%@@1 % File name : trishikhi.itx %-------------------------------------------- % Text title : Trishikhibrahmana Upanishad % Author : Vedic Tradition % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism % Description/comments : #44 / 108; Shukla YajurVeda - Yoga upanishad % Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Latest update : Mar. 4, 2000 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=50pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Trishikhibrahmana Upanishad ..}## \itxtitle{.. trishikhibraahmaNopanishhat.h ..}##\endtitles## yogaj~naanaikasa.nsiddhashivatattvatayojjvalam.h . pratiyogivinirmuktaM paraMbrahma bhavaamyaham.h .. AUM puurNamadaH puurNamidaM puurNaatpuurNamudachyate . puurNasya puurNamaadaaya puurNamevaavashishhyate .. AUM shaantiH shaantiH shaantiH .. AUM trishikhii braahmaNa aadityaloka.n jagaama ta.n gatvovaacha . bhagavan ki.n dehaH kiM praaNaH ki.n kaaraNa kimaatmaa sa hovaacha sarvamida.n shiva eva vijaaniihi . ki.ntu nityaH shuddho nira~njano vibhuradvayaH shiva ekaH svena bhaaseda.n sarva.n dR^ishhTvaa taptaayaHpiNDavadekaM bhinnavadavabhaasate . tadbhaasaka.n kimiti cheduchyate . sachchhabdavaachya\- mavidyaashabalaM brahma . brahmaNo.avyaktam.h . avyaktaanmahat.h . mahato.aha~NkaaraH . aha~Nkaaraatpa~nchatanmaatraaNi . pa~nchatanmaatrebhyaH pa~nchamahaabhuutaani . pa~nchamahaabhuutebhyo.akhila.n jagat.h .. tadakhila.n kimiti . bhuutavikaaravibhaagaadiriti . ekasminpiNDe kathaM bhuutavikaaravibhaaga iti . tattatkaaryakaaraNabhedaruupe\- Naa.nshatattvavaachakavaachyasthaanabhedavishhayadevataakosha\- bhedavibhaagaa bhavanti . athaakaasho.antaHkaraNamanobuddhi\- chitaaha~NkaaraH . vaayuH samaanodaanavyaanaapaanapraaNaaH . vahniH shrotratvakchakshurjihvaaghraaNaani . aapaH shabdasparsha\- ruuparasagandhaaH . pR^ithivii vaakpaaNipaadapaayuupasthaaH . j~naanasa~Nkalpanishchayaanusandhaanaabhimaanaa aakaasha\- kaaryaantaHkaraNavishhayaaH . samiikaraNonnanayanagrahaNa\- shravaNochchhvaasaa vaayukaaryapraaNaadivishhayaaH . shabdasparsharuuparasagandhaa agnikaaryaj~naanendriya\- vishhayaa abaashritaaH . vachanaadaanagamanavisargaanandaaH pR^ithiviikaaryakarmendriyavishhayaaH . karmaj~naanendriya\- vishhayeshhu praaNatanmaatravishhayaa antarbhuutaaH . manobuddhyoshchittaaha~Nkaarau chaantarbhuutau . avakaashavidhuutadarshanapiNDIIkaraNadhaaraNaaH suukshmatamaa jaivatanmaatravishhayaaH . eva.n dvaadashaa~Ngaani aadhyaatmikaanyaadhibhautikaanyaadhidaivikaani . atra nishaakarachaturmukhadigvaataarkavaruNaashvyagniindropendra\- prajaapatiyamaa ityakshaadhidevataaruupairdvaadasha\- naaDyantaHpravR^ittaaH praaNaa evaa~Ngaani a~Ngaj~naana.n tadeva j~naateti . atha vyomaanilaanalajalaannaanaaM pa~nchiikaraNamiti . j~naatR^itva.n samaanayogena shrotradvaaraa shabdaguNo vaagadhishhThita aakaashe tishhThati aakaashastishhThati . manovyaanayogena tvagdvaaraa sparshaguNaH paaNyadhishhThito vaayau tishhThati vaayustishhThati . buddhirudaanayogena chakshurdvaaraa ruupaguNaH paadaadhishhThito.agnau tishhThatyagnistishhThati . chittamapaanayogena jihvaadvaaraa rasaguNa upasthaadhishhThito.apsu tishhThatyaapastishhThanti . aha~NkaaraH praaNayogena ghraaNadvaaraa gandhaguNo gudaadhishhThitaH pR^ithivyaa.n tishhThati pR^ithivii tishhThati ya eva.n veda . atraite shlokaa bhavanti . pR^ithagbhuute shhoDasha kalaaH svaarthabhaagaanparaankramaat.h . antaHkaraNavyaanaakshirasapaayunabhaHkramaat.h .. 1.. mukhyaatpuurvottarairbhaagairbhuutebhuute chatushchatuH . puurvamaakaashamaashritya pR^ithivyaadishhu sa.nsthitaaH .. 2.. mukhyaaduurdhve paraa j~neyaa na paraanuttaraanviduH . evama.nsho hyabhuuttasmaattebhyashchaa.nsho hyabhuuttathaa .. 3.. tasmaadanyonyamaashritya hyotaM protamanukramaat.h . pa~nchabhuutamayii bhuumiH saa chetanasamanvitaa .. 4.. tata oshhadhayo.anna.n cha tataH piNDaashchaturvidhaaH . rasaasR^i~Nmaa.nsamedo.asthimajjaashukraaNi dhaatavaH .. 5.. kechittadyogataH piNDaa bhuutebhyaH saMbhavaaH kvachit.h . tasminnannamayaH piNDo naabhimaNDalasa.nsthitaaH .. 6.. asya madhye.asti hR^idaya.n sanaalaM padmakoshavat.h . sattvaantarvartino devaaH kartraha~NkaarachetanaaH .. 7.. asya biija.n tamaHpiNDaM moharuupa.n jaDa.n ghanam.h . vartate kaNThamaashritya mishriibhuutamida.n jagat.h .. 8.. pratyagaanandaruupaatmaa muurdhni sthaane pare pade . anantashaktisa.nyukto jagadruupeNa bhaasate .. 9.. sarvatra vartate jaagratsvapna.n jaagrati vartate . sushhupta.n cha turiiya.n cha naanyaavasthaasu kutrachit.h .. 10.. sarvadesheshhvanusyuutashchatuuruupaH shivaatmakaH . yathaa mahaaphale sarve rasaaH sarvapravartakaaH .. 11.. tathaivaannamaye koshe koshaastishhThanti chaantare . yathaa koshastathaa jiivo yathaa jiivastathaa shivaH .. 12.. savikaarastathaa jiivo nirvikaarastathaa shivaH . koshaastasya vikaaraaste hyavasthaasu pravartakaaH .. 13.. yathaa rasaashaye phenaM mathanaadeva jaayate . mano nirmathanaadeva vikalpaa bahavastathaa .. 14.. karmaNaa vartate karmii tattyaagaachchhaantimaapnuyaat.h . ayane dakshiNe praapte prapa~nchaabhimukha.n gataH .. 15.. aha~Nkaaraabhimaanena jiivaH syaaddhi sadaashivaH . sa chaavivekaprakR^itisa~Ngatyaa tatra muhyate .. 16.. naanaayonishata.n gatvaa shete.asau vaasanaavashaat.h . vimokshaatsa.ncharatyeva matsyaH kuuladvaya.n yathaa .. 17.. tataH kaalavashaadeva hyaatmaj~naanavivekataH . uttaraabhimukho bhuutvaa sthaanaatsthaanaantara.n kramaat.h .. 18.. muurdhnyaadhaayaatmanaH praaNaanyogaabhyaasa.n sthitashcharan.h . yogaatsa~njaayate j~naana.n j~naanaadyogaH pravartate .. 19.. yogaj~naanaparo nitya.n sa yogii na praNashyati . vikaarastha.n shivaM pashyedvikaarashcha shivena tu .. 20.. yogaprakaashaka.n yogairdhyaayechchaananya bhaavanaH . yogaj~naane na vidyete tasya bhaavo na siddhyati .. 21.. tasmaadabhyaasayogena manaHpraaNaannirodhayet.h . yogii nishitadhaareNa kshureNaiva nikR^intayet.h .. 22.. shikhaa j~naanamayii vR^ittiryamaadyashhTaa~NgasaadhanaiH . j~naanayogaH karmayoga iti yogo dvidhaa mataH .. 23.. kriyaayogamathedaanii.n shruNu braahmaNasattama . avyaakulasya chittasya bandhana.n vishhaye kvachit.h .. 24.. yatsa.nyogo dvijashreshhTha sa cha dvaividhyamashnute . karma kartavyamityeva vihiteshhveva karmasu .. 25.. bandhanaM manaso nitya.n karmayogaH sa uchyate . yatta chittasya satatamarthe shreyasi bandhanam.h .. 26.. j~naanayogaH sa vij~neyaH sarvasiddhikaraH shivaH . yasyoktalakshaNe yoge dvividhe.apyavyayaM manaH .. 27.. sa yaati parama.n shreyo mokshalakshaNama~njasaa . dehendriyeshhu vairaagya.n yama ityuchyate budhaiH .. 28.. anuraktiH pare tattve satata.n niyamaH smR^itaH . sarvavastunyudaasiinabhaavamaasanamuttamam.h .. 29.. jagatsarvamidaM mithyaapratiitiH praaNasa.nyamaH . chittasyaantarmukhiibhaavaH pratyaahaarastu sattama .. 30.. chittasya nishchaliibhaavo dhaaraNaa dhaaraNa.n viduH . so.aha.n chinmaatrameveti chintana.n dhyaanamuchyate .. 31.. dhyaanasya vismR^itiH samyaksamaadhirabhidhiiyate . ahi.nsaa satyamasteyaM brahmacharya.n dayaarjavam.h .. 32.. kshamaa dhR^itirmitaahaaraH shaucha.n cheti yamaadasha . tapaHsantushhTiraastikya.n daanamaaraadhana.n hareH .. 33.. vedaantashravaNa.n chaiva hriirmatishcha japo vratam.h .. iti . aasanaani tada~Ngaani svastikaadiini vai dvija .. 34.. varNyante svastikaM paadatalayorubhayorapi . puurvottare jaanunii dve kR^itvaasanamudiiritam.h .. 35.. savye dakshiNagulpha.n tu pR^ishhThapaarshve niyojayet.h . dakshiNe.api tathaa savya.n gomukha.n gormukha.n yathaa .. 36.. eka.m charaNamanyasminnuuraavaaropya nishchalaH . aaste yadidamenoghna.n viiraasanamudiiritam.h .. 37.. guda.n niyamya gulphaabhyaa.n vyutkrameNa samaahitaH . yogaasanaM bhavedetaditi yogavido viduH .. 38.. uurvoruparivai dhatte yadaa paadatale ubhe . padmaasanaM bhavedetatsarvavyaadhivishhaapaham.h .. 39.. padmaasana.n susa.nsthaapya tada~NgushhThadvayaM punaH . vyutkrameNaiva hastaabhyaaM baddhapadmaasanaM bhavet.h .. 40.. padmaasana.n susa.nsthaapya jaanuurvorantare karau . niveshya bhuumaavaatishhThedvyomasthaH kukkuTaasanaH .. 41.. kukkuTaasanabandhastho dorbhyaa.n saMbadhya kandharam.h . shete kuurmavaduttaana etaduttaanakuurmakam.h .. 42.. paadaa~NgushhThau tu paaNibhyaa.n gR^ihiitvaa shravaNaavadhi . dhanuraakarshhakaakR^ishhTa.n dhanuraasanamiiritam.h .. 43.. siivanii.n gulphadeshaabhyaa.n nipiiDya vyutkrameNa tu . prasaarya jaanunorhastaavaasana.n si.nharuupakam.h .. 44.. gulphau cha vR^ishhaNasyaadhaH siivanyubhayapaarshvayoH . niveshya paadau hastaabhyaaM badhvaa bhadraasanaM bhavet.h .. 45.. siivaniipaarshvamubhaya.n gulphaabhyaa.n vyutkrameNa tu . nipiiDyaasanametachcha muktaasanamudiiritam.h .. 46.. avashhTabhya dharaa.n samyaktalaabhyaa.n hastayordvayoH . kuurparau naabhipaarshve tu sthaapayitvaa mayuuravat.h .. 47.. samunnatashiraHpaadaM mayuuraasanamishhyate . vaamorumuule dakshaa~Nghri.n jaanvorveshhTitapaaNinaa .. 48.. vaamena vaamaa~NgushhTha.n tu gR^ihiitaM matsyapiiThakam.h . yoni.n vaamena saMpiiDya meDhraadupari dakshiNam.h .. 49.. R^ijukaayaH samaasiinaH siddhaasanamudiiritam.h . prasaarya bhuvi paadau tu dorbhyaama~NgushhThamaadaraat.h .. 50.. jaanuupari lalaaTa.n tu pashchima.n taanamuchyate . yenakena prakaareNa sukha.n dhaarya.n cha jaayate .. 51.. tatsukhaasanamityuktamashaktastatsamaacharet.h . aasana.n vijita.n yena jita.n tena jagattrayam.h .. 52.. yamaishcha niyamaishchaiva aasanaishcha susa.nyataH . naaDiishuddhi.n cha kR^itvaadau praaNaayaama.n samaacharet.h .. 53.. dehamaana.n svaa~NgulibhiH shhaNNavatya~Ngulaayatam.h . praaNaH shariiraadadhiko dvaadashaa~NgulamaanataH .. 54.. dehasthamanila.n dehasamudbhuutena vahninaa . nyuuna.n sama.n vaa yogena kurvanbrahmavidishhyate .. 55.. dehamadhye shikhisthaana.n taptajaambuunadaprabham.h . trikoNa.n dvipadaamanyachchaturasra.n chatushhpadam.h .. 56.. vR^itta.n viha~Ngamaanaa.n tu shhaDasra.n sarpajanmanaam.h . ashhTaasra.n svedajaanaa.n tu tasmindiipavadujjvalam.h . kandasthaanaM manushhyaaNaa.n dehamadhya.n navaa~Ngulam.h . chatura~Ngulamutsedha.n chatura~Ngulamaayatam.h .. 57.. aNDaakR^iti tirashchaa.n cha dvijaanaa.n cha chatushhpadaam.h . tundamadhya.n tadishhTa.n vai tanmadhya.n naabhiripyate .. 58.. tatra chakra.n dvaadashaara.n teshhu vishhNvaadimuurtayaH . aha.n tatra sthitashchakraM bhraamayaami svamaayayaa .. 59.. areshhu bhramate jiivaH krameNa dvijasattama . tantupa~njaramadhyasthaa yathaa bhramati luutikaa .. 60.. praaNaadhiruuDhashcharati jiivastena vinaa nahi . tasyordhve kuNDaliisthaana.n naabhestiryagathordhvataH .. 61.. ashhTaprakR^itiruupaa saa chaashhTadhaa kuNDaliikR^itaa . yathaavadvaayusaara.n cha jvalanaadi cha nityashaH .. 62 paritaH kandapaarshve tu nirudhyeva sadaa sthitaa . mukhenaiva samaaveshhTya brahmarandhramukha.n tathaa .. 63.. yogakaalena marutaa saagninaa bodhitaa satii . sphuritaa hR^idayaakaashe naagaruupaa mahojjvalaa .. 64.. apanaaddvaya~Ngulaaduurdhvamadho meDhrasya taavataa . dehamadhyaM manushhyaaNaa.n hR^inmadhya.n tu chatushhpadaam.h .. 65.. itareshhaa.n tundamadhye praaNaapaanasamaayutaaH . chatushhprakaaradvyayute dehamadhye sushhumnayaa .. 66.. kandamadhye sthitaa naaDii sushhumnaa supratishhThitaa . padmasuutrapratiikaashaa R^ijuruurdhvapravartinii .. 67.. brahmaNo vivara.n yaavadvidyudaabhaasanaalakam.h . vaishhNavii brahmanaaDii cha nirvaaNapraaptipaddhatiH .. 68.. iDaa cha pi~Ngalaa chaiva tasyaaH savyetare sthite . iDaa samutthitaa kandaadvaamanaasaapuTaavadhi .. 69.. pi~Ngalaa chotthitaa tasmaaddakshanaasaapuTaavadhi . gaandhaarii hastijihvaa cha dve chaanye naaDike sthite .. 70.. purataH pR^ishhThatastasya vaametaradR^ishau prati . puushhaa yashasvinii naaDyau tasmaadeva samutthite .. 71.. savyetarashrutyavadhi paayumuulaadalambuasaa . adhogataa shubhaa naaDii meDhraantaavadhiraayataa .. 72.. paadaa~NgushhThaavadhiH kandaadadhoyaataa cha kaushikii . dashaprakaarabhuutaastaaH kathitaaH kandasambhavaaH .. 73.. tanmuulaa bahavo naaDyaH sthuulasuukshmaashcha naaDikaaH . dvaasaptatisahasraaNi sthuulaaH suukshmaashcha naaDayaH .. 74.. sa.nkhyaatu.n na shakyante sthuulamuulaaH pR^ithagvidhaaH . yathaashvatthadale suukshmaaH sthuulaashcha vitataastathaa .. 75.. praaNaapaanau samaanashcha udaano vyaana eva cha . naagaH kuurmashcha kR^ikaro devadatto dhana~njayaH .. 76.. charanti dashanaaDiishhu dasha praaNaadivaayavaH . praaNaadipa~nchaka.n teshhu pradhaana.n tatra cha dvayam.h .. 77.. praaNa evaathavaa jyeshhTho jiivaatmaanaM bibharti yaH . aasyanaasikayormadhya.n hR^idaya.n naabhimaNDalam.h .. 78.. paadaa~NgushhThamiti praaNasthaanaani dvijasattama . apaanashcharati brahmangudameDhrorujaanushhu .. 79.. samaanaH sarvagaatreshhu sarvavyaapii vyavasthitaH . udaanaH sarvasandhisthaH paadayorhastayorapi .. 80.. vyaanaH shrotrorukaTyaa.n cha gulphaskandhagaleshhu cha . naagaadivaayavaH pa~ncha tvagasthaadishhu sa.nsthitaaH .. 81.. tundasthajalamanna.n cha rasaadiini samiikR^itam.h . tundamadhyagataH praaNastaani kuryaatpR^ithakpR^ithak.h .. 82.. ityaadicheshhTanaM praaNaH karoti cha pR^ithaksthitam.h . apaanavaayurmuutraadeH karoti cha visarjanam.h .. 83.. praaNaapaanaadicheshhTaadi kriyate vyaanavaayunaa . ujjiiryate shariirasthamudaanena nabhasvataa .. 84.. poshhaNaadishariirasya samaanaH kurute sadaa . udgaaraadikriyo naagaH kuurmo.akshaadinimiilanaH .. 85.. kR^ikaraH kshutayoH kartaa datto nidraadikarmakR^it.h . mR^itagaatrasya shobhaaderdhana~njaya udaahR^itaH .. 86.. naaDiibhedaM marudbhedaM marutaa.n sthaanameva cha . cheshhTaashcha vividhaasteshhaa.n j~naatvaiva nijasattama .. 87.. shuddhau yateta naaDiinaaM puurvoktaj~naanasa.nyutaH . viviktadeshamaasaadya sarvasaMbandhavarjitaH .. 88.. yogaa~NgadravyasaMpuurNa.n tatra daarumaye shubhe . aasane kalpite darbhakushakR^ishhNaajinaadibhiH .. 89.. taavadaasanamutsedhe taavaddvayasamaayate . upavishyaasana.n samyaksvastikaadi yathaaruchi .. 90.. badhvaa praagaasana.n vipro R^ijukaayaH samaahitaH . naasaagranyastanayano dantairdantaanasa.nspR^ishan.h .. 91.. rasanaa.n taaluni nyasya svasthachitto niraamayaH . aaku~nchitashiraH ki.nchinnibadhnanyogamudrayaa .. 92.. hastau yathoktavidhinaa praaNaayaama.n samaacharet.h . rechanaM puuraNa.n vaayoH shodhana.n rechana.n tathaa .. 93.. chaturbhiH kleshana.n vaayoH praaNaayaama udiiryate . hastena dakshiNenaiva piiDayennaasikaapuTam.h .. 94.. shanaiH shanairatha bahiH prakshipetpi~Ngalaanilam.h . iDayaa vaayumaapuurya brahmanshhoDashamaatrayaa .. 95.. puurita.n kumbhayetpashchaachchatuHshhashhTyaa tu maatrayaa . dvaatri.nshanmaatrayaa samyagrechayetpi~Ngalaanilam.h .. 96.. evaM punaH punaH kaarya.n vyutkramaanukrameNa tu . saMpuurNakumbhavaddeha.n kumbhayenmaatarishvanaa .. 97.. puuraNaannaaDayaH sarvaaH puuryante maatarishvanaa . eva.n kR^ite sati brahma.nshcharanti dasha vaayavaH .. 98.. hR^idayaambhoruha.n chaapi vyaakochaM bhavati sphuTam.h . tatra pashyetparaatmaana.n vaasudevamakalmashham.h .. 99.. praatarmadhyandine saayamardharaatre cha kumbhakaan.h . shanairashiitiparyanta.n chaturvaara.n samabhyaset.h .. 100.. ekaahamaatra.n kurvaaNaH sarvapaapaiH pramuchyate . sa.nvatsaratrayaaduurdhvaM praaNaayaamaparo naraH .. 101.. yogasiddho bhavedyogii vaayujidvijitendriyaH . alpaashii svalpanidrashcha tejasvii balavaanbhavet.h .. 102.. apamR^ityumatikramya diirghamaayuravaapnuyaat.h . prasvedajanana.n yasya praaNaayaamastu so.adhamaH .. 103.. kaMpana.n vapushho yasya praaNaayaameshhu madhyamaH . utthaana.n vapushho yasya sa uttama udaahR^itaH .. 104.. adhame vyaadhipaapaanaa.n naashaH syaanmadhyame punaH . paaparogamahaavyaadhinaashaH syaaduttame punaH .. 105.. alpamuutro.alpavishhThashcha laghudeho mitaashanaH . paTvindriyaH paTumatiH kaalatrayavidaatmavaan.h .. 106.. rechakaM puurakaM muktvaa kumbhiikaraNameva yaH . karoti trishhu kaaleshhu naiva tasyaasti durlabham.h .. 107.. naabhikande cha naasaagre paadaa~NgushhThe cha yatnavaan.h . dhaarayenmanasaa praaNaansandhyaakaaleshhu vaa sadaa .. 108.. sarvarogairvinirmukto jiivedyogii gataklamaH . kukshirogavinaashaH syaannaabhikandeshhu dhaaraNaat.h .. 109.. naasaagre dhaaraNaaddiirghamaayuH syaaddehalaaghavam.h . braahme muhuurte saMpraapte vaayumaakR^ishhya jihvayaa .. 110.. pibatastrishhu maaseshhu vaaksiddhirmahatii bhavet.h . abhyaasatashcha shhaNmaasaanmahaarogavinaashanam.h .. 111.. yatra yatra dhR^ito vaayura~Nge rogaadiduushhite . dhaaraNaadeva marutastattadaarogyamashnute .. 112.. manaso dhaaraNaadeva pavano dhaarito bhavet.h . manasaH sthaapane heturuchyate dvijapu~Ngava .. 113.. karaNaani samaahR^itya vishhayebhyaH samaahitaH . apaanamuurdhvamaakR^ishhyedudaropari dhaarayet.h .. 114.. bandhankaraabhyaa.n shrotraadikaraNaani yathaatatham.h . yu~njaanasya yathoktena vartmanaa svavashaM manaH .. 115.. manovashaatpraaNavaayuH svavashe sthaapyate sadaa . naasikaapuTayoH praaNaH paryaayeNa pravartate .. 116.. tisrashcha naaDikaastaasu sa yaavanta.n charatyayam.h . sha~Nkhiniivivare yaamye praaNaH praaNabhR^itaa.n sataam.h .. 117.. taavanta.n cha punaH kaala.n saumye charati santatam.h . ittha.n krameNa charataa vaayunaa vaayujinnaraH .. 118.. ahashcha raatri.n paksha.n cha maasamR^itvayanaadikam.h . antarmukho vijaaniiyaatkaalabheda.n samaahitaH .. 119.. a~NgushhThaadisvaavayavasphuraNaadashanerapi . arishhTairjiivitasyaapi jaaniiyaatkshayamaatmanaH ..120.. j~naatvaa yateta kaivalyapraaptaye yogavittamaH . paadaa~NgushhThe karaa~NgushhThe sphuraNa.n yasya na shrutiH .. 121.. tasya sa.nvatsaraaduurdhva.n jiivitasya kshayo bhavet.h . maNibandhe tathaa gulphe sphuraNa.n yasya nashyati .. 122.. shhaNmaasaavadhiretasya jiivitasya sthitirbhavet.h . kuurpare sphuraNa.n yasya tasya traimaasikii sthitiH .. 123.. kukshimehanapaarshve cha sphuraNaanupalambhane . maasaavadhirjiivitasya tadardhasya tu darshane .. 124.. aashrite jaTharadvaare dinaani dasha jiivitam.h . jyotiH khadyotavadyasya tadardha.n tasya jiivitam.h .. 125.. jihvaagraadarshane triiNi dinaani sthitiraatmanaH . jvaalaayaa darshane mR^ityurdvidine bhavati dhruvam.h .. 126.. evamaadiinyarishhTaani dR^ishhTaayuHkshayakaaraNam.h . niHshreyasaaya yu~njiita japadhyaanaparaayaNaH .. 127.. manasaa paramaatmaana.n dhyaatvaa tadruupataamiyaat.h . yadyashhTaadashabhedeshhu marmasthaaneshhu dhaaraNam.h .. 128.. sthaanaatsthaana.n samaakR^ishhya pratyaahaaraH sa uchyate . paadaa~NgushhTha.n tathaa gulpha.n ja~Ngaamadhya.n tathaiva cha .. 129.. madhyamuurvoshcha muula.n paayurhR^idayameva cha . mehana.n dehamadhya.n cha naabhi.n cha galakuurparam.h .. 130.. taalumuula.n cha muula.n cha ghraaNasyaakshNoshcha maNDalam.h . bhruvormadhye lalaaTa.n cha muulamuurdhva.n cha jaanunii .. 131.. muula.n cha karayormuula.n mahaantyetaani vai dvija . pa~nchabhuutamaye dehe bhuuteshhveteshhu pa~nchasu .. 132.. manaso dhaaraNa.n yatyadyuktasya cha yamaadibhiH . dhaaraNaa saa cha sa.nsaarasaagarottarakaaraNam.h .. 133.. aajaanupaadaparyantaM pR^ithiviisthaanamishhyate . pittalaa chaturasraa cha vasudhaa vajralaa~nchhitaa .. 134.. smartavyaa pa~nchaghaTikaastatraaropyaprabha~njanam.h . aajaanukaTiparyantamapaa.n sthaanaM prakiirtitam.h .. 135.. ardhachandrasamaakaara.n shvetamarjunalaa~nchhitam.h . smartavyamambhaHshvasanamaaropya dashanaaDikaaH .. 136.. aadehamadhyakaTyantamagnisthaanamudaahR^itam.h . tatra sinduuravarNo.agnirjvalana.n dashapa~ncha cha .. 137.. smartavyo naaDikaaH praaNa.n kR^itvaa kumbhe tatheritam.h . naabherupari naasaanta.n vaayusthaana.n tu tatra vai .. 138.. vedikaakaaravaddhuumro balavaanbhuutamaarutaH . smartavyaH kumbhakenaiva praaNamaaropya maarutam.h .. 139.. ghaTikaavi.nshatistasmaad{}ghraaNaadbrahmabilaavadhi . vyomasthaana.n nabhastatra bhinnaa~njanasamaprabham.h .. 140.. vyomni maarutamaaropya kumbhakenaiva yatnavaan.h . pR^ithivya.nshe tu dehasya chaturbaahu.n kiriiTinam.h .. 141.. aniruddha.n hari.n yogii yateta bhavamuktaye . aba.nshe puurayedyogii naaraayaNamudagradhiiH .. 142.. pradyumnamagnau vaayva.nshe sa.nkarshhaNamataH param.h . vyomaa.nshe paramaatmaana.n vaasudeva.n sadaa smaret.h .. 143.. achiraadeva tatpraaptiryu~njaanasya na sa.nshayaH . badhvaa yogaasanaM puurva.n hR^iddeshe hR^idayaa~njaliH .. 144.. naasaagranyastanayano jihvaa.n kR^itvaa cha taaluni . dantairdantaanasa.nspR^ishya uurdhvakaayaH samaahitaH .. 145.. sa.nyamechchendriyagraamamaatmabuddhyaa vishuddhayaa . chintana.n vaasudevasya parasya paramaatmanaH .. 146.. svaruupavyaaptaruupasya dhyaana.n kaivalyasiddhidam.h . yaamamaatra.n vaasudeva.n chintayetkumbhakena yaH .. 147.. saptajanmaarjitaM paapa.n tasya nashyati yoginaH . naabhikandaatsamaarabhya yaavaddhR^idayagocharam.h .. 148.. jaagradvR^itti.n vijaaniiyaatkaNThastha.n svapnavartanam.h . sushhupta.n taalumadhyastha.n turyaM bhruumadhyasa.nsthitam.h .. 149.. turyaatiitaM paraM brahma brahmarandhre tu lakshayet.h . jaagradvR^itti.n samaarabhya yaavadbrahmabilaantaram.h .. 150.. tatraatmaaya.n turiiyasya turyaante vishhNuruchyate . dhyaanenaiva samaayukto vyomni chaatyantanirmale .. 151.. suuryakoTidyutiratha.n nityoditamadhokshajam.h . hR^idayaamburuhaasiina.n dhyaayedvaa vishvaruupiNam.h .. 152.. anekaakaarakhachitamanekavadanaanvitam.h . anekabhujasa.nyuktamanekaayudhamaNDitam.h .. 153.. nanaavarNadhara.n deva.n shaatamugramudaayudham.h . anekanayaanaakiirNa.n suuryakoTisamaprabham.h .. 154.. dhyaayato yoginaH sarvamanovR^ittirvinashyati . hR^itpuNDariikamadhyastha.n chaitanyajyotiravyayam.h .. 155.. kadambagolakaakaara.n turyaatiitaM paraatparam.h . anantamaanandamaya.n chinmayaM bhaaskara.n vibhum.h .. 156.. nivaatadiipasadR^ishamakR^itrimamaNiprabham.h . dhyaayato yoginastasya muktiH karatale sthitaa .. 157.. vishvaruupasya devasya ruupa.n yatki~nchideva hi . sthaviiyaH suukshmamanyadvaa pashyanhR^idayapa~Nkaje .. 158.. dhyaayato yogino yastu saakshaadeva prakaashate . aNimaadiphala.n chaiva sukhenaivopajaayate .. 159.. jiivaatmanaH parasyaapi yadyevamubhayorapi . ahameva paraMbrahma brahmaahamiti sa.nsthitiH .. 160.. samaadhiH sa tu vij~neyaH sarvavR^ittivivarjitaH . brahma sampadyate yogii na bhuuyaH sa.nsR^iti.n vrajet.h .. 161.. eva.n vishodhya tattvaani yogii niHspR^ihachetasaa . yathaa nirindhano vahniH svayameva prashaamyati .. 162.. graahyaabhaave manaH praaNo nishchayaj~naanasa.nyutaH . shuddhasattve pare liino jiivaH saindhavapiNDavat.h .. 163.. mohajaalakasa.nghaato vishvaM pashyati svapnavat.h . sushhuptivadyashcharati svabhaavaparinishchalaH .. 164.. nirvaaNapadamaashritya yogii kaivalyamashnuta ityupanishhat.h .. AUM puurNamadaH puurNamidaM puurNaatpuurNamudachyate . puurNasya puurNamaadaaya puurNamevaavashishhyate .. AUM shaantiH shaantiH shaantiH .. iti trishikhibraahmaNopanishhatsamaaptaa .. ##\medskip\hrule\obeylines Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}