaM nairantaryam . kutaH . smR^itisaMskArayorekarUpatvAt . tathAhi \-\-\- anuShThIyamAnAt karmaNashchittasattve vAsanArUpaH saMskAraH samutpadyate . sa cha svarganarakAdInAM phalAnAM chAN^kurIbhAvaH karmaNAM vA yAgAdInAM shaktirUpatayA.avasthAnam . karturvA tathAvidhabhogyabhoktR^itvarUpaM sAmarthyam . saMskArAt smR^itiH smR^iteshcha sukhaduHkhopabhogastadanubhavAchcha punarapi saMskArasmR^ityAdayaH . evaM cha yasya smR^itisaMskArAdayo bhinnAstasyA.a.anantaryAbhAve durlabhaH kAryakAraNabhAvaH . asmAkaM tu yadAnubhava eva saMskArIbhavati saMskArashcha smR^itirUpatayA pariNamate tadaikasyaiva chittasyAnusandhAtR^itvena sthitatvAnna kAryakAraNabhAvo durghaTaH .. 9.. bhavatvAnantaryaM kAryakAraNabhAvashcha vAsanAnAm yadA tu prathamamevAnubhavaH pravartate tadA kiM vAsanAnimitta uta nirnimitta iti shaN^kAM vyapanetumAha \-\-\- tAsAmanAditvaM chA.a.ashiSho nityatvAt .. kaivalya 10.. vR^ittiH \-\-\- tAsAM vAsanAnAmanAditvam . na vidyata Adiryasya tasya bhAvastattvaM tAsAmAdirnAstItyarthaH . kuta iti . AshiSho nityatvAt . yeyamAshIrmahAmoharUpA sadaiva sukhasAdhanAni me bhUyAsurmA kadAchana tairme viyogo bhUditi yaH saMkalpavisheSho vAsanAnAM kAraNaM tasya nityatvAdanAditvamityarthaH . etaduktaM bhavati \-\-\- kAraNasya sannihitatvAdanubhavasaMskArAdInAM kAryANAM pravR^ittiH kena vAryate . anubhavasaMskArAnubiddhaM saMkochavikAshadharmi chittaM tattadabhivya~njakavipAkalAbhAt tattatphalarUpatayA pariNamata ityarthaH .. 10.. tAsAmAnantyAddhAnaM kathaM bhavatItyAshaN^kya hAnopAyamAha \-\-\- hetuphalAshrayAlambanaiH saMgR^ihItatvAdeShAmabhAve tadabhAvaH .. kaivalya 11.. vR^ittiH \-\-\- vAsanAnAmanantarAnubhavo hetustasyApyanubhavasya rAgAdayasteShAmavidyeti sAkShAt pAramparyeNa hetuH . phalaM sharIrAdi smR^ityAdi cha . Ashrayo buddhisattvam . AlambanaM yadevAnubhavasya tadeva vAsanAnAm . atastairhetuphalAshrayAlambanairanantAnAmapi vAsanAnAM saMgR^ihItatvAt . eShAM hetvAdInAmabhAve j~nAnayogAbhyAM dagdhabIjakalpatve vihite nirmUlatvAnna vAsanAH prarohanti na kAryamArabhanta iti tAsAmabhAvaH .. 11.. nanu pratikShaNaM chittasya nashvaratvopalabdhervAsanAnAM tatphalAnAM cha kAryakAraNabhAvena yugapadabhAvitvAdbhede kathamekatvamityAshaN^kyaikatvasamarthanAyAha \-\-\- atItAnAgataM svarUpato.astyadhvabhedAddharmANAm .. kaivalya 12.. vR^ittiH \-\-\-ihAtyantamasatAM bhAvAnAmutpattirna yuktimatI teShAM sattvasambandhAyogAt . na hi shashaviShANAdInAM kvachidapi sattvasambandho dR^iShTaH . nirupAkhye cha kArye kimuddishya kAraNAni pravarteran . na hyasantaM viShayamAlochya kashchit pravartate . satAmapi virodhAnnAbhAvasambandho.asti . yat svarUpaM labdhasattAkaM tat kathaM nirupAkhyatAmabhAvarUpatAM vA bhajate na viruddhaM rUpaM svIkarotItyarthaH . tasmAt satAmabhAvAsambhavAdasatAM chotpattyasambhavAt taistairdharmairvipariNamamAno dharmI sadaikarUpa evAvatiShThate . dharmAstu tryadhvakatvena ##[## pA0 adhikatvena ##]## traikAlikatvena tatra vyavasthitAH svasmin svasminnadhvani vyavasthitAH na svarUpaM tyajanti . vartamAne.adhvani vyavasthitAH kevalaM bhogyatAM bhajante . tasmAddharmANAmevAtItAnAgatAdyadhvabhedAt tenaiva rUpeNa kAryakAraNabhAvo.asmin darshane pratipadyate . tasmAdapavargaparyantamekameva chittaM dharmitayA.anuvartamAnaM na nihnotuM pAryate .. 12.. ta ete dharmadharmiNaH kiMrUpA ityAha \-\-\- te vyaktasUkShmA guNAtmAnaH .. kaivalya 13.. vR^ittiH \-\-\- ya ete dharmadharmiNaH proktAste vyaktasUkShmabhedena vyavasthitAH guNAH sattvarajastamorUpAstadAtmAnastatsvabhAvAstatpariNAmarUpA ityarthaH . yataH sattvarajastamobhiH sukhaduHkhamoharUpaiH sarvAsAM bAhyAbhyantarabhedabhinnAnAM bhAvavyaktInAmanvayAnugamo dR^ishyate . yadyadanvayi tattat pariNAmarUpaM dR^iShTam . yathA ghaTAdayo mR^idanvitA mR^itpariNAmarUpAH .. 13.. yadyete trayo guNAH sarvatra mUlakAraNaM kathameko dharmIti vyapadesha ityAshaN^kyAha \-\-\- pariNAmaikatvAdvastutattvam .. kaivalya 14.. vR^ittiH \-\-\- yadyapi trayo guNAstathApi teShAmaN^gAN^gibhAvagamanalakShaNo yaH pariNAmaH kvachit sattvamaN^gi kvachidrajaH kvachichcha tama ityevaMrUpastasyaikatvAdvastunastattvamekamuchyate . yathA \-\-\- iyaM pR^ithivI . ayaM vAyurityevamAdi .. 14.. nanu j~nAnavyatirikte satyarthe vastvekamanekaM vA vaktuM yujyate . yadA cha vij~nAnameva vAsanAvashAt kAryakAraNabhAvenAvasthitaM tathA tathA pratibhAti tadA kathametachChakyate vaktumityAshaN^kyAha \-\-\- vastusAmye chittabhedAttayorviviktaH panthAH .. kaivalya 15.. vR^ittiH \-\-\- tayorj~nAnArthayorviviktaH panthA vivikto mArgo desha iti yAvat . katham . vastusAmye chittabhedAt . samAne vastuni stryAdAvupalabhyamAne nAnApramAtR^iINAM chittasya bhedaH sukhaduHkhamoharUpatayA samupalabhyate . tathAhi ekasyAM rUpalAvaNyavatyAM yoShiti upalabhyamAnAyAM sarAgasya sukhamutpadyate sapatnyAstu dveShaH parivrAjakAderghR^iNetyekasmin vastuni nAnAvidhachittodayAt kathaM chittakAryatvaM vastuna ekachittakAryatve vastvekarUpatayaivA.avabhAseta . ki~ncha chittakAryatve vastuno yadIyasya chittasya tadvastu kAryaM tasminnarthAntaravyAsakte tadvastu na ki~nchit syAt . bhavatviti chenna . tadeva kathamanyairbahubhirupalabhyeta . upalabhyate cha tasmAnna chittakAryam . atha yugapadbahubhiH so.arthaH kriyate tadA bahunirmitasyArthasyaikanirmitAdvailakShaNyaM syAt . yadA tu vailakShaNyaM neShyate tadA kAraNabhede sati kAryabhedasyAbhAve nirhetukamekarUpaM vA jagat syAt . etaduktaM bhavati \-\-\- satyapi bhinne kAraNe yadi kAryasyAbhedastadA samagraM jagannAnAvidhakAraNajanyamekarUpaM syAt . kAraNabhedAnanugamAt svAtantryeNa nirhetukaM vA syAt . yadyevaM kathaM tena triguNAtmanA chittenaikasyaiva pramAtuH sukhaduHkhamohamayAni j~nAnAni janyante ##[##pA0 kathaM tena triguNAtmanA.arthe naikasyaiva pramAtuH sukhaduHkhamohabhayAni j~nAnAni na janyante##]## . maivam . yathA.arthastriguNastathA chittamapi triguNam . tasyArthapratibhAsotpattau dharmAdayaH sahakArikAraNam . tadudbhavAbhibhavavashAt kadAchichchittasya tena tena rUpeNAbhivyaktiH . tathA cha \-\-\- kAmukasya sannihitAyAM yoShiti dharmasahakR^itaM chittaM sattvasyAN^gitayA pariNamamAnaM sukhamayaM bhavati . tadevA.adharmasahakAri rajaso.aN^gitayA duHkharUpaM sapatnImAtrasya bhavati . tIvrAdharmasahakAritayA pariNamamAnaM tamaso.aN^gitvena kopanAyAH sapatnyA mohamayaM bhavati . tasmAdvij~nAnavyatirekeNAsti grAhyArthaH ##[##pA0 grAhyo.arthaH##]## . tadevaM vij~nAnArthayostAdAtmyavirodhAnna kAryakAraNabhAvaH . kAraNAbhede satyapi kAryabhedaprasaN^gAditi j~nAnAdvyatiriktatvamarthasya vyavasthitam .. 15.. yadyevaM j~nAnaM chet prakAshakatvAdgrahaNasvabhAvamarthashcha prakAshyatvAdgrAhyasvabhAvastadA yugapat sarvAnarthAn kathaM na gR^ihNAti . na smarati chetyAshaN^kAM parihartumAha \-\-\- taduparAgApekShitvAchchittasya vastu j~nAtAj~nAtam .. kaivalya 16.. vR^ittiH \-\-\- tasyArthasyoparAgAdAkArasamarpaNAchchitte bAhyaM vastu j~nAtamaj~nAtaM cha bhavati . ayamarthaH \-\-\- sarvaH padArtha AtmalAbhe chittaM sAmagrImapekShate . nIlAdij~nAnaM chopajAyamAnamindriyapraNAlikayA samAgatamarthoparAgaM sahakArikAraNatvenApekShate . vyatiriktasyArthasya sambandhAbhAvAdgrahItumashakyatvAt . tatashcha yenaivArthenAsya svarUpoparAgaH kR^itastamevArthaM tajj~nAnaM vyavahArayogyatAM nayati . tataH so.artho j~nAta uchyate . yena chA.a.akAro na samarpitaH sa na j~nAtatvena vyavahriyate . yasmiMshchAnubhUte.arthe sAdR^ishyAdirarthaH saMskAramudbodhayan sahakAritAM pratipadyate tasminnevArthe smR^itirupajAyata iti na sarvatra j~nAnaM nApi smR^itiriti na kashchidvirodhaH .. 16.. yadyevaM pramAtApi puruSho yasmin kAle nIlaM vedayate na tasmin kAle pItAdimatashchittasattvasyApi kadAchit grahItR^irUpatvAdAkAragrahaNe pariNAmitvaM prAptamityAshaN^kAM parihartumAha \-\-\- sadA j~nAtAshchittavR^ittayaH tatprabhoH puruShasyApariNAmitvAt .. kaivalya 17.. vR^ittiH \-\-\- yA etAshchittasya pramANaviparyayAdirUpA vR^ittayaH\, tAstatprabhoshchittasya grahItuH puruShasya sadA sarvakAlameva j~nAtAH ##[##pA0 GyeyAH##]## . tasya chidrUpatayA.apariNAmitvAt pariNAmitvAbhAvAdityarthaH . yadyasau pariNAmI syAt tadA pariNAmasya kAdAchitkatvAt tAsAM chittavR^ittInAM sadA j~nAtatvaM nopapadyeta . ayamarthaH \-\-\- puruShasya chidrUpasya sadaivAdhiShThAtR^itvena vyavasthitasya yadantaraN^gaM nirmalaM sattvam tasyApi sadaivAvasthitatvAdyenArthenoparaktaM bhavati tathAvidhasyArthasya sadaiva chichChAyAsaMkrAntisadbhAvastasyAM satyAM siddhaM j~nAtR^itvamiti na kadAchit kAchit pariNAmitvAshaN^kA .. 17.. nanu chittameva yadi sattvotkarShAt prakAshakam tadA svaparaprakAsharUpatvAdAtmAnamarthaM cha prakAshayatIti tAvataiva vyavahArasamAptiH . kiM grahItrantareNetyAshaN^kAmapanetumAha \-\-\- na tatsvAbhAsaM dR^ishyatvAt .. kaivalya 18.. vR^ittiH \-\-\- tachchittaM svAbhAsaM svaprakAshakaM na bhavati puruShavedyaM bhavatIti yAvat . kutaH . dR^ishyatvAt . yat kila dR^ishyaM tat draShTR^ivedyaM dR^iShTaM yathA ghaTAdi . dR^ishyaM cha chittaM tasmAnna svAbhAsam .. 18.. nanu sAdhyAvishiShTo.ayaM hetuH . dR^ishyatvameva chittasyAsiddham . ki~ncha svabuddhisaMvedanadvAreNa hitAhitaprAptiparihArarUpA vR^ittayo dR^ishyante . tathAhi \-\-\- kruddho.ahaM bhIto.ahamatra me rAga ityevamAdyA saMvit buddherasaMvedane nopapadyata ityAshaN^kAmapanetumAha \-\-\- ekasamaye chobhayAnavadhAraNam .. kaivalya 19.. vR^ittiH \-\-\- arthasya saMvittiridantayA vyavahArayogyatApAdanam . ayamarthaH sukhaheturduHkhaheturveti . buddheH saMvidahamityevamAkAreNa sukhaduHkharUpatayA vyavahArakShamatApAdanam . evaMvidhaM cha vyApAradvayamarthapratyakShakAle na yugapat kartuM shakyaM virodhAt . na hi viruddhayorvyApArayoryugapat sambhavo.asti . ata ekasmin kAla ubhayasya svarUpasyA.arthasya chAvadhArayitumashakyatvAnna chittaM svaprakAshakaM bhavati . kintu evaMvidhavyApAradvayaniShpAdyasya phaladvayasyAsaMvedanAdbahirmukhatayaiva svaniShThatvena chittasya svayaM vedanAdarthaniShThameva phalaM na svaniShThamityarthaH .. 19.. nanu mA bhUdbuddheH svayaM grahaNaM buddhyantareNa bhaviShyatItyAshaN^kyAha \-\-\- chittAntaradR^ishye buddhibuddheratiprasaN^gaH smR^itisaN^karashcha .. kaivalya 20.. vR^ittiH \-\-\- yadi hi buddhirbuddhyantareNa vedyate sA.api buddhiH svayamabuddhA buddhyantaraM prakAshayitumasamartheti tasyA grAhakaM ##[## pA0 bodhakam ##]## buddhyantaraM kalpanIyaM tasyA.apyanyadityanavasthAnAt puruShAntareNArthapratItirna syAt . na hi pratItavapratItAyAmarthaH pratIto bhavati . smR^itisaMkarashcha prApnoti \-\-\- rUpe rase vA samutpannAyAM buddhau tadgrAhikANAmanantAnAM buddhInAM samutpatterbuddhijanitaiH saMskArairyadA yugapadbahvayaH smR^itayaH kriyante tadA buddheraparyavasAnAdbuddhismR^itInAM cha bahvInAM yugapadutpatteH kasminnarthe smR^itiriyamutpanneti j~nAtumashkyatvAt smR^itInAM saMkaraH syAt . iyaM rUpe smR^itiriyaM rase smR^itiriti na j~nAyeta .. 20.. nanu buddheH svaprakAshatvAbhAve buddhyantare chAsaMvedane kathamayaM viShayasaMvedanarUpo vyavahAra ityAshaN^kya svasiddhAntamAha \-\-\- chitterapratisaN^kramAyAstadAkArApattau svabuddhisaMvedanam .. kaivalya 21.. vR^ittiH \-\-\- puruShashchidrUpatvAchchitiH sA.apratisaMkramA . na vidyate pratisakramo.anyatra gamanaM yasyAH sA tathoktA . anyenAsaN^kIrNeti yAvat . yathA guNA aN^gAN^gibhAvalakShaNe pariNAme aN^ginaM guNaM saMkrAmanti tadrUpatAmivA.a.apadyante . yathA vA loke paramANavaH prasaranto viShayamArUpayanti ##[## pA0 Aropayanti ##]## naivaM chitishaktistasyAH sarvadaikarUpatayA supratiShThitatvena vyavasthitatvAt . atastatsannidhAne yadA buddhistadAkAratAmApadyate chetanevopajAyate ##[## pA0 chetanopajAyate ##]## buddhivR^ittipratisakrAntA cha yadA chichChaktirbuddhivR^ittivishiShTatayA saMvedyate ##[## pA0 buddhivR^ittyAveshAttathA saMpadyate ##]## tadA buddheH svasyA Atmano vedanaM saMvedanaM bhavatItyarthaH .. 21.. itthaM svasaMviditaM chittaM sarvAnugrahaNasAmarthyena sakalavyavahAranirvAhakShamaM bhaviShyatItyAha \-\-\- draShTR^idR^ishyoparaktaM chittaM sarvArtham .. kaivalya 22.. vR^ittiH \-\-\- draShTA puruShastenoparaktaM tatsannidhAnena tadrUpatAmiva prApnoti dR^ishyoparaktaM viShayoparaktaM gR^ihItaviShayAkArapariNAmaM yadA bhavati tadA tadeva chittaM sarvArthagrahaNasamarthaM bhavati . yathA nirmalaM sphaTikadarpaNAdyeva pratibimbagrahaNasamartham . evaM rajastamobhyAmanabhibhUtaM sattvaM shuddhatvAchchichChAyAgrahaNasamarthaM bhavati . na punarashuddhatvAdrajastamasI . tannyagbhUtarajastamorUpamaN^gitayA sattvaM nishchalapradIpashikhAkAraM sadaikarUpatayA pariNamamAnaM chichChAyAgrahaNasAmarthyAdAmokShaprApteravatiShThate . yathA.ayaskAntasannidhAne lohasya chalanamAvirbhavatyevaM chidrUpapuruShasannidhAne sattvasyAbhivyaN^gyamabhivyajyate chaitanyam . ata evAsmindarshane dve chichChaktI \-\-\- nityoditA.abhivyaN^gyA cha . nityoditA chichChaktiH puruShasannidhAnAdabhivyaktamabhivyaN^gyachaitanyaM sattvam . abhivyaN^gyA chichChaktistadatyantasannihitatvAdantaraN^gaM puruShasya bhogyatAM pratipadyate . tadeva shAntabrahmavAdibhiH sAMkhyaiH puruShasya paramAtmano.adhiShTheyaM karmAnurUpaM sukhaduHkhabhoktR^itayA vyapadishyate . yattvanudriktatvAdekasyApi guNasya kadAchit kasyachidaN^gitvAt triguNaM pratikShaNaM pariNamamAnaM sukhaduHkhamohAtmakamanirmalaM tattasmin karmAnurUpe shuddhe sattve svAkArasamarpaNadvAreNa saMvedyatAmApAdayati tachChuddhamAdyaM chittasattvameveti pratisaN^krAntachichChAyamanyato gR^ihItaviShayAkAreNa chittenopaDhaukitamAkAraM chitsaN^krAntibalAt chetanAyamAnaM vAstavachaitanyAbhAve.api sukhaduHkhasvarUpaM bhogamanubhavati . sa evaM bhogo.atyantasannidhAnena vivekAgrahaNAdabhokturapi puruShasya bhoga iti vyapadiShyate . anenaivAbhiprAyeNa vindhyavAsinoktam \-\-\- sattvatapyatvameva puruShatapyatvamiti . anyatrApi \-\-\- pratibimbe pratibimbamAnachChAyAsadR^ishachChAyodbhavaH pratibimbashabdenochyate . evaM sattve.api pauruSheyachichChAyAsadR^ishachidabhivyaktiH pratisaN^krAntishavdArtha iti . nanu pratibimbaM nAma nirmalasya niyatapariNAmasya nirmale dR^iShTam . yathA mukhasya darpaNe . atyantanirmalasya vyApakasyApariNAminaH puruShasya tasmAdatyantanirmalAt puruShAdanirmale sattve kathaM pratibimbanamupapadyate . uchyate \-\-\- pratibimbanasya svarUpamanavagachChatA bhavatedamabhyadhAyi . yaiva sattvagatAyA abhivyaN^gyAyAshchichChakteH puruShasya sAnnidhyAdabhivyaktiH saiva pratibimbanamuchyate . yAdR^ishI puruShagatA chichChaktistachChAyApyatrAvirbhavati . yadapyuktamatyantanirmalaH puruShaH kathamanirmale sattve pratisaMkrAmatIti tadapyanaikAntikam . nairmalyAdapakR^iShTe.api jalAdAvAdityAdayaH pratisaMkrAntAH samupalabhyante . yadapyuktamanavachChinnasya nAsti pratisaMkrAntiriti tadapyayuktaM vyApakasyApyAkAshasya darpanAdau pratisaMkrAntidarshanAt . evaM sati na kAchidanupapattiH pratibimbadarshanasya . nanu sAttvikapariNAmarUpe buddhisattve puruShasannidhAnAdabhivyaN^gyAyAshchichChakterbAhyAkArasaMkrAntau puruShasya sukhaduHkharUpo bhoga ityuktam tadanupapannam . tadeva chittasattvaM prakR^itAvapariNatAyAM kathaM sambhavati kimarthashcha tasyAH pariNAmaH . athochyeta puruShasyArthopabhogasampAdanaM tayA kartavyam . ataH puruShArthakartavyatayA.asyA yukta eva pariNAmaH . tachchAnupapannam . puruShArthakartavyatAyA evAnupapatteH . puruShArtho mayA kartavya evaMvidho.adhyavasAyaH puruShArthakartavyatochyate . jaDAyAshcha prakR^iteH kathaM prathamamevaMvidho.adhyavasAyaH . asti chedadhyavasAyaH kathaM jaDatvam . atrochyate \-\-\- anulomapratilomalakShaNapariNAmadvaye sahajaM shaktidvayamasti . tadeva puruShArthakartavyatochyate . sA cha shaktirachetanAyA api prakR^iteH sahajaiva . tatra mahadAdimahAbhUtaparyanto.asyA bahirmukhatayA.anulomaH pariNAmaH . punaH svakAraNAnupraveshanadvAreNAsmitA.antaH pariNAmaH pratilomaH . itthaM puruShasya bhogaparisamApteH ##[##pA0 A bhogaparisamapteH##]## sahajashaktidvayakShayAt kR^itArthA prakR^itirna punaH pariNAmamArabhate . evaMvidhAyAM cha puruShArthakartavyatAyAM jaDAyA api prakR^iterna kAchidanupapattiH . nanu yadIdR^ishI shaktiH sahajaiva pradhAnasyAsti tat kimarthaM mokShArthibhirmokShAya yatnaH kriyate . mokShasya chAnarthanIyatve tadupadeshakashAstrasyAnarthakyaM syAt . uchyate \-\-\- yo.ayaM prakR^itipuruShayoranAdirbhogyabhoktR^itvalakShaNaH ##[## pA0 bhoktR^ibhAbalakShaNaH ##]## sambandhastasmin sati vyaktachetanAyAH prakR^iteH kartR^itvAbhimAnAdduHkhAnubhave sati kathamiyaM duHkhanivR^ittirAtyantikI mama syAditi bhavatyevAdhyavasAyaH . ato duHkhanivR^ittyupAyopadeshakashAstropadeshApekShA.astyeva pradhAnasya . tathAbhUtameva karmAnurUpaM buddhisattvaM shAstropadeshasya viShayaH . darshanAntareShvapyevaMvidha evAvidyAsvabhAvaH shAstre.adhikriyate ##[## abhidhIyate ##]## . sa cha mokShAya prayatamAna evaMvidhashAstropadeshaM sahakAriNamapekShya mokShAkhyaM phalamAsAdayati . sarvANyeva kAryANi prAptAyAM sAmagryAmAtmAnaM labhante . asya pratilomapariNAmadvAreNaivotpAdyasya mokShAkhyasya kAryasyedR^ishyeva sAmagrI pramANena nishchitA prakArAntareNAnupapatteH . atastAM vinA kathaM bhavitumarhati . ataH sthitametat \-\-\- saMkrAntaviShayoparAgamabhivyaktachichChAyaM buddhisattvaM viShayanishchayadvAreNa samagrAM lokayAtrAM nirvAhayatIti . evaMvidhameva chittaM pashyanto bhrAntAH svasaMvedanaM chittaM chittamAtraM cha jagadityevaM bruvANAH pratibodhitA bhavanti .. 22.. nanu yadyevaMvidhAdeva chittAt sakalavyavahAraniShpattiH kathaM pramANashUnyo draShTA.abhyupagamyata ityAshaN^kya draShTuH pramANamAha \-\-\- tadasaN^khyeyavAsanAbhishchitramapi parArthaM saMhatyakAritvAt .. kaivalya 23.. vR^ittiH \-\-\- tadeva chittaM saMkhyAtumashakyAbhirvAsanAbhishchitramapi nAnArUpamapi parArthaM parasya svAmino bhokturbhogApavargalakShaNamarthaM sAdhayatIti . kutaH . saMhatyakAritvAt saMhatya sambhUya militvA.arthakriyAkAritvAt . yachcha saMhatyArthakriyAkAri tat parArthaM dR^iShTam . yathA shayanAsanAdi . sattvarajastamAMsi cha chittalakShaNapariNAmabhA~nji saMhatyakArINi chaAtaH parArthAni . yaH paraH sa puruShaH . nanu yAdR^ishena shayanAsanAdInAM pareNa sharIravatA pArArthyamupalabdhaM taddR^iShTAntabalena tAdR^isha eva paraH sidhyati . yAdR^ishashcha bhavatAM paro.asaMhatarUpo.abhipretastadviparItasya siddherayamiShTavighAtakR^iddhetuH . uchyate \-\-\- yadyapi sAmAnyena parArthamAtre vyAptirgR^ihItA tathA.api sattvAdivilakShaNadharmiparyAlochanayA tadvilakShaNa eva bhoktA paraH sidhyati . yathA chandanAvR^ite shikhariNi vilakShaNAddhUmAdvahniranumIyamAna itaravahnivilakShaNashchandanaprabhava eva pratIyate . evamihApi vilakShaNasya sattvAkhyasya bhogyasya parArthatve.anumIyamAne tathAvidha eva bhoktA.adhiShThAtA parashchinmAtrarUpo.asaMhataH sidhyati . yadi cha tasya paratvaM sarvotkR^iShTatvamevaM pratIyate tathApi tAmasebhyo viShayebhyaH prakR^iShyate sharIraM prakAsharUpendriyAshrayatvAt . tasmAdapi prakR^iShyante indriyANi . tato.api prakR^iShTaM sattvaM prakAsharUpam . tasyApi yaH prakAshakaH prakAshyavilakShaNaH sa chidrUpa eva ##[## pA0 iva ##]## bhavatIti kutastasya saMhatatvam .. 23.. idAnIM shAstraphalaM kaivalyaM nirNetuM dashabhiH sUtrairupakramate \-\-\- visheShadarshina AtmabhAvabhAvanAnivR^ittiH .. kaivalya 24.. vR^ittiH \-\-\- evaM sattvapuruShayoranyatve sAdhite yastayorvisheShaM pashyati \-\-\- ayamasmAdanya ityevaMrUpam \-\-\- tasya vij~nAtachittarUpasattvasya chitte yA.a.atmabhAvabhAvanA sA nivartate . chittameva kartR^i j~nAtR^i bhoktrityabhimAno nivartate .. 24.. tasmin sati kiM bhavatItyAha \-\-\- tadA vivekanimnaM kaivalyaprAgbhAraM chittam .. kaivalya 25.. vR^ittiH \-\-\- yadasyAj~nAnanimnapathaM bahirmukhaM viShayopabhogaphalaM chittamAsIttadidAnIM vivekanimnaM vivekamArgamantarmukhaM kaivalyaprAgbhAraM kaivalyaprArambhaM sampadyata iti .. 25.. asmiMshcha vivekavAhini chitte ye.antarAyAH prAdurbhavantiteShAM hetupratipAdanadvAreNa tyAgopAyamAha \-\-\- tachChidreShu pratyayAntarANi saMskArebhyaH .. kaivalya 26.. vR^ittiH \-\-\- tasmin samAdhau sthitasya ChidreShvantarAyeShu yAni pratyayAntarANi vyutthAnarUpANi j~nAnAni prAgbhUtebhyaH vyutthAnAnubhavajebhyaH saMskArebhyo.ahaM mametyevaMrUpANi kShIyamANebhyo.api prAdurbhavanti . antaHkaraNochChittidvAreNa teShAM hAnaM kartavyamityuktaM bhavati .. 26.. hAnopAyashcha pUrvamevokta ityAha \-\-\- hAnameShAM kleshavaduktam .. kaivalya 27.. vR^ittiH \-\-\- yathA kleshAnAmavidyAdInAM hAnaM pUrvamuktam ##(##2.10--11##)## tathA saMskArANAmapi kartavyam . yathA te j~nAnAgninA pluShTA dagdhabIjakalpA na punashchittabhUmau prarohaM labhante tathA saMskArA api .. 27.. evaM cha pratyayAntarAntarAnudaye sthirIbhUte samAdhau yAdR^ishasya yoginaH samAdheH prakarShaprAptirbhavati tathAvidhamupAyamAha \-\-\- prasaN^khyAne.apyakusIdasya sarvathA vivekakhyAterdharmameghaH samAdhiH .. kaivalya 28.. vR^ittiH \-\-\- prasaMkhyAnaM yAvatAM tattvAnAM yathAkramaM vyavasthitAnAM parasparavilakShaNasvarUpavibhAvanam . tasmin satyapyakusIdasya phalamalipsoH pratyayAntarANAmanudaye sarvaprakAravivekakhyAteH parisheShAddharmameghaH samAdhirbhavati . prakR^iShTamashuklakR^iShNaM dharmaM paramapuruShArthasAdhakaM mehati si~nchatIti dharmameghaH . anena prakR^iShTadharmasyaiva j~nAnahetutvamityupapAditaM bhavati .. 28.. tasmAddharmameghAt kiM bhavatItyAha \-\-\- tataH kleshakarmanivR^ittiH .. kaivalya 29.. vR^ittiH \-\-\- kleshAnAmavidyAdInAmabhiniveshAntAnAM karmaNAM cha shuklAdibhedena trividhAnAM j~nAnodayAt pUrvapUrvakAraNanivR^ityA nivR^ittirbhavati .. 29.. teShu nivR^itteShu kiM bhavatItyAha \-\-\- tadA sarvAvaraNamalApetasya j~nAnasyAnantyAjj~neyamalpam .. kaivalya 30.. vR^ittiH \-\-\- Avriyate chittamebhirityAvaraNAni kleshAsta eva malAstebhyo.apetasya tadvirahitasya j~nAnasya gagananibhasyAnantyAdanavachChedAjj~neyamalpaM gaNanAspadaM bhavati . akleshenaiva sarvaM j~neyaM jAnAtItyarthaH .. 30.. tataH kimityAha \-\-\- tataH kR^itArthAnAM pariNAmakramasamAptirguNAnAm .. kaivalya 31.. vR^ittiH \-\-\- kR^ito niShpAdito bhogApavargalakShaNaH puruShArthaH prayojanaM yaiste kR^itArthAH . guNAH sattvarajastamAMsi . teShAM pariNAma ApuruShArthasamApterAnulomyena prAtilomyenAN^gAN^gibhAvaH sthitilakShaNaH . tasya yo.asau kramo vakShyamANastasya parisamAptirniShThA . na punarudbhava ityarthaH .. 31.. kramasyoktasya lakShaNamAha \-\-\- kShaNapratiyogI pariNAmAparAntanirgrAhyaH kramaH .. kaivalya 32.. vR^ittiH \-\-\- kShaNo.alpIyAn kAlastasya yo.asau pratiyogI kShaNavilakShaNaH pariNAmAparAntanirgrAhyo.anubhUteShu kShaNeShu pashchAt saMkalanabuddhyaiva yo gR^ihyate sa kShaNAnAM krama uchyate . na hyananubhUteShu kramaH parij~nAtuM shakyaH .. 32.. idAnIM phalabhUtasya kaivalyasyAsAdhAraNasvarUpamAha \-\-\- puruShArthashUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kaivalyaM svarUpapratiShThA vA chitishakteriti .. kaivalya 33.. ##[## chitishaktiH iti bahusammataH sUtrapAThaH . ##]## vR^ittiH \-\-\- samAptabhogApavargalakShaNapuruShArthAnAM guNAnAM yaH pratiprasavaH pratilomasya pariNAmasya samAptau vikArAnudbhavo yadi va chitishaktervR^ittisArUpyanivR^ittau svarUpamAtre.avasthAnaM tat kaivalyamuchyate .. 33.. tadevaM siddhyantarebhyo vilakShaNAM sarvasiddhimUlabhUtAM samAdhisiddhimabhidhAya jAtyantarapariNAmalakShaNasya cha siddhivisheShasya prakR^ityApUraNameva kAraNamityupapAdya dharmAdInAM pratibandhakanivR^ittamAtre eva sAmarthyamiti pradarshya nirmANachittAnAmasmitAmAtrAdudbhava ityuktvA teShAM cha yogichittamevAdhiShThApakamiti pradarshya yogichittasya chittAntaravailakShaNyamabhidhAya tatkarmaNAmalaukikatvaM chopapAdya vipAkAnuguNAnAM vAsanAnAmabhivyaktisAmarthyaM kAryakAraNayoshchaikyapratipAdanena vyavahitAnAmapi vAsanAnAmAnantaryamupapAdya tAsAmAnantye.api hetuphalAdidvAreNa hAnamupadarshya atItAdiShvadhvasu dharmANAM sadbhAvamupapAdya vij~nAnavAdaM nirAkR^itya sAkAravAdaM cha pratiShThApya puruShasya j~nAtR^itvamuktvA chittadvAreNa sakalavyavahAraniShpattimupapAdya puruShasattve pramANamupadarshya kaivalyanirNayAya dashabhiH sUtraiH krameNopayogino.arthAnabhidhAya shAstrAntare.apyetadeva kaivalyamityupapAdya kaivalyasvarUpaM nirNItamiti vyAkR^itaH kaivalyapAdaH . \medskip\hrule\medskip ##[## iha shrIbhojadevasya rAjamArtaNDavR^ittirvastutaH samAptA . tathA.api katipayAni pR^iShThAni pralApapUrNAni saMyojitAnyasmin sthAne kenachit pAShaNDenA.ayauktikAni tiraskR^itAni cha sarvairapi yogibhiH . na kevalaM sarvAnyapi darshanAni khaNDitAni ki~nchidvedaviruddhaM matamapi tena prachAritam . jij~nAsoH pAThakasya kautUhalanivR^ittyarthametAni pR^iShThAnyatra samAviShTAni . ##]## \medskip\hrule\medskip ##[## na kevalamasmaddarshane kShetraj~naH kaivalyAvasthAyAmevaMvidhashchidrUpaH yAvaddarshanAntareShvapi vimR^iShyamANa evaMrUpo.avatiShThate . tathAhi \-\-\- saMsAradashAyAmAtmA kartR^itvabhoktR^itvAnusandhAtR^itvamayaH pratIyate.anyathA yadyayamekaH kShetraj~nastathAvidho na syAttadA j~nAnakShaNAnAmeva pUrvAparAnusandhAtR^ishUnyAnAmAtmabhAve niyataH karmaphalasambandho na syAt kR^itahAnAkR^itAbhyAgamaprasaN^gashcha . yadi yenaiva shAstropadiShTamanuShThitaM karma tasyaiva bhoktR^itvaM bhavettadA hitAhitaprAptiparihArAya sarvasya pravR^ittirghaTeta sarvasyaiva vyavahArasya hAnopAdAnalakShaNasyAnusandhAnenaiva prAptatvAjj~nAnakShaNAnAM parasparabhedenAnusandhAnashUnyatvAt tadanusandhAnAbhAve kasyachidapi vyavahArAnupapatteH kartA bhoktA.anusandhAtA yaH sa Atmeti vyavasthApyate . mokShadashAyAM tu sakalagrAhyagrAhakalakShaNavyavahArAbhAvAchchaitanyamAtrameva tasyAvashiShyate tachchaitanyaM chitimAtratvenaivopapadyate na punarAtmasaMvedanena . yasmAdviShayagrahaNasamarthanameva chite rUpaM nAtmagrAhakatvam . tathAhi \-\-\- arthashchityA gR^ihyamANo.ayamiti gR^ihyate svarUpaM gR^ihyamANamahamiti na punaryugapadbahirmukhatA.antarmukhatAlakShaNavyApAradvayaM parasparaviruddhaM kartuM shakyam . ata ekasmin samaye vyApAradvayasya kartumashakyatvAchchidrUpatayaivAvashiShyate . ato mokShAvasthAyAM nivR^ittAdhikAreShu guNeShu chinmAtrarUpa evAtmA.avatiShThat ityeva yuktam . saMsAradashAyAM tu evambhUtasyaiva kartR^itvaM bhoktR^itvamanusandhAtR^itvaM cha sarvamupapadyate . tathAhi \-\-\- yo.ayaM prakR^ityA sahAnAdirnaisargiko.asya bhogyabhoktR^itvalakShaNasambandho.avivekakhyAtimUlaH . asmin sati puruShArthakartavyatArUpashaktidvayasadbhAve yA mahadAdibhAvena pariNatistasyAM saMyoge sati yadAtmano.adhiShThAtR^itvaM chichChAyAsamarpaNasAmarthyaM buddhisattvasya cha saMkrAntachichChAyAgrahaNasAmarthyaM chidavaShTabdhAyAshcha buddheryo.ayaM kartR^itvabhoktR^itvAdhyavasAyastata eva sarvasyAnusandhAnapUrvakasya vyavahArasya niShpatteH kimanyaiH phalgubhiH kalpanAjalpaiH . yadi punarevambhUtamArgavyatirekeNa pAramArthikamAtmanaH kartR^itvAdyaN^gIkriyeta tadA.asya pariNAmitvaprasaN^gaH . pariNAmitvAchchAnityatve tasyA.a.atmatvameva na syAt . yathA hyekasminneva samaye ekenaikarUpeNa na parasparaviruddhAvasthAnubhavaH sambhavati . tathAhi \-\-\- yasyAmavasthAyAmAtmasamavete sukhe samutpanne tasyAnubhavitR^itvaM na tasyAmevAvasthAyAM duHkhAnubhavitR^itvam . ato.avasthAnAnAtvAt tadabhinnasyAvasthAvato nAnAtvam . nAnAtvAchcha pariNAmitvAnnAtmatvam . nApi nityatvam . ata eva shAntabrahmavAdibhiH sAMkhyairAtmanaH sadaiva saMsAradashAyAM mokShadashAyAM chaikaM rUpamaN^gIkriyate . ye tu vedAntavAdinashchidAnandamayatvamAtmano mokShaM manyante teShAM na yuktaH pakShaH . tathAhi \-\-\- Anandasya sukhasvarUpatvAt sukhasya cha sadaiva saMvedyamAnatayaiva pratibhAsAt saMvedyamAnatvaM cha saMvedanavyatirekeNAnupapannamiti saMbedyasaMvedanayordvayorabhyupagamAdadvaitahAniH . atha sukhAtmakatvameva tasyochyeta tadviruddhadharmAdhyAsAdanupapannam . na hi saMvedanaM saMvedyaM chaikaM bhavitumarhatIti . ki~nchAdvaitavAdibhiH karmAtmaparamAtmabhedenAtmA dvividhaH svIkR^itaH . itthaM cha tatra yenaiva rUpeNa sukhaduHkhabhoktR^itvaM karmAtmanastenaiva rUpeNa yadi paramAtmanaH syAttadA karmAtmavat paramAtmanaH pariNAmitvamavidyAsvabhAvatvaM cha syAt . atha na tasya sAkShAdbhoktR^itvaM kintu tadupaDhaukitamudAsInatayA.adhiShThAtR^itvena svIkaroti tadA.asmaddarshanAnupraveshaH . AnandarUpatA cha pUrvameva nirAkR^itA . ki~nchAvidyAsvabhAvatve niHsvabhAvatvAt karmAtmanAM kaH shAstrAdhikArI . na tAvannityanirmuktatvAt paramAtmA . nApyavidyA svabhAvatvAt karmAtmA . tatashcha sakalashAstravaiyarthyaprasaN^gaH . avidyAmayatve cha jagato.aN^gIkriyamANe kasyAvidyeti vichAryate . na tAvat paramAtmano nityamuktatvAdvidyArUpatvAchcha . karmAtmano.api paramArthato niHsvabhAvatayA shashaviShANaprakhyatve kathamavidyAsambandhaH . athochyate nama . etadevAvidyAyA avidyAtvaM yadavichAraNIyatvam . yaiva hi vichAreNa dinakaraspR^iShTanIhAravadvimalamupayAti sA.avidyetyuchyate . maivam . yadvastu ki~nchit kAryaM karoti tadavashyaM kutashchidbhinnamabhinnaM vA vaktavyam . avidyAyAshcha saMsAralakShaNakAryakartR^itvamavashyamaN^gIkartavyam . tasmin satyapi yadyanirvAchyatvamuchyate tadA kasyachidapi vAchyatvaM na syAt brahmaNo.apyavAchyatvaprasaktiH . tasmAdadhiShThAtR^itArUpavyatirekeNa nAnyadAtmano rUpamupapadyate . adhiShThAtR^itvaM cha chidrUpatvameva tadvyatiriktasya dharmasya kasyachit pramANAnupapatteH . yairapi naiyAyikAdibhirAtmA chetanAyogAchchetana ityuchyate chetanApi tasya manaHsaMyogajA . tathAhi \-\-\- ichChAj~nAnaprayatnAdayo ye guNAstasya vyavahAradashAyAmAtmamanaHsaMyogAdutpadyante taireva cha guNaiH svayaM j~nAtA kartA bhokteti vyapadishyate . mokShadashAyAM tu mithyAj~nAnanivR^ittau tanmUlAnAM doShANAmapi nivR^ittiH . teShAM buddhyAdInAM visheShaguNAnAmatyantochChittiH svarUpamAtrapratiShThatvamAtmano.aN^gIkR^itaM teShAmayuktaH pakShaH . yatastasyAM dashAyAM nityatvavyApakatvAdayo guNA AkAshAdInAmapi santi . atastadvailakShaNyenAtmanashchidrUpatvamavashyamaN^gIkAryam . AtmatvavilakShaNajAtiyoga iti chenna . sarvasyaiva tajjAtiyogaH sambhavati . ato jAtibhyo vailakShaNyamAtmano.avashyamaN^gIkartavyam . tasyAdhiShThAtR^itvaM chidrUpatayaiva ghaTate nAnyathA . yairapi mImAMsakaiH karmakartR^irUpa AtmA.aN^gIkriyate teShAmapi na yuktaH pakShaH . tathAhi \-\-\- ahaMpratyayagrAhya Atmeti teShAM pratij~nA . ahaMpratyaye cha kartR^itvaM karmatvaM chAtmana eva . na chaitadviruddhatvAdupapadyate . kartR^itvaM pramAtR^itvaM karmatvaM cha prameyatvam . na chaitadviruddhadharmAdhyAso yugapadekasya ghaTate . yadviruddhadharmAdhyastaM na tadekaM yathA bhAvAbhAvau . viruddhe cha kartR^itvakarmatve . athochyate \-\-\- na kartR^itvakarmatvayorvirodhaH kintu kartR^itvakaraNatvayoH . naitadyuktam . viruddhadharmAdhyAsasya tulyatvAt kartR^itvakarmatvayoreva virodho na kartR^itvakarmatvayoH . tasmAdahaMpratyayagrAhyatvaMparihR^ityAtmano.adhiShThAtR^itvamevopapannam . tachcha chetanatvameva . yairapi dravyabodhaparyAyabhedenAtmano.avyApakasya sharIraparimANasya pariNAmitvamiShyate teShAmutthAnaparAhata eva pakShaH . pariNAmitve chidrUpatAhAniH . chidrUpatA.abhAve kimAtmana Atmatvam . tasmAdAtmana AtmatvamichChatA chidrUpatvamevAN^gIkartavyam . tachchAdhiShThAtR^itvameva . kechit kartR^irUpamevAtmAnamichChanti . tathAhi \-\-\- viShayasAnnidhye yA j~nAnalakShaNA kriyA samutpannA tasyA viShayasaMvittiH phalam . tasyAM cha phalarUpAyAM saMvittau svarUpaM prakAsharUpatayA pratibhAsate . viShayashcha grAhyatayA . AtmA cha grAhakatayA . ghaTamahaM jAnAmItyAkAreNa tasyAH samutpatteH . kriyAyAshcha kAraNaM karteva bhavatItyataH kartR^itvaM bhoktR^itvaM chAtmano rUpamiti . tadanupapannam . yasmAttAsAM saMvittInAM sa kiM kartR^itvaM yugapat pratipadyate krameNa vA . yugapat kartR^itve kShaNAntare tasya kartR^itvaM na syAt . atha krameNa kartR^itvaM tadaikarUpasya na ghaTate . ekena rUpeNa chettasya katR^itvaM tadaikasya sadaiva sannihitatvAt sarvaM phalamekarUpaM syAt . atha nAnArUpatayA tasya kartR^itvam . tadA pariNAmitvam . pariNAmitvAchcha na chidrUpatvam . atashchidrUpatvamAtmana ichChadbhirna sAkShAtkartR^itvamaN^gIkartavyam . yAdR^ishamasmAbhiH kartR^itvamAtmanaH pratipAditaM kUTasthasya nityasya chidrUpasya tadevopapannam . etena svaprakAshasyAtmano viShayasaMvittidvAreNa grAhakatvamabhivyajyata iti ye vadanti te.api anenaiva nirAkR^itAH . kechidvimarshAtmakatvenAtmanashchinmayatvamichChanti . ta AhuH \-\-\- na vimarshavyatirekeNa chidrUpatvamAtmano nirUpayituM shakyam . jaDAdvailakShaNyameva chidrUpatvamuchyate . tachcha vimarshavyatirekeNa nirUpyamANaM nAnyathA.avatiShThate . \-\-\- tadanupapannam . idamitthameva rUpamiti yo vichAraH saH vimarsha ityuchyate . sa chAsmitAvyatirekeNa notthAnameva labhate . tathAhi \-\-\- AtmanyupajAyamAno vimarsho.ahamevambhUta ityanenA.a.akAreNa saMvedyate . tatashchAhaMshabdasambhinnasyAtmalakShaNasyAarthasya tatra sphuraNAnna tatra vikalpasvarUpatA.atikramaH . vikalpashchAdhyavasAyAtmA buddhidharmo na chiddharmaH . kUTasthanityatvena chiteH sadaikarUpatvAnnityatvAnnAhaN^kArAnupraveshaH . tadanena savimarshatvamAtmanaH pratipAdayatA buddhirevAtmatvena bhrAntyA pratipAditA na prakAshAtmanaH parasya puruShasya svarUpamavagatamiti . itthaM sarveShveva darshaneShvadhiShThAtR^itvaM vihAya nAnyadAtmano rUpamupapadyate . adhiShThAtR^itvaM cha chidrUpatvam . tachcha jaDAdvailakShaNyameva . chidrUpatayA yadadhitiShThati tadeva bhogyatAM nayati . yachcha chetanAdhiShThitaM tadeva sakalavyApArayogyaM bhavati . evaM cha sati nityatvAt pradhAnasya vyApAranivR^ittau yadAtmanaH kaivalyamasmAbhiruktaM tadvihAya darshanAntarANAM nAnyA gatiH . tasmAdidameva yuktamuktaM vR^ittisArUpyaparihAreNa svarUpe pratiShThA chitishakteH kaivalyam . ##]## sarve yasya vashAH pratApavasateH pAdAntasevAnatiprabhrashyanmukuTeShu mUrdhasu dadhatyAj~nAM dharitrIbhR^itaH . yadvaktrAmbujamApya garvamasamaM vAgdevatA saMshritA sa shrIbhojapatiH phaNAdhipatikR^itsUtreShu vR^ittiM vyadhAt .. iti shrIdhAreshvarabhojadevavirachitAyAM rAjamArtaNDAbhidhAyAM pAta~njalavR^ittau kaivalyapAdashchaturthaH . samAptashchAyaM granthaH . .. OM shAntiH shAntiH shAntiH .. \medskip\hrule\medskip atha pAta~njalayogasUtrANi . atha samAdhipAdaH .. 1.. atha yogAnushAsanam .. samAdhi 1.. yogashchittavR^ittinirodhaH .. samAdhi 2.. tadA draShTuH svarUpe.avasthAnam .. samAdhi 3.. vR^ittisArUpyamitaratra .. samAdhi 4.. vR^ittayaH pa~nchatayyaH kliShTAkliShTAH .. samAdhi 5.. pramANaviparyayavikalpanidrAsmR^itayaH .. samAdhi 6.. pratyakShAnumAnAgamAH pramANAni .. samAdhi 7.. viparyayo mithyAj~nAnamatadrUpapratiShTham .. samAdhi 8.. shabdaj~nAnAnupAtI vastushUnyo vikalpaH .. samAdhi 9.. abhAvapratyayAlambanA vR^ittirnidrA .. samAdhi 10.. anubhUtaviShayAsampramoShaH smR^itiH .. samAdhi 11.. abhyAsavairAgyAbhyAM tannirodhaH .. samAdhi 12.. tatra sthitau yatno.abhyAsaH .. samAdhi 13.. sa tu dIrghakAlAdaranairantaryasatkArAsevito dR^iDhabhUmiH .. samAdhi 14.. dR^iShTAnushravikaviShayavitR^iShNasya vashIkArasaMj~nA vairAgyam .. samAdhi 15.. tatparaM puruShakhyAterguNavaitR^iShNyam .. samAdhi 16.. vitarkavichArAnandAsmitArUpAnugamAtsampraj~nAtaH .. samAdhi 17.. virAmapratyayAbhyAsapUrvaH saMskArasheSho.anyaH .. samAdhi 18.. bhavapratyayo videhaprakR^itilayAnAm .. samAdhi 19.. shraddhAvIryasmR^itisamAdhipraj~nApUrvaka itareShAm .. samAdhi 20.. tIvrasaMvegAnAmAsannaH .. samAdhi 21.. mR^idumadhyAdhimAtratvAttato.api visheShaH .. samAdhi 22.. IshvarapraNidhAnAdvA .. samAdhi 23.. kleshakarmavipAkAshayairaparAmR^iShTaH puruShavisheSha IshvaraH .. samAdhi 24.. tatra niratishayaM sArvaj~nyabIjam .. samAdhi 25.. sa pUrveShAmapi guruH kAlenAnavachChedAt .. samAdhi 26.. tasya vAchakaH praNavaH .. samAdhi 27.. tajjapastadarthabhAvanam .. samAdhi 28.. tataH pratyakchetanA.adhigamo.apyantarAyAbhAvashcha .. samAdhi 29.. vyAdhistyAnasaMshayapramAdAlasyAviratibhrAntidarshanAlabdhabhUmikatvAnavasthitatvAni chittavikShepAste.antarAyAH .. samAdhi 30.. duHkhadaurmanasyAN^gamejayatvashvAsaprashvAsA vikShepasahabhuvaH .. samAdhi 31.. tatpratiShedhArthamekatattvAbhyAsaH .. samAdhi 32.. maitrIkaruNAmuditopekShANAM sukhaduHkhapuNyApuNyaviShayAnAM bhAvanAtashchittaprasAdanam .. samAdhi 33.. prachChardanavidhAraNAbhyAM vA prANasya .. samAdhi 34.. viShayavatI vA pravR^itirutpannA sthitinibandhinI .. samAdhi 35.. vishokA vA jyotiShmatI .. samAdhi 36.. vItarAgaviShayaM vA chittam .. samAdhi 37.. svapnanidrAj~nAnAlambanaM vA .. samAdhi 38.. yathAbhimatadhyAnAdvA .. samAdhi 39.. paramANuparamamahattvAnto.asya vashIkAraH .. samAdhi 40.. kShINavR^itterabhijAtasyeva maNergrahItR^igrahaNagrAhyeShu tatsthatada~njanatA samApattiH .. samAdhi 41.. shabdArthaj~nAnavikalpaiH saN^kIrNA savitarkA samApattiH .. samAdhi 42.. smR^itiparishuddhau svarUpashUnyevA.arthamAtranirbhAsA nirvitarkA .. samAdhi 43.. etayaiva savichArA nirvichArA cha sUkShmaviShayA vyAkhyAtA .. samadhi 44.. sUkShmaviShayatvaM chAliN^gaparyavasAnam .. samAdhi 45.. tA eva sabIjaH samAdhiH .. samAdhi 46.. nirvichAravaishAradye.adhyAtmaprasAdaH .. samAdhi 47.. R^itambharA tatra praj~nA .. samadhi 48.. shrutAnumAnapraj~nAbhyAmanyaviShayA visheShArthatvAt .. samAdhi 49.. ##[## praj~nAbhyAM sAmAnyaviShayA iti pATho.api dR^ishyate . ##]## tajjaH saMskAro.anyasaMskArapratibandhI .. samAdhi 50.. tasyApi nirodhe sarvanirodhAnnirbIjaH samAdhiH .. samAdhi 51.. iti samAdhipAdaH .. 1.. atha sAdhanapAdaH .. 2.. tapaH svAdhyAyeshvarapraNidhAnAni kriyAyogaH .. sAdhana 1.. samAdhibhAvanArthaH kleshatanUkaraNArthashcha .. sAdhana 2.. avidyA.asmitArAgadveShAbhiniveshAH kleshAH .. sAdhana 3.. avidyA kShetramuttareShAM prasuptatanuvichChinnodArANAm .. sAdhana 4.. anityAshuchiduHkhAnAtmasu nityashuchisukhAtmakhyAtiravidyA .. sAdhana 5.. dR^igdarshanashaktyorekAtmatevAsmitA .. sAdhana 6.. sukhAnushayI rAgaH .. sAdhana 7.. duHkhAnushayI dveShaH .. sAdhana 8.. svarasavAhI viduSho.api tathArUDho.abhiniveshaH .. sAdhana 9.. te pratiprasavaheyAH sUkShmAH .. sAdhana 10.. dhyAnaheyAstadvR^ittayaH .. sAdhana 11.. kleshamUlaH karmAshayo dR^iShTAdR^iShTajanmavedanIyaH .. sAdhana 12.. sati mUle tadvipAko jAtyAyurbhogAH .. sAdhana 13.. te hlAdaparitApaphalAH puNyApuNyahetutvAt .. sAdhana 14.. pariNAmatApasaMskAraduHkhairguNavR^ittivirodhAchcha duHkhameva sarvaM vivekinaH .. sAdhana 15.. heyaM duHkhamanAgatam .. sAdhana 16.. draShTR^idR^ishyayoH saMyogo heyahetuH .. sAdhana 17.. prakAshakriyAsthitishIlaM bhUtendriyAtmakaM bhogApavargArthaM dR^ishyam .. sAdhana 18.. visheShAvisheShaliN^gamAtrAliN^gAni guNaparvANi .. sAdhana 19.. draShTA dR^ishimAtraH shuddho.api pratyayAnupashyaH .. sAdhana 20.. tadartha eva dR^ishyasyAtmA .. sAdhana 21.. ##[##tadarthaH eva ##]## kR^itArthaM prati naShTamapyanShTaM tadanyasAdhAraNatvAt .. sAdhana 22.. svasvAmishaktyoH svarUpopalabdhihetuH saMyogaH .. sAdhana 23.. tasya heturavidyA .. sAdhana 24.. tadabhAve saMyogAbhAvo hAnaM taddR^isheH kaivalyam .. sAdhana 25.. vivekakhyAtiraviplavA hAnopAyaH .. sAdhana 26.. tasya saptadhA prAntabhUmau praj~nA .. sAdhana 27.. ##[## tasya saptadhA prAntabhUmiH praj~nA iti vA bahusammataH sUtrapAThaH ##]## yogAN^gAnuShThAnAdashuddhikShaye j~nAnadIptirAvivekakhyAteH .. sAdhana 28.. yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhayo.aShTAvaN^gAni .. sAdhana 29.. ahiMsAsatyAsteyabrahmacharyAparigrahA yamAH .. sAdhana 30.. jAtideshakAlasamayAnavachChinnAH sArvabhaumA mahAvratam .. sAdhana 31.. shauchasantoShatapaHsvAdhyAyeshvarapraNidhAnAni niyamAH .. sAdhana 32.. vitarkabAdhane pratipakShabhAvanam .. sAdhana 33.. vitarkA hiMsAdayaH kR^itakAritAnumoditA lobhakrodhamohapUrvakA mR^idumadhyAdhimAtrA duHkhAj~nAnAnantaphalA iti pratipakShabhAavanam .. sAdhana 34.. ahiMsApratiShThAyAM tatsannidhau vairatyAgaH .. sAdhana 35.. satyapratiShThAyAM kriyAphalAshrayatvam .. sAdhana 36.. asteyapratiShThAyAM sarvaratnopasthAnam .. sAdhana 37.. brahmacharyapratiShThAyAM vIryalAbhaH .. sAdhana 38.. aparigrahasthairye janmakathantAsambodhaH .. sAdhana 39.. shauchAtsvAN^gajugupsA parairasaMsargaH .. sAdhana 40.. sattvashuddhisaumanasyaikAgratendriyajayAtmadarshanayogyatvAni cha .. sAdhana 41.. santoShAdanuttamaH sukhalAbhaH .. sAdhana 42.. kAyendriyasiddhirashuddhikShayAttapasaH .. sAdhana 43.. svAdhyAyAdiShTadevatAsamprayogaH .. sAdhana 44.. samAdhisiddhirIshvarapraNidhAnAt .. sAdhana 45.. sthirasukhamAsanam .. sAdhana 46.. prayatnashaithilyAnantyasamApattibhyAm .. sAdhana 47.. tato dvandvAnabhighAtaH .. sAdhana 48.. tasminsati shvAsaprashvAsayorgativichChedaH prANAyAmaH .. sAdhana 49.. sa tu bAhyAbhyantarastambhavR^ittirdeshakAlasaN^khyAbhiH paridR^iShTo dIrghasUkShmaH .. sAdhana 50.. bAhyAbhyantaraviShayAkShepI chaturthaH .. sAdhana 51.. tataH kShIyate prakAshAvaraNam .. sAdhana 52.. dhAraNAsu cha yogyatA manasaH .. sAdhana 53.. svaviShayAsamprayoge chittasvarUpAnukAra ivendriyANAM pratyAhAraH .. sAdhana 54.. tataH paramA vashyatendriyANAm .. sAdhana 55.. iti sAdhanapAdaH .. 2.. atha vibhUtipAdaH .. 3.. deshabandhashchittasya dhAraNA .. vibhUti 1.. tatra pratyayaikatAnatA dhyAnam .. vibhUti 2.. tadevArthamAtranirbhAsaM svarUpashUnyamiva samAdhiH .. vibhUti 3.. trayamekatra saMyamaH .. vibhUti 4 .. tajjayAtpraj~nAlokaH .. vibhUti 5 .. tasya bhUmiShu viniyogaH .. vibhUti 6.. trayamantaraN^gaM pUrvebhyaH .. vibhUti 7.. tadapi bahiraN^gaM nirbIjasya .. vibhUti 8.. vyutthAnanirodhasaMskArayorabhibhavaprAdurbhAvau nirodhakShaNachittAnvayo nirodhapariNAmaH .. vibhUti 9.. tasya prashAntavAhitA saMskArAt .. vibhUti 10.. sarvArthataikAgratayoH kShayodayau chittasya samAdhipariNAmaH .. vibhUti 11.. shAntoditau tulyapratyayau chittasyaikAgratApariNAmaH .. vibhUti 12.. etena bhUtendriyeShu dharmalakShaNAvasthApariNAmA vyAkhyAtAH .. vibhUti 13.. shAntoditAvyapadeshyadharmAnupAtI dharmI .. vibhUti 14.. kramAnyatvaM pariNAmAnyatve hetuH .. vibhUti 15.. pariNAmatrayasaMyamAdatItAnAgataj~nAnam .. vibhUti 16.. shabdArthapratyayAnAmitaretarAdhyAsAtsaN^karastatpravibhAgasaMyamAtsarvabhUtarutaj~nAnam .. vibhUti 17.. saMskArasAkShAtkaraNAtpUrvajAtij~nAnam .. vibhUti 18.. pratyayasya parachittaj~nAnam .. vibhUti 19.. na cha tatsAlambanaM tasyAviShayIbhUtatvAt .. vibhUti 20.. kAyarUpasaMyamAttadgrAhyashaktistambhe chakShuShprakAshAsaMyoge.antardhAnam .. vibhUti 21.. sopakramaM nirupakramaM cha karma tatsaMyamAdaparAntaj~nAnamariShTebhyo vA .. vibhUti 22.. maitryAdiShu balAni .. vibhUti 23.. baleShu hastibalAdIni .. vibhUti 24.. pravR^ittyAlokanyAsAtsUkShmavyavahitaviprakR^iShTaj~nAnam .. vibhUti 25.. bhuvanaj~nAnaM sUrye saMyamAt .. vibhUti 26.. chandre tArAvyUhaj~nAnam .. vibhUti 27.. dhruve tadgatij~nAnam .. vibhUti 28.. nAbhichakre kAyavyUhaj~nAnam .. vibhUti 29.. kaNThakUpe kShutpipAsAnivR^ittiH .. vibhUti 30.. kUrmanADyAM sthairyam .. vibhUti 31.. mUrdhajyotiShi siddhadarshanam .. vibhUti 32.. prAtibhAdvA sarvam .. vibhUti 33.. hR^idaye chittasaMvit .. vibhUti 34.. sattvapuruShayoratyantAsaN^kIrNayoH pratyayAvisheSho bhogaH parArthAnyasvArthasaMyamAtpuruShaj~nAnam .. vibhUti 35.. ##[## parArthatvAt svArthasaMyamAt ityeva bahusammataH sUtrapAThaH . ##]## tataH prAtibhashrAvaNavedanAdarshAsvAdavArtA jAyante .. vibhUti 36.. te samAdhAvupasargA vyutthAne siddhayaH .. vibhUti 37.. bandhakAraNashaithilyAtprachArasaMvedanAchcha chittasya parasharIrAveshaH .. vibhUti 38.. udAnajayAjjalapaN^kakaNTakAdiShvasaN^ga utkrAntishcha .. vibhUti 39.. samAnajayAtprajvalanam .. vibhUti 40.. ##[## jvalanam ityev bahusammataH sUtrapAThaH ##]## shrotrAkAshayoH sambandhasaMyamAddivyaM shrotram .. vibhUti 41.. kAyAkAshayoH sambandhasaMyamAllaghutUlasamApatteshchAkAshagamanam .. vibhUti 42.. bahirakalpitA vR^ittirmahAvidehA tataH prakAshAvaraNakShayaH .. vibhUti 43.. sthUlasvarUpasUkShmAnvayArthavattvasaMyamAdbhUtajayaH .. vibhUti 44.. tato.aNimAdiprAdurbhAvaH kAyasampattaddharmAnabhighAtashcha .. vibhUti 45.. rUpalAvaNyabalavajrasaMhananatvAni kAyasampat .. vibhUti 46.. grahaNasvarUpAsmitAnvayArthavattvasaMyamAdindriyajayaH .. vibhUti 47.. tato manojavitvaM vikaraNabhAvaH pradhAnajayashcha .. vibhUti 48.. sattvapuruShAnyatAkhyAtimAtrasya sarvabhAvAdhiShThAtR^itvaM sarvaj~nAtR^itvaM cha .. vibhUti 49.. tadvairAgyAdapi doShabIjakShaye kaivalyam .. vibhUti 50.. svAmyupanimantraNe saN^gasmayA.akaraNaM punaraniShTaprasaN^gAt .. vibhUti 51.. kShaNatatkramayoH saMyamAdvivekajaM j~nAnam .. vibhUti 52.. jAtilakShaNadeshairanyatAnavachChedAttulyayostataH pratipattiH .. vibhUti 53.. tArakaM sarvaviShayaM sarvathAviShayamakramaM cheti vivekajaM j~nAnam .. vibhUti 54.. sattvapuruShayoH shuddhisAmye kaivalyam .. vibhUti 55.. iti vibhUtipAdaH .. 3.. atha kaivalyapAdaH .. 4.. janmauShadhimantratapaHsamAdhijAH siddhayaH .. kaivalya 1.. jAtyantarapariNAmaH prakR^ityApUrAt .. kaivalya 2.. nimittamaprayojakaM prakR^itInAM varaNabhedastu tataH kShetrikavat .. kaivalya 3.. nirmANachittAnyasmitAmAtrAt .. kaivalya 4.. pravR^ittibhede prayojakaM chittamekamanekeShAm .. kaivalya 5.. tatra dhyAnajamanAshayam .. kaivalya 6.. karmAshuklAkR^iShNaM yoginastrividhamitareShAm .. kaivalya 7.. tatastadvipAkAnuguNAnAmevAbhivyaktirvAsanAnAm .. kaivalya 8.. jAtideshakAlavyavahitAnAmapyAnantaryaM smR^itisaMskArayorekarUpatvAt .. kaivalya 9.. tAsAmanAditvaM chA.a.ashiSho nityatvAt .. kaivalya 10.. hetuphalAshrayAlambanaiH saMgR^ihItatvAdeShAmabhAve tadabhAvaH .. kaivalya 11.. atItAnAgataM svarUpato.astyadhvabhedAddharmANAm .. kaivalya 12.. te vyaktasUkShmA guNAtmAnaH .. kaivalya 13.. pariNAmaikatvAdvastutattvam .. kaivalya 14.. vastusAmye chittabhedAttayorviviktaH panthAH .. kaivalya 15.. taduparAgApekShitvAchchittasya vastu j~nAtAj~nAtam .. kaivalya 16.. sadA j~nAtAshchittavR^ittayaH tatprabhoH puruShasyApariNAmitvAt .. kaivalya 17.. na tatsvAbhAsaM dR^ishyatvAt .. kaivalya 18.. ekasamaye chobhayAnavadhAraNam .. kaivalya 19.. chittAntaradR^ishye buddhibuddheratiprasaN^gaH smR^itisaN^karashcha .. kaivalya 20.. chitterapratisaN^kramAyAstadAkArApattau svabuddhisaMvedanam .. kaivalya 21.. draShTR^idR^ishyoparaktaM chittaM sarvArtham .. kaivalya 22.. tadasaN^khyeyavAsanAbhishchitramapi parArthaM saMhatyakAritvAt .. kaivalya 23.. visheShadarshina AtmabhAvabhAvanAnivR^ittiH .. kaivalya 24.. tadA vivekanimnaM kaivalyaprAgbhAraM chittam .. kaivalya 25.. tachChidreShu pratyayAntarANi saMskArebhyaH .. kaivalya 26.. hAnameShAM kleshavaduktam .. kaivalya 27.. prasaN^khyAne.apyakusIdasya sarvathA vivekakhyAterdharmameghaH samAdhiH .. kaivalya 28.. tataH kleshakarmanivR^ittiH .. kaivalya 29.. tadA sarvAvaraNamalApetasya j~nAnasyAnantyAjj~neyamalpam .. kaivalya 30.. tataH kR^itArthAnAM pariNAmakramasamAptirguNAnAm .. kaivalya 31.. kShaNapratiyogI pariNAmAparAntanirgrAhyaH kramaH .. kaivalya 32.. puruShArthashUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kaivalyaM svarUpapratiShThA vA chitishakteriti .. kaivalya 33.. chitishaktiH iti bahusammataH sUtrapAThaH . iti kaivalya pAdaH .. 4.. iti pAta~njalayogasUtrANi . \medskip\hrule\medskip pramAdAH sUryAMshu rAyAya preShitavyAH . ## Encoded and proofread by Suryansu Ray suryansuray at yahoo.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} {\rm http://sanskritdocuments.org} \end{document}