%@@1 % File name : varaha.itx %-------------------------------------------- % Text title : Varaha Upanishad % Author : Vedic tradition % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/ % Description/comments : # 98 / 108; Krishna Yajurveda - Yoga upanishad % Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Latest update : Sept. 4, 2000 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to % http://sanskritdocuments.org/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Varaha Upanishad ..}## \itxtitle{.. varAhopaniShat ..}##\endtitles ## shrImadvArAhopaniShadvedyAkhaNDasukhAkR^iti . tripAnnArAyaNAkhya.n tadrAmachandrapadaM bhaje .. AUM saha nAvavatu saha nau bhunaktu saha vIrya.n karavAvahai .. tejasvinAvadhI tamastu mA vidviShAvahai .. AUM shAntiH shAntiH shAntiH .. hariH AUM .. atha R^ibhurvai mahAmunirdevamAnena dvAdashavatsara.n tapashchachAra . tadavasAne varAharUpI bhagavAnprAdurabhUt.h . sa hovAchottiShThottiShTha vara.n vR^iNIshveti . sodatiShThat.h . tasmai namaskR^ityovAcha bhagavankAmibhiryadyatkAmita.n tattattvatsakAshAtsvapne.api na yAche . samastavedashAstretihAsapurANAni samastavidyAjAlAni brahmAdayaH surAH sarve tvadrUpaj~nAnAnmuktimAhuH . atastvadrUpapratipAdikAM brahmavidyAM brUhIti hovAcha . tatheti sa hovAcha varAharUpI bhagavAn.h . chaturvi.nshatitattvAni kechidichChanti vAdinaH . kechitShaTtri.nshattattvAni kechitShaNNavatIni cha .. 1.. teShA.n kramaM pravakShyAmi sAvadhAnamanAH shR^iNu . j~nAnendriyANi pa~nchaiva shrotratvaglochanAdayaH .. 2.. karmendriyANi pa~nchaiva vAkpANya~NghryAdayaH kramAt.h . prANAdatastu pa~nchaiva pa~ncha shabdAdayastathA .. 3.. manobuddhiraha.nkArashchitta.n cheti chatuShTayam.h . chaturvi.nshatitattvAni tAni brahmavido viduH .. 4.. etaistattvaiH samaM pa~nchIkR^itabhUtAni pa~ncha cha . pR^ithivyApastathA tejo vAyurAkAshameva cha .. 5.. dehatraya.n sthUlasUkShmakAraNAni vidurbudhAH . avasthAtritaya.n chaiva jAgratsvapnasuShuptayaH .. 6.. Ahatya tattvajAtAnA.n ShaTtri.nshanmunayo viduH . pUrvoktaistattvajAtaistu sama.n tattvAni yojayet.h .. 7.. ShaDbhAvavikR^itishchAsti jAyate vardhate.api cha . pariNAma.n kShaya.n nAsha.n ShaDbhAvavikR^iti.n viduH .. 8.. ashanA cha pipAsA cha shokamohau jarA mR^itiH . ete ShaDUrmayaH proktAH ShaTkoshAnatha vachmi te .. 9.. tvakcha raktaM mA.nsamedomajjAsthIni nibodhata . kAmakrodhau lobhamohau mado mAtsaryameva cha .. 10.. ete.ariShaDvA vishvashcha taijasaH prAj~na eva cha . jIvatraya.n sattvarajastamA.nsi cha guNatrayam.h .. 11.. prArabdhAgAmyarjitAni karmatrayamitIritam.h . vachanAdAnagamanavisargAnandapa~nchakam.h .. 12.. sa.nkalpo.adhyavasAyashcha abhimAno.avadhAraNA . muditA karuNA maitrI upekShA cha chatuShTayam.h .. 13.. digvAtArkapracheto.ashvivahnIndropendramR^ityukAH . tathA chandrashchaturvaktro rudraH kShetraj~na IshvaraH .. 14.. Ahatya tattvajAtAnA.n ShaNNavatyastu kIrtitAH . pUrvoktatattvajAtAnA.n vailakShaNyamanAmayam.h .. 15.. varAharUpiNaM mA.n ye bhajanti mayi bhaktitaH . vimuktAj~nAnatatkAryA jIvanmuktA bhavanti te .. 16.. ye ShaNNavatitattvaj~nA yatra kutrAshrame ratAH . jaTI muNDI shikhI vApi muchyate nAtra sa.nshayaH .. 17.. iti.. iti prathamo.adhyAyaH .. R^ibhurnAma mahAyogI kroDarUpa.n ramApatim.h . variShThAM brahmavidyA.n tvamadhIhi bhagavanmama . eva.n sa spR^iShTo bhagavAnprAha bhaktArtibha~njanaH .. 1.. svavarNAshramadharmeNa tapasA gurutoShaNAt.h . sAdhanaM prabhavetpu.nsA.n vairAgyAdichatuShTayam.h .. 2.. nityAnityavivekashcha ihAmutra virAgatA . shamAdiShaTkasaMpattirmumukShA tA.n samabhyaset.h .. 3.. eva.n jitendriyo bhUtvA sarvatra mamatAmatim.h . vihAya sAkShichaitanye mayi kuryAdahaMmatim.h .. 4.. durlabhaM prApya mAnuShya.n tatrApi naravigraham.h . brAhmaNya.n cha mahAviShNorvedAntashravaNAdinA .. 5.. ativarNAshrama.n rUpa.n sachchidAnandalakShaNam.h . yo na jAnAti so.avidvAnkadA mukto bhaviShyati .. 6.. ahameva sukha.n nAnyadanyachchennaiva tatsukham.h . amadartha.n na hi preyo madartha.n na svataHpriyam.h .. 7.. parapremAspadatayA mA na bhUvamaha.n sadA . bhUyAsamiti yo draShTA so.aha.n viShNurmunIshvara .. 8.. na prakAsho.ahamityuktiryatprakAshaikabandhanA . svaprakAsha.n tamAtmAnamaprakAshaH katha.n spR^ishet.h .. 9.. svayaM bhAta.n nirAdhAra.n ye jAnanti sunishchitam.h . te hi vij~nAnasaMpannA iti me nishchitA matiH .. 10.. svapUrNAtmAtirekeNa jagajjIveshvarAdayaH . na santi nAsti mAyA cha tebhyashchAha.n vilakShaNaH .. 11.. aj~nAnAndhatamorUpa.n karmadharmAdilakShaNam.h . svayaMprakAshamAtmAna.n naiva mA.n spraShTumArhati .. 12.. sarvasAkShiNamAtmAna.n varNAshramavivarjitam.h . brahmarUpatayA pashyanbrahmaiva bhavati svayam.h .. 13.. bhAsamAnamida.n sarvaM mAnarUpaM paraM padam.h . pashyanvedAntamAnena sadya eva vimuchyate .. 14.. dehAtmaj~nAnavajj~nAna.n dehAtmaj~nAnabAdhakam.h . Atmanyeva bhavedyasya sa nechChannapi muchyate .. 15.. satyaj~nAnAnandapUrNalakShaNa.n tamasaH param.h . brahmAnanda.n sadA pashyankathaM badhyeta karmaNA .. 16.. tridhAmasAkShiNa.n satyaj~nAnAnandAdilakShaNam.h . tvamaha.nshabdalakShyArthamasakta.n sarvadoShataH .. 17.. sarvaga.n sachchidAtmAna.n j~nAnachakShurnirIkShate . aj~nAnachakShurnekSheta bhAsvantaM bhAnumandhavat.h .. 18.. praj~nAnameva tadbrahma satyapraj~nAlakShaNam.h . evaM brahmaparij~nAnAdeva martyo.amR^ito bhavet.h .. 19.. tadbrahmAnandamadvandva.n nirguNa.n satyachidghanam.h . viditvA svAtmano rUpa.n na bibheti kutashchana .. 20.. chinmAtra.n sarvaga.n nitya.n saMpUrNa.n sukhamadvayam.h . sAkShAdbrahmaiva nAnyo.astItyevaM brahmavidA.n sthitiH .. 21.. aj~nasya duHkhaughamaya.n j~nasyAnandamaya.n jagat.h . andhaM bhuvanamandhasya prakAsha.n tu suchakShuShAm.h .. 22.. anante sachchidAnande mayi vArAharUpiNI . sthite.advitIyabhAvaH syAtko bandhaH kashcha muchyate .. 23.. svasvarUpa.n tu chinmAtra.n sarvadA sarvadehinAm.h . naiva dehAdisa~NghAto ghaTavaddR^ishigocharaH .. 24.. svAtmano.anyadivAbhAta.n charAcharamida.n jagat.h . svAtmamAtratayA buddhvA tadasmIti vibhAvaya .. 25.. svasvarUpa.n svayaM bhu~Nkte nAsti bhojyaM pR^ithak svataH . asti chedastitArUpaM brahmaivAstitvalakShaNam.h .. 26.. brahmavij~nAnasaMpannaH pratItamakhila.n jagat.h . pashyannapi sadA naiva pashyati svAtmanaH pR^ithak.h .. 27.. matsvarUpaparij~nAnAtkarmabhirna sa badhyate .. 28.. yaH sharIrendriyAdibhyo vihIna.n sarvasAkShiNam.h . paramArthaikavij~nAna.n sukhAtmAna.n svayaMprabham.h .. 29.. svasvarUpatayA sarva.n veda svAnubhavena yaH . sa dhIraH sa tu vij~neyaH so.aha.n tattva.n R^ibho bhava .. 30.. ataH prapa~nchAnubhavaH sadA na hi svarUpabodhAnubhavaH sadA khalu . iti prapashyanparipUrNavedano na bandhamukto na cha baddha eva tu .. 31.. svasvarUpAnusandhAnAnnR^ityanta.n sarvasAkShiNam.h . muhUrta.n chintayenmA.n yaH sarvabandhaiH pramuchyate .. 32.. sarvabhUtAntarasthAya nityamuktachidAtmane . pratyakchaitanyarUpAya mahyameva namonamaH .. 33.. tva.n vahamasmi bhagavo devate.aha.n vai tvamasi . tubhyaM mahyamanantAya mahya.n tubhya.n chidAtmane .. 34.. namo mahyaM pareshAya namastubhya.n shivAya cha . ki.n karomi kva gachChAmi ki.n gR^ihNAmi tyajAmi kim.h .. 35.. yanmayA pUrita.n vishvaM mahAkalpAMbunA yathA . antaHsa~Nga.n bahiHsa~NgamAtmasa~Nga.n cha yastyajet.h . sarvasa~NganivR^ittAtmA sa mAmeti na sa.nshayaH .. 36.. ahiriva janayoga.n sarvadA varjayedyaH kuNapamiva sunArI.n tyaktukAmo virAgI . viShamiva viShayAdInmanyamAno durantA\- ~njagati paramaha.nso vAsudevo.ahameva .. 37.. ida.n satyamida.n satya.n satyametadihochyate . aha.n satyaM paraM brahma mattaH ki.nchinna vidyate .. 38.. upa samIpe yo vAso jIvAtmaparamAtmanoH . upavAsaH sa vij~neyo na tu kAyasya shoShaNam.h .. 39.. kAyashoShaNamAtreNa kA tatra hyavivekinAm.h . valmIkatADanAdeva mR^itaH ki.n nu mahoragaH .. 40.. asti brahmeti chedveda parokShaj~nAnameva tat.h . ahaM brahmeti chedveda sAkShAtkAraH sa uchyate .. 41.. yasminkAle svamAtmAna.n yogI jAnAti kevalam.h . tasmAtkAlAtsamArabhya jIvanmukto bhayedasau .. 42.. ahaM brahmeti niyataM mokShaheturmahAtmanAm.h . dve pade bandhamokShAya nirmameti mameti cha .. 43.. mameti badhyate janturnirmameti vimuchyate . bAhyachintA na kartavyA tathaivAntarachintikA . sarvachintA.n samutsR^ijya svastho bhava sadA R^ibho .. 44.. sa.nkalpamAtrakalanena jagatsamagraM sa.nkalpamAtrakalane hi jagadvilAsaH . sa.nkalpamAtramidamutsR^ija nirvikalpa\- mAshritya mAmakapada.n hR^idi bhAvayasva .. 45.. machchintanaM matkathanamanyonya.n matprabhAShaNam.h . madekaparamo bhUtvA kAla.n naya mahAmate .. 46.. chidihAstIti chinmAtramida.n chinmayameva cha . chittva.n chidahamete cha lokAshchiditi bhAvaya .. 47.. rAga.n nIrAgatA.n nItvA nirlepo bhava sarvadA . aj~nAnajanyakartrAdikArakotpannakarmaNA .. 48.. shrutyutpannAtmavij~nAnapradIpo bAdhyate katham.h . anAtmanAM parityajya nirvikAro jagatsthitau .. 49.. ekaniShThatayAntasthasa.nvinmAtraparo bhava . ghaTAkAshamaThAkAshau mahAkAshe pratiShThitau .. 50.. evaM mayi chidAkAshe jIveshau parikalpitau . yA cha prAgAtmano mAyA tathAnte cha tiraskR^itA .. 51.. brahmavAdibhirudgItA sA mAyeti vivekataH . mAyAtatkAryavilaye neshvaratva.n na jIvatA .. 52.. tataH shuddhashchidevAha.n vyomavannirupAdhikaH . jIveshvarAdirUpeNa chetanAchetanAtmakam.h .. 53.. IkShaNAdipraveshAntA sR^iShTirIshena kalpitA . jAgradAdivimokShAntaH sa.nsAro jIvakalpitaH .. 54.. triNAchikAdiyogAntA IshvarabhrAntimAshritAH . lokAyatAdisA.nkhyAntA jIvavishrAntimAshritAH .. 55.. tasmAnmumukShibhirnaiva matirjIveshavAdayoH . kAryA ki.ntu brahmatattva.n nishchalena vichAryatAm.h .. 56. advitIyabrahmatattva.n na jAnanti yathA tathA . bhrAntA evAkhilAsteShA.n kva muktiH kveha vA sukham.h .. 57.. uttamAdhamabhAvashchetteShA.n syAdasti tena kim.h . svapnastharAjyabhikShAbhyAM prabuddhaH spR^ishate khalu .. 58.. aj~nAne buddhivilaye nidrA sA bhaNyate budhaiH . vilInAj~nAnatatkArye mayi nidrA kathaM bhavet.h .. 59.. buddheH pUrNavikAso.aya.n jAgaraH parikIrtyate . vikArAdivihInatvAjjAgaro me na vidyate .. 60.. sUkShmanADiShu sa.nchAro buddheH svapnaH prajAyate . sa.nchAradharmarahite mayi svapno na vidyate .. 61.. suShuptikAle sakale vilIne tamasAvR^ite . svarUpaM mahadAnandaM bhu~Nkte vishvavivarjitaH .. 62.. avisheSheNa sarva.n tu yaH pashyati chidanvayAt.h . sa eva sAkShAdvij~nAnI sa shivaH sa harirvidhiH .. 63.. dIrghasvapnamida.n yattaddIrgha.n vA chittavibhramam.h . dIrgha.n vApi manorAjya.n sa.nsAra.n duHkhasAgaram.h . supterutthAya suptyantaM brahmaikaM pravichintyatAm.h .. 64.. Aropitasya jagataH pravilApanena chittaM madAtmakatayA parikalpita.n naH . shatrUnnihatya guruShaTkagaNAnnipAtA\- dgandhadvipo bhavati kevalamadvitIyaH .. 65.. adyAstametu vapurAshashitAramAstAM kastAvatApi mama chidvapuSho visheShaH . kumbhe vinashyati chira.n samavasthite vA kumbhAmbarasya nahi ko.api visheShaleshaH .. 66.. ahinirlvayanI sarpanirmoko jIvavarjitaH . valmIke patitastiShThetta.n sarpo nAbhimanyate .. 67.. eva.n sthUla.n cha sUkShma.n cha sharIra.n nAbhimanyate . pratyagj~nAnashikhidhvaste mithyAj~nAne sahetuke . neti netIti rUpatvAdasharIro bhavatyayam.h .. 68.. shAstreNa na syAtparamArthadR^iShTiH kAryakShamaM pashyati chAparokSham.h . prArabdhanAshAtpratibhAnanAsha eva.n tridhA nashyati chAtmamAyA .. 69.. brahmatve yojite svAmi~njIvabhAvo na gachChati . advaite bodhite tattve vAsanA vinivartate .. 70.. prArabdhAnte dehahAnirmAyeti kShIyate.akhilA . astItyukte jagatsarva.n sadrasaM brahma tadbhavet.h .. 71.. bhAtItyukte jagatsarvaM bhAnaM brahmaiva kevalam.h . marubhUmau jala.n sarvaM marubhUmAtrameva tat.h . jagattrayamida.n sarva.n chinmAtra.n svavichArataH .. 72.. aj~nAnameva na kuto jagataH prasa~Ngo jIveshadeshikavikalpakathAtidUre . ekAntakevalachidekarasasvabhAve brahmaiva kevalamahaM paripUrNamasmi .. 73.. bodhachandramasi pUrNavigrahe moharAhumuShitAtmatejasi . snAnadAnayajanAdikAH kriyA mochanAvadhi vR^ithaiva tiShThate .. 74.. salile saindhava.n yadvatsAmyaM bhavati yogataH . tathAtmamanasoraikya.n samAdhiriti kathyate .. 75.. durlabho viShayatyAgo durlabha.n tattvadarshanam.h . durlabhA sahajAvasthA sadguroH karuNA.n vinA .. 76.. utpannashaktibodhasya tyaktaniHsheShakarmaNaH . yoginaH sahajAvasthA svayameva prakAshate .. 77.. rasasya manasashchaiva cha~nchalatva.n svabhAvataH . raso baddho mano baddha.n ki.n na siddhyati bhUtale .. 78.. mUrchChito harati vyAdhiM mR^ito jIvayati svayam.h . baddhaH khecharatA.n dhatte brahmatva.n rasachetasi .. 79.. indriyANAM mano nAtho manonAthastu mArutaH . mArutasya layo nAthastannAtha.n layamAshraya .. 80.. nishcheShTo nirvikArashcha layo jIvati yoginAm.h . uchChinnasarvasa.nkalpo niHsheShAsheShacheShTitaH . svAvagamyo layaH ko.api manasA.n vAgagocharaH .. 81.. pu~NkhAnupu~NkhaviShayekShaNatatparo.api brahmAvalokanadhiya.n na jahAti yogI . sa~NgItatAlalayavAdyavasha.n gatApi maulisthakumbhaparirakShaNadhIrnaTIva .. 82.. sarvachintAM parityajya sAvadhAnena chetasA . nAda evAnusandheyo yogasAmrAjyamichChatA .. 83.. iti dvitIyo.adhyAyaH .. 2.. nahi nAnAsvarUpa.n syAdeka.n vastu kadAchana . tasmAdakhaNDa evAsmi yanmadanyanna ki.nchana .. 1.. dR^ishyate shrUyate yadyadbrahmaNo.anyanna tadbhavet.h . nityashuddha vimuktaikamakhaNDAnandamadvayam.h . satya.n j~nAnamananta.n yatparaM brahmAhameva tat.h .. 2.. AnandarUpo.ahamakhaNDabodhaH parAtparo.aha.n ghanachitprakAshaH . meghA yathA vyoma na cha spR^ishanti sa.nsAraduHkhAni na mA.n spR^ishanti .. 3.. sarva.n sukha.n viddhi suduHkhanAshA\- tsarva.n cha sadrUpamasatyanAshAt.h . chidrUpameva pratibhAnayuktaM tasmAdakhaNDaM mama rUpametat.h .. 4.. na hi janirmaraNa.n gamanAgamau na cha mala.n vimala.n na cha vedanam.h . chinmaya.n hi sakala.n virAjate sphuTatara.n paramasya tu yoginaH .. 5.. satyachidghanamakhaNDamadvaya.n sarvadR^ishyarahita.n nirAmayam.h . yatpada.n vimalamadvaya.n shiva.n tatsadAhamiti maunamAshraya .. 6.. janmamR^ityusukhaduHkhavarjitaM jAtinItikulagotradUragam.h . chidvivartajagato.asya kAraNaM tatsadAhamiti maunamAshraya .. 7.. pUrNamadvayamakhaNDachetanaM vishvabhedakalanAdivarjitam.h . advitIyaparasa.nvida.nshakaM tatsadAhamiti maunamAshraya .. 8.. kenApyabAdhitatvena trikAle.apyekarUpataH . vidyamAnatvamastyetatsadrUpatva.n sadA mama .. 9.. nirupAdhikanitya.n yatsuptau sarvasukhAtparam.h . sukharUpatvamastyetadAnandatva.n sadA mama .. 10.. dinakarakiraNairhi shArvara.n tamo nibiDatara.n jhaTiti praNAshameti . ghanatarabhavakAraNa.n tamo yadd\- haridinakR^itprabhayA na chAntareNa .. 11.. mama charaNasmaraNena pUjayA cha svakatamasaH parimuchyate hi jantuH . na hi maraNaprabhavapraNAshahetu\- rmama charaNasmaraNAdR^ite.asti ki.nchit.h .. 12.. AdareNa yathA stauti dhanavanta.n dhanechChayA . tathA chedvishvakartAra.n ko na muchyeta bandhanAt.h .. 13.. Adityasa.nnidhau lokashcheShTate svayameva tu . tathA matsa.nnidhAveva samasta.n cheShTate jagat.h .. 14.. shuktikAyA yathA tAra.n kalpitaM mAyayA tathA . mahadAdi jaganmAyAmayaM mayyeva kevalam.h .. 15.. chaNDAladehe pashvAdisthAvare brahmavigrahe . anyeShu tAratamyena sthiteShu na tathA hyaham.h .. 16.. vinaShTadigbhramasyApi yathApUrva.n vibhAti dik.h . tathA vij~nAnavidhvasta.n jaganme bhAti tanna hi .. 17.. na deho nendriyaprANo na manobuddhyaha.nkR^iti . na chitta.n naiva mAyA cha na cha vyomAdika.n jagat.h .. 18.. na kartA naiva bhoktA cha na cha bhojayitA tathA . kevala.n chitsadAnandabrahmaivAha.n janArdanaH .. 19.. jalasya chalanAdeva cha~nchalatva.n yathA raveH . tathAha.nkArasambadhAdeva sa.nsAra AtmanaH .. 20.. chittamUla.n hi sa.nsArastatprayatnena shodhayet.h . hanta chittamahattAyA.n kaiShA vishvAsatA tava .. 21.. kva dhanAni mahIpAnAM brahmaNaH kva jaganti vA . prAktanAni prayAtAni gatAH sargaparamparaH . koTayo brahmaNA.n yAtA bhUpA naShTAH parAgavat.h .. 22.. sa chAdhyAtmAbhimAno.api viduSho.ayAsuratvataH . viduSho.apyAsurashchetsyAnniShphala.n tattvadarshanam.h .. 23.. utpAdyamAnA rAgAdyA vivekaj~nAnavahninA . yadA tadaiva dahyante kutasteShAM prarohaNam.h .. 24.. yathA sunipuNaH samyak paradoShekShaNe rataH . tathA chennipuNaH sveShu ko na muchyeta bandhanAt.h .. 25.. anAtmavidamukto.api siddhijAlAni vA~nChati . dravyamantrakriyAkAlayuktyApnoti munIshvara .. 26.. nAtmaj~nasyaiSha viShaya Atmaj~no hyAtmamAtradR^ik.h . AtmanAtmani sa.ntR^ipto nAvidyAmanudhAvati .. 27.. ye kechana jagadbhAvAstAnavidyAmayAnviduH . katha.n teShu kilAtmaj~nastyaktAvidyo nimajjati .. 28.. dravyamantrakriyAkAlayuktayaH sAdhusiddhidAH . paramAtmapadaprAptau nopakurvanti kAshchana .. 29.. sarvechChAkalanAshAntAvAtmalAbhodayAbhidhaH . sa punaH siddhivA~nChAyA.n kathamarhatyachittataH .. 30.. iti.. iti tR^itIyodhyAyaH .. 3.. atha ha R^ibhuM bhagavanta.n nidAghaH paprachCha jIvanmuktilakShaNamanubrUhIti . tatheti sa hovAcha . saptabhUmiShu jIvanmuktAshchatvAraH . shubhechChA prathamA bhUmikA bhavati . vichAraNA dvitIyA . tanumAnasI tR^itIyA . sattvApattisturIyA . asa.nsaktiH pa~nchamI . padArthabhAvanA ShaShThI . turIyagA saptamI . praNavAtmikA bhUmikA akArokAramakArArdhamAtrAtmikA . sthUlasUkShmabIjasAkShibhedenAkArAdayashchaturvidhAH . tadavasthA jAgratsvapnasuShuptiturIyAH . akArasthUlA.nshe jAgradvishvaH . sUkShmA.nshe tattaijasaH . bIjA.nshe tatprAj~naH . sAkShya.nshe tatturIyaH . ukArasthUlA.nshe svapnavishvaH . sUkShmA.nshe tattaijasaH . bIjA.nshe tatprAj~naH . sAkShya.nshe tatturIyaH . makArasthUlA.nshe suShuptavishvaH . sUkShmA.nshe tattaijasaH . bIjA.nshe tatprAj~naH . sAkShya.nshe tatturIyaH . ardhamAtrAsthUlA.nshe turIyavishvaH . sUkShmA.nshe tattaijasaH . bIjA.nshe tatprAj~naH . sAkShya.nshe turIyaturIyaH . akAraturIyA.nshAH prathamadvitIyatR^itIyabhUmikAH . ukAraturIyA.nshA chaturthI bhUmikA . makAraturIyA.nshA pa~nchamI . ardhamAtrAturIyA.nshA ShaShThI . tadatItA saptamI . bhUmitrayeShu viharanmumukShurbhavati . turIyabhUmyA.n viharanbrahmavidbhavati . pa~nchamabhUmyA.n viharanbrahmavidvaro bhavati . ShaShThabhUmyA.n viharanbrahmavidvarIyAnbhavati . saptamabhUmyA.n viharanbrahmavidvariShTho bhavati . tatraite shlokA bhavanti . j~nAnabhUmiH shubhechChA syAtprathamA samudIritA . vichAraNA dvitIyA tu tR^itIyA tanumAnasA .. 1.. sattvApattishchaturthI syAttato.asa.nsaktinAmikA . padArthabhAvanA ShaShThI saptamI turyagA smR^itA .. 2.. sthitaH kiM mUDha evAsmi prekShyo.aha.n shAstrasajjanaiH . vairAgyapUrNamichCheti shubhechChetyuchyate budhaiH .. 3.. shAstrasajjanasaMparkavairAgyAbhyAsapUrvakam.h . sadAchArapravR^ittiryA prochyate sA vichAraNA .. 4.. vichAraNAshubhechChAbhyAmindriyArtheShu raktatA . yatra sA tanutAmeti prochyate tanumAnasI .. 5.. bhUmikAtritayAbhyAsAchitte.arthaviratervashAt.h . satvAtmani sthite shuddhe sattvApattirudAhR^itA .. 6.. dashAchatuShTayAbhyAsAdasa.nsargaphalA tu yA . rUDhasattvachamatkArA proktA sa.nsaktinAmikA .. 7.. bhUmikApa~nchakAbhyAsAtsvAtmArAmatayA bhR^isham.h . AbhyantarANAM bAhyAnAM padArthAnAmabhAvanAt.h .. 8.. paraprayuktena chiraM pratyayenAvabodhanam.h . padArthabhAvanAnAma ShaShThI bhavati bhUmikA .. 9.. ShaDbhUmikAchirAbhyAsadbhedasyAnupalambhanAt.h . yatsvabhAvaikaniShThatva.n sA j~neyA turyagA gatiH .. 10.. shubhechChAditrayaM bhUmibhedAbhedayuta.n smR^itam.h . yathAvadveda buddhyeda.n jagajjAgrati dR^ishyate .. 11.. advaite sthairyamAyAte dvaite cha prashama.n gate . pashyanti svapnavalloka.n turyabhUmi suyogataH .. 12.. vichChinnasharadabhrA.nshavilayaM pravilIyate . satvAvasheSha evAste hi nidAgha dR^iDhIkuru .. 13.. pa~nchabhUmi.n samAruhya suShuptipadanAmikAm.h . shAntAsheShavisheShA.nshastiShThatyadvaitamAtrake .. 14.. antarmukhatayA nityaM bahirvR^ittiparo.api san.h . parishrAntatayA nitya.n nidrAluriva lakShyate .. 15.. kurvannabhyAsametasyAM bhUmyA.n samyagvivAsanaH . saptamI gADhasuptAkhyA kramaprAptA purAtanI .. 16.. yatra nAsanna sadrUpo nAha.n nApyanaha.nkR^itiH . kevala.n kShINamanana Aste.advaite.atinirbhayaH .. 17.. antaHshUnyo bahiHshUnyaH shUnyakumbha ivAmbare . antaHpUrNo bahiHpUrNaH pUrNakumbha ivArNave .. 18.. mA bhava grAhyabhAvAtmA grAhakAtmA cha mA bhava . bhAvanAmakhilA.n tyaktvA yachChiShTa.n tanmayo bhava .. 19.. drShTR^idarshanadR^ishyAni tyaktvA vAsanayA saha . darshanaprathamAbhAsamAtmAna.n kevalaM bhaja .. 20.. yathAsthitamida.n yasya vyavahArayato.api cha . asta.ngata.n sthita.n vyoma sa jIvanmukta uchyate .. 21.. nodeti nAstamAyAti sukhe duHkhe manaHprabhA . yathAprAptasthitiryasya sa jIvanmukta uchyate .. 22.. yo jAgarti suShuptistho yasya jAgranna vidyate . yasya nirvAsano bodhaH sa jIvanmukta uchyate .. 23.. rAgadveShabhayAdInAmanurUpa.n charannapi . yo.antarvyomavadachChannaH sa jIvanmukta uchyate .. 24.. yasya nAha.nkR^ito bhAvo buddhiryasya na lipyate . kurvato.akurvato vApi sa jIvanmukta uchyate .. 25.. yasmAnnodvijate loko lokAnnodvijate cha yaH . harShAmarShabhayonmuktaH sa jIvanmukta uchyate .. 26.. yaH samastArthajAleShu vyavahAryapi shItalaH . parArtheShviva pUrNAtmA sa jIvanmukta uchyate .. 27.. prajahAti yadA kAmAnsarvA.nshchittagatAnmune . mayi sarvAtmake tuShTaH sa jIvanmukta uchyate .. 28.. chaityavarjitachinmAtre pade paramapAvane . akShubdhachitto vishrAntaH sa jIvanmukta uchyate .. 29.. ida.n jagadaha.n so.aya.n dR^ishyajAtamavAstavam.h . yasya chitte na sphurati sa jIvanmukta uchyate .. 30.. sadbrahmaNi sthire sphAre pUrNe viShayavarjite . AchAryashAstramArgeNa pravishyAshu sthiro bhava .. 31.. shivo guruH shivo vedaH shiva devaH shivaH prabhuH . shivo.asmyaha.n shivaH sarva.n shivadanyanna ki.nchana .. 32.. tameva dhIro vij~nAya praj~nA.n kurvIta brAhmaNaH . nAnudhyAyAdbahU~nChabdAnvAcho viglApana.n hi tat.h .. 33.. shuko mukto vAmadevo.api mukta\- stAbhyA.n vinA muktibhAjo na santi . shukamArga.n ye.anusaranti dhIrAH sadyo muktAste bhavantIha loke .. 34.. vAmadeva.n ye.anusaranti nityaM mR^itvA janitvA cha punaHpunastat.h . te vai loke kramamuktA bhavanti yogaiH sA.nkhyaiH karmabhiH sattvayuktaiH .. 35.. shukashcha vAmadevashcha dve sR^itI devanirmite . shukaH viha~NgamaH prokto vAmadevaH pipIlikA .. 36.. atadvyAvR^ittirUpeNa sAkShAdvidhimukhena vA . mahAvAkyavichAreNa sA.nkhyayogasamAdhinA .. 37.. viditvA svAtmano rUpa.n saMpraj~nAtasamAdhitaH . shukamArgeNa virajAH prayAnti paramaM padam.h .. 38.. yamAdyAsanajAyAsahaThAbhyAsAtpunaHpunaH . vighnabAhulyasa.njAta aNimAdivashAdiha .. 39.. alabdhvApi phala.n samyakpunarbhUtvA mahAkule . punarvAsanayaivAya.n yogAbhyAsaM punashcharan.h .. 40.. anekajanmAbhyAsena vAmadevena vai pathA . so.api mukti.n samApnoti tadviShNoH paramaM padam.h .. 41.. dvAvimAvapi panthAnau brahmaprAptikarau shivau . sadyomuktipradashchaikaH kramamuktipradaH paraH . atra ko mohaH kaH shoka ekatvamanupashyataH .. 42.. yasyAnubhavaparyantA buddhistattve pravartate . taddR^iShTigocharAH sarve muchyante sarvapAtakaiH .. 43.. khecharA bhUcharAH sarve brahmaviddR^iShTigocharAH . sadya eva vimuchyante koTijanmArjitairaghaiH .. 44.. iti.. iti chaturtho.adyAyaH .. 4.. atha haina.n R^ibhuM bhagavanta.n nidAghaH paprachCha yogAbhyAsavidhimanubrUhIti . tatheti sa hovAcha . pa~nchabhUtAtmako dehaH pa~nchamaNDalapUritaH . kAThinyaM pR^ithivImekA pAnIya.n taddravAkR^iti .. 1.. dIpana.n cha bhavettejaH prachAro vAyulakShaNam.h . AkAshaH sattvataH sarva.n j~nAtavya.n yogamichChatA .. 2.. ShaTshatAnyadhikAnyatra sahasrANyekavi.nshatiH . ahorAtravahiH shvAsairvAyumaNDalaghAtataH .. 3.. tatpR^ithvImaNDale kShINe valirAyAti dehinAm.h . tadvadApo gaNApAye keshAH syuH pANDurAH kramAt.h .. 4.. tejaHkShaye kShudhA kAntirnashyate mArutakShaye . vepathuH saMbhavennitya.n nAmbhasenaiva jIvati .. 5.. itthaMbhUta.n kShayAnnitya.n jIvitaM bhUtadhAraNam.h . uDDyANa.n kurute yasmAdavishrAntaM mahAkhagaH .. 6.. uDDiyANa.n tadeva syAttatra bandho.abhidhIyate . uDDiyANo hyasau bandho mR^ityumAta~NgakesharI .. 7.. tasya muktistanoH kAyAttasya bandho hi duShkaraH . agnau tu chAlite kukShau vedanA jAyate bhR^isham.h .. 8.. na kAryA kShudhi tenApi nApi viNmUtraveginA . hitaM mita.n cha bhoktavya.n stoka.n stokamanekadhA .. 9.. mR^idumadhyamamantreShu kramAnmantra.n laya.n haTham.h . layamantrahaThA yogA yogo hyaShTA~Ngasa.nyutaH .. 10.. yamashcha niyamashchaiva tathA chAsanameva cha . prANAyamastathA pashchAtpratyAhArastathA param.h .. 11.. dhAraNA cha tathA dhyAna.n samadhishchAShTamo bhavet.h . ahi.nsA satyamasteyaM brahmacharya.n dayArjavam.h .. 12.. kShamA dhR^itirmitAhAraH shaucha.n cheti yamA dasha . tapaH santoShamAstikya.n dAnamIshvarapUjanam.h .. 13.. siddhAntashravaNa.n chaiva hrIrmatishcha japo vratam.h . ete hi niyamAH proktA dashadhaiva mahAmate .. 14.. ekAdashAsanAni syushchakrAdi munisattama . chakraM padmAsana.n kUrmaM mayUra.n kukkuTa.n tathA .. 15.. vIrAsana.n svastika.n cha bhadra.n si.nhAsana.n tathA . muktAsana.n gomukha.n cha kIrtita.n yogavittamaiH .. 16.. savyoru dakShiNe gulphe dakShiNa.n dakShiNetare . nidadhyAdR^ijukAyastu chakrAsanamidaM matam.h .. 17.. pUrakaH kumbhakastadvadrechakaH pUrakaH punaH . prANAyAmaH svanADIbhistasmAnnADIH prachakShate .. 18.. sharIra.n sarvajantUnA.n ShaNNavatya~NgulAtmakam.h . tanmadhye pAyudeshAttu dvya~NgulAtparataH param.h .. 19.. meDhradeshAdadhastAttu dvya~NgulAnmadhyamuchyate . meDhrAnnatA~NgulAdUrdhva.n nADInA.n kandamuchyate .. 20.. chatura~Ngulamutsedha.n chatura~NgulamAyatam.h . aNDAkAraM parivR^itaM medomajjAsthishoNitaiH .. 21.. tatraiva nADIchakra.n tu dvAdashAraM pratiShThitam.h . sharIra.n dhriyate yena vartate tatra kuNDalI .. 22.. brahmarandhra.n suShumNA yA vadanena pidhAya sA . alambusA suShumNAyAH kuhUrnADI vasatyasau .. 23.. anantarArayugme tu vAruNA cha yashasvinI . dakShiNAre suShumNAyAH pi~NgalA vartate kramAt.h .. 24.. tadantarArayoH pUShA vartate cha payasvinI . suShumnA pashchime chAre sthitA nADI sarasvatI .. 25.. sha~NkhinI chaiva gAndhArI tadanantarayoH sthite . uttare tu suShumnAyA iDAkhyA nivasatyasau .. 26.. anantara.n hastijihvA tato vishvodarI sthitA . pradakShiNakrameNaiva chakrasyAreShu nADayaH .. 27.. vartante dvAdasha hyetA dvAdashAnilavAhakAH . paTavatsa.nsthitA nADyo nAnAvarNAH samIritAH .. 28.. paTamadhya.n tu yatsthAna.n nAbhichakra.n taduchyate . nAdAdhArA samAkhyAtA jvalantI nAdarUpiNI .. 29.. pararandhrA suShumnA cha chatvAro ratnapUritAH . kuNDalyA pihita.n shashvadbrahmarandhrasya madhyamam.h .. 30.. evametAsu nADIShu dharanti dashavAyavaH . eva.n nADIgati.n vAyugati.n j~nAtvA vichakShaNaH .. 31.. samagrIvashiraH kAyaH sa.nvR^itAsyaH sunishchalaH . nAsAgre chaiva hR^inmadhye bindumadhye turIyakam.h .. 32.. sravantamamR^itaM pashyennetrAbhyA.n susamAhitaH . apAnaM mukulIkR^itya pAyumAkR^iShya chonmukham.h .. 33.. praNavena samutthApya shrIbIjena nivartayet.h . svAtmAna.n cha shriya.n dhyAyedamR^itaplAvana.n tathA .. 34.. kAlava~nchanametaddhi sarvamukhyaM prachakShate . manasA chintitA kAryaM manasA yena sidhyati .. 35.. jale.agnijvalanAchChAkhApallavAni bhavanti hi . nAdhanya.n jAgata.n vAkya.n viparItA bhavetkriyA .. 36.. mArge bindu.n samAbadhya vahniM prajvAlya jIvane . shoShayitvA tu salila.n tena kAya.n dR^iDhaM bhavet.h .. 37.. gudayonisamAyukta Aku~nchatyekakAlataH . apAnamUrdhvaga.n kR^itvA samAnonne niyojayet.h .. 38.. svAtmAna.n cha shriya.n dhyAyedamR^itaplAvana.n tataH . bala.n samArabhedyogaM madhyamadvArabhAgataH .. 39.. bhAvayedUrdhvagatyarthaM prANApAnasuyogataH . eSha yogo varo dehe siddhimArgaprakAshakaH .. 40.. yathaivApA~NgataH setuH pravAhasya nirodhakaH . tathA sharIragA chChAyA j~nAtavyA yogibhiH sadA .. 41.. sarvAsAmeva nADInAmeSha bandhaH prakIrtitaH . bandhasyAsya prasAdena sphuTIbhavati devatA .. 42.. eva.n chatuShpatho bandho mArgatrayanirodhakaH . eka.n vikAsayanmArga.n yena siddhAH susa~NgatAH .. 43.. udAnamUrdhvaga.n kR^itvA prANena saha vegataH . bandho.aya.n sarvanADInAmUrdhva.n yAti nirodhakaH .. 44.. aya.n cha saMpuTo yogo mUlabandho.apyayaM mataH . bandhatrayamanenaiva siddhyatyabhyAsayogataH .. 45.. divArAtramavichChinna.n yAmeyAme yadA yadA . anenAbhyAsayogena vAyurabhyasito bhavet.h .. 46.. vAyAvabhyasite vahniH pratyaha.n vardhate tanau . vahnau vivardhamAne tu sukhamannAdi jIryate .. 47.. annasya paripAkena rasavR^iddhiH prajAyate . rase vR^iddhi.n gate nitya.n vardhante dhAtavastathA .. 48.. dhAtUnA.n vardhanenaiva prabodho vartate tanau . dahyante sarvapApAni janmakoTyarjitAni cha .. 49.. gudameDhrAntarAlasthaM mUlAdhAra.n trikoNakam.h . shivasya bindurUpasya sthAna.n taddhi prakAshakam.h .. 50.. yatra kuNDalinI nAma parA shaktiH pratiShThitA . yasmAdutpadyate vAyuryasmAdvahniH pravardhate .. 51.. yasmAdutpadyate binduryasmAnnAdaH pravardhate . yasmAdutpadyate ha.nso yasmAdutpadyate manaH .. 52.. mUlAdhArAdiShaTchakra.n shaktisthAnamudIritam.h . kaNThAdupari mUrdhAnta.n shAMbhava.n sthAnamuchyate .. 53.. nADInAmAshrayaH piNDo nADyaH prANasya chAshrayaH . jIvasya nilayaH prANo jIvo ha.nsasya chAshrayaH .. 54.. ha.nsaH shakteradhiShThAna.n charAcharamida.n jagat.h . nirvikalpaH prasannAtmA prANAyA.n samabhyaset.h .. 55.. samyagbandhatrayastho.api lakShyalakShaNakAraNam.h . vedya.n samuddharennitya.n satyasa.ndhAnamAnasaH .. 56.. rechakaM pUraka.n chaiva kumbhamadhye nirodhayet.h . dR^ishyamAne pare lakShye brahmaNi svayamAshritaH .. 57.. bAhyasthaviShaya.n sarva.n rechakaH samudAhR^itaH . pUraka.n shAstravij~nAna.n kumbhaka.n svagata.n smR^itam.h .. 58.. evamabhyAsachittashchetsamukto nAtra sa.nshayaH . kumbhakena samAropya kumbhakena pUrayet.h .. 59.. kumbhena kumbhayetkumbha.n tadantasthaH para.n shivam.h . punarAsphAlayedadya susthira.n kaNThamudrayA .. 60.. vAyUnA.n gatimAvR^itya dhR^itvA pUrakakumbhakau . samahastayugaM bhUmau samaM pAdayuga.n tathA .. 61.. vedhakakramayogena chatuShpITha.n tu vAyunA . AsphAlayenmahAmeru.n vAyuvaktre prakoTibhiH .. 62.. puTadvaya.n samAkR^iShya vAyuH sphurati satvaram.h . somasUryAgnisaMbadhAjjAnIyAdamR^itAya vai .. 63.. merumadhyagatA devAshchalante meruchAlanAt.h . Adau sa.njAyate kShipra.n vedho.asya brahmagranthitaH .. 64.. brahmagranthi.n tato bhittvA viShNugranthiM bhinattyasau . viShNugranthi.n tato bhittvA rudragranthiM bhinattyasau .. 65.. rudragranthi.n tato bhittvA ChitvA mohamala.n tathA . anekajanmasa.nskAragurudevaprasAdataH .. 66.. yogAbhyAsAttato vedho jAyate tasya yoginaH . iDApi~Ngalayormadhye suShumnAnADimaNDale .. 67.. mudrAbandhavisheSheNa vAyumUrdhva.n cha kArayet.h . Rhasvo dahati pApAni dIrgho mokShapradAyakaH .. 68.. ApyAyanaH pluto vApi trividhochchAraNena tu . tailadhArAmivachChinna.n dIrghaghaNTAninAdavat.h .. 69.. avAchyaM praNavasyAgra.n yasta.n veda sa vedavit.h . RhasvaM bindugata.n dairghyaM brahmarandhragataM plutam.h . dvAdashAntagataM mantraM prasAdaM mantrasiddhaye .. 70 sarvavighnaharashchAyaM praNavaH sarvadoShahA . AraMbhashcha ghaTashchaiva punaH parichayastathA .. 71.. niShpattishcheti kathitAshchatasrastasya bhUmikAH . kAraNatrayasaMbhUtaM bAhya.n karma parityajan.h .. 72.. Antara.n karma kurute yatrAraMbhaH sa uchyate . vAyuH pashchimato vedha.n kurvannApUrya susthiram.h .. 73.. yatra tiShThati sA proktA ghaTAkhyA bhUmikA budhaiH . na sajIvo na nirjIvaH kAye tiShThati nishchalam.h . yatra vAyuH sthiraH khe syAtseyaM prathamabhUmikA .. 74.. yatrAtmanA sR^iShTilayau jIvanmuktidashAgataH . sahajaH kurute yoga.n seya.n niShpattibhUmikA .. 75.. iti.. etadupaniShada.n yo.adhIte so.agnipUto bhavati . sa vAyupUto bhavati . surApAnAtpUto bhavati . svarNasteyAtpUto bhavati . sa jIvanmukto bhavati . tadetadR^ichAbhyuktam.h . tadviShNoH paramaM pada.n sadA pashyanti sUrayaH . divIva chakShurAtatam.h . tadviprAso vipanyavo jAgR^ivA.nsaH samindhate . viShNoryatparamaM padamityupaniShat.h .. iti pa~nchamo.adhyAyaH .. .. 5.. AUM saha nAvavatu saha nau bhunaktu saha vIrya.n karavAvahai .. tejasvinAvadhI tamastu mA vidviShAvahai .. AUM shAntiH shAntiH shAntiH .. hariH AUM tatsat.h .. iti varAhopaniShatsamAptA .. ## Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com) \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} {\rm http://sanskritdocuments.org} \end{document}