\documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article}
#include=ijag.inc
#endwordvowel=.h
\portraitwide
\parindent=50pt                
\let\usedvng=\Largedvng      % for 1 column     
\pagenumbering{itrans} 
\def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}}
\def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule}
\def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines}
%%
\begin{document}begin-document
language hindi
##
.. pai~Ngalopanishhat.h ..
shukla_yajurvediiya saamaanya upanishhat.h ..
pai~NgalopanishhadvedyaM paramaanandavigraham.h .
paritaH kalaye raamaM paramaaksharavaibhavam.h ..
AUM puurNamadaH puurNamidaM puurNaatpuurNamudachyate .
puurNasya puurNamaadaaya puurNamevaavashishhyate ..
AUM shaantiH shaantiH shaantiH ..
atha ha pai~NGalo yaaGYavalkyamupasametya
dvaadashavarshashushruushhaapuurvakaM
paramarahasyakaivalyamanubruuhiiti paprachchha . sa hovaacha
yaaGYnavalkyaH sadeva somyedamagra aasiit.h .
tannityamuktamavikriya.n satyaGYaanaanandaM paripuurNa.n
sanaatanamekamevaadvitiiyaM brahma .
tasminmarushuktikaasthaaNusphaTikaadau
jalaraupyapurushharekhaadivallohitashuklakR^ishhNaguNamayii
guNasaamyaanirvaachyaa muulaprakR^itiraasiit.h . tatpratibimbita.n
yattatsaakshichaitanyamaasiit.h . saa punarvikR^itiM praapya
sattvodriktaa.avyaktaakhyaavaraNashaktiraasiit.h . tatpratibimbita.n
yattadiishvarachaitanyamaasiit.h . sa svaadhiinamaayaH sarvaGYaH
sR^ishhTisthitilayaanaamaadikartaa jagada~Nkuraruupo bhavati .
svasminviliina.n sakala.n jagadaavirbhaavayati .
praaNikarmavashaadeshha paTo yadvatprasaaritaH
praaNikarmakshayaatpunastirobhaavayati . tasminnevaakhila.n vishva.n
sa~NkochitapaTavadvartate . iishaadhishhThitaavaraNashaktito
rajodriktaa mahadaakhyaa vikshepashaktiraasiit.h . tatpratibimbita.n
yattaddhiraNyagarbhachaitanyamaasiit.h . sa mahattattvaabhimaanii
spashhTaaspashhTavapurbhavati .
hiraNyagarbhaadhishhThitavikshepashaktitastamodriktaaha~Nkaaraabhidhaa
sthuulashaktiraasiit.h . tatpratibimbita.n
yattadviraaTachaitanyamaasiit.h . sa tadabhimaanii spashhTavapuH
sarvasthuulapaalako vishhNuH pradhaanapurushho bhavati .
tasmaadaatmana aakaashaH sambhuutaH . aakaashaadvaayuH . vaayoragniH
. agneraapaH . adbhyaH pR^ithivii . taani pa~ncha tanmaatraaNi
triguNaani bhavanti . srashhTukaamo jagadyonistamoguNamadhishhThaaya
suukshmatanmaatraaNi bhuutaani sthuuliikartu.n so.akaamayata .
sR^ishhTeH parimitaani bhuutaanyekameka.n dvidhaa vidhaaya
punashchaturdhaa kR^itvaa svasvetaradvitiiyaa.nshaiH pa~nchadhaa
sa.nyojya pa~nchiikR^itabhuutairanantakoTibrahmaaNDaani
tattadaNDochitagolakasthuulashariiraaNyasR^ijat.h . sa
pa~nchabhuutaanaa.n rajo.nshaa.nshchaturdhaa kR^itvaa
bhaagatrayaatpa~nchavR^ittyaatmakaM praaNamasR^ijat.h . sa teshhaa.n
turyabhaagena karmendriyaaNyasR^ijat.h . sa teshhaa.n sattvaa.nsha.n
chaturdhaa kR^itvaa bhaagatrayasamashhTitaH
pa~nchakriyaavR^ittyaatmakamantaHkaraNamasR^ijat.h . sa teshhaa.n
sattvaturiiyabhaagena j~naanendriyaaNyasR^ijat.h . sattvasamashhTita
indriyapaalakaanasR^ijat.h . taani sR^ishhTaanyaNDe praachikshipat.h
. tadaaj~nayaa samashhTyaNDa.n vyaapya taanyatishhThan.h .
tadaaj~nayaaha~Nkaarasamanvito viraaT sthuulaanyarakshat.h .
hiraNyagarbhastadaaj~nayaa suukshmaaNyapaalayat.h . aNDasthaani taani
tena vinaa spanditu.n cheshhTitu.n vaa na shekuH . taani
chetaniikartu.n so.akaamayata brahmaaNDabrahmarandhraaNi
samastavyashhTimastakaanvidaarya tadevaanupraavishat.h . tadaa
jaDaanyapi taani chetanavatsvakarmaaNi chakrire . sarvaj~nesho
maayaaleshasamanvito vyashhTidehaM pravishya tayaa mohito
jiivatvamagamat.h .
shariiratrayataadaatmyaatkartR^itvabhoktR^itvataamagamat.h .
jaagratsvapnasushhuptimuurchchhaamaraNadharmayukto
ghaTiiyantravadudvigno jaato mR^ita iva kulaalachakranyaayena
paribhramatiiti .. iti prathamo.adhyaayaH .. 1..

atha pai~Ngalo yaaj~navalkyamuvaacha sarvalokaanaa.n
sR^ishhTisthityantakR^idvibhuuriishaH katha.n jiivatvamagamaditi . sa
hovaacha yaaj~navalkyaH sthuulasuukshmakaaraNadehodbhavapuurvaka.n
jiiveshvarasvaruupa.n vivichya kathayaamiiti
saavadhaanenaikaagratayaa shruuyataam.h . iishaH
pa~nchiikR^itamahaabhuutaleshaanaadaaya
vyashhTisamashhTyaatmakasthuulashariiraaNi yathaakramamakarot.h .
kapaalacharmaantraasthimaa.nsanakhaani pR^ithivya.nshaaH .
raktamuutralaalaasvedaadikamava.nshaaH .
kshuttR^ishhNoshhNamohamaithunaadyaa agnya.nshaaH .
prachaaraNottaaraNashvaasaadikaa vaayva.nshaaH . kaamakrodhaadayo
vyomaa.nshaaH . etatsa~Nghaata.n karmaNi sa~nchita.n tvagaadiyuktaM
baalyaadyavasthaabhimaanaaspadaM bahudopaashraya.n sthuulashariiraM
bhavati ..
athaapa~nchiikR^itamahaabhuutarajo.nshabhaagatrayasamashhTitaH
praaNamasR^ijat.h . praaNaapaanavyaanodaanasamaanaaH praaNavR^ittayaH
. naagakuurmakR^ikaradevadattadhana~njayaa upapraaNaaH .
hR^idaasananaabhikaNThasarvaa~Ngaani sthaanaani .
aakaashaadirajoguNaturiiyabhaagena karmendriyamasR^ijat.h .
vaakpaaNipaadapaayuupaasthaastadvR^ittayaH .
vachanaadaanagamanavisargaanandaastadvishhayaaH ..
evaM bhuutasattvaa.nshabhaagatrayasamashhTito.antaHkaraNamasR^ijat.h
. antaHkaraNamanobuddhichittaaha~NkaaraastadvR^ittayaH .
sa~NkalpanishchayasmaraNaabhimaanaanusandhaanaastadvishhayaaH .
galavadananaabhihR^idayabhruumadhya.n sthaanam.h .
bhuutasatvaturiiyabhaagena j~naanendriyamasR^ijat.h .
shrotratvakchakshurjivhaaghraaNaastadvR^ittayaH .
shabdasparsharuuparasagandhaastadvishhayaaH .
digvaataarkapracheto.ashvivahniindropendramR^ityukaaH . chandro
vishhNushchaturvaktraH shambhushcha kaaraNaadhipaaH ..
athaannamayapraaNamayamanomayavij~naamayaanandamayaaH pa~ncha
koshaaH . annarasenaiva bhuutvaannarasenaabhivR^iddhiM
praapyaannarasamayapR^ithivyaa.n yadviliiyate so.annamayakoshaH .
tadeva sthuulashariiram.h . karmendriyaiH saha praaNaadipa~nchakaM
praaNamayakoshaH . j~naanendriyaiH saha buddhirvij~naanamayakoshaH .
etatkoshatraya.n li~Ngashariiram.h .
svaruupaaj~naanamaanandamayakoshaH . tatkaaraNashariiram.h ..
atha j~naanendriyapa~nchaka.n karmendriyapa~nchakaM
praaNaadipa~nchaka.n viyadaadipa~nchakamantaHkaraNachatushhTaya.n
kaamakarmatamaa.nsyashhTapuram.h ..
ishaaj~nayaa viraajo vyashhTidehaM pravishya buddhimadhishhThaaya
vishvatvamagamat.h . vij~naanaatmaa chidaabhaaso vishvo vyaavahaariko
jaagratsthuuladehaabhimaanii karmabhuuriti cha vishvasya naama
bhavati . iishaaj~nayaa suutraatmaa vyashhTisuukshmashariiraM
pravishya mana adhishhThaaya taijasatvamagamat.h . taijasaH
praatibhaasikaH svapnakalpita iti taijasasya naama bhavati .
iishaaj~nayaa maayopaadhiravyaktasamanvito vyashhTikaaraNashariiraM
pravishya praaj~natvamagamat.h . praaj~novichchhinnaH paaramaarthikaH
sushhuptyabhimaaniiti praaj~nasya naama bhavati .
avyaktaleshaaj~naanaachchhaaditapaaramaarthikajiivasya
tattvamasyaadivaakyaani brahmaNaikataa.n jaguH
netarayorvyaavahaarikapraatibhaasikayoH .
antaHkaraNapratibimbitachaitanya.n yattadevaavasthaatrayabhaagbhavati
. sa jaagratsvapnasushhuptyavasthaaH praapya ghaTiiyantravadudvigno
jaato mR^ita iva sthito bhavati . atha
jaagratsvapnasushhuptimuurchchhaamaraNaadyavasthaaH pa~ncha bhavanti
..
tattaddevataagrahaanvitaiH shrotraadij~naanendriyaiH
shabdyaadyarthavishhayagrahaNaj~naana.n jaagradavasthaa bhavati .
tatra bhruumadhya.n gato jiiva aapaadamastaka.n vyaapya
kR^ishhishravaNaadyakhilakriyaakartaa bhavati . tattatphalabhuk cha
bhavati . lokaantaragataH karmaarjitaphala.n sa eva bhu~Nkte . sa
saarvabhaumavadvyavahaaraachchhraanta antarbhavanaM praveshhTuM
maargamaashritya tishhThati . karaNoparame
jaagratsa.nskaarotthaprabodhavadgraahyagraahakaruupasphuraNa.n
svapnaavasthaa bhavati . tatra vishva eva
jaagradvyavahaaralopaannaaDiimadhya.n chara.nstaijasatvamavaapya
vaasanaaruupaka.n jagadvaichitrya.n svabhaasaa bhaasayanyathepsita.n
svayaM bhu~Nkte ..
chittaikakaraNaa sushhuptyavasthaa bhavati .
bhramavishraantashakuniH pakshau sa.nhR^itya niiDaabhimukha.n yathaa
gachchhati tathaa jiivo.api jaagratsvapnaprapa~nche vyavahR^itya
shraanto.aj~naanaM pravishya svaanandaM bhu~Nkte ..
akasmaanmudgaradaNDaadyaistaaDitavadbhayaaj~naanaabhyaamindriyasa~Ngh
aataiH kampanniva mR^itatulyaa muurchchhaa bhavati .
jaagratsvapnasushhuptimuurchchhaavasthaanaamanyaa
brahmaadistambaparyanta.n sarvajiivabhayapradaa sthuuladehavisarjanii
maraNaavasthaa bhavati . karmendriyaaNi j~naanendriyaaNi
tattadvishhayaanpraaNaansa.nhR^itya kaamakarmaanvita
avidyaabhuutaveshhTito jiivo dehaantaraM praapya lokaantara.n
gachchhati . praakkarmaphalapaakenaavartaantarakiiTavadvishraanti.n
naiva gachchhati . satkarmaparipaakato bahuunaa.n janmanaamante
nR^iNaaM mokshechchhaa jaayate . tadaa sadgurumaashritya
chirakaalasevayaa bandhaM moksha.n kashchitprayaati . avichaarakR^ito
bandho vichaaraanmoksho bhavati . tasmaatsadaa vichaarayet.h .
adhyaaropaapavaadataH svaruupa.n nishchayiikartu.n shakyate .
tasmaatsadaa vichaarayejjagajjiivaparamaatmano
jiivabhaavajagadbhaavabaadhe pratyagabhinnaM brahmaivaavashishhyata
iti .. iti dvitiiyo.adhyaayaH .. 2..

atha hainaM pai~NgalaH prapachchha yaaj~navalkyaM
mahaavaakyavivaraNamanubruuhiiti . sa hovaacha
yaaj~navalkyastattvamasi tva.n tadasi tvaM brahmaasyahaM
brahmaasmiityanusandhaana.n kuryaat.h . tatra paarokshyashabalaH
sarvaj~natvaadilakshaNo maayopaadhiH sachchidaanandalakshaNo
jagadyonistatpadavaachyo bhavati . sa
evaantaHkaraNasambhinnabodho.asmatpratyayaavalambanastvampadavaachyo
bhavati . parajiivopaadhimaayaavidye vihaaya tattvaMpadalakshyaM
pratyagabhinnaM brahma . tattvamasiityahaM brahmaasmiiti
vaakyaarthavichaaraH shravaNaM bhavati . ekaantena
shravaNaarthaanusandhaanaM mananaM bhavati .
shravaNamanananirvichikitse.arthe vastunyekataanavattayaa
chetaHsthaapana.n nididhyaasanaM bhavati . dhyaatR^idhyaane vihaaya
nivaatasthitadiipavaddhyeyaikagochara.n chitta.n samaadhirbhavati .
tadaaniimaatmagocharaa vR^ittayaH samutthitaa aj~naataa bhavanti .
taaH smaraNaadanumiiyante . ihaanaadisa.nsaare sa~nchitaaH
karmakoTayo.anenaiva vilaya.n yaanti .
tatobhyaasapaaTavaatsahasrashaH sadaamR^itadhaaraa varshhati . tato
yogavittamaaH samaadhi.n dharmameghaM praahuH . vaasanaajaale
niHsheshhamamunaa pravilaapite karmasa~nchaye puNyapaape
samuulonmuulite praakparokshamapi
karatalaamalakavadvaakyamapratibaddhaaparokshasaakshaatkaaraM
prasuuyate . tadaa jiivanmukto bhavati ..
iishaH pa~nchiikR^itabhuutaanaamapa~nchiikaraNa.n kartu.n
so.akaamayata . brahmaaNDatadgatalokaankaaryaruupaa.nshcha
kaaraNatvaM praapayitvaa tataH suukshmaa~Nga.n karmendriyaaNi
praaNaa.nshcha j~naanendriyaaNyantaHkaraNachatushhTaya.n
chaikiikR^itya sarvaaNi bhautikaani kaaraNe bhuutapa~nchake sa.nyojya
bhuumi.n jale jala.n vahnau vahni.n vaayau vaayumaakaashe
chaakaashamaha~Nkaare chaaha~NkaaraM mahati mahadavyakte.avyaktaM
purushhe krameNa viliiyate . viraadDDhiraNyagarbheshvaraa
upaadhivilayaatparamaatmani liiyante .
pa~nchiikR^itamahaabhuutasambhavakarmasa~nchitasthuuladehaH
karmakshayaatsatkarmaparipaakato.apa~nchiikaraNaM praapya
suukshmeNaikiibhuutvaa kaaraNaruupatvamaasaadya tatkaaraNa.n
kuuTasthe pratyagaatmani viliiyate . vishvataijasapraaj~naaH
svasvopaadhilayaatpratyagaatmani liiyante . aNDa.n j~naanaagninaa
dagdha.n kaaraNaiH saha paramaatmani liinaM bhavati . tato braahmaNaH
samaahito bhuutvaa tattvaMpadaikyameva sadaa kuryaat.h . tato
meghaapaaye.n.ashumaanivaatmaavirbhavati . dhyaatvaa
madhyasthamaatmaana.n kalashaantaradiipavat.h .
a~NgushhThamaatramaatmaanamadhuumajyotiruupakam.h .. 1..
prakaashayantamantaHstha.n dhyaayetkuuTasthamavyayam.h .
dhyaayannaaste munishchaiva chaasupteraamR^itestu yaH .. 2..
jiivanmuktaH sa vij~neyaH sa dhanyaH kR^itakR^ityavaan.h .
jiivanmuktapada.n tyaktvaa svadehe kaalasaatkR^ite .
vishatyadehamuktatvaM pavano.aspandataamiva .. 3..
ashabdamasparshamaruupamavyaya.n
      tathaa rasa.n nityamagandhavachcha yat.h .
anaadyanantaM mahataH para.n dhruva.n
      tadeva shishhyatyamala.n niraamayam.h .. 4.. iti .. iti
tR^itiiyo.adhyaayaH .. 3..

atha hainaM pai~NgalaH prapachchha yaaj~navalkya.n j~naaninaH ki.n
karma kaa cha sthitiriti . sa hovaacha yaaj~navalkyaH .
amaanitvaadisampanno mumukshurekavi.nshatikula.n taarayati .
brahmavinmaatreNa kulamekottarashata.n taarayati .
aatmaana.n rathina.n viddhi shariira.n rathameva cha . buddhi.n tu
saarathi.n viddhi manaH pragrahameva cha .. 1..
indriyaaNi hayaanaahurvishhayaa.nsteshhu gocharaan.h . ja~Ngamaani
vimaanaani hR^idayaani maniishhiNaH .. 2..
aatmendriyamanoyuktaM bhoktetyaahurmaharshhayaH . tato naaraayaNaH
saakshaaddhR^idaye supratishhThitaH .. 3..
praarabdhakarmaparyantamahinirmokavadvyavaharati .
chandravachcharate dehii sa muktashchaaniketanaH .. 4..
tiirthe shvapachagR^ihe vaa tanu.n vihaaya yaati kaivalyam.h .
praaNaanavakiirya yaati kaivalyam.h ..
taM pashchaaddigbali.n kuryaadathavaa khanana.n charet.h . pu.nsaH
pravrajanaM prokta.n netaraaya kadaachana .. 5..
naashaucha.n naagnikaarya.n cha na piNDa.n nodakakriyaa . na
kuryaatpaarvaNaadiini brahmabhuutaaya bhikshave .. 6..
dagdhasya dahana.n naasti pakvasya pachana.n yathaa .
j~naanaagnidagdhadehasya na cha shraaddha.n na cha kriyaa .. 7..
yaavachchopaadhiparyanta.n taavachchhushruushhayedgurum.h .
guruvadgurubhaaryaayaa.n tatputreshhu cha vartanam.h .. 8..
shuddhamaanasaH shuddhachidruupaH sahishhNuH so.ahamasmi sahishhNuH
so.ahamasmiiti praapte j~naanena vij~naane j~neye paramaatmani hR^idi
sa.nsthite dehe labdhashaantipada.n gate tadaa
prabhaamanobuddhishuunyaM bhavati . amR^itena tR^iptasya payasaa kiM
prayojanam.h . eva.n svaatmaana.n j~naatvaa vedaiH prayojana.n kiM
bhavati . j~naanaamR^itatR^iptayogino na ki~nchitkartavyamasti
tadasti chenna sa tattvavidbhavati . duurastho.api na duurasthaH
piNDavarjitaH piNDastho.api pratyagaatmaa sarvavyaapii bhavati .
hR^idaya.n nirmala.n kR^itvaa chintayitvaapyanaamayam.h . ahameva
para.n sarvamiti pashyetpara.n sukham.h .. 9..
yathaa jale jala.n kshipta.n kshiire kshiira.n ghR^ite ghR^itam.h .
avisheshho bhavettdvajjivaatmaparamaatmanoH .. 10..
dehe j~naanena diipite buddhirakhaNDaakaararuupaa yadaa bhavati
tadaa vidvaanbrahmaj~naanaagninaa karmabandha.n nirdahet.h . tataH
pavitraM parameshvaraakhyamadvaitaruupa.n vimalaambaraabham.h .
yathodake toyamanupravishhTa.n tathaatmaruupo nirupaadhisa.nsthitaH
.. 11..
aakaashavatsuukshmashariira aatmaa na dR^ishyate vaayuvadantaraatmaa .
sa baahyamabhyantaranishchalaatmaa j~naanolkayaapashyati
chaantaraatmaa .. 12..
yatrayatra mR^ito j~naanii yena vaa kena mR^ityunaa . yathaa
sarvagata.n vyoma tatratatra laya.n gataH .. 13..
ghaTaakaashamivaatmaana.n vilaya.n vetti tattvataH . sa gachchhati
niraalamba.n j~naanaaloka.n samantataH .. 14..
tapedvarshhasahasraaNi ekapaadasthito naraH . etasya dhyaanayogasya
kalaa.n naarhati shhoDashiim.h .. 15..
ida.n j~naanamida.n j~neya.n tatsarva.n j~naatumichchhati .  . api
varshhasahasraayuH shaastraanta.n naadhigachchhati .. 16..
vij~neyo.aksharatanmaatro jiivita.n vaapi cha~nchalam.h . vihaaya
shaastrajaalaani yatsatya.n tadupaasataam.h .. 17..
anantakarmashaucha.n cha japo yaj~nastathaiva cha .
tiirthayaatraabhigamana.n yaavattattva.n na vindati .. 18..
ahaM brahmeti niyataM mokshaheturmahaatmanaam.h . dve pade
bandhamokshaaya na mameti mameti cha .. 19..
mameti badhyate janturnirmameti vimuchyate . manaso hyunmanii bhaave
dvaita.n naivopalabhyate .. 20..
yadaa yaatyunmaniibhaavastadaa tatparamaM padam.h . yatrayatra mano
yaati tatratatra paraM padam.h .. 21..
tatratatra paraM brahma sarvatra samavasthitam.h .
hanyaanmushhTibhiraakaasha.n kshudhaartaH khaNDayettushham.h .. 22..
naahaM brahmeti jaanaati tasya muktirna jaayate . ya
etadupanishhada.n nityamadhiite so.agnipuuto bhavati . sa vaayupuuto
bhavati . sa aadityapuuto bhavati . sa brahmapuuto bhavati . sa
vishhNupuuto bhavati . sa rudrapuuto bhavati . sa sarveshhu
tiirtheshhu snaato bhavati . sa sarveshhu vedeshhvadhiito bhavati .
sa sarvavedavratacharyaasu charito bhavati . tenetihaasapuraaNaanaa.n
rudraaNaa.n shatasahasraaNi japtaani phalaani bhavanti .
praNavaanaamayuta.n japtaM bhavati . dasha
puurvaandashottaraanpunaati . sa pa~Nktipaavano bhavati . sa
mahaanbhavati .
brahmahatyaasuraapaanasvarNasteyagurutalpagamanatatsa.nyogipaatakebhya
H puuto bhavati . tadvishhNoH paramaM pada.n sadaa pashyanti suurayaH
. diviiva chakshuraatatam.h .. tadvipraaso vipanyavo jaagR^ivaa.nsaH
samindhate . vishhNoryatparamaM padam.h .. AUM satyamityupanishhat.h
..
AUM puurNAmada iti shaantiH ..

iti pai~Ngalopanishhtsamaaptaa ..
##
end-document



























\medskip\hrule\obeylines
Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com)
{\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com}
{\rm Last updated \today}
\end{document}