%@@1 %-------------------------------------------- % File name : bhaktirasaayana.itx % Text title : shrI bhagavadbhaktirasAyana % Author : shrImatparamahaMsa parivrAjakAcArya shrI madhusUdanasarasvatI % Language : Sanskrit % Subject : Hinduism/religion/traditional % Description/comments : % Transliterated by : D.V.N.Sarma hyd1_narayana at sancharnet.in % Proofread by : D.V.N.Sarma hyd1_narayana at sancharnet.in % Translation by : % Latest update : June 16, 2007 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskritdocuments.org % http://sanskrit.gde.to/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto engtitle are % needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. bhaktirasAyanam ..}## \itxtitle{.. bhaktirasAyanam ..}##\endtitles ## madhusUdanasarasvatI virachitam || prathamollAsaH || navarasamilitaM vA kevalaM vA pumartham parama miha mukunde bhaktiyogaM vadanti nirupama sukha saMvidrUpa maspR^iShTa duHkham tamaha makhila tuShTyai shAstradR^iShTyA vyanajmi || 1|| saMsAra rAgeNa balIyasA chiraM nipIDitai statprashame.ati shikShitam idaM bhavadbhi rbahudhA vyayAtigaM nipIyatAM bhaktirasAyanaM budhAH || 2|| drutasya bhagavaddharmA ddhArAvAhikatAM gatA sarveshe manaso vR^itti rbhaktirityabhidhIyate || 3|| chittadravyaM hi jatuvat svabhAvAt kaThinAtmakam tApakai rviShayai ryoge dravatvaM pratipadyate || 4|| kAmakrodhabhayasnehaharShashokadayA.a.adayaH tApakA shchittajatuna stachChAntau kaThinaM tu tat || 5|| druta chitte vinikShiptaH svAkAro yastu vastunA saMskAra vAsanA bhAva bhAvanA shabdabhAgasau || 6|| shithilIbhAva mAtraM tu mano gachChatyatApakaiH na tatra vastu vishati vAsanAtvena ki~nchana || 7|| dravatAyAM praviShTaM sad yat kAThinyadashAM gatam chetaH punardrutau satyA mapi tannaiva mu~nchati || 8|| sthAyIbhAvagirA.ato.asau vastvAkAro.abhidhIyate vyaktashcha rasatA meti parAnandatayA punaH || 9|| bhagavAn paramAnandasvarUpaH svayamevahi manogata stadAkAra rasatA meti puShkalam || 10|| kAntA.a.adi viShaye.apyasti kAraNaM sukhachidghanam kAryAkAratayA bhede.apyAvR^itaM mAyayA svataH || 11|| sa daj~nAta~ncha tadbrahma meyaM kAntA.a.adi mAnataH mAyA.a.avR^iti tirodhAne vR^ittyA sattvasthayA kShaNam || 12|| ata stadAvirbhAvitvaM manasi pratipadyate ki~nchi nnyUnA~ncha rasatAM yAti jADyavimishraNAt || 13|| iti vedAnta siddhAnta sthApinA rasatoditA sA~NkhyasiddhAnta mAshrityA pyadhunA pritipadyate || 14|| tamo rajaH sattva guNA moha duHkha sukhAtmakAH tanmayI prakR^itirhetuH, sarvaM kArya~ncha tanmayam || 15|| triguNAtmaka mekaikaM vastu tryAkAra mIkShyate nija mAnasa sa~Nkalpa bhedena puruShai stribhiH || 16|| kAminyAH sukhatA bhartrA sapatnyA duHkharUpatA tadalAbhAttadhA.anyena mohatva manubhUyate || 17|| evaM sati sukhAkAraH pravisTo mAnase yadi tadA sa sthAyibhAvatvaM pratipadya raso bhavet || 18|| paramANvekarUpaM tu chittaM na viShayAkR^iti ityAdi matamanyeShA mapramANyA dupekShitam || 19|| gR^ihNAti viShayAkAraM mano viShayayogataH iti vedAntibhiH sAMkhyai rapi samya~NnirUpitam || 20|| mUShAsiktaM yathA tAmraM tannibhaM jAyate tathA ghaTAdi vyApnuva chchittaM tannibhaM jAyate dhruvam || 21|| vya~njako vA yathA.a.aloko vya~NgyasyAkAratA miyAt sarvArtha vya~njakattvA ddhI rarthAkArA pradR^ishyate || 22|| bhagavat pUjyapAdAnA miya muktiH sayuktikA tathA vArtikakArai rapyayamartho nirUpitaH || 23|| ato mAMsamayI yoShit kAchidanyA manomayI mAMsamayyA abhede.api bhidyate.atra manomayI || 24|| bhAryA, snuShA, nanAndA cha, yAtA, mAtetyanekadhA jAmAtA, shvashuraH, putraH, pitetyAdi pumAnapi || 25|| bAhya piNDasya nAshe.api tiShThatyeva manomayaH ataH sthAyIti vidvadbhi rayameva nirUpitaH || 26|| evaM svabhAvato bhAvasvarUpa mabhivarNitam visheSheNa tu sarveShAM lakShaNaM vakShyate pR^ithak || 27|| bhagavantaM vibhuM nityaM pUrNaM bodhasukhAtmakam ya dgR^ihNAti drutaM chittaM ki manyadavashiShyate || 28|| kaThinA shithilA vA dhI rna gR^ihNAti na vAsyate upekShAj~nAna mityAhu sta dbudhAH prasarAdiShu || 29|| kAThinyaM viShaye kuryA ddravatvaM bhagavatpade upAyai shshAstranirdiShTai ranukShaNa mato budhaH || 30|| upAyAH prathamaskandhe nArade nopavarNitAH saMkShepA ttA nahaM vakShye bhUmibhedavibhAgataH || 31|| prathamaM mahatAM sevA taddayApAtratA tataH shraddhA.atha teShAM dharmeShu tato hariguNa shrutiH || 32|| tato ratya~NkurotpattissvarUpAdhigati stataH premavR^iddhiH parAnande tasyAtha sphuraNaM tataH || 33|| bhagavaddharma niShThAtassvasmin tadguNa shAlitA premNo.atha paramAkAShThe tyuditA bhakti bhUmikA || 34|| lakShaNaM bhagavadbhakteH sAdhanaM sopapattikam sabhUmikaM svarUpa~ncha yathAbuddhIha varNitam || 35|| iti shrI paramahaMsa parivrAjakAchArya shrI madhusUdanasarasvatI virachite bhagavadbhaktirasAyane svarUpabhUmikAsAdhana sahita bhaktisAmAnyanirUpaNaM nAma prathamollAsassamAptaH || \medskip\hrule\medskip dvitIyollAsaH || drute chitte praviShTA yA govindAkAratA sthirA sA bhakti rityabhihitA visheShastvadhunochyate || 1|| chitta druteH kAraNAnAM bhedA dbhaktistu bhidyate tAnyuktAni tu saMkShepAd vyAkhyAyante.adhunA sphuTam || 2|| kAmaH sharIrasaMbandhavisheShaH spR^ihayAlutA sannidhAnAsannidhAna bhedena sa bhaved dvidhA || 3|| tajjanyAyAM drutau chitte yA syAchChrIkR^iShNa niShThatA saMbhogaviprayogAkhyA ratissA sA kramadbhavet || 4|| krodha IrShyA nimittaM tu chittAbhijjvalanaM bhavet tajjanyAyAM drutau sA tu dveSha shabdena gR^ihyate || 5|| atra cheto vyAkulatvaM sopadrAvakadarshanAt upadrAvaka nAshArthaM tatprItyarthaM cha taddvidhA || 6|| tatrAdyaM dveSha eva syAd dvitIyaM ratishabdabhAk upariShTAt tadubhayaM mayA spaShTIkariShyate || 7|| dveShA hetuH svamantUtthaM vaiklavyaM chittagaM tu yat tajjanyAyAM drutau yA.a.aste ratiH sA bhaya muchyate || 8|| snehaH putrAdiviShayaH pAlyapAlakalakShaNaH sevyasevakabhAvo.anyaH so.apyukta strividho budhaiH || 9|| bhagavaddAsyasakhyAbhyAM mishritaM chAparaM jaguH yA kR^iShNAkAratA chitte tajjanya drutishAlini || 10|| pAlyapAlakabhAvena sA vatsalaratirbhavet sevyasevakabhAvena preyorati ri tIryate || 11|| harSha shchittasamullAsaH kathyate sa chaturvidhaH ekaH parAnandamayaH shrIshamAhAtmyakAraNam || 12|| tajjanyAyAM drutau shuddhA ratirgovindagocharA etadantaM hi shAstreShu sAdhanAmnA na miShyate || 13|| vrIDA vikR^itavAgveSha cheShTA.a.adi janito.aparaH tajjanyAyAM drutau chetovikAso hAsa uchyate || 14|| lokottara chamatkAri vastu darshanajaH paraH tajjanyAyAM drutau cheto vikAso vismayo yataH || 15|| yuddhAdi tApa janito vIrANAM jAyate paraH jitachittasya vistAro drutasyotsAha uchyate || 16|| iShTa vichchheda janito yashchitte kliShTatodayaH tajjanyAyAM drutau viShTA ratatA shoka uchyate || 17|| dayA ghR^iNA syAd viShayatuchChatva j~nAna dIrghikA tayA drute tu manasi jugupsA jAyate tridhA || 18|| pUti vraNAdi viShaye kathitodveginI budhaiH shmashAnottha pishAchAdi viShayA kShobhiNI bhavet || 19|| dehendriyAdi duHkhe tvavichAraNa purassarA ghR^iNA shuddheti kavibhissA jugupsA prakIrtitA || 20|| yA tu shochyasya rakShArthaM pravR^itti ranukampayA tayA drute tu manasi dayotsAhassmR^ito budhaiH || 21|| sarvasvamapi dAsyAmi prArthayeti cha yo mahAn udyamA druta chittasya dAnotsAhassa uchyate || 22|| tathA svadharmarakShArthaM yA pravR^ittiH prayatnataH tayA chittasya vistAro dharmotsAho drutau bhavet || 23|| vashIkArAkhya vairAgyaM yat kAmAspR^ihatAtmakam tena drutasya chittasya prakAshaH shama uchyate || 24|| ito.anyathA tu chittasya na drutirvidyate kvachit tadabhAvA ttu bhAvo na niruktAnyo.asti kashchana || 25|| yAvatyodruta yashchitte bhAvAstAvanta eva hi sthAyino rasatAM yAnti vibhAvAdi samAshrayAt || 26|| dharmotsAho dayotsAho jugupsA trividhA shamaH ShaDapyete na viShayA bhagavadviShayA na hi || 27|| dharmavIro dayAvIro bhIbhatsaH shAMta i tyamI ato na bhakti rasatAM yAMti bhinnAspadatvataH || 28|| IrShyAja bhayaja dveShau bhagavadviShayAvapi na bhaktirasatAM yAtaH sAkShAd drutivirodhataH || 29|| shuddho raudrarasa statra tathA raudrabhayAnakaH nAsvAdyaH sudhiyA prItivirodhena manA gapi || 30|| kAmaje dve ratI shokaH prIti bhI vismaya stathA utsAho yadi dAne cha bhagavadviShayAvamI || 31|| vyAmishrabhAvarUpatvaM yAntyete kShIranIravat vibhAvAdi samAyoge tathA bhaktirasA api || 32|| shR^i~NgAraH karuNo hAsya stathA prIti rbhayAnakaH adbhuto yaddhavIrashcha dAnavIrashcha mishritAH || 33|| shuddhA cha vatsala ratiH preyorati riti trayI| bhAvAntarAmishritatvA damishrA rati ruchyate || 34|| vishuddho vatsalaH preyA niti bhaktirasA strayaH| rasAntarAmishrA ste bhavanti paripuShkalAH || 35|| shR^i~NgAro mishritatve.api sarvebhyo balavattaraH| tIvra tIvrataratvaM tu rate statraiva vIkShyate || 36|| kechi tkevalasa~NkIrNAH kechi tsa~NkIrNamishritAH| kechi tkevalamishrAshcha shuddhAshcha syu shchaturvidhAH || 37|| tatra kevala sa~NkIrNA raudro raudrabhayAnakaH| dharmavIro dAnavIro bhIbhatsaH shAnta ityapi || 38|| mishrA evAnyaviShayAH proktAH sa~NkIrNamishritAH| bhagavadviShayA ste tu khyAtAH kevala mishritAH || 39|| shuddhA strayaH puraivoktAH sa~NkIryante na kenachit| evaM nirUpitA bhaktiH saMkShepAduchyate punaH || 40|| rAjasI tAmasI shuddhasAttvikI mishratA cha sA| IrShyAja dveShajA.a.adyA syA dbhayaja dveShajAparA || 41|| harShajA shuddhasattvotthA kAmAshokAdi jetarA| sattvajatve tu sarvAsAM guNAntarakR^itAbhidA || 42|| tatra te ratitAM naiva yAtaH sukhavirodhataH| ratishabdaM tu bhajataH sukhamayyau pare drutI || 43|| bhakti shchaturvidhApyeShA bhagavadviShayA sthirA| dR^iShTAdR^iShTobhayaikaikaphalA bhakti stridhA bhavet || 44|| rAjasI tAmasI bhakti radR^iShTaphalamAtrabhAk| dR^iShTAdR^iShTobhayaphalA mishritA bhakti riShyate || 45|| shuddhasattvodbhavA.apyevaM sAdhakeShvasmadAdiShu| dR^iShTamAtraphalA sA tu siddheShu sanakAdiShu || 46|| dR^iShTAdR^iShTaphalA bhaktiH sukhavyakte rvidherapi| nidAghadUnadehasya gaMgAsnAnakriyA yathA || 47|| rajastamA.abhibhUtasya dR^iShTAMshaH pratibadhyate| shItavAtAturasyeva nAdR^iShTAMshastu hIyate || 48|| tathA jIvanmuktAnA madR^iShTAMsho na vidyate| snAtvA bhuktavatAM bhUyo gaMgAyAM krIDatAM yathA || 49|| vartamAna tanuprApyaM phalaM dR^iShTa mudAhR^itam| bhAvidehopabhogyaM yat tadadR^iShTa mudIritam || 50|| rajastamaH prachaNDatve sukhavyakti rasatsamA| tIvravAyuvinikShipta dIpajvAleva bhAsate || 51|| tasmAtsvayaMprabhA.a.anandAkArA.api matisantatiH| pratibandhavashA nna syAt sukhavyaktipadAspadam || 52|| rajaH prabalasattvAMshA dIrShyAjadveShamishritA| manovR^ittiH parAnande chaidyasya na sukhAyate || 53|| tamaH prabalasattvAMshA dbhItijadveShamishritA| manovR^ittiH parAnande kaMsasya na sukhAyate || 54|| tayo rbhAvisharIre tu pratibandhakShaye sati| saiva chittadruti rbhaktirasatAM pratipadyate || 55|| athunA.api bhajanto ye dveShA tpAshupatAdayaH| teShA mapyevameva syA dathavA.anena tulyatA || 56|| drutau satyAM bhavedbhakti radrutau tu na ki~nchana| chittadrute rabhAvena venastu katamo.api na || 57|| rajastamo vihInA tu bhagavadviShayA matiH| sukhAbhivya~njakatvena rati ri tyabhidIyate || 58|| snehasyaiva vikAraH priyayo ratyantabhAvanA danisham| virahAsahiShNutA.a.atmA prItivisheSho ratirnAma || 59|| rajastamaH samuchchheda tAratamyena gamyate| tulye.api sAdhanAbhyAse taaratamyaM rate rapi || 60|| virahe yAdR^ishaM duHkhaM tAdR^ishI dR^ishyate ratiH| mR^idumadhyAdimAtratvA dvisheSho.atrApi vIkShyate || 61|| vaikunThe dvArakAyAM cha shrImad bR^iMdAvane tathA| mR^idutIvrA madhyatIvrA tIvratIvrA cha sA kramAt || 62|| iyaM nisargasaMsargaupamyAdhyAtmAbhiyogajA| saMprayogAbhimAnAbhyAM samArope sthitA tathA || 63|| sparshe shabde tathA rUpe rase gandhe cha kevale| samuchchite cha sA tatretyekA ShaDvidhA bhavet || 64|| shuddhA vyamishritA cheti puna reShA dvidhA bhavet| tatrAnupAdhiH shuddhA syA tsopAdhi rmishritoditA || 65|| anupAdhiH parAnanda mahimaika nibandhanA| bhajanIyaguNAnantyA dekarUpaiva sochyate || 66|| kAmasaMbandha bhayataH sopAdhi strividhA bhavet| vibhAvAdisamAyoge shuddhabhaktiraso bhavet || 67|| shR^i~NgAramishritA bhaktiH kAmajA bhakti riShyate| sambandhajA ratiryAti pUrvoktAM rasatAM dvayoH || 68|| eko vatsalabhaktyAkhyaH preyobhakti stathA.aparA| bhayajA rati radhyAste rasaM prItibhayAnakam || 69|| ekadA yadyapi vyakta midaM rati chatuShTayam| tadA tu pAnakarasanyAyena paramo rasaH || 70|| eka dvyAdi rasavyakti bhedA drasa bhidA bhavet| tasmA tkvachi ttadabhyAsaM kuryA drati chatuShTaye || 71|| vrajadevIShu cha spaShTaM dR^iShTaM ratichatuShTayam| tachchittAlambanatvena svachittaM tAdR^ishaM bhavet || 72|| rasAntara vibhAvAdi sa~NkirNA bhagavadratiH| chitrarUpava danyAdR^i grasatAM pratipadyate || 73|| rasAntara vibhAvAdi rAhitye taM svarUpabhAk| dashamI meti rasatAm sanakAde rivAdhikAm || 74|| rati rdevAdiviShayA vyabhichArI tathorjitaH| bhAvaH prokto raso neti yaduktaM rasakovidaiH || 75|| devAntareShu jIvatvAt parAnandAprakAshanAt| tadyojyaM paramAnandarUpe na paramAtmani || 76|| kAntAdiviShayA vA ye rasAdyA statra nedR^isham| rasatvaM puShyate pUrNasukhAsparshitvakAraNAt || 77|| paripUrNarasA kShudrarasebhyo bhagavadratiH| khadyotebhya ivAdityaprabheva balavattarA || 78|| krodhashokabhayAdInAM sAkShAtsukhavirodhinAm| rasatvamabhyupagataM tathA.anubhavamAtrataH || 79|| ihAnubhavasiddhe.api sahasraguNito rasaH| jaDeneva tvayA kasmAdakasmA dapalapyate || 80|| iti shrI paramahaMsa parivrAjakAchArya shrImadhusUdanasarasvatI virachite bhagavadbhaktirasAyane bhaktivisheShapratipAdako nAma dvitIyollAsassamAptaH || \medskip\hrule\medskip tR^itIyollAsaH || nanu keyaM raso nAma kinniShTho vA bhavedasau| asya pratyAyakaH ko vA pratIti rapi kIdR^ishI || 1|| vibhAvai ranubhAvaishcha vyabhichAribhi rapyuta| sthAyIbhAvaH sukhatvena vyajyamAno rasaH smR^itaH || 2|| sukha syAtmasvarUpatvA ttadAdhAro na vidyate| tadvya~njikAyA vR^itte stu samAjikamanaH prati || 3|| kAvyArthaniShThA ratyAdyAH sthAyinaH santi laukikAH| tadboddhR^iniShThA stvapare tatsamA a pyalaukikAH || 4|| bodhyaniShThA yathAsvante sukhaduHkhAdi hetavaH| boddhR^iniShThAstu sarve.api sukhamAtraikahetavaH || 5|| ato na karuNAdInAM rasatvaM pratihanyate| bhAvAnAM boddhR^iniShThAnAM duHkhAhetutvanishchayAt || 6|| tatra laukikaratyAdeH kAraNaM laukikaM tu yat| kAvyopadarshitaM tattu vibhAva iti kathyate || 7|| laukikasyaiva ratyAde rloke yatkArya mIkShitam| kavyopadarshitaM tat syA danubhAvapadAspadam || 8|| laukikasyaiva ratyAde rye bhAvAH sahakAriNaH| kavyopadarshitA ste tu kathyante vyabhichAriNaH || 9|| alaukikasya ratyAdeH sAmAjikanivAsinaH| udbodhe kAraNaM j~neyaM traya meta tsamuchchitam || 10|| j~nAtasya parasambandhA danye sAdhAraNAtmanA| alaukikaM bodhayanti bhAvaM bhAvA strayo.apyamI || 11|| bhAva tritaya saMsR^iShTa sthAyibhAvAvagAhinI| samUhAlambanAtmaikA jAyate sAttvikI matiH || 12|| sA.anantarakShaNe.avashyaM vyanakti sukha muttamam| tadrasaH kechi dAchAryA stA meva tu rasaM viduH || 13|| teShAM pratyekavij~nAnaM kAraNatvena tai rmatam| sthAyIbhAvo rasa iti prayoga stUpachArataH || 14|| eva mavyavadhAnena kramo yasmAnna lakShyate| asaMlakShyakramavya~NgyaM dhvaniM tasmA dimaM viduH || 15|| vyavadhAnA tkramo lakShyo vastvala~NkArayo rdhvanau| lakShyavya~NgyakramaM tasmAd dhvani metaM prachakShate || 16|| rasa bhAva tadAbhAsa bhAvashAntyAdi rakramaH| anantarakShaNe yasmAd vyajyate.avashya meva saH || 17|| shrutiduShTAdayo doShA ye rasapratibandhakAH| tadabhAvo.api sAmAgryAM niviShTo.aniShTahAnikR^it || 18|| yA rItayo ye cha guNA stajj~nAna mapi kAraNam| ala~NkArAshcha vij~nAtA bhavanti paripoShakAH || 19|| guNAla~NkArarItInAM bhAvAnAM cha nivedakaH| tasya pratyAyakaH shabdo vR^ittyA vya~njanarUpayA || 20|| vR^ittiH kAryA.aparokShA.asya shabdasya sukhagarbhiNI| dashama stva ma sItyAdi vAkyotthamativR^ittivat || 21|| nityaM sukha mabhivyaktaM "raso vai sa" iti shruteH| pratItiH svaprakAshasya nirvikalpasukhAtmikA || 22|| kAryaj~nApyAdi vaidharmyaM yattu kaishchi nnirUpitam| ta da pyetena mArgeNa yojyaM shAstrAvirodhataH || 23|| paramAnanda Atmaiva rasa ityAhu rAgamAH| shabdata stadabhivyakti prakAro.ayaM pradarshitaH || 24|| arthavAdAdhikaraNe navashailAdivarNanam| shrotR^iINAm sukhamAtrArtha miti bhaTTai rudAhR^itam || 25|| kAryAnvitatvavAde.api na virodho.asti kashchana| yasmAt kR^itIpsitatvena kAryaM sukha ma pIShyate || 26|| alaukika niyoge tu na ki~nchi nmAna mIkShate| loke vAchAM cha sarveShAM tatparatvaM na yujyate || 27|| prayojanava daj~nAta j~nApakatvaM cha mAnatA| shabdasya kAryaparatA tvAchAryai reva khaNDitA || 28|| devatAdhikR^itinyAyAt padai ranya parai rapi| prayojanava daj~nAtA bAdhitArthamati rbhavet || 29|| tasmA danyaparatve vA svAtaMtrye vA padAni naH| vya~njayanti parAnandaM sahakAryAnurUpataH || 30|| iti shrImatparamahaMsa parivrAjakAchArya shrImadhusUdanasarasvatI virachite shrI bhagavadbhaktirasAyane bhaktirasapratipAdako nAma tR^itIyollAsassamAptaH || sarvaM sampUrNam || ## Encoded and proofread by D.V.N.Sarma hyd1 underscore narayana at sancharnet.in \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} {\rm http://sanskritdocuments.org} \end{document}