%@@1 % File name : yajnikibhaashhya.itx %-------------------------------------------- % Text title : krishna-yajurvede taittiriya-aranyake yaaj~nikyupanishhadvivaraNam.h % Author : shriipurushhottamaanandatiirtha % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism % Description/comments : krishna-yajurvede taittiriya-aranyake % Transliterated by : Wim en Esther (wkl-evdk@knoware.nl) upaniShad text by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com % Proofread by : Wim en Esther (wkl-evdk@knoware.nl) % Latest update : April 5, 2004 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % http://sanskrit.bhaarat.com See the document project %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{..Yajnikyupanishad Vivarana, commentary ..}## \itxtitle{.. yaaj~nikyupanishhadvivaraNam ..}##\endtitles ## taittiriiyopanishhadi yaaj~nikyupanishhadvivaraNam.h shriipurushhottamaanandatiirthavirachitam.h \medskip shriiraamaM kaashikaakaantaM sha.nkaraachaaryamuttamam.h | sureshaM vaartikaachaaryaM naumi vidyaaguruunapi || 1|| brahmaamR^itaprachurasha.nkararasyaraajadraamaayaNaamR^itarasaj~narasaj~navij~naan.h | shvaHshreyasapradakR^ipaanilayaan.h praNaumi shvaHshreyasaaya mahate shivaraamatiirthaan.h || 2|| vaaruNyupanishhadyuktaa brahmavidyaa sasaadhanaa | yaaj~nikyaaM khilaruupayaaM sarvasheshho vidhiiyate || 3|| bR^ihadaaraNyake yadvatsaptamaashhTamayormatam.h | khilakaaNDatvamatraapi yaaj~nikyaastadvadishhyate || 4|| vaktavyamavashishhTaM yatkarmakaaNDaadishhu trishhu | tatsarvamuchyate yatra tasya syaatkhilakaaNDataa || 5|| ambhasya paara ityaadau brahmatattvaM samiiritam.h | upaastiruktaadityo vaa eshha ityaadike hareH || 6|| karmaaNyuktaani bhuurannamityaadau tatra karmaNaam.h | vaahulyaadyaaj~nikiityeshhaa nanu chopanishhatkatham.h || 7|| aadau brahmoktito.ante syaattaddhiihetuuktitashcha saa | aadaaviti | anta iti\; ante cha brahmaj~naanasaadhanokteH, saa\; upanishhadbhavatiityarthaH || ambhasya paare bhuvanasya madhye naakasya pR^ishhThe mahato mahiiyaan.h | shukreNa jyotii{\m+}shhi samanupravishhTaH prajaapatishcharati garbhe antaH || ##1.1## aadaavaadyaanuvaakasya brahmatattvaavabodhikaaH || 8|| R^ichaH kaashchana tatraishhaa prathamaa saMpravartate | jalasya paratiire yo lokaalokaadiko mahaan.h || 9|| yaH pR^ithivyaadilokasya madhye mervaadiko mahaan.h | svargalokasya pR^ishhThe yo brahmalokaadiko mahaan.h || 10|| tato.apyasmaatsamantaachcha maheshaH syaanmahattaraH | anupravishhTashchetaa.nsi jiivachaitanyaruupataH || 11|| garbhe brahmaaNDaruupe.antarviraaD.h{}ruupo.avatishhThate | maayayaa vyaapako.apiisho brahmaaNDastho viraaT.h{}tayaa || 12|| deheshhu jiivaruupeNa sthita ityartha iiritaH | ##editor:## jalasya\; samudrajalatyetyarthaH | viraaT.h{}tayaa\; viraaD.h{}ruupeNetyarthaH | agnirmuurdhaa chakShushhiiti viraaD.h{}ruupaM cha muNDake || 13|| agniH prakaashasa.nyukto dyuloko.atraabhidhiiyate | ##editor:## iti muNDake kathitamityarthaH | yasminnida{\m+} saM cha vi chaiti sarva.n yasmin.h devaa adhivishve nishheduH | tadeva bhuutaM tadu bhavyamaa ida.n tadakShare parame vyoman.h || ##1.2## sameti cha vyetichedaM yasminnavyaakR^ite jagat.h || 14|| samutpannaM sa.ngataM syaatsR^ishhTakaale.atha sa.nhR^itau | viliinaM vigataM cha syaadyasminnavyaakR^ite.adhike || 15|| adhishabdo.adhikaaryaH syaadadhikaa iti yujyate | devaa hiraNyagarbhaadyaa nishhedurnitaraaM shritaaH || 16|| tadevaavyaakR^itaM bhuutamatiitaM jagaduchyate | bhavishhyadvartamaanaM cha tadevaasiididaM jagat.h || 17|| aasiidarthaka aakaaro yadvaashcharyasya vaachakaH | tadapyavyaakR^itaM nitye samutkR^ishhTe paraatmani || 18|| shrutau shaM cheti paaThe sukhamapi praapnotiityarthaH | vyatyayena vaa samiti drashhTavyam.h | yenaavR^itaM khaM cha divaM mahii cha yenaadityastapati tejasaa bhraajasaa cha | yamantaH samudre kavayo vayanti yadakShare parame prajaaH || ##1.3## puurvamavyaakR^itaM proktaM parabrahmasamaashritam.h | tenopahitachaitanyaM jagaddheturihochyate || 19|| yenaantarikShalokashcha dyuloko vyaapta uchyate | bhuulokashcha chakaaraabhyaaM dehaastallokavaasinaH || 20|| tapatyanugR^ihiitaH san.h yeneshenaakhilaM jagat.h | sviiyabhaasvararuupeNa kurute saMprakaashitam.h || 21|| rashmilakShaNadiiptyaa cha sa.ntaptaM kurute raviH | tattvaj~na jagato madhye tantuuniva vayanti yam.h || 22|| yathaa paTasvaruupe cha tantavo.anugataastathaa | jagatyanugataM brahma sadaa pashyanti suurayaH || 23|| tadbrahma nitye parame svasmin.h sthitvaa sR^ijetprajaaH | svaruupe.avasthitishchaasya sve mahimniiti sa.nshrutaa || 24|| aadhaaraantararaahityaM bhavetsvasminnavasthitaH | yataH prasuutaa jagataH prasuutii toyena jiivaan.h vyachasarja bhuumyaam.h | yadoshhadhiibhiH purushhaan.h pashuu{\m+}shcha vivesha bhuutaani charaacharaaNi || ##1.4## puurvamavyaakR^itopaadhi yachchaitanyaM samiiritam.h || 25|| jagatkaaraNataa tasya mantre.asmin.h saMprapa~nchyate | yasmaatprasuutirjagato.avyaakR^itopahitaatmanaH || 26|| prasuutaa saMpravR^ittaa syaadiikaarashchhaandasaH shrutau | tatpa~nchabhuutairasR^ijad.h dehaan.h bhuumyaaM naraadikaan.h || 27|| ##editor:## vyachasarjeti paaThe.api vyasasarjetyeva vij~neyam.h | visheshheNaasR^ijadityarthaH | yad.h briihyaadyupalakShyaannaM bhuutvaa dehaa.nshcharaacharaan.h | vivesha narapashchaadiin.h vR^ikShaadau vR^ishhTiruupataH || 28|| pravesho.abhyupagantavyastenedaM paalitaM jagat.h | ##editor:## shrutaavapekShitaM puurayati\-\-\-teneti | chaitanyenetyarthaH | shrutisthabhuutaaniityasya vyaakhyaa dehaaniti | ataH paraM naanyadaNiiyasa{\m+} hi paraatparaM yanmahato mahaantam.h | yadekamavyaktamanantaruupa.n vishvaM puraaNaM tamasaH parastaat.h || ##1.5## niruupyate.atra shuddhaM tatkaaraNatvopalakShitam.h || 29|| hiraNyagarbhaadyutkR^ishhTaadyadvastuutkR^ishhTamuchyate | mahato gaganaaderyanmahaantaM mahadiiritam.h || 30|| sajaatiiyaadirahitamindriyaaderagocharam.h || aparichchhinnaruupaM cha samastajagadaatmakam.h || 31|| anaadisiddhaM tamasaH pR^ithagyadvastu vartate | ato.anyatparamutkR^ishhTamatidurlakShyavastu na || 32|| ##editor:## na, naastiityarthaH | tadevartaM tadu satyamaahustadeva brahma paramaM kaviinaam.h | ishhTaapuurtaM bahudhaa jaataM jaayamaana.n vishvaM bibharti bhuvanasya naabhiH || ##1.6## samastajagadaatmatvamuktaM yattatprapa~nchyate | yachchintanaM yathaavastu tadR^itaM parikiirtitam.h || 33|| vaachaa taduktiH satyaM syaadbhaved.hbrahmaiva tad.h dvayam.h | vibudhaanaaM paraM shreshhThaM pramaaNatvena satkR^itam.h || 34|| brahma vedaatmakaM vastu tadeva brahma kiirtitam.h | yaagaadi vaidikaM smaartaM vaapiikuupaadi karma cha || 35|| brahmaiva lokasyaadhaaro dadhaati sakalaM jagat.h | ato.adhishhThaanaruupaM syaadaadheyaM sakalaM jagat.h || 36|| ##editor:## bhuvanasya naabhirityasyaarthamaaha\-\-\-lokasyaadhaara iti | bahudhetyaadi bibhartiityantasyaarthamaaha\-\-\-dadhaatiiti | dhatta ityarthaH | tadevaagnistadvaayustatsuuryastadu chandramaaH | tadeva shukramamR^itaM tadbrahma tadaapaH sa prajaapatiH || ##1.7## tadevaagnyaadikaM shukraM nakShatraadyamR^itaM sudhaa | hiraNyagarbhabrahmaapi tadeva parikiirtitam.h || 37|| aapaH pa~nchaapi bhuutaani viraaDaakhyaprajaapatiH | tadeva tadadhishhThaanaM brahmaiva parikiirtyate || 38|| avidyaadR^ishhTito yadyadbhaati naanaavidhaM jagat.h | vidyaaddashhTyaa samastaM tadbrahmaivaakhaNDamuchyate || 39|| ##editor:## tadevaagnirityadi chandramaa ityantasyaathamaaha\-\-\-tadeveti | brahmaivetyarthaH | shukraamR^itapadayorarthamaaha\-\-\- shukramityaadisudhetyantena | shukraM diipyamaanamiti vaachyaarthaH || sarve nimeshhaa jaj~nire vidyutaH purushhaadadhi | kalaa muhuurtaaH kaashhThaashchaahoraatraashcha sarvashaH || ardhamaasaa maasaa R^itavaH sa.nvatsarashcha kalpantaam.h | sa aapaH pradudhe ubhe ime antarikShaM chaapi suvaH || ##footnote##atho suvaH iteva praayikaH paaThaH ##1.8, 1.9## ## i.v. says antarikShamatho instead ## \- prakR^itiH purushhashchaiva nityau kaalashcha sattama | \- iti kalasya nityatvaad.h brahmataasya na hiiti chet.h || 40|| avidyaadR^ishhTivishhayaM puraaNavachanaM hi tat.h | vidyaadR^ishhTyaa tu kaalasya brahmaruupatvamishhyate || 41|| ityabhipretya tasyaapi tasmaadutpattiruchyate | nimirvasati yeshhvakShNaH pakShmapaateshhu te smR^itaaH || 42|| nimishhaa nimishhaa eva nimeshhaaH parikiirtitaaH | ##editor:## nimirnaama janakasya puurvaja aadyo mithileshvara aasiidityupanishhadi vartate | sa devavaraprasaadaat.h pakShmapaateshhu tishhThatiiti j~neyam.h | pakShmapaatapramaaNo.ayaM kaalo nimishhashabditaH || 43|| te svaprakaashaatsaMpuurNaatpareshaadadhijaj~nire | nimeshhebhyo.adhikaaH kaashhThaaH kalaastaabhyo.adhikaa mataaH || 44|| ashhTaadasha nimeshhaastu kaashhThaa ityaadikasmR^iteH | chakaaraabhyaamanuktasya lavaaderapi sa.ngrahaH || 45|| tachcha sarvasha ityuktyaa vispashhTaM parikiirtitam.h | lavatruTyaadikaaH sarve samutpannaaH paraatmanaH || 46|| naliniipatrasa.nhatyaaM suukShmasuuchyaa vibhedane | dale dule tu jaH kaalaH sa kaalo lavavaachakaH || 47|| lavaistruTiH syaat.h tri.nshadbhirityaadyuktaM maniishhibhiH | pakShamaasaadayaH sarve maheshaadadhijaj~nire || 48|| sa.nvatsaro maheshaanaatkalpataaM prabhavaadikaH | samutpanno.ata evaayaM samarthaH svaprayojane || 49|| ##editor:## kalpantaamiti paaThe.api sarve kaalavisheshhaaH svasvaprayojanasamarthaa iti yojyam.h | sa kaalopahitastattatkaalauchityena dugdhavaan.h | jalopalakShitaaM pR^ithviiM praaNinaamabhikaaN^kShitam.h || 50|| bhogyaM saMpaadayaamaasa pR^ithivyaaM parameshvaraH | ##editor:## sa aapaH pradugha ityasya taatparyamaaha\-\-\-praaNinaamityaadinaa | antarikShaM suvaH svargamapi cheme ubhe api || 51|| pradughe sthaanayorbhogyaM tayorajanayatprabhuH | ##editor:## apicheti athoshabdaarthaH | nainamuurdhvaM na tirya~nchaM na madhye parijagrabhat.h | na tasyeshe kashchana tasya naama mahadyashaH na sa.ndR^ishe tishhThati ruupamasya na chakShushhaa pashyati kashchanainam.h | hR^idaa maniishaa manasaabhikL^ipto ya enaM viduramR^itaaste bhavanti || ##1.10, 1.11 /1## kaalaadisarvahetutvaatsarvatraanugatatvataH || 52|| kuto na gR^ihyate sarvairiti chettanna yujyate | uurdhvaadyaakaararaahityaadruupaaderapyabhaavataH || 53|| purushhaH kashchidapyenaM na gR^ihNaatyuurdhvataakR^itim.h | tiryagaakaarayuktaM vaa kvachinmadhye sthitaM cha vaa || 54|| tasyaatmano na ko.apiishe neshhTa ityartha iiritaH | mama grahaNasiddhyarthaM tvamiidR^igruupavaan.h bhava || 55|| iti taM paramaatmaanaM niyantu na hi shaknuyaat.h | ata evaatmano naama mahadyasha iti sthitam.h || 56|| atisvaatantryatastasya yashamo.abhyadhikatvataH | na dR^ishhTavishhaye ruupaM tishhThatyasya paraatmanaH || 57|| kushalo.api pumaan.h kashchichchakShushhaa taM na pashyati | kathaM brahmaavabodhaH syaaditi chedabhidhiiyate || 58|| laukikaarthamanovR^ittiiryadiishhTe tena chetasaa | nishchito hR^idayasthena paramaatmaa bhavedayam.h || 59|| mano hi yogayuktaM sadvR^ittiiraNyaa niyachchhati | tenaikaagreNa manasaa paramaatmaanubhuuyate || 60|| ekaagramanasainaM ye saakShaatkurvanti te naraaH | dehaatpraaNavinishhkraantirmaraNaM tadvivarjitaaH || 61|| adbhyaH saMbhuuto hiraNyagarbha ityashhTau || ##1.11 /2## uktaartasya dR^iDhatvaaya pradeshaantaravartinaH | mantraanudaaharatyadbhyaH saMbhuuta iti vaakyataH || 62|| adbhyaH saMbhuuta ityetatpratiikagrahaNaM kR^itam.h | pradarshanaarthaM kR^itsnasyaanuvaakasyeti vaakyataH || 63|| tatraanuvaake proktaM hi ya evamiti vaakyataH | maraNena vihiinatvaM brahmavij~naanashaalinaH || 64|| ##editor:## \- ya enaM vidvaanamR^ita iha bhavati \- iti vaakyenetyarthaH | hiraNyagarbha ityaadyaa R^icho.ashhTau yaaH samiiritaaH | sa.nhitaayaaM chaturthe hi kaaNDe tvaadyaprapaaThake || 65|| aatmopalakShakatvena suutraaderabhidhaanataH | taa apyatropayuktaaH syurityevamavagamyataam.h || 66|| ##editor:## prapaaThake yaa uttaasta apyatropayuktaaH | tatra hetuH , aatmetyaadiH || eshha hi devaH pradisho.anu sarvaaH puurvo hi jaataH sa u garbhe antaH | sa vijaayamaanaH sa janishhyamaaNaH pratyaN^mukhaastishhThati vishvatomukhaH || vishvatashchakShuruta vishvato mukho vishvato hasta uta vishvataspaat.h | saM baahubhyaaM namati saM patatrairdyaavaapR^ithivii janayan.h deva ekaH || ##1.12, 1.13 ## yathaa hiraNyagarbhaadyaaH paramaatmopalakShakaaH | tathaa jagadviraaT.h chainamaatmaanamupalakShayet.h || 67|| eshha svayaMprakaashaatmaa praachyaadyaaH sakalaa dishaH | anupravishya sthitavaan.h prasiddhaM hi praveshanam.h || 68|| hiraNyagarbharuupatvaatpuurvotpannaH sa eva hi | brahmaaNDaruupagarbhasya madhye.asaaveva vartate || 69|| pratyaDN^annamayaadibhyo.apyaantaraH sa maheshvaraH | mukhaa mukhyasya dehaaderadhyakShatvena so.achyutaH || 70|| ruupaadibuddhidvaaraaNi chakShuraadiini sarvataH | yasyaasau taadR^ishastishhThatyadhishhThaanatayaasya cha || ##editor:## asya\; jagata ityarthaH | brahmaaNDadehavattvena sarvadehaatmahatvataH | tadakShyaadiyutatvaatsa vishvatashchakShuraadinaam.h || 72|| dharmaadharmaakhyabaahubhyaaM sarvaM sa.nnamatiishvaraH | vashii karoti sarvaM cha jagadityartha iiritaH || 73|| patatraiH patayishhNutvaanmahaabhuutaishcha pa~nchabhiH | sarvaM sa.nnamatiishaano jagadutpaadayatyayam.h ||74|| evaM devaH svaprakaasho dyaavaabhuumyaadikaM prabhuH | utpaadaya~njagatkR^itsnameka evaavatishhThate || 75|| venastatpashyan.h vishvaa bhuvanaani vidvaan.h yatra vishvaM bhavatyekaniiDam.h | yasminnida{\m+}saM cha vi chaika{\m+}sa otaH protashcha vibhuH prajaasu || pra tadvoche amR^itaM nu vidvaan.h gandharvo naama nihitaM guhaasu | triiNi padaa nihitaa guhaasu yastadveda savituH pitaa sat.h || ##1.14, 1.15## shraddhaaprakarshhamukte.arthe kartuM mantradvayena cha | sa.ndarshayati vR^ittaantaM gandharvasya shrutiH svayam.h || 76|| jagatsamastaM yatraatmanyekaniiDaM bhavatyadaH | ekatvena sthitiM gachchhattadaatmyaM pratipadyate || 77|| tadvastvanubhavan.h saakShaatsarvaaNi bhuvanaani cha | vidvaanyo vartate jaanannatmatvenaakhilaM jagat.h || 78|| aatmasaakShaatkR^itau sarvaM tadruupamiti bhaati hi | sa venasa.nj~no gandharvaH sarveshhaaM buddhishhu sthitam.h || 79|| amR^itaM naasharahitaM tadvastu svaanubhuutitaH | vidhvaan.h pravoche shishhyebhyaH provaacha khalu saadaram.h || 80|| ##editor:## svaanubhavena vidvaanityarthaH | nushabdaarthaH khalviti | venena dR^ishhTe yasmi.nshcha paramaatmaani vastuni | idaM sarvaM samutpannaM viliinaM cha bhavejjagat.h || 81|| ekamadvayatattvaatmaa sa vyaapii sanmaheshvaraH | diirghatantuvadotaH syaatprajaasu sakalaasvapi || 82|| protastiryaktantavachcha sarvatraivaavatishhTate | jaagratsvapnaadiruupaaNi triiNi sthaanaani buddhishhu || 83|| sthitaani yastu gandharvastadadhishhThaanamiishvaram.h | vijaanaati sa gandharvo bhavati svapituH pitaa || 84|| brahmaj~no brahmaruupeNa jagadutpaadakatvataH | bhavatyutpaadakasyaapi svayamutpaadakaH pituH || 85|| yastaa vijaanaatsavituH pitaa saditi hi shrutiH | ##editor:## taditi ## ; ## jaagaraadyadhishhTaanamityarthaH || sa no bandhurjanitaa sa vidhaataa dhaamaani veda bhuvanaani vishvaa | yatra devaa amR^itamaanashaanaastR^itiiye dhaamaanyabhyairayanta || pari dyaavaapR^ithivii yanti sadyaH pari lokaan.h pari dishaH pari suvaH | R^itasya tantuM vitataM vichR^itya tadapashyat tadabhavatprajaasu || ##1.16, 1.17## vyavahaaradashaayaaM cha sarvapraaNyupakaaritaa || 86|| taddarshimuktidatvaM cha mantraabhyaaM tasya kathyate | sa no bandhuH svapuNyena hitakR^ittavaanmaheshvaraH || 87|| janitaa sarvahetutvaat.h sa nirmaataakhilasya san.h | sarvaanuchchaavachaa.Nllokaa.nsteshhu sthaanaani yaani cha || 88|| yogyaani devataadiinaa.ntaani jaataani sarvadR^ik.h | yatra tR^itiiye svargaakhye devaa indraadayo.amR^itam.h || 89|| pibantaH praaptavantashcha sviiyasthaanaani sarvataH | tatsamastaM viditvaayaM tattatkarmaanusaarataH || 90|| phalaM prayachchhatiityartho mantrasyaasya prakiirtitaH | ye syurmumukShavaste tu brahmatattvaarthvedinaH || 91|| dyaavaabhuumiidvayaM sadyaH parito vyaapnuvanti cha | antarikShaadikaa.NllokaanpraachyaadyaaH sakalaa dishaH || 92|| svargalokaM cha parito yanti sarvaatmakatvataH | satyasya brahmaNastantumavichchhedena sa.nsthitam.h || 93|| visthiirNaM syaadyathaa shaastraannishchitya gurutashcha tat.h | yaH saakShaatkR^itavaan.h brahma sa prajaasvabhavachcha tat.h || 94|| shrutyantaraM brahma veda brahmaeva bhavatiiti hi | pariitya lokaan.h pariitya bhuutaani pariitya sarvaaH pradisho dishashcha | prajaapatiH prathamajaa R^itasyaatmanaatmaanamabhisaMbabhuuva || ##1.18## ambhasyetyaadinaa proktaa brahmavidyaa nigamyate || 95|| satyasya brahmaNo hyaadyakaaryaruupaM prajaapatiH | hiraNyagarbho bhuuraadiin.h lokaandevanaraadikaan.h || 96|| dehaanpariitya vidishaH praachyaadikadisho.api cha | sarvato vyaapya samaye sR^ishhTeH sR^ishhTvaakhilaM jagat.h || 97|| sthitikaale cha rakShitvaa satyaadyaatmaanamaaptavaan.h | aatmanaa svasvaruupeNa tadgocharavibodhataH || 98|| sadasaspatimadbhutaM priyamindrasya kaamyam.h | saniM medhaamayaasishham.h || ##1.19## praarthyate brahmalaabhaarthamantaryaamii maheshvaraH | siidatyasmi~njagatsarvamityavyaakR^itamuchyate || 99|| sadaHshabdena tasyaayaM patiH paalayitaa smR^itaH | antaryaamii tamiishaanaM praaptavaanasmyayaasishham.h || 100|| shiighraM saMpraapnavaaniiti matvaa bhuutaarthakiirtatam.h | ## possibly kiirtitam.h? ## ##editor:## iti matvaa \; iti vivakShayetyarthaH | achintyachitrajagato.anaayaasena kR^itatvataH || 101|| aashcharyaruupamindrasya devaraajasya cha priyam.h | kadaa lapsye.ahamityevamindro.apyaashaasti hiishvaram.h || 102|| sarvairanyairapekShyaM cha saniM karmaphalaatmakam.h | kriyaaphalapradaataaraM shrutaadhiitasya dhaaraNe || 103|| shaktiM medhaaM prayachchhantamityadhyaahR^itirishhyate | uddiipyasva jaatavedo.apaghnanniR^itiM mama | pashuu{\m+}shcha mahyamamaavaha jiivanaM cha disho disha || ## 1.20## vahnyupaadhirmaheshaanaH praarthyate.abhiishhTalabdhaye || 104|| jaate praaNishariire yo jaaTharaagnisvaruupataH | vidyate tishhThatiityevaM jaatavedaaH sa uchyate || 105|| utpannaanyajamaanaanvaa phaladaanaaya chetasi | vinishchinoti vettiiti jaatavedaaH prakiirtitaH || 106|| jaatavedaH prakarshheNa diipyasvaanugrahaaya me | mamaanishhTaM prakurvaaNaaM nirR^itiM paapadevataam.h || 107|| vinaashayanvinaashyaitaaM pashuunmahyaM gavaadikaan.h | jiivanaM cha chakaarabhyaaM bhogyajaatamasheshhataH || 108|| saMpaadaya nivaasaarthaM dishaH praachyaadidiggataan.h | nivaasaan.h disha dehiiti mantraarthaH parikiirtitaH || 109|| maa no hi{\m+}siijjaatavedo gaamashvaM purushhaM jagat.h | abibhradagna aagahi shriyaa maa paripaataya || ##1.21## saMpaaditagavaadiinaaM praarthyate.atraavinaashanam.h | he jaatavedo gaamashvaM tvatprasaadaagdavaadikam.h || 110|| maamakiinaM cha maa hi.nsiinmaa naashayatu nirR^itiH | jagachchhabdaagdavaadyanyagR^ihakShetraadikiirtitam.h || 111|| agne.asmadaparaadhaM tvaM manasyasthaapayanprabho | aagachchhaanugraharthaM me shriyaa maa paripaataya || 112|| dhanadhaanyasamR^iddhyaa maaM sarvataH praapayeshvara | purushhasya vidmahe sahasraakShasya mahaadevasya dhiimahi | tanno rudraH prachodayaat.h || ##1.22## itaH paraM teshhu teshhu desheshhvativilakShaNaH || 113|| shritipaaThastatra puurvairdraaviDaH paaTha aadR^itaH | tasmaattadanusaareNa shrutivyaakhyaadhunochyate || 114|| jaayatriishhaTkato devaaH praarthyante j~naanahetavaH | vishvaruupadharo rudra\?H praarthyate tatra chaaditaH || 115|| vishvatashchakShurityuktaH sahasraakSho viraaT.h pumaan.h | tasya svaruupaM devasya jaaniimahi labhemahi || 116|| tadarthaM tasya devasya ruupaM dhyaayema dhiimahi | tasmin.h dhyaane viraaD.h rudro no.asman.h prerayatu prabhuH || 117|| ##editor:## \- bibhraddorbhiH kuThaaraM sR^igamabhayavarau suprasanno maheshaH \- ityaadyaagamaprasiddhamuurtidharaM maheshaM praartayate\-\-\- tatpurushhaaya vidmahe mahaadevaaya dhiimahi | tanno rudraH prachodayaat.h ## 1.23## tamaagameshhu prathitaM purushhaakR^itimiishvaram.h | jaaniimahi mahaadevaM dhyaayema satataM vayam.h || 118|| prachodayatu no rudrastasmin.h dhyaane nirantaram.h | ##editor:## \- biijaapuuragadekShukaarmuka\-\-\- ityaadyaagamaprasiddhamuurtidharaM vinaayakaM praarthayate tatpurushhaaya vidmahe vakratuNDaaya dhiimahi | tanno dantiH prachodayaat.h ## 1.24## jagatulyamukhatvena diirghatuNDasya vakrataa || 119|| yo ratnakalashastasya dhaaraNaayeti manyataam.h | dantirmahaadantayukta ityarthaH parikiirtitaH || 120|| ##editor:## puraaNaadiprasiddhaM pakShiraajamuurtidharaM devaM praarthayate\-\-\- tatpurushhaaya vidmahe suvarNapakShaaya dhiimahi | tanno garuDaH prachodayaat.h || ##editor:## spashhTaarthatvena mantrasya na vyaakhyaa vaarttikaatmikaa | \- hemaprakhyaamindukhaNDaattamaulim.h \-## (##prapa~nchasaaraH 14\-23) ityaadyaagamaprasiddhamuurtidharaaM durgaaM praarthayate\-\-\- kaatyaayanaaya vidmahe kanyaakumaari dhiimahi | tanno durgiH prachodayaat.h || ##1.33## kaatyaH kR^ittiM vasta iti shriirudraH parikiirtitaH || 121|| sa eva yasyaa ayanamadhishhThaanaM tathochyate | kumaarii kutsitaarishhTamaarikaa parikiirtitaa || 122|| kanyaa cha kamaniiyaasau kumaarii cha tathoditaa | durgirdurgaiva liN^gaadervyatyayashchhaandaso bhavet.h || 123|| \- akorddiipyatkiriiTaanvitamakaralasatkuNDakam.h\- ityaadyaagamaprasiddhamuurtidharaM devaM praarthayate\-\-\- naaraayaNaaya vidmahe vaasudevaaya dhiimahi | tanno vishhNuH prachodayaat.h ##1.29!## naarshabditamukhyaapo yasya vishhNoH samaashrayaH | samudrajalasa.nvaasii sa naaraayaNa uchyate || 124|| vasudevaadabhivyaktaH so.avataravisheshhataH | paramabrahmaruupeNa vyaapitvaadvishhNuruchyate || 125|| japyaa etaashcha gaayatryo devataadhyaanapuurvakam.h | antaHkaraNashuddhyarthaM sadaa suuribhiraadaraat.h || 126|| ##footnote## itaH paraM sahasraparamaa devii ityaarabhya pa~nchamaanuvaakaparyantaM granthakR^itaa na vivR^itam.h | iti prathamo.anuvaakaH yashchhandasaamR^ishhabho vishvaruupashchhandobhyashchandaa{\m+}syaavivesha | sataa{\m+}shikyaH provaachopanishhadindro jyeshhTha indriyaaya R^ishhibhyo namo devebhyaH svadhaa pitR^ibhyo bhuurbhuvaH suvarom.h || ##8.1## ## i.v. says ##bhuurbhuvassuvashchhanda om.h ## at the end ## sarvavedaantalaabhaaya japyo mantra udiiryate | vedaanaaM praNavaH shreshhTho yaH sarvajagadaatmakaH || 127|| praadurbhuutaH sa vedebhyaH pratibhaataH prajaapateH | vedasaaratayetyarthaH praviveshaH punashcha saH || 128|| gaayatryaadiini mantreshhu prayojyastadyuteshhu hi | mantreshhviti \; chhandobhiruupalakShiteshhu prayoktavyaH | taduktaM prapa~nchasaare\-\-\- \- asya tu vedaaditvaat.h sarvamanuunaaM prayujyate hyaadau \- (19\-35) iti || sataaM shikyaH karmabhishchopaasakairj~naanashaalibhiH || 129|| praaptaM shakyaH kaaraNatvaajjyeshhThaH prathama uchyate | indraH praNavavaachyaatmaa paramaishcharyasa.nyutaH || 130|| R^isayo.antarmukhaasteshhaaM j~naanasaamarthyasiddhaye | brahmavidyaaM jagau tasmaatpratibandhanivR^ittaye || 131|| manaskaromi devebhyaH pitR^ibhyashchaahamaadaraat.h | bhuurbhuvaH suvaro.nvedaa.nstrilokasthaanavaapnuyaam.h || 132|| ata eva paThantyanye chhanda omiti maanavaaH | ##editor:## bhuurbhuvaH suvashchhanda omityarthaH || iti shhashhTho.anuvaakaH ## book doesn't mention 2-5 ## namo brahmaNe dhaaraNaM me astvaniraakaraNaM dhaarayitaa bhuuyaasa.n karNayoH shrutaM maa chyoDhvaM mamaamushhya om.h || ##9.1## ## i.v. says ##\-chyoDhaM\- avaaptavedaavismR^ityai japyamantra udiiryate || 133|| mano.astu sarvajagataaM hetave paramaatmane | granthasya cha tadarthasya dhaaraNaM me.astu chetasi || 134|| aniraakaraNaM naamaavismR^itiH saa yathaa bhavet.h | tathaa dhaarayitaahaM syaaM parameshhThiprasaadataH || 135|| evaM praarthayamaanasya karNayoryachchhrutaM mama | avinaashaaya tatsarvaM praapnuyaaM sthiradhaaraNam.h || 136|| iti saptamo.anuvaakaH R^itaM tapaH satyaM tapaH shrutaM tapaH shaantaM tapo daanaM tapo yaj~na.stapo bhuurbhuvaH suvarbrahmaitadupaassvaitattapaH || ##10## ## i.v. quotes ##\-R^itam ... shaantaM tapo damastapaH shamastapo daanaM tapo yaj~naM tapo bhuurbhuvaH ...\- aikaagyulakShaNaM yatsyaattapo vij~naanasaadhanam.h | tattapaHpraaptaye japyo mantro.ayamadhunochyate || 137|| R^itaM vedaarthabodhaaya miimaa.nsaashravaNaM matam.h | ##editor:## miimaa.nsayoH shravaNamityarthaH | indriyoparatiH shaantiH shaantishabdena kiirtyate || 138|| svasvatyaagaH parasvatvaapattyanto daanamuchyate | ##editor:## aapattiiti \; aapaadanaparyanta ityarthaH | agnihotraadiko yaj~nastatsarvaM tapa uchyate || 139|| viraaTsvaruupa.nyadbrahma bhuuraaditritayaatmakam.h | mumukSho tvamupaassvaitatpratyaayavartataM kuru || 140|| etachchopaasanaM proktamuttamaM tapa uchyate | ityashhTamo.anuvaakaH yathaa vR^ikShasya saMpushhpitasya duuraadgandho vaatyevaM puNyasya karmaNo duuraadgandho vaati yathaasidhaaraaM karte.avahitamavakraame yadyuve yuve havaa vihvayishhyaami karta.n patishhyaamiityevamamR^itaadaatmaana.n jugupset.h | ##11## j~naanahetutayaa puNyaM vihitaacharaNaatmakam.h || 141|| prashasyate nishhiddhasyaacharaNaM cha vinindhyate | ##editor:## j~naanapratibandhakatveneti sheshhaH | yathaiva surabhirgandhaH sahaagachchhati vaayunaa || 142|| evaM puNyasya yaagadeH sugandhaH kiirtilakShaNaH | duuraadvaati nR^ilokaaddhi svarge gachchhatyato nR^ibhiH || 143|| puNyaM kaaryamathaagre tu paapadR^ishhTaanta uchyate | yathaa prasaaritaaM garte kuupaadau kutrachinnaraH || 144|| khaDgadhaaraamavakraamettadaayaM chintayennaraH | yuve huve yaumi yaumi yadyaN^ghriM mishrayaamyaham.h || 145|| taddhaaraayaaM tadaahaM tu ##footnote ## muule lasya chhaandaso dakaara iti saayaNaH | vihvalishhyaamyasa.nshayam.h | gartaM vaa saMpatishhyaami dhaaraayaaM charaNasya hi || 146|| dR^iDhasparshena vichchhedaadbhaavishhyaamyeva vihvalaH | dR^iDhasparsho na chedgarte saMpatishhyaamyadhastviti || 147|| evaM pravartamaano.api paape martyo vichaarayet.h | yadi tatprakaTaM kuryaaM tadaa syaamahi ninditaH || 148|| yadi chaaprakaTaM kuryaaM tadaapi narake khalu | patishhyaamiiti chaatmaanaM jugupsedanR^itaannaraH || 149|| dhiN^.h maaM lokadvayabhrashhTamityaatmaanaM vinindya cha | paapaannivaarayenmartya iti mantraartha iiritaH || 150|| ##editor:## avakraamet.h \; tadupari padaabhyaaM gantuM pravartata ityarthaH | yachchhabdo yadishabdaarthe yasthaane vyatyayena haH | ata eva paThantyanye yuve yuve iti shrutau || 151|| ahamarthe hashabdaH syaallasthaane vyatyayena daH | ##editor:## yadyuva ityaadaavaaha\-\-\-yachchhabda ityaadinaa | adha iti \; adhovartini garte tvityanvayaH | itiiti \; \-iti chintayennaraH \- iti puurveNaanvayaH | iti chaatmaanamiti \; iidR^igvichaarayukta ityarthaH | iti navamo.anuvaakaH aNoraNiiyaanmahato mahiiyaanaatmaa guhaayaaM nihito.asya jantoH | tamakratuM pashyati viitashoko dhaatuH prasaadaanmahimaanamiisham.h || ##12.1## puNyaanushhThaanatashchaasya nishhiddhaachaaravarjanaat.h || 152|| shuddhaantaHkaarNasyaivaM brahmatattvaM samiiritum.h | aNoraNiiyaanityaadiranuvaakaH pravartate || 153|| aatmashabdaH svaruupaarthaH parameshvaravaachakaH | adhishhThaanatayaa tasya jagadruupatvakaaraNaat.h || 154|| paramaaNvaadayo.asmaakamayogyaaH syustathaapi cha | yogipratyakShagamyatvaM teshhaaM tachchaatmano na hi || 155|| ityabhipretya bhagavaanaNiiyaanparikiirtitaH | ekabrahmaaNDamadhyasthaM digaakaashaadikaM mahat.h || 156|| iidR^igbrahmaaNDakoTiinaamadhishhThaanatvamaatmanaH | ato mahiiyaanmahato.apyayamaatmaa prakiirtitaH || 157|| hR^idabjasa.nvR^itaa buddhistanmadhyasthaa guhochyate | syaadvidyayopalabhyatvaM buddhau nihitamaatmanaH || 158|| tamiishaM nirupaadhitvaatsa.nkalpena vivarjitam.h | jiivasyaiva samiichiinamityetatkalpanaM yataH || 159|| ata eva mahaantaM cha shamaadiguNasa.nyutaH | dhaatuH prasaadaadiishasyaanugrahaadadhikaaravaan.h || 160|| saakShaatkaroti dR^ishhTvaa taM viitashoko bhavennaraH | ##editor:## dhaaturiti | taduktam.h\-\-\- \-iishvaraanugrahaadeshhaaM pu.nsaamadvaitavaasanaa | mahaabhayaparitraaNaa dvitraaNaamiha jaayate ||\- iti | sapta praaNaa prabhavanti tasmaat.h saptaarchishhaH samidhaH sapta jihvaaH | sapta ime lokaa yeshhu charanti praaNaa guhaashayaannihitaaH sapta sapta || ##12.2## vishuddhachittairvij~neyaH paramaatmaa ya iiritaH || 161|| tasyopalakShanaarthaM cha jagatkaaraNatochyate | ##editor:## tasyeti \; shaakhendunyaayenetyarthaH | shiraHsthasaptachchhidrasthaaH saptasa.nkhyaasamanvitaaH || 162|| praaNaa maayaayutaadiishaajjaayante chakShuraadayaH | chakShushhii naasike shretre vaak.h cheti praaNasaptakam.h || 163|| saptaarchishhaa saptasa.nkhyaa vR^ittayaH parikiirtitaa | tairgR^ihyamaaNavishhayaaH samidhaH sapta kiirtitaa || 164|| yathaa golakabhedena chakShuraadi dvidhaa bhavet.h | tathaa graahakabhedena ruupaadidvitvamuchyate || 165|| ##editor:## taiH \; archirbhirityarthaH | athavaa saptasa.nkhyaayaaH samichchhabdena naanvayaH | ki.ntu jihvaapadenaiva vahnerjihvaastvimaaH shrutaaH || 166|| \- kaalii karaalii cha manojavaa cha sulohitaa yaa cha sudhuumravarNaa | sphuliN^ginii vishvaruuchii cha devii lolaayamaanaa iti sapta jihvaaH ||\- su. 1\-4 ##editor:## muNDakashrutimeva paThati\-\-\-kaaliiti | praaNaashcharanti devaaderdehasthaa yeshhu saptasu | ime bhuuraadayaH sapta lookaastasmaatsamutthitaaH || 167|| guhaashayaH sa vij~neyo yo buddhaavupalabhyate | tasmaadeva samutpannaaH saptasa.nkhyaasamanvitaaH || 168|| saptarshhayastathaa sapta samudraa evamaadikaaH | padaarthaa nihitaastatra tatra cha sthaapitaaH sthale || 169|| ataH samudraa girayashcha sarve.asmaatsyandante sindhavaH sarvaruupaaH | atashcha vishvaa oshhadhayo rasaashcha yenaishha bhuutastishhThatyantaraatmaa || ##12.3## samudraa girayashchaasmaatprabhavanti maheshvaraat.h | asmaadgaN^gaadayo nadyaH sa.njaataaH pravahanti cha || 170|| briihyaadyoshhadhayo.amlaadyaa rasaashcheshaatsamutthitaaH | antaraatmaapadenaatra liN^gadeho vivakShitaH || 171|| sthuuladehachidaatmaantarmadhye hyeshho.avatishhThate | yenaushhadhirasenaayaM baddhe dehe.atra tishhThati || 172|| taadR^isho rasa utpanna ityarthaH parikiirtitaH | brahmaa devaanaaM padaviiH kaviinaa\- mR^ishhirvipraaNaaM mahishho mR^igaaNaam.h | shyeno gR^idhraaNaa{\m+}svadhitirvanaanaa{\m+} somaH pavitramatyeti rebhan.h || ##12.4## iishasyotkR^ishhTaruupeNaavasthaanamiha kathyate || 173|| indraadikaanaaM devaanaaM madhye brahmaa chaturmukhaH | bhuutvaa niyaamakatvena paramesho.avatishhThate || 174|| kaviinaaM kaavyashaastraadeH kartR^INaaM padaviirayam.h | padaM sushabdaM vetiiti shabdasaamarthyabodhavaan.h || 175|| vyaasavaalmiikimukhyo yastadrupashchaavatishhThate | R^ishhirvasishhThapramukhastattadgotrapravartakaH || 176|| chatushhpaadaaM tu mahishhaH shaktyaadhikyena sa.nyutaH | babhuuva prabalaH shyenaH sarveshhaaM pakShiNaamapi || 177|| vR^ikShaudhaanaaM chhedanaarthaM parashushcha babhuuva saH | somavallyaatmako rebhanpavitraM shuddhikaaraNam.h || 178|| mantrashabdena yuktaH sannatyetyakhilameva saH | ajaamekaaM lohitashuklakR^ishhNaaM bahviiM prajaaM janayantii{\m+} saruupaam.h | ajo hyeko jushhamaaNo.anushete jahaatyenaaM bhuktabhogaamajo.anyaH|| ##12.5## chaturmukhaadideheshhu visheshheNa sthitiM vibhoH || 179|| vyavahaarasya samaye sa.nkiirtyaatha pradarshyate | avidyaamupajiivyaatra baddhamuktavyavasthitiH || 180|| tejo.abannaani saMpaadya tadruupaaja yadaa tadaa | lohitaadikavarNaa syaadyadagneriti hi shrutiH || 181|| ##editor:## teja iti \; ajaa tejaadiini saMpaadya tadruupaa yadaa syaattadetyanvayaH | \-yadagne rohitaM ruupaM tejasastadruupaM yachchhuklaM tadapaaM yatkR^ishhNaM tadannasya\- (chhaandogye 6\-4\-1 | ) iti shruterityarthaH | lohitaadikashabdairvaa rajaHsattvamoguNaaH | upalakShyaastathaa cheyaM syaadguNatritayaatmikaa || 182|| guNatrayaatmakatvena saruupaa yaa prajaa bhavet.h | taaM samutpaadayatyekaa taamajo janivarjitaH || 183|| jiivaH sakto viraktashcha tatraikaH saktimaanajaH | priityaa sa.nsevamaanaH sannanushete vimuuDhadhiiH || 184|| yathoktaamanusR^ityaiva vartate yaati sa.nsR^itim.h | anyo viraktajiivastu bhuktabhogaaM jahaati taam.h || 185|| praageva bhuktaa bhogaa ye noparishhTaattathaavidhaiH | bhogairyuktaaM bhuktabhogaaM tattvaj~naanena baadhate || 186|| sa.ndhaatamaanii baddhaH syaattadvihiino vimuchyate | ##editor:## vyavasthaaM vyaktiikaroti\-\-\-sa.nghaateti | ha{\m+}saH shuchishhadvasurantarikShasa\- ddhotaa vedishhadatithirduroNasat.h | nR^ishhadvarasadR^itasadvyomasadabjaa gojaa R^itajaa adrijaa R^itaM bR^ihat.h || ## 12.6## ## internet version has ha.nsaH ## j~naanabaadhitamaayasya bhaati bramaatmanaa jagat.h || 187|| iti pradarshyate.artho.ayamato jagadanuudyate | sarvadaa gachchhatiityarko ha.nso.ayaM shuddhamaNDale || 188|| jyotirmaye siidatiiti shuchishhatparikiirtitaH | jagannivaasahetutvaadvasuH suutraatmaruupataH || 189|| vaayuH sannantarikShe.ayaM siidatiityantarikShasat.h | hotaagnirhomajanakastadruupo vedisa.nsthitaH || 190|| siidatyatithiruupeNa duroneshhu gR^iheshhvayam.h | karmaadhikaarijiivaH san.h nR^ishhu martyeshhu sa.nsthitaH || 191|| varasachchhreshhThakaashyaadau puujyadevaatmanaa sthitaH | R^itastphalaruupeNa vaidike karmaNi sthitaH || 192|| nakShatraadikaruupeNa vyomastho vyomasadbhavet.h | adbhyo jalebhyaH sa.njaataH shaN^khanakraadiruupataH || 193|| gojaaH kShiiraadiruupeNa gobhyaH sa.njaata uchyate | R^itajaaH satyavacanaajjaataH kiirtitasvaruupataH || 194|| vR^ikShaadiruupato.adribhyo jaata ityadrijaaH smR^itaH | R^itaM satyaM paraM brahma ha.nsa ityaadinoditam.h || 195|| yajjagattatsamastaM cha brahmaiva j~naanidR^ishhTitaH | yamaajjaataa na paraa naiva ki.ncha\- naasa ya aavivesha bhuvanaani vishvaa | prajaapatiH prajayaa sa.nvidaan\- astriiNi jyotii{\m+}shhi sachate sa shhoDashii || ##12.6ka## jagadaatmatvamuktaM yattadatra pratipaadyate || 196|| sR^ishhTeruurdhvaM samutpannaaH prajaa yasmaanmaheshvaraat.h | paraa na vyatiriktaaH syurnaapi tatpuurvabhaavinaH || 197|| ##editor:## sR^ishhTeH puurvavartiprajaa neshvaraadanyaa ityarthaH | sR^ishhTeH puurvaM brahmabhinnaM vastu naivaasa ki.nchana | shrutyantare hyekamevaadvitiiyaM brahma sa.nshrutam.h || 198|| naapi chetanajiivasya brahmaanyatvamupeyate | ya iishaH sarvalokasyaan.h dehaa~njiivaatmanaavishat.h || 199|| anena jiivenetyaadishrutisa.nkiirtitatvataH | prajaapaalaka iisho.ayaM prajayotpannayaatmanaH || 200|| taadaatmyaM labhamaanaH san.h vartate ki.ncha so.achyutaH | triiNi jyotii.nshhi sachate samavaiti tadaatamakaH || 201|| agnyarkachandraruupaaNi jyotii.nshhiityartha iiritaH | prashnopanishhaduktaa yaaH kalaaH shhoDasha tadyutaH || 202|| tatkalaaruupajagataa taadaatmyaatshhoDashii shivaH | vidhartaara{\m+} havaamahe vasoH kuvidvanaati naH | savitaara.n nR^ichakShasam.h || ##12.6kha## mantraaH kechidihochyante sarveshapraarthanaatmakaaH || 203|| brahmavij~naanalaabhaaya vedena hitakaariNaa | vasorj~naanasya daataaraM vidhartaaraM visheshhataH || 204|| ##editor:## visheshhato daataaramityanvayaH | asmadbuddheH prerakatvaatsavitaaraM nR^ichakShhasam.h | tattvavidyaapravaktaaraM nR^iNaamaachaaryaruupataH || 205|| asmatprasaadasiddhyarthamaahNayaamo maheshvaram.h | kuvitprabhuutaM j~naanaakhyaM dhanamiisho dadaati naH || 206|| adyaano deva savitaH prajaavatsaaviiH saubhagam.h | paraa duHshhvapniya{\m+} suva || ##39.2## he deva prerakaadyaasmin.h dine vidyaabhilaashhiNaam.h | naH shishhyaadipraajopenaM bhaagyamaachaaryataatmakam.h || 207|| saviiH prayachchha dvaitaM cha svapnatulyaM paraakuru | vishvaani deva savitarduritaani paraasuva | yadbhadraM tanmama aasuva || ##39.3## sarvaaNyaghaani j~naanasya pratibandhaan.h vinaashaya || 208|| asaMbhaavanayaa hiinaM viparyayavivarjitam.h | yadasti tattvavij~naanaM tatsaakalyena dehi me || 209|| madhu vaataa R^itaayate madhu kSharanti sindhavaH | maadhviirnaH santvoshhadhiiH || ##39.4## R^itaM brahmechchhate mahyaM vaataa vaantu sukhaavahaaH | syaadvaayau prabale rogo vighnastattvadhiyo yataH || 210|| ato vaayoraanukuulyaM praarthyate j~naanakaaminaa | nadyaH saMpaadayantvambu madhuraM roganaashakam.h || 211|| briihyaadyaa madhuuraaH santu pathyaruupaa bhavantu naH | madhu naktamutoshhasi madhumatpaarthiva{\m+} rajaH | madhudyaurastu naH pitaa || ##39.5## raatrau divaa cha no.asmaakaM sukhamastvanukuulataH || 212|| maa bhuutkaalakR^ito vighno j~naanasyetyartha iiritaH | ##editor:## anukuulata iti \; saarvavibhaktikastasiH ##probably sarvavibhaktikaH## | anukuulamityarthaH | paarthivaM shayanandisthaM rajo madhumadastu naH || 213|| anukuulaM tadapyastu kaNTakaadivivarjitam.h | dyauH pitaa pR^ithavii maatetyevaM shrutyaa pitaa hi saa || 214|| madhumaanno vanaspatirmadhumaa{\m+} astu suuryaH | maadhviirgaavo bhavantu naH || ##39.6## chuutaadirmadhumaanastu madhurairanvitaH phalaiH | astveshhu jiivanopaayo no.asmin.h prati mahiiruhaH || 215|| akR^itvaadikasa.ntaapamanukuulaprakaashayuk.h | suuryo.astu gaavo maadhviirno madhurakShiirasa.nyutaaH || 216|| ghR^itaM mimikShire ghR^itamasya yoni\- rghR^ite shrito ghR^itamuvasya dhaama | anushhvadhamaavaha maadayasva svaahaakR^itaM vR^ishhabha vakShi havyam.h || ##12.7## dehaanukuulyaM saMpraarthya bhogasya sakalasya cha | j~naanahetukriyaahetiragnestatprarthyate.atra tu || 217|| ##editor:## tat.h\; aanukuulyam.h | ghR^itamagnau siktavanto yajamaanaH puraatanaaH | heturvahnerghR^itaM tena jvaalaanaamabhivR^iddhitaH || 218|| ato ghR^ite shrito vahnirghR^itamevaasya dhaama cha | anusR^itya svadhaamannamasmadiiyaM havirvaha || 219|| devaanatraanayaaniiya maadayasva mudaanvitaan.h | kuru he vR^ishhabhashreshhTha havyaM svaahaakR^itaM vaha || 220|| svaahaakaareNa chaasmaabhirdattaM praapaya devataaH | ##editor:## havirvaheti \; aavaheti yaavat.h | tasyaivaartho devaanatraanayeti | samudraaduurmirmadhumaa{\m+} udaara\- dupaa{\m+}shunaa samamR^itatvamaanaT.h | ghR^itasya naama guhyaM yadasti jihvaa devaanaamamR^itasya naabhiH || ##12.8## samudravatsamadhikaatparipuurNaparaatmaNaH || 221|| uurmitulyaprapa~ncho.ayaM madhumaan.h bhogya utthitaH | abdhestaraN^gavatsarvaM bhogyamiishaadajaayata || 222|| ghR^itaM diiptaM svaprakaashaM tasya praNavalakShanam.h maana sarveshhu vedeshhu yadgopyaM vidyate mahat.h || 223|| ##editor:## ghR^itamiti\; \-ghR^i kSharaNadiiptyoH \- iti dhaatuH | tena praNavaruupeNopaa.nshuna dhyaanakaalataH | shanairuchchaaryamaaNenaamR^itatvaM naashavarjitam.h || 224|| brahmaanaT.h samyagaapnoti tachcha jihvaa divaukasaam.h | tairdhyaanatatparairnityaM kiirtyatvaadaasyamadhyataH || 225|| vartate ki.ncha mokShasya naabhiraashaya uchyate | etaddhyevaakSharaM j~naatvaa yo yadichchhati tasya tat.h || 226|| iti shrutyantaroktatvaadanenaapyaM hi tatphalam.h | etasyaamR^ichi taarasya mokShasaadhanatoditaa || 227|| vayaM naama prabravaamaa ghR^itenaa\- sminyaj~ne dhaarayaamaa namobhiH | upa brahmaa shR^iNavachchhasyamaanaM chatuHshR^i~Ngo.avamiidgaura etat.h || ##12.9## asmin.h yaj~ne j~naanayaj~ne vayaM j~naanaabhilaashhiNaH | brahmaatmanaa nimittena naama praNavasa.nj~nakam.h || 228|| prabhavaamochchaarayaamo dhyaayantaH sarvadaa tataH | namaskaarairyutaashchitte dhaarayaamo maheshvaram.h || 229|| shasyamaanaM stuuyamaanamasmaabhiH praNavena cha | brahmaitachchhruyamaaNaM cha paarshchasthairbrahmavedibhiH || 230|| akaaraadikanaadaantachatuHshR^iN^gasamanvitaH | praNavaakhyo vR^ishhaH shvoto vaantavaanpratyapaadayat.h || 231|| chatvaari shR^i~Ngaa trayo asya paadaa dveshiirshhe sapta hastaaso asya | tridhaa baddho vR^ishhabho roraviiti maho devo martyaa{\m+} aavivesha || ##12.10## praNavapratipaadyatvaadasya praNavaruupiNaH | akaaraadiini chatvaari shR^iN^gaaNi paramaatmaNaH || 232|| brahmaibhirgamyate tattvamiti paadaaH samiiritaaH | vishchashcha taijasaH praaj~na ityashyaatmaM trayo.aN^ghrayaH || 233|| viraaD{}DhiraNyagarbhashchaavyaakR^itashchaadhidaivatam.h || dve shaktii chidachidruupe shiraHsthaane samiirite || 234|| bhuuraadayaH sapta lookaaH hastaaH syuH paramaatmanaH | vishvaadibhirviraaDaadyaistridhaakaaraadishhu trishhu || 235|| saMbaddhaH praNavo brahma pratipaadayati sphuTam.h | spashhTaM praNavavedyaM taddeva ityaadinochyate || 236|| pravishhTaH sarvato martyaannaradehaanmaheshvaraH || nakhaagraavadhidehe.ayaM saMpravishhTa iti shrutiH || 237|| tridhaa hitaM paNibhirguhyamaanaM gavi devaaso ghR^itamanvavindan.h | indra eka{\m+} suurya ekaM jajaana venaadeka{\m+} svadhayaa nishhTatakShuH || ##12.11## dehe vishvaadisa.nj~nena triprakaareNa sa.nsthitam.h | viraaDaadikasa.nj~nena brahmaaNDe cha tridhaa sthitam.h || 238|| gopyamaanaM rahasyatvaadaachaaryairbrahma bhaasvaram.h | labdhavanto mahaavaakye devavatsaattvikaa naraaH || 239|| yat.h tridhaa hitamityuktametadeva vivichyate | samutpaaditavaanekaM viraaD.h jaagaraNaatmakam.h || 240|| hiraNyagarbho.ayanayatsvapnaruupaM prabhaavavaan.h | sushhuptaruupaM sa.njaataM venaadakhyaakR^itaatmanaH || 241|| veneti kaantikarmaa syaatsarvaduHkhavivarjanaat.h | kamaniiyo.akhyaakR^itaH syaadityevamavagamyataam.h || 242|| ##editor:## veneti \; dhaaturiti sheshhaH | dhiiyate sthaapyate svasminniti brahmaatmikaa chitiH | aashrayaantarahiineyaM svadhaashabdena kiirtyate || 243|| tayotpaaditavantaste trayo jaagaraNaadikam.h | yo devaanaaM prathamaM purastaa\- dvishvaadhiko rudro maharshhiH | hiraNyagarbhaM pashyata jaayamaana{\m+} sa no devaH shubhayaasmR^ityaa sa.nyunaktu || ##12.12## dravatyeti rudaM shabdaM vaidikaM ruddra uchyate || 244|| vedagamyo mahaa~nshreshhTho.atiindriyo drashhTR^imadhyataH | hiraNyagarbhaM yo devaH pashyati svaprakaashachit.h || 245|| aadibhuutaM samastaanaamindraadiinaaM divaukasaam.h | purastaajjanmanaaM kiirtyaa devaanaaM janmataH puraa || 246|| purastaajjanmasa.nkiirtyaa tatpraathamyaM sphuTiikR^itam.h | sa devaH shubhayaa smR^ityaa sarvasa.nsaaraghaatinaa || 247|| brahmasmR^ityaa sa.nyunaktu sa.nyuktaan.h prakarotu naH | mantro.ayaM brahmavidyaayaaH praaptaye japyataaM budhaiH || 248|| iti pratiiyate.asmaakaM mantraliN^gasya tattvataH | yasmaatparaM naaparamasti ki~nchi\- dyasmaannaaNiiyo na jyaayo.asti kashchit.h | vR^ikSha iva stabdho divi tishhTha\- tyekastenedaM puurNaM purushheNa sarvam.h || ##12.13## yaduktaM shubhayetyaadi smartavyaM tadihochyate || 249|| utkR^ishhTamapakR^ishhTaM vaa vastu yasmaanna vidyate | naalyaM yasmaadbrahmaNo.asti naadhikaM vastu ki.nchana || 250|| guNaatkarshhaapakarshhau tu paraaparaparoditau | maanotkarshhaadikaM proktaM jyaaya ityaadishabdataH || 251|| sarvathaa tannishhedhenaadvitiiyatvaM hi sidhyati ##editor:## utkarshhaapakarshhanishhedhenetyarthaH | vR^ikShaH stabdho yathaikatra gatyaadirahitastathaa || 252|| svaprakaashasvaruupo.asau nirvikaaro.avatishhThate | tenedaM puurNamakhilaM purushheNa paraatmanaa || 253|| naastyeva jagadaakaaro paramaatmaiva sa.nsthitaH | na karmaNaa na prajayaa dhanena tyaagenaike amR^itatvamaanashuH | pareNa naakaM nihitaM guhaayaaM bibhraajate yadyatayo vishanti || ##12.14## brahmasmR^itaavantaraN^gaM tyaago heturihochyate || 254|| tachchaamR^itattvaM na praapyamagnihotraadikarmaNaa | putraadinaa dhanenaapi ki.ntu karmaadihaanataH || 255|| vyaapaaraaNaaM laukikaanaaM vaidikaanaaM cha varjanaat.h | kechidantarmukhaa evaamR^itatvaM praapnuvanti tat.h || 256|| jitendriyaa yadvishanti tatsvargaatuttamaM cha sat.h | ekaagrabuddhinishhThaM sadvisheshheNa prakaashate || 257|| antarmukhaiH sadbhireva brahma tachchaanubhuuyate | vedaantavij~naanavinishchitaarthaaH sa.nnyaasayogaadyatayaH shuddhasattvaaH | te brahmaloke tu paraantakaale paraamR^itaaH parimuchyanti sarve || dahraM vipaapaM varaveshmabhuuta yatpuNDariikaM puramadhyasa{\m+}stham.h | tatraapi dahraM gaganaM vishokam.h tasminyadantastadupaasitavyam.h || yo vedaadau svaraH prokto vedaante cha pratishhThitaH | tasya prakR^itiliinasya yaH paraH sa maheshvaraH || ##12.15, 16, 17## tyaagasya mokShahetutvaM puurvasyaamR^ichi kiirtitam.h || 258|| j~naanasya taratiityaadau shrutau tadbahushaH shrutam.h | atastayoH pR^ithaN^ muktaavupayogo.atra varNyate || 259|| virodhaparihaaraaya tayoH shrutyoryathoktayoH | vedaantavaakyajaj~naananishchitaatmaikyashaalinaH || 260|| sa.nnyaasapuurvako yogaH sarvavR^ittivinigrahaH | tasmaadvishuddhasattvaashcha bhogavyaavR^ittachetasaH || 261|| ato niyamanaasaktaa yatayaH parikiirtitaaH | j~naanaM tattvasya sa.nsphuurtyaavidyaayaa vinivartakam.h || 262|| tyaago nivartayedbhogaM chittashuddhestu kaarNam.h | iti muktau tayoruktaa pR^ithagevopayogitaa || 263|| brahmasa.ndarshane jaate te sa.nsaaravilakShaNaaH | vailakShaNyadyotanaarthastushabdaH parikiirtitaH || 264|| aj~naanaashe dehasya patanaavasaraH smR^itaH | paraantakaalo bhuuyashcha dehagrahaNavartanaat.h || 265|| tasmin.h sarve vimuchyante devaa vaa maanushhaastathaa | uttamaadhamabhaavastu bhavedatraaprayojakaH || 266|| jagaddhetutayotkR^ishhTamamR^itaM naashavarjitam.h | tattvaj~naanaM vinaa labdhvaavyaakR^itaM parikiirtitam.h || 267|| avyaakR^itaadvimuchyante j~naanino dehapaatataH | ##editor:## tatkaala evetyarthaH | aj~naaninastu pralaye dehabandhee gate.api cha || 268|| aj~naanaanna hi muchyante muchyante j~naaninastadaa | dehnaM vipaapmamityaadyaa vyaakhaataaH padyaruupataH || 269|| nyaayaratnaavaliigrantha iti chaatroparamyate | iti dashamo.anuvaakaH ##footnote ##itaH paramekaadashaadvaadashaanivaakau na vidyate | aadityo vaa eshha etanmaNDalaM tapati tatra taa R^ichastadR^ichaa maNDala{\m+} sa R^ichaaM loko.atha ya eshha etasminmaNDale.archirdiipyate taani saamaani sa saamnaaM loko.atha ya eshha etasminmaNDale.archishhi purushhastaani yajuu{\m+}shhi sa yajushhaa maNDala{\m+} sa yajushhaaM lokaH saishhaa trayyeva vidyaa tapati ya eshho.antaraaditye hiraNmayaH purushhaH | ##14## ravibimbe pareshasyopaasanaM kathyate.adhunaa || 270|| puurvaanuvaakaabhihito yo naaraayaNashabditaH | sa eva raviruupeNa vartate parameshvaraH || 271|| dR^ishyamaanaM raveretadvartulaakaaramaNDalam.h | tejaHpu~njaM tapatyushhNaM tatra tasmi.nshcha maNDale || 272|| taaH pratiddhaa R^ichaH santi tattasmaatkaaraNaadR^ichaH | nishhpaaditaM maNDalaM syaadR^ichastanmaanidevataaH || 273|| taasaaM sa bimbabhaago.ayaM nivaasaH parikiirtitaH | R^igaatmakatvaM bimbasya dhyaatvaatha tadanantaram.h || 274|| yadetanmaNDale tejo bhaasvaraM saMprakaashate | taani tejaHsvaruupaaNi saamaaniiti vichintayet.h || 275|| so.archirbhaago nivaasaH syaatsaamnaaM tadabhimaaninaam.h | saamadhyaanaantaraM cha chijtayedyajuraatmakam.h || 276|| shaastraprasiddho devaatmaa maNDale.archishhi vartate | taani devasvaruupaaNi yajuu.nshhiiti vichintayet.h || 277|| jayuraatmaa sa cha pumaanyajushhaa kR^itamaNDalam.h | iti dhyaayedyajurbhaagaH sa yajurdevataalayaH || 278|| yanmaNDalaM yadarchishcha tatratyapurushhashcha yaH | etattritayaruupaishhaa vidyaa trayyeva bhaasate || 279|| ##editor:## R^igyajuHsaamaatmikaivetyarthaH | atrokto yaH pumaaneshha ravimaNDalamadhyagaH | hiraNyamayo.asti tattvaM cha prasiddhamitaratra hi || 280|| hiraNmayatvaM cha shaakhaantare prasiddhamityarthaH | \- atha ya eshho.antaraadityo hiraNmayaH purushho dR^ishyate \- iti shruteH ( chhandogye 1\-3\-3)4 iti trayodasho.nuvaakaH aadityo vai teja ojo balaM yashashchakShuH shrotramaatmaa mano manyurmanurmR^ityuH satyo mitro vaayuraakaashaH praaNo lokapaalaH kaH kiM ka.n tatsatyamannamamR^ito jiivo vishvaH katamaH svayambhu brahmaitadamR^ita eshha purushha eshha bhuutaanaamadhipatirbrahmaNaH saayujya{\m+} salokataamaapnotyetaasaameva devataanaa{\m+} saayujya{\m+} saarshhTitaa{\m+} samaanalokataamaapnoti ya eva.nvedetyupanishhat.h | ##15.1## sarvaatmakatvaruupaM cha praahopaasyaguNaM raveH | upaasyatvena yaH proktaH puurvamarkaH sa eva cha || 281|| teja{}aadyadhipatyantasamastajagadaatmakaH | balaheturbhavedojo dehashaktirbalaM smR^itam.h || 282|| aatmaa deho manishchattaM manyuH krodhaH samiiritaH | manuH svaayaMbhuvaadiH syaanmR^ityuryama udiiritaH || 283|| syurdevataavisheshhaasatu satyaadyaaste cha sa.nsphuTaaH | kaH prajaapatirityuktaH ki.nshabdena taduchyate || 284|| vaachaa visheshhato vaktumayogyaM vastu yadbhavet.h | kaM sukhaM tatparokShaM syaatsatyaM tvanR^iitavarjatam.h || 285|| annaM vriihyaadiraayustu shata.nsavatsaraadikam.h | amR^ito mR^itihiinaH syaachchidaatmaa jiiva uchyate || 286|| sa cha dehavibhedena vishvo naanaavidhaH smR^itaH | atiiva sukharuupo.ayaM katamaH parikiirtitaH || 287|| anutpannaH svayaMbhuH syaachchhaandasaM tu svayaM tviti | prajaapaalakaraajaadiH prajaapatiritiiritaH || 288 | itiH pradarshanaarthaH syaadityaadisakalasya cha | aadityajatvaadaadityaH sa.nvatsara udiiritaH || 289|| ya eshha purushhaH sarvaH sa eva praaNinaamapi | bhavatyadhipatiH svaamiityevaM mantraartha iiritaH || 290|| sarvaH sarvaatmaka ityarthaH | uktvopaasyaguNaanevaM phalamatra pradarshyate | upaaste yaH pumaaneva sa saayujyaadyavaapnuyaat.h || 291|| hiraNyagarbhopaastishcha tadaN^gaanaamupasanam.h | ityupaastirdvidhaadye cha bhaavanatishaye sati || 292|| hiraNyagarbhasaayujyaM taadruupyaM pratipadyate | bhaavanaamandataayaaM cha tatsaalokyaM samashnute || 293|| dvitiiye bhaavanaadhikye devasaayujyamashnute bhaavanaamadhyataayaaM cha samaanaishcharyamashnute || 294|| tanmaandye cha salokatvamindraadiinaaM prapadyate | evaM rahasyavidyoktaa samaaptimagamachchhubhaa || 295|| iti chaturdasho.nuvaakaH ghR^iNiH suurya aadityomarchayanti tapaH satyaM madhu kSharanti tadbrahma tadaapa aapo jyotii raso.amR^itaM brahma bhuurbhuvaH suvarom.h | ##15.2## ghR^iNirdiiptiyutaH suuryaH suurya ityabhidhaanavaan.h | aaditya aditeH putraH so.ahamasmi tathaavidham.h || 296|| ##editor:## omityasyaarthamaaha\-\-\-so.ahamiti | tathaavidhamaadityamityanvayaH | aadityaM purushhaaH sarve.apyarchayanti phalaarthinaH | tamaadityaM samuddishya tapaH kurvanti saadhavaH || 297|| samarpayanti naivedyaM madhukShiiraadikaM budhaaH | tadaadityaatmakaM vastu vedo vaa brahma vaa param.h || 298|| ##editor:## paraM brahmetyanvayaH | aadityaruupaM tachchaapo vR^ishhTinishhpaadakatvataH | yaaH samudraadigaa aapo yajjyotirdahanaadikam.h || 299|| madhuraadiraso yashcha yatsudhaasa.nj~nakaamR^itam.h | yadbrahmannajaataM cha ye cha bhuuraadayastrayaH || 300|| ##editor:## lokaa iti sheshhaH aadityaruupaM tatsarvamomityarthaH prakiirtitaH | iti pa~nchadasho.anuvaakaH sarvo vai rudrastasmai rudraaya namo.astu | purushho vai rudraH sanmaho namo namaH | vishvaM bhuutaM bhuvanaM chitraM bahudhaa jaataM jaayamaanaM cha yat.h | sarvo hyeshha rudrastasmai rudraaya namo astu || ##24## rudraH prasiddho gauriishaH sarvaH sarvaatmakaH smR^itaH || 301|| jiivaruupeNa deheshhu samasteshhu praveshataH | ##editor:## sarvaatmakatve hetumaaha\-\-\-jiiveti | mano.astu tasmai rudraaya sarvaruupaaya shaMbhave || 302|| yashchidaatmaasti purushho vinaashya prakR^itiM jaDaam.h | sa bhaktaanugrahaayaiva rudramuurtyaavabhaasate || 303|| sanmaho.abaadhitaM tejaH sadevetyaadikashruteH | abaadhyasvaprakaashaaya natirastu punaH punaH || 304|| yajjaDaM vishvamastiidaM yadbhuutaM chetanaatmakam.h | itthaM chidachidaatmatvaachchitraM yadbhuvanaM jagat.h || 305|| tatraapi yajjagajjaataM jaayamaanaM cha yajjagat.h | sa sarvo.api prapa~ncho.ayameshha rudro hi vastutaH || 306|| na niruupayituM shakyaM taddhi tadvyatirekataH | tasmai rudraaya mahate namo.astu sakalaatmane || 307|| iti shhoDasho.anuvaakaH kadrudraaya prachetase miiDhushhTamaaya tavyase | vochema sha.ntama{\m+} hR^ide | sarvo hyeshha rudrastasmai rudraaya namo astu || ##25## shlaaghaarthakatthadhaatuutthaM prasha.nsaamaaha katpadam.h | tataH prashastarudraaya kadrudraaya prachetase || 308|| prakaTaj~naanayuktaaya kaamasektR^itamaaya cha | kaamapradaaya stavyaaya stotuM yogyaaya tavyase || 309|| hR^ide hR^idayavartitvaattadruupaaya cha sha.ntamam.h | vachaH sukhatamaM stotraM kathayaama maheshvara || 310|| sarvo hiityaadikaM vaakyaM vyaakhyaataM puurvameva hi | iti saptadasho.anuvaakaH namo hiraNyabaahave hiraNyapataye.ambikaapataya umaapataye pashupataye namo namaH || ##22## ## i.v. has hiraNyavarNaaya hiraNyaruupaaya after hiraNyabaahave ## atra vaahupadaM j~neyaM samastaaN^gopalakShaNam.h || 311|| suvarNamayadehaaya svabhaktaanujighR^ikShayaa | jaganmaataambika tasyaaH patirbhartaa samiiritaH || 312|| brahmavidyaatmako dehastasyaashchomaapadoditaH | taadR^ishyaaH svaamine tasmai natirastu punaH punaH || 313|| anuvaakatrayeNaivaM ye mantraaH parikiirtitaaH | teshhaaM tvaritarudraakhyaa prasiddhaa mantrakalpataH || 314|| ##editor:## mantrakalpeshhvityarthaH | rudraadhyaayajape japyaaH kalpeshhu parikiirtitaaH | ##editor:## rudraadhyaayajapasheshhatvena viniyogamaaha\-\-\-rudreti | ityashhTadasho.anuvaakaH ##footnote## itaH paraM shhaTtri.nshaanuvaakaparyantaM na vivR^itam.h | praaNaanaaM granthirasi rudro maa vishaantaka\- stenaannenaapyaayasva || ##74, internet version splits after vishaantakaH## hR^idayasparshamantro.ayamadhunaa parikiirtyate || 315|| vaayuunaamindriyaaNaaM cha dR^iDhagrathanasaadhanam.h | bhavati tvamaha.nkaara hR^idayasthaanasa.nsthitaH || 316|| tavaabhimaanii rudro yastadruupastvaM vinaashakaH | duHkhasya bhuutvaa visha maaM pravishhTo madvapurbhava || 317|| annena tena bhuktena maamaapyaayasya vardhaya | ##editor:## tvaM duHkhasya vinaashako bhuutvetyanvayaH | iti saptatri.nsho.anuvaakaH a~NgushhThamaatraH purushho.a~NgushhThaM cha samaashritaH | iishaH sarvasya jagataH prabhuH priiNaatu vishvabhuk.h || ##71## kShudaadijanyavikShepe prashaante sati chetasaH || 318|| svasvaruupaanusa.ndhaane heturmantra udiiryate | ##editor:## chetaso vikShepa ityanvayaH hR^itpuNDariikamadhyasthaM nabhaH svaaN^gushhThamaanakam.h || 319|| tatraavasthitabuddhishcha taavatii parikiirtitaa | tadavachchhinnajiivashcha purushho.aN^gushhThamaanakaH || 320|| sviiyaj~naanakriyaashaktyaa sa chaaN^gushhThaM samaashritaH | chakaaraanmastakaM tadvadevaM chaapaadamastakam.h || 321|| vyaapiityarthaH sa chopaadhiM vinaa vaastavaruupataH | niyantaa sarvajagato vishvabhuk.h prabhuriishvaraH || 322|| anena bhujanenaayaM priito bhavati shaashvataH | ityashhTatri.nsho.anuvaakaH medhaa devii jushhamaaNaa na aagaadvishvaachii bhadraa sumanasyamaanaa | tvayaa jushhTaa jushhamaaNaa duruktaanbR^ihadvadema vidathe suviiraaH || ##41.1## jiiveshvaraikyaj~naanaaptyai medhaa devii prashasyate || 323|| granthaarthadhaaraNe shaktirmedhaa tadabhimaaninii | devii naH priiyamaaNaagaadaayaatvasmaanpratiishvarii || 324|| vishvama~nchati vishvaachii sarvasa.ngrahaNakShamaa | anugraahakamasmaakamichchhantii shobhanaM manaH || 325|| bhadraata eva kalyaaNii devyaagachchhatu naH prati | tvayaa jushhTaa gR^ihiitaastu vayaM devabahiHsthitaan.h || 326|| shreyovirodhinaH shabdaanabhayantaH suputrakaa | ##editor:## gR^ihiitaaH, anugR^ihiitaa ityarthaH | suviiraaH saadhushishhyaashcha vidathe.anushhThite sati || 327|| yaage vishuddhamanaso brahma yatkathayaama tat.h | tvayaa jushhTa R^ishhirbhavati devi tvayaa brahmaagatashriiruta tvayaa | tvayaa jushhTashchitraM vindate vasu saa no jushhasva draviNena medhe || ##41.2## tvayaa devi gR^ihiito.amu syaadatiindriyadarshanaH || 328|| tvayaa jushhTaH pumaanbrahmaa bhavatiiha prajaapatiH | ##editor:## anugR^ihiita ityanvayaH | brahmaa \; hiraNyagarbha ityarthaH | utaapi cha tvayaa jushhTaH praaptasaMpadbhavatyayam.h || 329|| ata eva tvayaa jushhTo gobhuuhemaadikaM dhanam.h | labhate vividhaM medhe saa tvaM svena gR^ihaaNa naH || 330|| ##editor:## svena \; dhanenaanugR^ihaaNetyarthaH | ityekonachatvari.nshao.anuvaakaH medhaaM ma indro dadaatu medhaa.n devii sarasvatii | medhaaM me ashvinaavubhaavaadhattaaM pushhkarasrajaa ##42.1, internet version has pushhkarasrajau## | medhaaM dadaatu me shakro dattaaM devii sarasvatii | ubhaavapyashchinau devau mahyaM prayachchhataam.h || 331|| padmamaalaasamaayuktau shishhTaM spashhTaarthamiiritam.h | iti chatvari.nsho.anuvaakaH apsaraasu yaa medhaa gandharveshhu cha yanmanaH | daivii medhaa sarasvatii sa maaM medhaa surabhirjushhataam.h || ##42.2## ## internet version has cha after apsaraasu svaahaa here ## yaa medhaasti surastriishhu gandharveshhu cha yanmanaH || 332|| medhaatmakaM devanishhThaa yaa cha medhaa manushhyajaa | manushhyeshhu bahuj~neshhu sthitaa saa sakalaa cha maam.h || 333|| jushhataaM sevataaM medhaa sarvakaamadughaa satii | ityekachatvari.nsho.anuvaakaH aa maaM medhaa surabhirvishvaruupaa hiraNyavarNaa jagatii jagamyaa | uurjasvatii payasaa pinvamaanaa saa maaM medhaa supratiikaa jushhataam.h || ##43## maamaagachchhatu medheti kriyaashyaahR^itirishhyate || 334|| surabhiH shubhagandhaaDhyaa yadvaa kaamadughaa bhavet.h | kShamatvaahbahuvidyaayaa dhaaraNe bahuruupiNii || 335|| sarvagatvaajjagadruupaa jagamyaa purushhaarthibhiH | bhR^ishaM gamyaa balavatii kShiiraadikarasena maam.h || 336|| pinvamaanaa priiNayantii saa taadR^igguNasa.nyutaa | medhaa maaM susukhii bhuutvaa jushhataaM sevataaM sadaa || 337|| ##editor:## uurjasvatiityasyaartho balavatiiti | iti dvichatvari.nsho.adhyaayaH sadyojaataM prapadyaami sadyojaataaya vai namaH | bhave bhave naatibhave bhavasva maaM | bhavodbhavaaya namaH || ##17## medhaavino j~naanasiddhyai kathyante mantrasattamaaH | sadyojaataabhidhaM vaktraM pashchinaM parameshituH || 338|| tadruupaM parameshaanaM prapadyaami bhajaamyaham.h | namo.astu sadyojaataaya pashchimaasyasvaruupiNe || 339|| tattajjanmanimittaM maaM na bhajasva na chodaya | kiM tarhyatibhave deva janmaatikramasiddhaye || 340|| bhajasva tattvaj~naanaaya maaM preraya maheshvara | iti trichatvari.nsho.adhyaayaH vaamadevaaya namo jyeshhThaaya namaH rudraaya namaH kaalaaya namaH kalavikaraNaaya namo balavikaraNaaya namo balapramathaaya namaH sarvabhuutadamanaaya namo manonmanaaya namaH || ##18## ## internet version sums more: shreshhThaaya namo before rudraaya, balaaya namo before balapramathaaya ## udagvaktraatmako j~neyo vaamadevaH prakiirtitaH || 341|| tadvigrahavisheshhaaH syurete jyeshhThadinaamakaaH | vaamadevyaadishaktiinaaM navaanaaM shivapiiThake || 342|| patayo nava tebhyo.api namaskaaro.astu nityashaH | iti chatushchatvari.nsho.adhyaayaH aghorebhyo.atha ghorebhyo ghoraghoratarebhyaH sarvataH sharva sarvebhyo namaste astu rudraruupebhyaH || ##19## aghoraNaamako devo dakShiNaasyaatmakaH shivaH || 343|| tadvigrahaa aghoraaH syuH prashaantaaH saatvikatvataH | anye tu raajasatvena ghoraaH syurapare punaH || 344|| ghoraadapi ghorataraastaamasatvena hetunaa | he sharva rudraruupebhya sarvebhyastebhya eva cha || 345|| sarvataH sarvadesheshhu sarvadaa natirastu naH | iti pa~nchachatvari.nsho.adhyaayaH tatpurushhaaya vidmahe mahaadevaaya dhiimahi | tanno rudraH prachodayaat.h || ##20## atra tatpurushho naama praagvaktraatmaka iiritaH || 346|| dvitiiyaarthe chaturthii syaattaadR^ishaM vidmahe shivam.h | gurushaastramukhaajj~naatvaa mahaadevaM cha dhiimahi || 347|| dhyaayema tasmaadrudro naH prerayatvaatmasa.nvide | iti shhaTchatvari.nsho.anuvaakaH iishaanaH sarvavidyaanaamiishvaraH sarvabhuutaanaaM brahmaadhipatirbrahmaNo.adhipatirbrahmaa shivo me astu sadaa shivom.h ##21## uurdhavavaktro mahaadevo vedashaastraadikaashcha yaaH || 348|| chatuHshhashhTikalaastaasaamiishaanaH syaanniyaamakaH | iishvaraH sarvabhuutaanaaM niyantaa sarvadehinaam.h || 349|| vedasyaapyadhikatvena paalako brahmaNastathaa | prajaapateradhipatirbrahmaakhyaH parameshvaraH || 350|| shivo mamaanugrahaaya shaanto bhavatu sarvadaa | sadaashivoM sa evaahaM bhavaami parameshvaraH || 351|| ##editor:## om.h \; ahaM bhavaamiityarthaH iti saptachatvari.nsho.adhyaayaH itthaM pa~ncha brahmamantraaH pa~nchavaktraniruupakaaH | tattvadhiihetavaH proktaastajj~naanapratibandhakam.h || 352|| brahmahatyaadi yatpaapaM tadvinaashanahetavaH | trisuparNaabhidhaa mantraa vakShyante bodhasiddhaye || 353|| brahmametu maam.h | madhumetu maam.h | brahmameva madhumetu maam.h | yaaste soma prajaa vatso.abhi so aham.h | duHshhvapnahan durushhshhaha | yaaste soma praaNaa{\m+}staaM juhomi | trisuparNamayaachitaM braahmaNaaya dadyaat.h | brahmahatyaaM vaa ete ghnanti | ye braahmaNaastrisuparNaM paThanti | te somaM praapnuvanti | aa sahasraatpa~NktiM punanti | om.h || ##38## maametu paramaM brahma madhu maadhuryasa.nyutam.h | paramaanandaruupaM yanmaamavaapnotu vastu tat.h || 354|| atyantamarthabhedo.asti na brahmamadhushabdayoH | akhaNDaikarasaM vastu maametu pratipadyataam.h || 355|| ##editor:## brahmamevetyaadivaakyasyaarthamaaha\-\-\-atyantamityaadinaa | yaastyumaa brahmavidyaakhyaa tadyukta parameshvara | tava devamanushhyaadyaaH prajaa yaaH santi taa api || 356|| so.ahaM vatso baalakaH syaaM taasaaM madhye hi baalavat.h | ahaM tvatkaraNaayogyastasmaatsa.nsaaraghaataka || 357|| duHkhaM vinaashayaatyantaM he soma parameshvara | ##editor:## shrutau abhiiti \; abhilakShyetyarthaH | durushhvaha \; duHkhamutkarshheNaabhibhava | varNavikaarashchhaandasaH | tadidamaaha\-\-\-duHkhaM vinaashayaatyantamiti | te praaNavR^ittayo yaaH syustadiiyaastvatkR^itatvataH || 358|| juhomi tvayi taan.h praaNaanmano vaagaadayo hi me | tvayaa vinirmitatvena tvadiiyaa eva taanataH || 359|| tvayyeva sa.nharaamiisha vishhayebhyo nirudhya taan.h | tvadekachitto bhuuyaasaM tathaivaanugR^ihaaNa maam.h || 360|| trisuparNasya mantrasya maahaatmyaM brahmaNoditam.h | naapR^ishhTaH kasyachid.h bruuyaaditi shaastraanusaarataH || 361|| kR^itaayaaM shishhyayaach~naayaaM pashchaadvidyopadishyate | imaM tu trisuparNaakhyaM mantraM yaach~naaM vinaiva cha || 362|| vipraayopadishettena hyupadeshena ye dvijaaH | trisuparNaM japantyete ghnanti brahmavadhaM dvijaaH || 363|| tataH paapena rahitaaH somayogaM vrajanti te | umaasahitamiishaanaM praapnuvantiiti ki.nchana || 364|| yasyaaM paN^ktau braahmaNaanaamupavishhTaa bhavanti taam.h | sahasradvijaparyantaaM paN^ktiM shuddhaaM prakurvate || 365|| tasmaadoM praNavaartho.asya paramaatmaiva devataa trisuparNaakhyamantrasyetyevaM mantraartha iiritaH || 366|| brahma medhayaa | madhu medhayaa | brahmameva madhumedhayaa | adyaano deva savitaH prajaavatsaaviiH saubhagam.h | paraa duHshhvapniya{\m+} suva | vishvaani deva savitarduritaani paraasuva | yadbhadraM tanma ##tanmama?## aasuva madhuvaataa R^itaayate madhukSharanti sindhavaH | maadhviirnaH santvoshhadhiiH | madhu naktamutoshhasi madhumatpaarthiva{\m+} rajaH | madhudyaurastu naH pitaa | madhumaanno vanaspatirmadhumaa{\m+} astu suuryaH | maadhviirgaavo bhavantu naH | ya imaM trisuparNamayaachitaM braahmaNaaya dadyaat.h | bhruuNahatyaaM vaa ete ghnanti | ye braahmaNaastrisuparNaM paThanti | te somaM praapnuvanti | aa sahasraatpa~NktiM punanti | om.h || ##39 (appears twice in the book version)## guruupadishhTavaakyasya tadarthasya cha dhaaraNe | syaktirmedhaa tayaa brahma labhyataaM parameshvaraH || 367|| madhvityaadikavaakyasya vyaakhyaanaM puurvavadbhavet.h | adyetyaadyaa R^ichaH pa~ncha vyaakhyaataaH puurvameva cha || 368|| ##editor:## purvameva \; aNoraNiiyaanityanuvaaka ityarthaH | vadho braahmaNagarbhasya raajagarbhasya vaa bhavet.h | bhruuNahatyaavashishhTaM tu yathaapuurvaM vibudhyataam.h || 369|| ityekonapa~nchasho.anuvaakaH brahma medhavaa | madhu medhavaa | brahmameva madhu medhavaa | brahmaa devaanaaM padaviiH kaviinaa\- mR^ishhirvipraaNaaM mahishho mR^igaaNaam.h | shyeno gR^iddhaaNaa{\m+} svadhitirvanaanaa{\m+} somaH pavitramatyeti rebhan.h || ha{\m+}saH shuchishhadvasurantarikShasa\- ddhotaa vedishhadatithirduroNasat.h | nR^ishhadvarasadR^itasadvyomasadabjaa gojaa R^itajaa adrijaa R^itaM bR^ihat.h || ##40.1, 2, 3## ya imaM trisuparNamayaachitaM braahmaNaaya dadyaat.h | viirahatyaaM vaa ete ghnanti | ye braahmaNaastrisuparNaM paThanti | te somaM praapnuvanti | aasahasraat pa~NktiM punanti | om.h || ##40.6## ## i.v.: ya idaM tri ... ## medhashabditayaj~no.asyaastiiti medhavaduchyate | yaj~naadijanyaj~naanasya brahmaNo vishhayatvataH || 370|| brahma medhavadityetajj~neyaM sheshhaM tu puurvavat.h | brahmetyaadi yadR^igdvandvaM tadapi vyaakR^itaM puraa || 371|| vedashaastraparij~naataa tadanushhThaanatatparaH | vipro.abhishhikto raajaa vaa viiro.anyatpuurvavadbhavet.h || 372|| brahmahatyaadidoshhaa ye brahmadhiipratibandhakaaH | trisuparNaakhyamantraaH syustanmahaapaatakaantakaaH || 373|| vipramaatravadhastatra brahmahatyaa tato.adhikaa | bhruuNahatyaa viirahatyaa tasyaa apyadhikaa smR^itaa || 374|| trisuparNaakhyamantraaNaaM yaavajjiivayapaannR^iNaam.h | apyetaadR^ishapaapaanaaM vinivR^ittirbhaved.h dhruvam.h || 375|| suraapaanaadipaapaanaaM nivR^ittiriti kaa kathaa | ##editor:## paapaanaam.h \; paatakaanaamityarthaH | iti pa~nchaasho.anuvaakaH ##footnote ## itaH paramekashhashhTitamaanuvaakaparyantaM na vivR^itam.h | ##footnote ## yadyapiita aarabhya ' nyaasa evaatyarechayadya evaM vedetyupanishhat.h' ityantamekaM vaakyaM, tathaapi vivR^itasaukaryaaya khaNDasho vibhayja nirdishhTam.h | satyaM paraM para{\m+} satya{\m+} satyena na suvargaallohaachchyavante kadaachana sataa{\m+} hi satyaM tasmaatsatye ramante ##78.1## narasya j~naanayogyasya mahaapaapaadinaashataH || 376|| parametkR^ishhTataaM vaktuM nyaasasya j~naanahetushhu | satyaadyekaadashotkR^ishhTaa vaktavyaa j~naanahetavaH || 377|| ##editor:## narasya vaktavyaa ityanvayaH | pratiyogitveneti sheshhaH | prathamaM saadhanaM tatra satyamatra niruupyate | yathaadR^ishhTaM pramaaNena tathoktiH satyamuchyate || 378|| pumarthahetushhuutkR^ishhTaM paraM tachcha prakiirtitam.h | tatraadaraarthaM bhuuyashcha paraM satyamitiiritam.h || 379|| yadvaa yathaa paraM brahmaabaadhyaM satyamidaM tathaa | vyaavahaarikabaadhasya raahityena prakR^ishhTataam.h || 380|| vivakShitvaa paraM satyamiti dR^ishhTaantataH smR^itam.h | yaavajjiivaM yathaarthoktyaa svargalokaatkadaachana || 381|| na prachyutaaH syuranye tu svargaM praapyaapi puNyataH | anR^itaproktidoshheNaananubhuuyaiva karmaNaH || 382|| phalaM puurnatayaa svargaachchyavante.anR^itavaadinaH | yathaarthavacanaM yasmaatsataaM sanmaargavartinaam.h || 383|| saMbandhi tasmaatkechittu sataamidamiti shruteH | ##editor:## shruteH \; vyutpatterityarthaH | utkR^ishhTaheturmokShasya satyoktiriti vaadinaH || 384|| satye ramante kriiDante tasminneva maniishhiNaH | ##editor:## iti vaadinaH kechinmaniishhiNaH tasminneva satye ramanta ityanvayaH | mokShasyeti \; mokShahetuj~naanasya heturityarthaH | evamagre.api | tapa iti tapo naanashanaatparaM yaddhi paraM tapastad.h durdharshhaM tad.h duraadhashha tasmaattapasi ramante ##78.2## ekaM mataM kiirtayitvaa dvitiiyaM matamuchyate || 385|| tapaH paraM mokShaheturiti kechitprachakShate | tiirthayaatraajapaadiini tapaa.nsyanyaani bhuurishaH || 386|| tathaapyanashanaM teshhu samasteshhu paraM bhavet.h | upavaasaadanashanaanna paraM vidyate tapaH || 387|| kR^ichchhraadikaM yattapo.asti tatsoDhuM shakyameva na | ata eva duraadharshhamaasamantaachchhariiriNaam.h || 388|| tasya soDhumashakyatvaM sarveshhaamanubhuuyate | tasmaatkechidramante.asmin.h kR^ichchhrachaandraayaNadike || 389|| ##editor:## tasya \; tapasa ityarthaH | dama iti niyataM brahmachaariNastasmaaddame ramante ##78.3## damo vaahyendriyaaNaaM syaadvishhayebhyo nivartatam.h | sa eva muktihetuH syaaditi naishhThakavarNinaH || 390|| manyante sarvadaa tasmaadramante dama eva te | shama ityaraNye munastamaachchhame ramante ##78.4## krodhaadidoshharaahityaM manasaH shama uchyate || 391|| sa eva muktihetuH syaadityaraNyanivaasinaH | manyante munayastasmaadramante shama eva te || 392|| daanamiti sarvaaNi bhuutaani prasha{\m+}santi daanaannaatidushhkara.n tasmaaddaane ramante ##78.5## sviiyaanaaM bhuugavaadiinaaM shaastraproktena vartmanaa | svasvasya tyaagapuurvaM yatparasvatvaprasa~njanam.h || 393|| taddaanameva paramaM matvaa mokShasya saadhanam.h | stuvanti sakalaa daanaadatyantaM naasti dushhkaram.h || 394|| dR^ishyante dhanarakShaarthaM tyajanto.asuunapi priyaan.h | tasmaadgobhuuhiraNyaaderdaane saktiM prakurvate || 395|| dharma iti dharmeNa sarvamidaM parigR^ihiita.n dharmaannaatidushcharaM tasmaaddharme ramante ##78.6## smR^ityaadyuktaM taTaakaadernirmaaNaM dharma uchyate | sa eva muktihetuH syaaditi raajaadayo naraaH || 396|| manyante tena dharmeNa gR^ihiitaM sakalaM jagat.h | tushhyanti snaanapaanaadyairnarapakShimR^igaadayaH || 397|| naivaasti dushcharaM tasmaatprabhavo.asmin.h rataastataH | prajana iti bhuuyaa{\m+}sastasmaadbhuuyishhThaaH prajaayante tasmaadbhuuyishhThaaH prajanane ramante ##78.7## prajanaM tanayaadiinaamutpaadanamitiiryate || 398 | tasyaivottamahetutvaM manyante bahavo janaaH | daridrairdhanikaiH shishhTairashishhTaishcha pravR^ittitaH || 399|| ##editor:## pravR^ittitaH \; putraadyutpaadana iti sheshhaH | tasmaadekaikalokasya yaajante bahavaH prajaaH tasmaadramante bahavaH putraadyutpaadane naraaH || 400|| agnaya ityaaha tasmaadagnaya aadhaatavyaa ##78.8## agnayo gaarhapatyaadyaaH paramaa muktihetavaH | ityaaha vaidikaH kashchittasmaaddhetorgR^ihasthitaiH || 401|| agnayo gaarhapatyaadyaa aadhaatavyaa bhavanti te | ##editor:## vaidikaH , vedaarthaparaH | gR^ihasthitaiH \; gR^ihasthairityarthaH | agnihotramityaaha tasmaadagnihotre ramante ##78.9## aahite.agnaavanushhTheyo homaH syaadagnihotrakam.h || 402|| taduttamaM muktiheturiti kashchana vaidikaH | aaha tasmaadagnihotre ramante gR^ihiNaH sadaa || 403|| yaj~na iti yaj~nena hi devaa divaM gataastasmaadyaj~ne ramante ##78.10## jyotishhTaamaadiko yaj~naH paramo mokShasaadhanam.h | iti kechana manyante vedaarthaasaktamaanasaaH || 404|| yasmaadaadhunikaa devaaH puurvaanushhThitayaj~nataH | svargalokaM gataastasmaadyaj~ne kechid.h budhaa rataaH || 405|| maanasamiti vidvaa{\m+}sastasmaadvidvaa{\m+}sa eva maanase ramante ##78.11## vidvaa.nsaH saguNaj~naaH syurmanaHsaadhyaM tu maanasam.h | upaasanaM paraM heturityete menire budhaaH || 406|| ##editor:## budhaaH \; saguNabrahmavida ityarthaH | tasmaatmaanasa evaike samaasaktaa maniishhiNaH | vaidikopaastibhaagasya taatparyaj~naanashaalinaH || 407|| nyaasa iti brahmaa brahmaa hi paraH paro hi brahmaa taani vaa etaanyavaraaNi tapaa{\m+}si nyaasa evaatyarechayat.h ##78.12## vaidhaanaaM karmaNaaM tyaago vidhinaa nyaasa uchyate | nyaasa evottamo mukterhetuH syaaditi manyate || 408|| brahmaa hiraNyagarbho.ayaM sa brahmaa para eva hi | na tu jiivo yathaa tatanmataj~naiH praak.h samiiritaH || 409|| yadyapyasau dehadhaarii tathaapi para eva hi | tatsamaanaj~naanavattvaattachchhishhyatvena hetunaa || 410|| satyaadiini tapaa.nsyeva nikR^ishhTaani tathaapyataH | ##editor:## tathaapi nyaasaannikR^ishhTaa ityarthaH | sa.nyaasa eva sarvaaNi taanyatikraantavaanayam.h || 411|| aadhikyataaratamyaM cha tatra vishraantamishhyate | ya evaM vedetyupanishhat.h || upasa.nharatiidaaniimuktamuttamasaadhanam.h || 412|| sarvebhyaH saadhanwebhyashcha sa.nnyaasasya prakR^ishhTataam.h | yo veda tasya vidushha ityevaM parikiirtitaa || 413|| vidyaa rahasyaruupaa syaadityarthaH sadbhiriiritaH | iti dvishhashhTatamo.anuvaakaH praajaapatyo haaruNiH suparNeyaH prajaapatiM pitaramupasasaara kiM bhagavantaH paramaM vadantiiti tasmai provaacha ##79.1## praaguktamokShahetvarthamupapaadayituM shrutiH || 414|| aakhyaayikaaM pravaktayeshhaa gurushishhyoktigarbhiNiim.h | aaruNyaakhyaH suparNaayaastanayashcha prajaapateH || 415|| guruupasadanaM chakre paprachchha tadanantaram.h | puujyaa mararshhayo mukteH saadhaneshhvakhileshhu cha || 416|| kimutkR^ishhTaM vadantiiti tasmai gururuvaacha saH | satyena vaayuraavaati satyenaadityo rochate divi satyaM vaachaH pratishhThaa satye sarvaM pratishhThitaM tasmaatsatyaM parama.n vadanti ##79.2## saadhaneshhu tadukteshhu prathamaM vakti saadhanam.h || 417|| yo.antarikShe.adhunaa vaati sa vaayuH puurvajanmani | haraH sansatyavaaditvaM paripaalyaiva satyataH || 418|| saMpraapya vaayudevatvaM lokaanugrahavaa~nchhayaa | sadaa charati suuryo.api puurvaanushhThitasatyataH || 419|| divi prakaashate satyaM pratishhThaa vaacha uchyate | vaachoktamanR^itaM tvanyairniraakriyata ityataH || 420|| pratishhThaa na hi vaachaH syaatsatye sarvaM pratishhThitam.h | samastavyavahaaro.api satyavaachi pratishhThitaH || 421|| tasmaatkechitsatyameva prakR^ishhTaM saadhanaM jaguH | ##editor:## ato.anR^itaM na hi vaachaH pratishhThetyanvayaH | tapasaa devaa devataamagra aayan tapasaarshhayaH suvaranvavindantapasaa sapatnaanpraNudaamaaraatiistapasi sarvaM pratishhThita.n tasmaattapaH paramaM vadanti ##79.3## tatraasa.ntushhTataaM dR^ishhTvaa dvitiiyaM praaha saadhanam.h || 422|| ##editor:## mukhavikaasaraahityalakShaNamaparitoshhamaaruNerdR^ishhTvetyarthaH | devaa devatvamadhunaa saMpraaptaaH puurvajanmani | anushhThitena tapasaa kR^ichchhrachaandraayaNaadinaa || 423|| puurvaarjitena tapasaa svargaM praaptaa maharshhayaH | vayaM cha tapasaa shatruun.h dravyalaabhavirodhinaH || 424|| naraa.nshchaatra niraakurmaH samastaM tapasi sthitam.h | tasmaadvadantyanashanaM paramaM mokShasaadhanam.h || 425|| ##editor:## tapaseti \; abhichaararuupatapasetyarthaH | damena daantaaH kilbishhamavadhuunvanti damena brahmachaariNaH suvaragachchhan damo bhuutaanaaM duraadharshhaM dame sarvaM pratishhThitaM tasmaaddamaH paramaM vadanti ##79.4## puurvatraaparitoshheNa saadhanaantaramuchyate | duHshakaM sarvataH soDhuM duraadharshhaM damo bhavet.h || 426|| apekShataM phalaM sarvaM dama eva parishhThitam.h | shamena shaantaaH shivamaacharanti shamena naakaM munayo.anvavinda~nchhshamo bhuutaanaaM duraadharshhaM shame sarvaM pratishhThita.n tasmaachchhamaH paramaM vadanti ##79.5## krodhaadirahitaashchitte pumarthaM praapnuyurnaraaH || 427|| shamena svargamagamannaaradaadyaa muniishvaraaH | daanaM yaj~naanaaM varuuthaM dakShiNaa loke daataara{\m+} sarvabhuutaanyupajiivanti daanenaaraatiirapaanudanta daanena dvishhanto mitraa bhavanti daane sarvaM pratishhThitaM tasmaaddaanaM paramaM vadanti ##79.6## gohiraNyaadidaanaM syaadyaj~naanaaM dakShiNaa tataH || 428|| shreshhThaM loke.api daataaraM vedashaastravido janaaH | muuDhaashchaivopajiivanti bhaTaanaaM dhanadaanataH || 429|| nR^ipaaH shatruunniraachakruH prabalaa ye dvishhanti te | dhanadaanena sa.ntushhTaa bhavanti suhR^ido janaaH || 430|| dharmo vishvasya jagataH pratishhThaa loke dharmishhTha prajaa upasarpanti dharmeNa paapamapanudati dharme sarvaM pratishhThita.n tasmaaddharmaM paramaM vadanti ##79.7## taTaakaadikanirmaaNaM dharma ityevamiiritam.h | sa sarvapraaNijaatasya pratishhThaa shreya uchyate || 431|| upajiivanti dharmishhThaM loke sarvaaH prajaa naraaH | dharmaadharmavivekaarthamupagachchhanti sarvashaH || 432|| praayashchittena dharmeNa naashayanti cha kilbishham.h | prajananaM vai pratishhThaa loke saadhu prajaayaastantuM tanvaanaH pitR^iNaamanuNo bhavati tadeva tasyaanR^iNaM tasmaatprajananaM paramaM vadanti ##79.8## putrotpaadanamevedaM pratishhThaa gR^ihinaaM bhavet.h || 433|| gR^ihakR^ityasya nirvoDhaa putra eva na hiitaraH | jayyo manushhyaloko.ayaM putreNaiveti hi shrutiH || 434|| putrapautraadiruupaa syaatprajaa tasyaaH paraMparaam.h | yathaashaastraM vitanvaanaH pitR^INaamanR^iNo bhavet.h || 435|| R^iNaM tadiiyaMputreNa samyakpratyarpitaM bhavet.h | putrotpaadanameva syaadR^iNaapaakaraNaM pituH || 436|| agnayo vai trayii vidyaa devayaanaH panthaa gaarhapatya R^ik pR^ithivii rathantaramanvaahaaryapachanaH yajurantarikShaM vaamadevyamaahavaniiyaH saama suvargo loko bR^ihattasmaadagniin paramaM vadanti ##79.9## trayo.agnayastrayii vidyaa vedaikavihitatvataH | vedatrayoktakarmaaNi yaani tatsaadhanatvataH || 437|| devatvapraapako maargo yaagadvaareNa kiirtitaH | ki.nchaayaM gaarhapatyo.agnir{}R^igvedaatmaka iiritaH || 438|| pR^ithviilokasvaruupashcha yadrathantarasaama tat.h | ##editor:## saameti \; saamaatmaka ityarthaH | dakShinaagnirjayurvedashchaantarikShaatmakaH smR^itaH || 439|| vaamadevaakhyasaamaatmaa bhavatiiti prashasyate | saamadevaH svargaloko bR^ihatsaameti yat.h trayam.h || 440|| tadaatmaahavaniiyaH syaadityasau cha prashasyate | agnihotra{\m+} saayaM praatargR^ihaaNaaM nishhkR^itiH svishhTa{\m+} suhutaM yaj~nakratuunaaM praayaNa{\m+} suvargasya lokasya jyotistasmaadagnihotraM paramaM vadanti ##79.10## agnihotraM kR^itaM saayaM praatashcha gR^ihanishhkR^itiH || 441|| agnihotrasya virahe kShudhito.agnirgR^ihaandahet.h | trayasaadhanamuulyaM tu nishhkR^itiH parikiirtyate || 442|| yaago dravyaparityaago devamuddishya kiirtitaH | tattaddravyasya dahane prakShepo homa uchyate || 443|| yaj~naanaaM cha kratuunaaM cha praarambhakamidaM smR^itam.h | ata evaagnihotraM syaatsvargalokaprakaashakam.h || 444|| ##editor:## agnyaadheyamagnihotraM darshapuurNamaasaavaagrayaNaM chaaturmaasyaani niruuDhapashubandhaH sautraamapi cheti sapta haviryaj~naaH | kratushabdo yuupavastu somayaageshhu ruuDhaH | agnishhTomo.atyagnishhToma ukthyaH shhoDashii vaayapeyo.atiraatro.aptoryaamashcheti sapta somasa.nsthaaH kratavaH | yaj~na iti yaj~no hi devaanaaM yaj~nena hi devaa divaM gataa yaj~nenaasuraanapaanudanta yaj~nena dvishhanto mitraa bhavanti yaj~ne sarvaM pratishhThitaM tasmaadyaj~naM paramaM vadanti ##79.11## uttamaM saadhanaM yaj~na iti kechitprachakShate | yaj~naH priyo hi devaanaaM te hi devaa divaM gataaH || 445|| puurvaanushhThitayaj~nena svargalokaM prapedire | jyotishhTomena yaj~nena sarvakaamaaptihetunaa || 446|| dvishhatprashaantikaamasya nitraaH syurdveshhakaariNaH | maanasaM vai praajaapatyaM pavitraM maanasena manasaa saadhu pashyati R^ishhayaH prajaa asR^ijanta maanase sarvaM pratishhThitaM tasmaanmaanasaM paramaM vadanti ##79.12## praajaapatyapadapraapteH saadhanaM syaadupaasanam.h || 447|| ata eva pavitraM syaachchhuddhihetutvakaaraNaat.h | upasanena yuktaM yattenaipaagreNa chetasaa || 448|| saakShaatkaroti yogiishaH samyagvyavahitaadikam.h | atiitaanaagataM tachcha yogashaastre prapa~nchitam.h || 449|| ekaagramanasaa yuktaa vishvaamitraadayaH prajaa | bahviH sa.nkalpamaatreNa sR^ishhTanto maharshhayaH || 450|| nyaasa ityaahurmaniishhiNo brahmaaNam.h ##79.13 /1## yo mokShahetuH sa.nnyaasa ityuktastaM maharshhayaH | hiraNyagarbhamevaahuH sudhiyaH smR^itikaariNaH || 451|| sa.nnyaasaadbrahmaNaH sthaanamiti hi smaryate budheH | tatpraapterantaraN^gatvaadasya tadruupatoditaa || 452|| ##editor:## antaraN^gatvaaditi \; antaraN^gasaadhanatvaadityarthaH | brahmaa vishvaH katamaH svayambhuuH prajaapatiH sa.nvatsara iti ##79.13 /2## stotuM tameva sa.nnyaasaM tatsaMpraapyaM prapa~nchyate | ##editor:## tat.h \; hiraNyagarbhasvaruupamityarthaH | hiraNyagarbho vishvaH syaatsamastajagadaatmakaH || 453|| atiiva sukharuupashcha maatraadirahitatvataH | svayameva sanutpannaH prajaanaaM paripaalakaH || 454|| kaalaatmaa chetishabdastu pradarshanaparaH smR^itaH | ityaadisarvaruupatvamunneyamiti manyataam.h || 455|| sa.nvatsaro.asaavaadityo ya eshha aaditye purushhaH sa parameshhThii brahmaatmaa ##79.14## sa.nvatsarasya maahaatmyaM suutraaN^gasya pradarshyate | bhuustasya prakR^ishhTa nyaasasya stutaye.adhuna || 456|| ##editor:## suutreti \; hiraNyagarbhaavayavastyetyarthaH | yo.ayaM sa.nvatsaraH kaalaH so.asaavaaditya eva hi | aadityagamanaavR^ittyaa tasya saMpaaditatvataH || 457|| aadityamaNDale yo.ayaM purushho vartate sa cha | hiraNyagarbharuupaH syaanmaNDaladvaarato hyayam.h || 458|| hiraNyagarbhaH praapyaH syaatsa brahma paramaM bhavet.h | tathaiva pratyagaatmaa syaadityarthaH parikiirtitaH || 459|| yaabhiraadityastapati rashmibhistaabhiH parjanyo varshhati parjanyenaushhadhivanaspatayaH prajaayanta oshhadhivanaspatibhirannaM bhavatyannena praaNaaH praaNairbalaM balena tapastapasaa shraddhaa shraddhayaa medhaa medhayaa maniishhaa maniishhayaa mano manasaa shaantiH shaantyaa chittaM chittena smR^itiH smR^ityaa smaara{\m+} smaareNa vij~naanaM vij~naanenaatmaanaM vedayati tasmaadanna.n dadansarvaaNyetaani dadaatyannaatpraaNaa bhavanti bhuutaanaaM praaNairmano manasashcha vij~naanaM vij~naanaadaanando brahmayoniH ##79.15## sa.nvatsaraM prashasyaivaM suuryaadidvaaratastataH | samastavyavahaaraaya maNDaladvaarato raveH || 460|| hetutvena sa evaayaM haayano.atra prashasyate | ##editor:## sa evaayaM sa.nvatsaraH aadityamaNDaladvaaraa sarvavyavahaarahetutayaa stuuyata ityarthaH | yaabhirushhNasvaruupaabhirarkastapati rashmibhiH || 461|| taabhirbhuujalamaadaaya megho bhuutvaa pravarshhati | briihyaadiroshhadhirj~neyaa panasaadirvanaspatiH || 462|| briihyaadibhirbhavedbhojyaM praaNaastR^ipyanti bhojyataH | praaNairdehabalaM tena tapaH kR^ichchhraadilakShaNam.h || 463|| tapasaa shuddhachittasya shraddhaa brahmaatmavedane | shraddhayaikaagrachittasya shaktirgranthaarthadhaaraNe || 464 | medhayaa tattvabuddhyaakhyaa maniishhaa syaanmaniishhayaa | manonirantaratvena mananaM jaayate tataH || 465|| krodhaadyavasaraabhaavaachchhantiH shaantyaa pramaanajam.h | tattvaj~naanaabhidhaM chittaM tena chittena sarvadaa || 466|| nidraadivyavadhaane.api labhate tattvasa.nsmR^itim.h | nidraadyanantarotthena smaraNena nirantaram.h || 467|| smaaraakhyaM labhate tena sa.ntataj~naanamashnute | ##editor:## tena \; smaarapadaabhidheyena nirantarasmaraNena vij~naanametiityarthaH vij~naanena paraatmaanaM sarvadaanubhavatyayam.h || 468|| yasmaatpraaNaadikadvaaraa brahmaanubhavahetutaa | annasyaato dadaddhyannaM dadaatyetaani sarvashaH || 469|| sarvapradaanaruupatvamannadaanasya saMprati | vispashhTayitumukto.arthaH punaH sa.nkShipya kiirtyate || 470|| annaatpraaNaa bhavantiiti vaakyenetyavagamyataam.h | praaNaadiyanitaj~naanaadaanandaH para eva san.h || 471|| brahma devaantavedyaM syaadyoniH sarvasya kaaraNam.h | yadvaa vedasya yoniH syaattaadR^igruupaH svayaM bhavet.h || 472|| sa vaa eshha purushhaH pa~nchadhaa pa~nchaatmaa yena sarvamidaM protaM pR^ithivii chaantarikShaM cha dyaushcha dishashchaavaantaradishaashcha sa vai sarvamidaM jagatsa sabhuuta{\m+} sa bhavyaM jij~naasaklR^ipta R^itajaa rayishhThaaH shraddhaa satyo mahasvaantamasoparishhTaat.h ##79.16 /1, internet version says ##pahasvaan .. stotuM sa.nnyaasamevoktaM tatpraaptaj~naanasa.nstutiH | sa.nnyaasapuurvakaM j~naanaM saMpaadayati yo naraH || 473|| ##editor:## taditi \; tena sa.nnyaasena praaptaM tattvaj~naanaM yasya tasya narasya stutiH kriyata ityarthaH | sa eva sarvaruupaH san.h pa~nchaatmaa pa~nchadhaa bhavet.h | pa~nchavi.nshatiruupaH syaadityarthaH parikiirtitaH || 474|| shabdaadipa~nchakaM chaiva pR^ithivyaadikapa~nchakam.h | j~naanakarmendriyaaNaaM dve tathaa praaNaadipa~nchakam.h || 475|| etaavadvasturuupaH syaadyadvaa pa~nchaatmabhiryutaH | pa~nchadhaa vartate tachcha puraaNe parikiirtitam.h || 476|| bhuutaatmaa chendriyaatmaa cha pradhaanaatmaa tathaa bhavaan.h | aatmaa cha paramaatmaa cha tvamekaH pa~nchadhaa sthitaH || 477|| ##editor:## ityuktamityarthaH | yena brahmasvaruupeNa nareNa sakalaM jagat.h | protaM prakarshhataH syuutaM suutre maNigaNaa iva || 478|| pR^ithiviityaadinaa sarvaM tadeva sphuTamuchyate | vyaapii sa eva sakale vartamaanamidaM jagat.h || 479|| tattvavidyaatirekeNa tatvadR^ishhTyaa jaganna hi | atiitaM cha sa evesaM bhavyaM bhaavi jagachcha saH || 480|| dR^ishyate deharuupo.ayaM jagadruupo na hiiti chet.h | jij~naasayaa vichaareNa sarvaatmatvena nishchitaH || 481|| R^itaM praamaaNikaM j~naanaM jaataH sarvaatmakastataH | ##editor:## tataH \; j~naanenetyarthaH | puurvakSheshhvapaasteshhu jij~naasaasamaye punaH || 482|| siddhaantaj~naanato jaataH sarvaatmaa tattvavinnaraH | rayirguruupadeshaakhyaM dhanaM tatraiva tishhThati || 483|| na tuupadeshashuunyaanaaM tat.h kvachitpratibhaasate | iidR^iksvaruupaj~naanasya shraddhaalabhyatvataH pumaan.h || 484|| shraddhaiva satyabrahmaatmaa svaprakaasho.ata eva saH | aj~naanena viyuktatvaattaduparyapi vartate || 485|| j~naatvaa tamevaM manasaa hR^idaa cha bhuuyo na mR^ityumupayaahi vidvaan.h ##79.16 /2## nyaasapuurvaj~naanavantaM shrutvaaha j~naanasatphalam.h | aaruNe tvaM tamaatmaanaM manasaa hR^idayaatmanaa || 486|| hR^idaa niyamitatvena hR^ideti parikiirtyate | ##editor:## hR^idaa \; hR^itpadmenetyarthaH | evamuktaprakaareNa sa.nnyaasottamahetutaH || 487|| j~naatvaa vidvaa~nj~naanayuktaH punarmR^ityuM na chaapyuhi | vartamaanashariire cha j~naaninaH parite sati || 488|| janmaabhaavaatyunarmR^ityurnaastiityarthaH prakiirtitaH | tasmaannyaasameshhaaM tapasaamatiriktamaahuH ##79.16 /3## bahu prashastaM sa.nnyaasamupasa.nharate.adhunaa || 489|| nyaaso yato.antaraN^gaM syaatsaadhanaM tattvavedane | tasmaatsatyaaditapasaaM nyaasaM santo.adhikaM jaguH || 490|| vasuraNvo vibhuurasi praaNe tvamasi sandhaataa brahman tvamasi vishvasR^ittejodaastvamasyagnerasi varchodaastvamasi suuryasya dyumnodaastvamasi chandramasa upayaamagR^ihiito.asi brahmaNe tvaa mahase ##79.17## nyaasordhvaM praNavenaatmasamaadhiryo vidhiiyate | tasmin.h vighnanivR^ittyarthaM praahaantaryaamisa.nstutim.h || 491|| ##editor:## aatmeti \; aatmani samaadhirityarthaH | anugrahaaya me brahmannantaryaami~nchagatpate | vastutattvopadeshhTaasi vasuraNyo vibhuurasi || 492|| vividhaM jaayamaano.asi viraaDaadikaruupataH | praaNe vaayvaatmake jiive tvaM sa.nyojayitaasi cha || 493|| vishvasR^iksakalavyaapii tvamasyagneH prakaashadaH | dyulokavartisuuryasya varchedaastvaM prakaashadaH || 494|| tathaa chandramaso.asi tvaM prakaashadraviNapradaH | ##editor:## prakaasheti \; prakaasharuupadhanaprada ityarthaH | upayaamagR^ihiito.asi somaH sanyaagabhuumishhu || 495 | pR^ithvii vaa upayaamo.ayaM shrutisa.nkiirtitatvataH | gR^ihiitaH somaruupaH sanmR^iddaarumayapaatrataH || 496|| ##editor:## shrutiiti \; \- upaayaamagR^ihiito.asiityaaheyaM vaa upayaamaH \- (taittiriiyasa.nhitaa 6\-5\-8) ityukta ityarthaH | tameva spashhTayati \-\-\- tvaamevaM sarvakartaaraM mahase brahmaNe bhaye | brahmaabhivyaktaye devaM sa.nseve parameshvaram.h || 497|| omityaatmaanaM yu~njiita ##79.18 /1## iishastutyaa gataaghasya samaadhistu vidhiiyate | trimaatraM kiirtaya.nstaaraM sarvavedaantanishchitam.h || 498|| samaadadhyaatparaatmaanaM svaruupatvena chetasi | ##editor:## antaryaamistutyaa parihR^itavighnasya sa.nnyaasina ityarthaH | nishchitaM \; paramaatmaanamityanvayaH | etadvai mahopanishhadaM devaanaaM guhyaM ##79.18 /2## samaadhisaadhanaM taaraM sa.nstauti sakalottamam.h || 499|| taarasvaruupamevedaM mahopanishhaduchyate | yasyopanishhado vandyo bhavanti pratipaadikaaH || 500|| mahopanishhadetatsyaatsarve vedaa iti shruteH | devaanaaM vaasavadiinaaM guhyaaM gopyamidaM bhavet.h || 501|| shamaadivarjito yaH syaattasmai nopadishanti te | ya evaM veda brahmaNo mahimaanamaapnoti tasmaad.h brahmaNo mahimaanam.h ##79.18 /3## etatsamaadhijanyasya j~naanasya phalamuchyate || 502|| sa.nnyaasaanantaraM yastu praNavena paraatmanaH | samaadhimaacharannevaM mahaavaakyoktariititaH || 503|| brahmatattvaM vijaanaati so.aparichchhannavastunaH | mahimaanamavaapnoti tattvavij~naanato hyayam.h || 504|| jiivatvabhramanaashena brahmataavirbhave sati | jiivanmukto bhavedvidvaanityasyaarthaH prakiirtitaH || 505|| praarabdhasya kShaye bhogaachchhariire patite sati | tasmaajj~naanaadavidyaayaa leshenaapi vivarjitam.h || 506|| mukhyaM yadbrahma tasyaiva mahimaanaM samashnute | videhamukto bhavatiityasyaarthaH parikiirtitaH || 507|| ityupanishhat.h || sa.nnyaasapuurvikaaM vidyaamupasa.nharate.adhunaa | ityevaM kathitaa vidyaa bhavatyupanishhanmataa || 508|| rahasyavidyaa bhavatiityevamarthaH prakiirtitaH | iti trishhashhTitamo.anuvaakaH j~naanaantaraN^gahetutvaannyaasasyaivoktariititaH || 509|| sa eva yukto jij~naasorna tu karmeti kiirtitam.h | tarhi saakShaatkR^itau karma kriyataamiti shaN^kate || 510|| tachchaN^kaaparihaaraaya yaaguruupatvamuchyate | laukikavyavahaaraaNaaM sarveshhaaM tattvavedinaH || 511|| yaagaadhikaarashaN^kaasti na hi yaagasya vidyate | ato.agnimaanuvaakasya puurvabhogeNa yoginaH || 512|| yaagadravyastayaaN^gaani paThyante sakalaanyapi | tasyaivaM vidushho yaj~nasyaatmaa yajamaanaH shraddhaa patnii shariiramidhmamuro vedirlomaani barhirvedaH shikhaa hR^idayaM yuupaH kaama aajyaM manyuH pashustapo.aagnirdamaH shamayitaa daana.n dakShiNaa vaagghotaa praaNa udgaataa chakShuradhvaryurmano brahmaa shrotramagniit.h ##80.1 /1## tasya sa.nnyaasino brahma saakShaatkR^itavataH sataH || 513|| jiivanmuktasya yo yaj~nastasyaatmaa saakShilakShaNaH | sa eva yajamaanaH syaattatsvaamityeva hetunaa || 514|| shraddhaakhyaa chittavR^ittiryaa saa patniityaadi yojyataam.h | yo damaakhyaH shamayitaa sarvaashopashamaavahaH || 515|| chittavR^ittivisheshho.asti sa bhavedatra dakShinaa | ##editor:## sarveti \; sarvendriyopashamakaariityarthaH | hotraadikasvaruupatvaM vaagaadiinaaM vichintyataam.h || 516|| yaavaddhriyate saa diikShaa yadashnaati taddhaviryatpibati tadasya somapaanaM yadramate tadupasado yatsa~ncharatyupavishatyuttishhThate cha sa pravargyo yanmukha.n tadaahavaniiyo yaa vyaahR^itirahutiryadasya vij~naana tajjuhoti yatsaayaM praataratti tatsamidhaM yatpraatarmadhyandina{\m+} saaya.n cha taani savanaani ##80.1 /2## jyotishhTomaaN^gabhuutaa yaa kriyaa tadruupatochyate | yogino vyavahaarasya tvanuvaakaanyabhaagataH || 517|| ##editor:## dvitiiyabhaagamavataarayati\-\-\-jyotishhTometi | anyeti \; dvitiiyabhogenatvityarthaH | bhojanaakaraNenaiva yaavatkShuddhaarte.amunaa | saa diikShaasa.nj~nasa.nskaaro dhR^itirityavagamyataam.h || 518|| haviraadikaruupatvaM bhojanaadervibudhyataam.h | ye ahoraatre te darshapuurNamaasau ye.ardhamaasaashcha maasaashcha te chaaturmaasyaani ya R^itavaste pashubandhaa ye sa.nvatsaraashcha parivatsaraashcha te.ahargaNaaH sarvavedasaM vaa etatsatraM yanmaraNaM tadavabhR^ithaH ##80.1 /3## atho tR^itiiyabhogena jiivanmuktasya yoginaH || 519|| tattatkaalavisheshheNa tattadyaagaatmatochyate | ##editor:## tR^itiiyabhaagamavataarayati\-\-\-atho iti | atra sa.nvatsaraashcheti shruuyamaaNaM chayogataH || 520|| sa.nvatsaraashchetyetaabhyaaM chakaaraabhyaaM shrutaaviha | syaadidaavatsaraadiinaaM trayaaNaaM cha samuchchayaH || 521|| prabhavaadishhu chaikaikaM pa~nchakaM yugashabditam.h | sa.nvatsaraadisa.nj~neyaM kramaattasminmanyuge bhavet.h || 522|| ##editor:## taduktaM kaalanirNaye\-\-\- \-chaandraaNaaM brabhavaadiinaaM pa~nchake pa~nchake yuge | saMpariidaanvidityetachchhabdapuurvaastu vatsaraaH || \- iti | ye dviraatraatiraatraadyaasta evaahargaNaa mataaH | sarvasvadakShiNaakaM syaatsarvavedasashabdatam.h || 523|| ahoraatraadikaalena samastenopalakShitam.h | yadaayuryoginastasmaadatraitachchhabdakiirtitam.h || 524|| aayustaddakShiNopetaM satramityartha iiritaH | etadvai jaraamaryamagnihotra{\m+}satraM ya evaM vidvaanudagayane pramiiyate devaanaameva mahimaanaM gatvaadityasya saayujyaM gachchhatyatha yo dakShiNe pramiiyate pitR^iNaameva mahimaanaM gatvaa chandramasaH saayujyaM gachchhatyetau vai suuryaachandramasormahimaanau braahmaNo vidvaanabhijayati tasmaad brahmaNo mahimaanamityupanishhat.h ##80.1 /3## chaturthabhaagenaitasya sarvayaj~naatmakaM munim.h || 525|| upaasiinasya martasya kramamuktirudiiryate | ##editor:## anuvaakaantyabhaagamavataarayati\-\-\-chaturtheti | yogiishvarasya charitaM yajjaraamaraNaavadhi || 526|| tadvedokto.agnihotraadisatraantaakhilakarma hi | ityupaasanashiilaH san.h mR^itaH syaaduttaraayaNe || 527|| sa devaataanaamaishvaryaM saMpraapya tadanantaram.h | bhaavanaataaratamyena ravestaadaatmyamashnute || 528|| athopaasanashiilo yo mriyate dakShiNaayane | so.agnishhvaattaadikaishvaryaM praapyaitiindusaruupataam.h || 529|| ##editor:## etiiti \; indusaayujyametiityarthaH | mahimaanaavanubhavannetaavaadityasomayoH | vidvaanhiraNyagarbhaM cha tallokasthopadeshatah || 530|| ##editor:## tallokastheti \; tallokavaasinaabhupadeshata ityarthaH | tatsaakShaatkR^itiruupaM cha jayaM praapnotyayaM dvijaH | ##editor:## taditi \; hiraNyagarbhasaakShaatkaararuupamityarthaH | tatsaakShaatkaarato viprastallokasthavapuHkShayaat.h || 531|| tallokaM praapya tatraasya mahimaanaM samashnute | ##editor:## shariirapaataaduurdhvamiti sheshhaH | tallokam.h \; hiraNyagarbhalokamityarthaH | asya \; hiraNyagarbhasyaishvaryam.h | tatrotpannaatpareshasya saakShaatkaaraatsa cha dvijaH || 532|| tallokanaashaaduurdhvaM yatsatyaj~naanaadilakShanam.h | brahma tasya mahattvaakhyaM mahimaanaM samashnute || 533|| itiityanena vidyaayaastad.h{}granthasyopasa.nhR^itih | ##editor:## tad.h{}granthasyeti \; tatpratipaadakagranthasyetyarthaH | taittiriiye.asti pu.nvidhaa tasyaivamiti vaakyataH || 534|| purushho veti vaakyena shaakhaayaaM taaNDinaamapi | bhedakasyopalambhena svavobhinnaiva yujyate || 535|| pu.nyaj~nayostaaNDinaaM hi saamaanaadhikaraNyagiiH | na tathaa taittiriiye syaattatra shhashhThyoH shrutatvataH || 536|| saamaanaadhikaraNye cha shhashhThyorvyaahatireva hi | vidushho yajamaanatvaM yaj~natvaM hi virudhyate || 537|| ##editor:## vidushho yo yaj~nastasya yaj~nasyaatmeti vyadhikaraNe shhashhThyau | anyathaa vidvaaneva yaj~naH \; sa eva yajamaana iti vyaahatiH syaat.h | taaNDishaakhaayaaM tu \- purushho vaa va yaj~naH \- iti saamaanaadhikaraNyam.h | ato bhedakopalambhaadbheda ityarthaH | yadaatmajayamaanaadi shrutaM tattaaNDinaaM na hi aayushhastrividhasyaapi savanatrayaruupataa || 538|| ityaadi taaNDinaaM yattu na hi tattaittiriiyake | maraNaavabhR^ithatvaadi ki.nchitsaamyaprabaadhanaat.h || 539|| vidyayorbheda evaato nyaayyo naiva tvabhinnataa | ki.ncha nopasasanamidaM taittiriiye prakiirtitam.h || 540|| kiM tarhi brahmavidyaayaaH prasha.nsaa parikiirtyate | tasmaadvidyaikyashaN^kaayaa naavakaasho.asti kashchana || 541|| kramamuktiphalaM tvasminnanuvaake prakiirtitam.h | tattvaj~nasevaasaMbhuutamityasheshhaM cha maN^galam.h || 542|| iti chatuHshhashhTitamo.anuvaakaH vidyaaraNyamuktiproktabR^ihadvyaakhyaanusaarataH | purushhottamatiirthena granthavistarabhiititaH || 543|| yaaj~nikyaaM katichinmantraa vyaakhyaataaH padyaruupataH | yathopayogamevaatra sa.ngraheNa yathaamapi || 544|| vidyaaraNyaiH samasteyaM vyaakhyaataa yaaj~nikii shubhaa | aarabhya rudragaayatriiM draaviDaH paaTha aadR^itaH | tataH puurvaM tu taiH sarve tattatpaaThaaH samaadR^itaaH || 545|| iti shriimatparamaha.nsaparivraajakaachaaryashriishivaraamaanandatiirthashishhya shriipurushhottamaanandatiirthavirachitaM yaaj~nikyupanishhadvivaraNaM samaaptam.h | Note Read ##yasmaat.h## in the shloka following verse 195 Read ##iti## ... ##anuvaakaH## for ##iti## ... ##adhyaayaH## around verses 337 till 351 Add ##ityashhTaachatvaari.nsho.anuvaakaH## just after verse 366 ## \medskip\hrule\medskip Encoded and proofread by Wim en Esther wkl-evdk at knoware.nl Yajniki Upanishad encoded by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com as Mahanarayana Upanishad. According to Sw. Vimalananda, who has translated the Mahanarayana Upanishad (Ramakrishna Math publ.), "it is also known as Yajniki Upanishad on the ground that Yajnatma Narayana is considered to be the seer of this part of the Veda" (Krishna Yajurveda). This upanishad forms the tenth (last) prapathakas (Sayana's term), or prasna (Bhattabhaskara's term) of the Taittiriya Aranyaka. It is also called `khila' (supplementary) as it deals with many rituals in daily use. There is a `dravidapatha' and 'andhrapatha' with 64 and 80 sections resp.! The text is not the same in many recensions of the upanishads. `The yaaj~nikyupanishhad with a commentary in the form of kaarikas by shripurushhottamaanandatiirtha is based on a single manuscript found in the Adyar Library. The yaaj~nikyupanishhad is also known as naaraayaNopanishhad. There is the mahaanaaraayaNopanishhad belonging to the atharvaveda. edited by Col. Jacob, which has been utilised by Bloomfield in preparing his Vedic Concordance. The latter is only another version of this yaaj~nikyupanishhad. The taittiriiyayajurveda is divided into the sa.nhitaa and the braahmaNa portions. The braahmaNa has the three prapaaThakas for the main braahmaNa portion, and then the aaraNyaka portion. Saayana divides the aaraNyaka into ten prapaaThakas, and the three prapaaThakas, 7 to 9 form what is well known as the taittiriiyopanishhad. The next one is accepted as a khila (supplement) and that is the yaaj~nikyupanishhad. BhaTTabhaaskara takes the whole of the Taittirii­yopanishhad as a single prashna, and there is also a slight difference in him from the arrangement of the prashnas found in saayaNa. Otherwise the texts are the same.' \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}