%@@1 % File name : maitri.itx %-------------------------------------------- % Text title : DeviMaitri(Maitrayani) Upanishad % Author : Vedic Tradition % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/religion/hinduism % Description/comments : #24/108; Sam Veda, Samanya Upanishad % Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Latest update : January 7, 2005 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions : i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : http://sanskrit.gde.to % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % http://sanskrit.bhaarat.com %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' agreement. %@@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Maitri (Maitrayani) Upanishad..}## \itxtitle{.. maitraayaNyupanishhat.h ..}##\endtitles## .. atha maitraayaNyupanishhat.h .. saamavediiya saamaanya upanishhat.h .. vairaagyotthabhaktiyuktabrahmamaatraprabodhataH . yatpadaM munayo yaanti tattraipadamahaM mahaH .. AUM aapyaayantu mamaa~Ngaani vaakpraaNashchakShuH shrotamatho balamindriyaaNi cha . sarvaaNi sarvaM brahmopanishhadaM maahaM brahma niraakuryaaM maa maa brahma niraakarodaniraakaraNamastvaniraakaraNaM mestu tadaatmani nirate ya upanishhatsu dharmaaste mayi santu te mayi santu .. AUM shaantiH shaantiH shaantiH .. maitraayaNii kaushhitakii bR^ihajjaabaalataapanii . kaalaagnirudramaitreyii subaalakShuramantrikaa . AUM bR^ihadratho ha vai naama raajaa raajye jyeshhThaM putra.n nidhaapayitvedamashaashvataM manyamaanaH shaariira.n vairaagyamupeto.araNya.n nirjagaama sa tatra parama.n tapa aasthaayaadityamiikShamaaNa uurdhvabaahustishhThatyante sahasrasya munirantikamaajagaamaagnirivaadhuumakastejasaa nirdahannivaatmavidbhagavaa~nchhaakaayanya uttishhThottishhTha vara.n vR^iNiishveti raajaanamabraviitsa tasmai namaskR^ityovaacha bhagavannaahamaatmavittva.n tattvavichchhR^iNumo vaya.n sa tva.n no bruuhiityetadvR^itaM purastaadashakyaM maa pR^ichchha prashnamaikShvaakaanyaankaamaanvR^iNiishveti shaakaayanyasya charaNavabhimR^ishyamaano raajemaa.n gaathaa.n jagaada .. 1.. bhagavannasthicharmasnaayumajjaamaa.nsashukrashoNitashleshhmaashruduu shhite viNmuutravaatapittakaphasa~Nghaate durgandhe niHsaare.asmi~nchhariire ki.n kaamopabhogaiH .. 2.. kaamakrodhalobhabhayavishhaadershhyeshhTaviyogaanishhTasaMprayogakShu tpipaasaajaraamR^ityurogashokaadyairabhihate.asmi~nchhariire ki.n kaamopabhogaiH .. 3.. sarva.n cheda.n kShayishhNu pashyaamo yatheme da.nshamashakaadayastR^iNavannashyatayodbhuutapradhva.nsinaH .. 4.. atha kimetairvaa pare.anye mahaadhanurdharaashchakravartinaH kechitsudyumnabhuuridyumnendradyumnakuvalayaashvayauvanaashvavaddhiyaa shvaashvapatiH shashabindurhaarishchandro.ambariishho nanuuktasvayaatiryayaatinaraNyokShasenotthamaruttabharataprabhR^itayo raajaano mishhato bandhuvargasya mahatii.n shriya.n tyaktvaasmaallokaadamu.n lokaM prayaanti .. 5.. atha kimetairvaa pare.anye gandharvaasurayakSharaakShasabhuutagaNapishaachoragagrahaadiinaa.n nirodhanaM pashyaamaH .. 6.. atha kimetairvaanyaanaa.n shoshhaNaM mahaarNavaanaa.n shikhariNaaM prapatana.n dhruvasya prachalana.n sthaana.n vaa taruuNaa.n nimajjanaM pR^ithivyaaH sthaanaadapasaraNa.n suraaNa.n so.ahamityetadvidhe.asminsa.nsaare ki.n kaamopabhogairyairevaashritasyaasakR^idihaavartana.n dR^ishyata ityuddhartumarhasiityandhodapaanastho bheka ivaahamasminsa.nsaare bhagava.nstva.n no gatistva.n no gatiH .. 7.. iti prathamaH prapaaThakaH .. \medskip\hrule\medskip atha bhagavaa~nchhaakaayanyaH supriito.abraviidraajaanaM mahaaraaja bR^ihadrathekShvaakuva.nshadhvajashiirshhaatmajaH kR^itakR^ityastvaM marunnaamno vishruto.asiityaya.n vaa va khalvaatmaa te katamo bhagavaanvarNya iti ta.n hovaacha iti .. 1.. ya eshho baahyaavashhTambhanenordhvamutkraanto vyathamaano.avyathamaanastamaH praNudatyeshha aatmetyaaha bhagavaanatha ya eshha saMprasaado.asmaa~nchhariiraatsamutthaaya para.n jyotirupasaMpadya svena ruupeNaabhinishhpadyata eshha aatmeti hovaachaitadamR^itamabhayametadbrahmeti .. 2.. atha khalviyaM brahmavidyaa sarvopanishhadvidyaa vaa raajannasmaakaM bhagavataa maitreyeNa vyaakhyaataaha.n te kathayishhyaamiityathaapahatapaapmaanastigmatejasa uurdhvaretaso vaalakhilyaa iti shruyante.athaite prajaapatimabruvanbhagava~nshakaTamivaachetanamida.n shariira.n kasyaishha khalviidR^isho mahimaatiindriyabhuutasya yenaitadvidhamida.n chetanavatpratishhThaapitaM prachodayitaasya ko bhagavannetadasmaakaM bruuhiiti taanhovaacha .. 3.. yo ha khalu vaachoparisthaH shruuyate sa eva vaa eshha shuddhaH puutaH shuunyaH shaanto praaNo.aniishatmaa.ananto.akShayyaH sthiraH shaashvato.ajaH svatantraH sve mahimni tishhThatyaneneda.n shariira.n chetanavatpratishhThaapitaM prachodayitaa chaishho.asyeti te hochurbhagavankathamanenedR^ishenaanichchhenaitadvidhamida.n chetanavatpratishhThaapitaM prachodayitaa chaishho.asyeti kathamiti taanhovaacha .. 4.. sa vaa eshha suukShmo.agraahyo.adR^ishyaH purushhasa.nj~nako buddhipuurvamihaivaavartate.n.ashena sushhuptasyaiva buddhipuurva.n nibodhayatyatha yoha khalu vaavaaitasyaa.nsho.aya.n yashchetanamaatraH pratipuurushha.n kShetraj~naH saN^kalpaadhyavasaayaabhimaanaliN^gaH prajaapatirvishvakShastena chetaneneda.n shariira.n chetanavatpratishhThaapitaM prachodayitaa chaishho.asyeti te hochurbhagavanniidR^ishasya kathama.nshena vartanamiti taanhovaacha .. 5.. prajaapatirvaa eshho.agre.atishhThatsa naaramataikaH sa aatmanamabhidhyaayadbavhiiH prajaa asR^ijatta asyaivaatmaprabuddhaa apraaNaa sthaaNuriva tishhThamaanaa apashyatsa naaramata so.amanyataitaasaM pratibodhanaayaabhyantaraM praavishaaniityatha sa vaayumivaatmaana.n kR^itvaabhyantaraM praavishatsa eko naavishatsa paJNchadhaatmaanaM pravibhajyochyate yaH praaNo.apaanaH samaana udaano vyaana iti .. 6.. atha yo.ayamuurdhvamutkraamatiityeshha vaava sa praaNo.atha yoyamaavaJNcha.n sa.nkraamatveshha vaava so.apaano.atha yoya.n sthavishhThamannadhaatumapaane sthaapayatyaNishhTha.n chaaN^ge.aN^ge sama.n nayatyeshha vaava sa samaano.atha yo.ayaM piitaashitamudgirati nigiratiiti chaishha vaava sa udaano.atha yenaitaaH shiraa anuvyaaptaa eshha vaava sa vyaanaH .. 7.. athopaa.nshurantaryaamyamibhavatyantaryaamamupaa.nshumetayorantaraale chaushhNyaM maasavadaushhNya.n sa purushho.atha yaH purushhaH so.agnirvaishvaanaro.apyanyatraapyuktamayamagnirvaishvaanaro yo.ayamanantaH purushho yenedamannaM pachyate yadidamadyate tasyaishha ghoshho bhavati yadetatkarNaavapidhaaya shR^iNoti sa yadotkramishhyanbhavati naina.n ghoshha.n shR^iNoti .. 8.. sa vaa eshha paJNchadhaatmaanaM pravibhajya nihito guhaayaaM manomayaH praaNashariiro bahuruupaH satyasa.n kalpa aatmeti sa vaa eshho.asya hR^idantare tishhThannakR^itaartho.amanyataarthaanasaani tatsvaaniimaani bhittvoditaH paJNchabhii rashmibhirvishhayaanattiiti buddhiindriyaaNi yaaniimaanyetaanyasya rashmayaH karmendriyaaNyasya hayaa rathaH shariira.n mano niyantaa prakR^itimayosya pratodanena khalviiritaM paribhramatiida.n shariira.n chakramiva mR^ite cha neda.n shariira.n chetanavatpratishhThaapitaM prachodayitaa chaishho.asyeti .. 9.. sa vaa eshha aatmetyado vasha.n niita iva sitaasitaiH karmaphalairabhibhuuyamaana iva pratishariireshhu charatyavyaktatvaatsuukShmatvaadadR^ishyatvaadagraahyatvaannirmamatvaa chchaanavastho.akartaa kartevaavasthitaH .. 10.. sa vaa eshha shuddhaH sthiro.achalashchaalepo.avyagro niHspR^ihaH prekShakavadavasthitaH svasya charitabhugguNamayena paTenaatmaanamantardhiiyaavasthita ityavasthita iti .. 11.. iti dvitiiyaH prapaaThakaH .. \medskip\hrule\medskip te hochurbhagavanyadyevamasyaatmano mahimaana.n suuchayasiityanyo vaa paraH ko.ayamaatmaa sitaasitaiH karmaphalairabhibhuuyamaanaH sadasadyonimaapadyata ityavaachii.n vordhvaa.n vaa gata.n dvandvairabhibhuuyamaanaH paribhramatiiti katama eshha iti taanhovaacha .. 1.. asti khalvanyo.aparo bhuutaatmaa yo.aya.n sitaasitaiH karmaphalairabhibhuuyamaanaH sadasadayonimaapadyata ityavaachii.n vordhvaa.n gati.n dvandvairabhibhuuyamaanaH paribhramatiityasyopavyaakhyaanaM paJNcha tanmaatraaNi bhuutashabdenochyante paJNcha mahaabhuutaani bhuutashabdenochyante.atha teshhaa.n yaH samudaayaH shariiramityuktamatha yo ha khalu vaava shariiramityukta.n sa bhuutaatmetyuktamathaasti tasyaatmaa binduriva pushhkara iti sa vaa eshho.abhibhuutaH praakR^ityairguNairityato.abhibhuutatvaatsaMmuuDhatvaM prayaatyasaMmuuDhastvaadaatmasthaM prabhuM bhagavanta.n kaarayitaara.n naapashyadguNaughaistR^ipyamaanaH kalushhiikR^itaasthirashchaJNchalo lolupyamaanaH saspR^iho vyagrashchaabhimaanatvaM prayaata ityaha.n so mamedamityevaM manyamaano nibadhnaatyaatmanaatmaana.n jaalenaiva khacharaH kR^itasyaanuphalairabhibhuuyamaanaH paribhramatiiti .. 2.. athaanyatraapyukta.n yaH kartaa so.aya.n vai bhuutaatmaa karaNaiH kaarayitaantaHpurushho.atha yathaagninaayaHpiNDo vaabhibhuutaH kartR^ibhirhanyamaano naanaatvamupaityeva.n vaava khalvasau bhuutaatmaantaHpurushheNaabhibhuuto guNairhanyamaano naanaatvamupaityatha yattriguNa.n chaturashiitilakShayonipariNataM bhuutatriguNametadvai naanaatvasya ruupa.n taani ha vaa imaani guNaani purushheNeritaani chakramiva chakriNetyatha yathaayaHpiNDe hanyamaane naagnirabhibhuuyatyeva.n naabhibhuuyatyasau purushho.abhibhuuyatyayaM bhuutaatmopasa.nshlishhTatvaaditi .. 3.. athaanyatraapyukta.n shariiramidaM maithunaadevodbhuuta.n sa.nvidapeta.n niraya eva muutradvaareNa nishhkraamantamasthibhishchitaM maa.nsenaanulipta.n charmaNaavabaddha.n viNmuutrapittakaphamajjaamedovasaabhiranyaishcha malairbahubhiH paripuurNa.n kosha ivaavasanneti .. 4.. athaanyatraapyukta.n saMmoho bhaya.n vishhaado nidraa tandrii vraNo jaraa shokaH kShutpipaasaa kaarpaNya.n krodho naastikyamaGYaanaM maatsarya.n vaikaaruNyaM muuDhatva.n nirvriiDatva.n nikR^itatvamuddhaatatvamasamatvamiti taamasaanvitastR^ishhNaa sneho raago lobho hi.nsaa ratirdR^ishhTivyaapR^itatvamiirshhyaa kaamamavasthitatva.n chaJNchalatva.n jihiirshhaarthopaarjanaM mitraanugrahaNaM parigrahaavalambo.anishhTeshhvindriyaartheshhu dvishhTirishhTeshvabhishhaN^ga iti raajasaanvitaiH paripuurNa etairabhibhuuta ityayaM bhuutaatmaa tasmaannaanaaruupaaNyaapnotiityaapnotiiti .. 5.. tR^itiiyaH prapaaThakaH .. \medskip\hrule\medskip te ha khalvathordhvaretaso.ativismitaa atisametyochurbhagavannamaste tva.n naH shaadhi tvamasmaaka.n gatiranyaa na vidyata ityasya ko.atithirbhuutaatmano yeneda.n hitvaamanyeva saayujyamupaiti taanhovaacha .. 1.. athaanyatraapyuktaM mahaanadiishhuurmaya iva nivartakamasya yatpuraakR^ita.n samudraveleva durnivaaryamasya mR^ityoraagamana.n sadasatphalamayairhi paashaiH pashuriva baddhaM bandhanasthasyevaasvaatantrya.n yamavishhayasthasyaiva bahubhayaavasthaM madironmatta ivaamodamamadironmattaM paapmanaa gR^ihiita iva bhraamyamaaNaM mahoragadashhTa iva vipadR^ishhTaM mahaandhakaara iva raagaandhamindrajaalamiva maayaamaya.n svapnamiva mithyaadarshana.n kadaliigarbha ivaasaara.n naTa iva kShaNaveshha.n chitrabhittiriva mithyaamanoramamityathoktam.h .. shabdasparshaadayo ye.arthaa anarthaa iva te sthitaaH . yeshhvaasaktastu bhuutaatmaa na smarechcha paraM padam.h .. 2.. aya.n vaa va khalvasya pratividhirbhuutaatmano yadyeva vidyaadhigamasya dharmasyaanucharaNa.n svaashrameshhvaanukramaNa.n svadharma eva sarva.n dhatte stambhashaakhevetaraaNyanenordhvabhaagbhavatyanyathadhaH patatyeshha svadharmaabhibhuuto yo vedeshhu na svadharmaatikrameNaashramii bhavatyaashrameshhvevaavasthitastapasvii chetyuchyata etadapyukta.n naatapaskasyaatmadhyaane.adhigamaH karmashuddhirvetyeva.n hyaaha .. tapasaa praapyate sattva.n sattvaatsampraapyate manaH . manasaa praapyate tvaatmaa hyaatmaapattyaa nivartata iti .. 3.. atraite shlokaa bhavanti .. yathaa nirindhano vahniH svayonaavupashaamyati . tathaa vR^ittikShayaachchitta.n svayonaavupashaamyati .. 1.. svayonaavupashaantasya manasaH satyagaaminaH . indriyaarthaavimuuDhasyaanR^itaaH karmavashaanugaaH .. 2.. chittameva hi sa.nsaarastatprayatnena shodhayet.h . yachchittastanmayo bhavati guhyametatsanaatanam.h .. 3.. chittasya hi prasaadena hanti karma shubhaashubham.h . prasannaatmaatmani sthitvaa sukhamavyayamashnute.. 4.. samaasakta.n yadaa chitta.n jantorvishhayagochare . yadyevaM brahmaNi syaattatko na muchyeta bandhanaat.h .. 5.. mano hi dvividhaM prokta.n shuddha.n chaashuddhameva cha . ashuddha.n kaamasaN^kalpa.n shuddha.n kaamavivarjitam.h .. 6.. layavikSheparahitaM manaH kR^itvaa sunishchalam.h . yadaa yaatyamaniibhaava.n tadaa tatparamaM padam.h .. 7.. taavadeva niroddhavya.n hR^idi yaavatkShaya.n gatam.h . etajGYaana.n cha mokSha.n cha sheshhaastu granthavistaraaH .. 8.. samaadhinirdhuutamalasya chetaso niveshitasyaatmani yatsukha.n labhet.h . na shakyate varNayitu.n giraa tadaa svaya.n tadantaHkaraNena gR^ihyate .. 9.. apaamapo.agniragnau vaa vyomni vyoma na lakShayet.h . evamantargata.n chittaM purushhaH pratimuchyate .. 10.. mana eva manushhyaaNaa.n kaaraNaM bandhamokShayoH . bandhaaya vishhayaasaktaM muktyai nirvishhaya.n smR^itamiti .. 11.. atha yatheya.n kautsaayanistutiH .. tvaM brahmaa tva.n cha vai vishhNustva.n rudrastvaM prajaapatiH . tvamagnirvaruNo vaayustvamindrastva.n nishaakaraH .. 12.. tvaM manustva.n yamashcha tvaM pR^ithivii tvamathaachyutaH . svaarthe svaabhaavike.arthe cha bahudhaa tishhThase divi .. 13.. vishveshvara namastubhya.n vishvaatmaa vishvakarmakR^it.h . vishvabhugvishvamaayastva.n vishvakriiDaaratiH prabhuH .. 14.. namaH shaantaatmane tubhya.n namo guhyatamaaya cha . achintyaayaaprameyaaya anaadinidhanaaya cheti .. 15.. .. 4.. tamo vaa idamekamaasa tatpashchaatpareNerita.n vishhayatvaM prayaatyetadvai rajaso ruupa.n tadrajaH khalviirita.n vishhamatvaM prayaatyetadvai tamaso ruupa.n tattamaH khalviirita.n tamasaH sampraasravatyetadvai sattvasya ruupa.n tatsattvameverita.n tatsattvaatsaMpraasravatso.n.asho.aya.n yashchetanamaatraH pratipurushha.n kShetraj~naH saN^kalpaadhyavasaayaabhimaanaliN^gaH prajaapatistasya proktaa agryaastanavo brahmaa rudro vishhNurityatha yo ha khalu vaavaasya raajaso.n.asho.asau sa yo.ayaM brahmaatha yo ha khalu vaavaasya taamaso.n.asho.asau sa yo.aya.n rudro.atha yo ha khalu vaavaasya saatviko.n.asho.asau sa eva.n vishhNuH sa vaa eshha ekastridhaabhuuto.ashhTadhaikaadashadhaa dvaadashadhaaparimitadhaa chodbhuuta udbhuutatvaadbhuuteshhu charati pratishhThaa sarvabhuutaanaamadhipatirbabhuuvetyasaavaatmaantarbahishchaantarbahis hcha .. 5.. chaturthaH prapaaThakaH .. \medskip\hrule\medskip dvidhaa vaa eshha aatmaanaM bibhartyaya.n yaH praaNo yashchaasaavaadityo.atha dvau vaa etaavaastaaM paJNchadhaa naamaantarbahishchaahoraatre tau vyaavartete asau vaa aadityo bahiraatmaantaraatmaa praaNo bahiraatmaa gatyaantaraatmanaanumiiyate . gatirityeva.n hyaaha yaH kashchidvidvaanapahatapaapmaadhyakSho.avadaatamanaastannishhTha aavR^ittachakShuH so.antaraatmaagatyaa bahiraatmano.anumiiyate gatirityeva.n hyaahaatha ya eshho.antaraaditye hiraNmayaH purushho yaH pashyati maa.n hiraNyavatsa eshho.antare hR^itpushhkara evaashrito.annamatti .. 1.. atha ya eshho.antare hR^itpushhkara evaashrito.annamatti sa eshho.agnirdivi shritaH sauraH kaalaakhyo.adR^ishyaH sarvabhuutaannamatti kaH pushhkaraH kimaya.n veda vaa va tatpushhkara.n yo.ayamaakaasho.asyemaashchatasro dishashchatasra upadishaH sa.nsthaa ayamarvaagagniH parata etau praaNaadityaavetaavupaasiitomityakShareNa vyaahR^itibhiH saavitryaa cheti .. 2.. dve vaava brahmaNo ruupe muurta.n chaamuurta.n chaatha yanmuurta.n tadasatya.n yadamuurta.n tatsatya.n tadbrahma yadbrahma tajjyotiryajjyotiH sa aadityaH sa vaa eshha omityetadaatmaa sa tredhaatmaana.n vyakuruta omiti tisro maatraa etaabhiH sarvamidamotaM prota.n chaivaasminnityeva.n hyaahaitadvaa aaditya omityeva.n dhyaaya.nstathaatmaana.n yuJNjiiteti .. 3.. athaanyatraapyuktamatha khalu ya udgiithaH sa praNavo yaH praNavaH sa udgiitha ityasaavaaditya udgiitha eva praNava ityeva.n hyaahodgiithaH praNavaakhyaM praNetaara.n naamaruupa.n vigatanidra.n vijaramavimR^ityuM punaH paJNchadhaa GYeya.n nihita.n guhaayaamityeva.n hyaahordhvamuula.n vaa aabrahmashaakhaa aakaashavaayvagnyudakabhuumyaadaya ekenaattametadbrahma tattasyaitatte yadasaavaaditya omityetadakSharasya chaitattasmaadomityanenaitadupaasiitaajasramityeko.asya rasaM bodhayiita ityeva.n hyaahaitadevaakSharaM puNyametadevaakShara.n jGYaatvaa yo yadichchhati tasya tat.h .. 4.. athaanyatraapyukta.n stanayatyepaasya tanuuryaa omiti striipu.nnapu.nsakamiti liN^gavatyeshhaathaagnirvaayuraaditya iti bhaasvatyeshhaatha rudro vishhNurityadhipatirityeshhaatha gaarhapatyo dakShaNaagniraahavaniiya iti mukhavatyeshhaatha R^igyajuHsaameti vijaanaatyeshhatha bhuurbhuvasvariti lokavatyeshhaatha bhuutaM bhavyaM bhavishhyaditi kaalavatyeshhaatha praaNo.agniH suuryaH iti prataapavatyeshhaathaannamaapashchandramaa ityaapyaayanavatyeshhaatha buddhirmano.ahaN^kaara iti chetanavatyeshhaatha praaNo.apaano vyaana iti praaNavatyeke tyajaamiityuktaitaaha prastotaarpitaa bhavatiityeva.n hyaahaitadvai satyakaama para.n chaapara.n cha yadomityetadakSharamiti .. 5.. atha vyaatta.n vaa idamaasiitsatyaM prajaapatistapastaptvaa anuvyaaharadbhuurbhuvaHsvarityeshhaa haatha prajaapateH sthavishhThaa tanuurvaa lokavatiiti svarityasyaaH shiro naabhirbhuvo bhuuH paadaa aadityashchakShuraayattaH purushhasya mahato maatraashchakShushhaa hyayaM maatraashchariti satya.n vai chakShurakShiNyupasthito hi purushhaH sarvaartheshhu vadatyetasmaadbhuurbhuvaHsvarityupaasiitaanna.n hi prajaapatirvishvaatmaa vishvachakShurivopaasito bhavatiityeva.n hyaahaishhaa vai prajaapatirvishvabhR^ittanuuretasyaamida.n sarvamantarhitamasmi.c.nshcha sarvasminneshhaantarhiteti tasmaadeshhopaasiiteti .. 6.. tatsaviturvareNyamityasau vaa aadityaH savitaa sa vaa evaM pravaraNaaya aatmakaamenetyaahurbrahmavaadino.atha bhargo devasya dhiimahiiti savitaa vai te.avasthitaa yo.asya bhargaH ka.n saJNchitayaamiityaahurbrahmavaadino.atha dhiyo yo naH prachodayaaditi buddhayo vai dhiyastaa yo.asmaakaM prachodayaadityaahurbrahmavaadino.atha bharga iti yo ha vaa asminnaaditye nihitastaarake.akShiNi caishha bhargaakhyo bhaabhirgatirasya hiiti bhargo bharjati vaishha bharga iti brahmavaadino.atha bharga iti bhaasayatiimaa.c.nllokaaniti raJNjayatiimaani bhuutaani gachchhata iti gachchhatyasminnaagachchhatyasmaa imaaH prajaastasmaadbhaarakatvaadbhargaH shatruunsuuyamaanatvaatsuuryaH savnaatsavitaa daanaadaadityaH pavanaatpaavamaano.athaayo.athaayanaadaaditya ityeva.n hyaaha khalvaatmanaatmaamR^itaakhyashchetaa mantaa gantaa srashhTaa nandayitaa kartaa vaktaa rasayitaa ghraataa sparshayitaa cha vibhuvigrahe sannishhThaa ityeva.n hyaahaatha yatra dvaitiibhuuta.n viGYaana.n tatra hi shR^iNoti pashyati jighratiiti rasayate chaiva sparshayati sarvamaatmaa jaaniiteti yatraadvaitiibhuuta.n viGYaana.n kaaryakaaraNanirmukta.n nirvachanamanaupamya.n nirupaakhya.n ki.n tadaN^ga vaachyam.h .. 7.. eshha hi khalvaatmeshaanaH shaMbhurbhavo rudraH prajaapatirvishvasR^iDDhiraNyagarbhaH satyaM praaNo ha.nsaH shaanto vishhNurnaaraayaNo.arkaH savitaa dhaataa samraaDindra induriti ya eshha tapatyagninaa pihitaH sahasraakSheNa hiraNmayenaanandenaishha vaava vijiGYaasitavyo.anveshhTavyaH sarvabhuutebhyo.abhaya.n dattvaaraNya.n gatvaatha bahiHkR^itendriyaarthaansvashariiraadupalabhate.athainamiti vishvaruupa.n hariNa.n jaatavedasaM paraayaNa.n jyotireka.n tapantam.h . sahasrarashmiH shatadhaa vartamaanaH praaNaH prajaanaamudayatyeshha suuryaH .. 8.. iti paJNchamaH prapaaThakaH .. \medskip\hrule\medskip . atha prapaaThaka 6 . dvidhaa vaa eSha aatmaanaM bibhartyaya.n yaH praaNo yashchaasaa aadityo.atha dvau vaa etaa asya panthaanaa antarbahishchaahoraatreNaitau vyaavartete asau vaa aadityo bahiraatmaantaraatmaa praaNo.ato bahiraatmakyaa gatyaantaraatmano.anumiiyate gatirityeva.n hi aahaatha yaH kashchidvidvaanapahatapaapmaa.akShaadhyakSho.avadaatamanaastanniShTha aavR^ittachakShuH so antaraatmakyaa gatyaa bahiraatmano.anumiiyate gatirityeva.n ha aaha atha ya eSho.antaraaditye hiraNmayaH puruSho yaH pashyatiimaa.n hiraNyavasthaat.h sa eSho.antare hR^itpuShkara evaashrito.annamatti .. 1.. atha ya eSho.antare hR^itpuShkara evaashrito.annamatti sa eSho.agnirdivi shritaH sauraH kaalaakhyo.adR^ishyaH sarvabhuutaanyannamattiiti kaH puShkaraH kiMmayo veti iada.n vaa va tatpuShkara.n yo.ayamaakaasho.asyemaaH chatasro dishashchatasra upadisho dalasa.nsthaa aasamarvaagvicharata etau praaNaadityaa etaa upaasitomityetadakShareNa vyaahR^itibhiH saavitryaa cheti .. 2.. dve vaava brahmaNo ruupe muurta.n chaamuurta.n cha . atha yanmuurta.n tadasatyam.h yadamuurta.n tatsatyam tadbrahma tajjyotiH yajjyotiH sa aadityaH sa vaa eSha omityetadaatmaabhavat.h sa tredhaatmaana.n vyaakuruta omiti tisro maatraa etaabhiH sarvamidamotaM prota.n chaivaasmiiti eva.n hyaahaitadvaa aaditya omityeva.n dhyaayata aatmaana.n yu~njiiteti .. 3.. athaanyatraapi uktamatha khalu ya udgiithaH sa praNavo yaH praNavaH sa udgiitha iti asau vaa aaditya udgiitha eSha praNavaa iti . eva.n hyaahodgiithaM praNavaakhyaM praNetaaraM bhaaruupa.n vigatanidra.n vijara.n vimR^ityu.n tripada.n tryakSharaM punaH pa~nchadhaa j~neya.n nihita.n guhaayaamityeva.n hyaahordhvamuula.n tripaadbrahma shaakhaa aakaasha vaayvagnyudakabhuumyaadaya eko.ashvatthanaamaitadbrahmaitasyaitattejo yadasaa aadityaH omityetadakSharasya chaitattasmaadomityanenaitadupaasiitaajasramityeko.asya sambodhayitetyeva.n hyaaha \: etadevaakSharaM puNyametadevaakSharaM param.h . etadevaakShara.n j~naatvaa yo yadichchhati tasya tat.h .. .. 4.. athaanyatraapyukta.n svanavatyeShaasyastanuryaa omiti striipu.nnapuMsaketi li~Ngavatii eShaa.athaagnirvaayuraaditya iti bhaasvati eShaa atha brahma rudro viShNurityadhipativatii eShaa.atha gaarhapatyo dakShiNaagniraahavaniiyaa iti mukhavatii eShaa.atha R^igyajuHsaameti vij~naanavatii eShaa bhuurbhuvaHsvariti lokavatii eShaa.atha bhuutaM bhavyaM bhaviShyaditi kaalavatii eShaa.atha praaNo.agniH suurya iti prataapavatii eShaa.athaannamaapashchandramaa ityaapyaayanavatii eShaa.atha buddhirmano.aha~Nkaaraa iti chetanavatii eShaa.atha praaNo.apaano vyaana iti praaNavatii eSheti ata omityuktenaitaaH prastutaa architaa arpitaa bhavantiiti eva.n hyaahaitadvai satyakaama paraa.n chaaparaa.n cha brahma yadomityetadakSharamiti .. 5.. athaavyaahR^ita.n vaa idamaasiit.h sa satyaM prajaapatistapastaptvaa.anuvyaaharadbhuurbhuvaHsvariti . eShaivaasya prajaapateH sthaviShThaa tanuryaa lokavatiiti svarityasyaaH shiro naabhirbhuvo bhuuH paadaa aadityashchakShuH chakShuraayataa hi puruShasya mahatii maatraa chakShuShaa hyayaM maatraashcharati satya.n vai chakShuH akShiNyavasthito hi puruShaH sarvaartheShu charati etasmaadbhuurbhuvaHsvarityupaasiitaanena hi prajaapatirvishvaatmaa vishvachakShurivopaasito bhavatiiti eva.n hyaahaiShaa vai prajaapatervishvabhR^ittanuretasyaamida.n sarvamantarhitamasmin.h cha sarvasminneShaa antarhiteti tasmaadeShopaasiitaa .. 6.. tatsaviturvareNyamityasau vaa aadityaH savitaa sa vaa evaM pravaraNiiya aatmakaamenetyaahurbrahmavaadino.atha bhargo devasya dhiimahiiti savitaa vai devastato yo.asya bhargaakhyasta.n chintayaamiityaahurbrahmavaadino.atha dhiyo yo naH prachodayaaditi buddhayo vai dhiyastaayo.asmaakaM prachodayaadityaahurbrahmavaadinaH atha bhargaa iti yo ha vaa amuShminnaaditye nihitastaarako.akShiNi vaiSha bhargaakhyaH bhaabhirgatirasya hiiti bhargaH bharjayatiiti vaiSha bharga iti rudro brahmavaadino.atha bha iti bhaasayatiimaan lokaan ra iti ra.njayatiimaani bhuutaani ga iti gachchhantyasminnaagachchhantyasmaadimaaH prajaastasmaadbha\-raga\-tvaadbhargaH shaashvat suuyamaanaat suuryaH savanaat savitaa.adaanaat aadityaH pavanaatpaavano.athaapopyaayanaadityeva.n hyaaha khalvaatmano.atmaa netaamR^itaakhyashchetaa mantaa gantotsR^iShTaanandayitaa kartaa vaktaa rasayitaa ghraataa draShTaa shrotaa spR^ishati cha vibhurvigrahe sanniviShTaa ityeva.n hyaaha atha yatra dvaitiibhuuta.n vij~naana.n tatra hi shR^iNoti pashyati jighrati rasayati chaiva sparshayati sarvamaatmaa jaaniiteti yatraadvaitiibhuuta.n vij~naana.n kaaryakaaraNakarmanirmukta.n nirvachanamanaupamya.n nirupaakhyaa.n ki.n tadavaachyam.h .. 7.. eSha hi khalvaatmeshaanaH shambhurbhavo rudraH prajaapatirvishvasR^ik.h hiraNyagarbhaH satyaM praaNo ha.nsaH shaastaa viShNurnaaraayaNo.arkaH savitaa dhaataa vidhaataa samraaDindra induriti ya eSha tapatyagnirivaagninaa pihitaH sahasraakSheNa hiraNmayenaaNDena eSha vaa jij~naasitavyo.anveShTavyaH sarvabhuutebhyo.abhaya.n datvaaraNya.n gatvaatha bahiHkR^itveendriyaarthaansvaachchhariiraadupalabheta enamiti . vishvaruupa.n hariNa.n jaatavedasaM paraayaNa.n jyotireka.n tapantam.h . sahasrarashmiH shatadhaa vartamaanaH praaNaH prajaanaamudayatyeSha suuryaH .. .. 8.. tasmaadvaa eSha ubhayaatmaiva.n vidaatmanyevaabhidyaayatyaatmanyeva yajatiiti dhyaanaM prayogasthaM mano vidvadbhiShTutaM manaHpuutimuchchhiShTopahatamityanena tatpaavayet.h mantraM paThati uchchhiShTochchhiShTopahita.n yachcha paapena dattaM mR^itasuutakaadvaa vasoH pavitramagniH savitushcha rashmayaH punantvannaM mama duShkR^ita.n cha yadanyat.h adbhiH purastaatparidadhaati praaNaaya svaahaapaanaaya svaahaa vyaanaaya svaahaa samaanaaya svaahodaanaaya svaaheti pa~nchabhirabhijuhoti athaavaashiShTa.n yatavaagashnaatyato.adbhirbhuuya evopariShTaatparidadhaatyaachaanto bhuutvaatmejyaanaH praaNo.agnirvishvo.asiiti cha dvaabhyaamaatmaanamabhidhyaayet.h praaNo.agniH paramaatmaa vai pa~nchavaayuH samaashritaH sa priitaH priiNaatu vishva.n vishvabhuk.h vishvo.asi vaishvaanaro.asi vishva.n tvayaa dhaaryate jaayamaanam.h vishan.h tu tvaamaahutayashcha sarvaaH prajaastatra yatra vishvaamR^ito.asiiti eva.n na vidhinaa khalvanenaattaanatvaM punarupaiti .. 9.. athaapara.n veditavyamuttaro vikaaro.asyaatmayaj~nasya yathaannamannaadashcheti asyopavyaakhyaanaM puruShashchetaa pradhaanaantaHsthaH sa eva bhoktaa praakR^itamannaM bhu~Nkta iti tasyaayaM bhuutaatmaa hyannamasyakartaa pradhaanaH tasmaattriguNaM bhojyaM bhoktaa puruSho.antasthaH atra dR^iShTa.n naama pratyayam.h yasmaadbiijasambhavaa hi pashavastasmaadbiijaM bhojyamanenaiva pradhaanasya bhojyatva.n vyaakhyaata.n tasmaadbhoktaa puruSho bhojyaa prakR^itistatstho bhu~Nkta iti praakR^itamanna.n triguNabhedapariNamatvaanmahadaadya.n visheShaanta.n li~Ngamanenaiva chaturdashavidhasya maargasya vyaakhyaa kR^itaa bhavati sukhaduHkhamohasaMj~na.n hyannabhuutamida.n jagat.h na hi biijasya svaaduparigraho.astiiti yaavannaprasuutiH tasyaapyeva.n tisR^iShvavasthaasvannatvaM bhavati kaumaara.n yauvana.n jaraa pariNamatvaatatdannatvamevaM pradhaanasya vyaktataa.n gatasyopalabdhirbhavati tatra buddhyaadiini svaaduni bhavantyadhyavasaayasa~Nkalpaabhimaanaa iti athendriyaarthaan pa~nchasvaaduni bhavanti eva.n sarvaaNiindriyakarmaaNi praaNakarmaaNi eva.n vyaktamannamavyaktamannam.h asya nirguNo bhoktaa bhoktR^itvaachchaitanyaM prasiddha.n tasya yathaagnirvai devaanaamannadaH somo.annamagninaivaannamityeva.nvit.h somasa.nj~no.ayaMbhuutatmaa.agnisa.nj~no.apyavyaktamukhaa iti vachanaatpuruSho hyavyaktamukhena triguNaM bhu~Nkta iti yo haiva.n veda sa.nnyaasii yogii chaatmayaajii cheti atha yadvanna kashchichchhuunyaagaare kaaminyaH praviShTaaH spR^ishatiindriyaarthaan.h tadvad yo na spR^ishati praviShTaan.h saMnyaasii yogii chaatmayaajii cheti .. 10.. para.n vaa etadaatmano ruupa.n yadannamannamayo hyayaM praaNo.atha na yadyashnaatyamantaa.ashrotaa.aspraShTaa.adraShTaa.avaktaa.aghraataarasayitaa bhavati praaNaa.nshchotsR^ijatiiti eva.n hyaahaatha yadi khalvashnaati praaNasamR^iddho bhuutvaa mantaa bhavati shrotaa bhavati spraShTaa bhavati vaktaa bhavati rasayitaa bhavati ghraataa bhavati draShTaa bhavatiiti eva.n hyaaha annaadvai prajaaH prajaayante yaaH kashchitpR^ithiviishR^itaaH | ato.annenaiva jiivanti athaitadapi yanti antataH .. 11.. athaanyatraapi uktam.h sarvaaNi ha vaa imaani bhuutaanyaharahaH prapatantyannamabhijighR^ikShamaaNaani suuryo rashmibhiraadadaatyanna.n tenaasau tapatyannenaabhiShiktaaH pachantiime praaNaa agnirvaa annenojjvalatyannakaamenedaM prakalpitaM brahmaNaa ato.annamaatmetyupaasiitetveya.n hyaaha | anaadbhuutaani jaayante jaataanyannena vardhante adyate.atti cha bhuutaani tasmaadanna.n taduchyate .. 12.. athaanyatraapi uktam.h \: vishvabhR^idvai naamaiShaa tanurbhagavato viShNoryadidamannaM praaNo vaa annasya raso manaH praaNasya vij~naanaM manasa aananda.n vij~naanasyeti annavaan.h praaNavaan.h manashvaan.h vij~naanavaan.h aanandavaan.h cha bhavati yo haiva.n veda yaavaantiiha vai bhuutaanyannamadanti taavatsvantastho.annamatti yo haiva.nveda | annameva vijarannamanna.n sa.nvanana.n smR^itam.h | annaM pashuunaaM praaNo.anna.n jyeShThamannaM bhiShak smR^itam.h .. 13.. athaanyaatrapyuktam.h \: anna.n vaa asya sarvasya yoniH kaalashchaannasya suuryo yoniH kaalasya tasyaitadruupa.n yan nimeShaadikaalaatsambhR^ita.n dvaadashaatmaka.n vatsarametasyaagneyamardhamardha.n vaaruNaM maghaadya.n shraviShThaardhamaagneya.n krameNotkrameNa saarpaadya.n shraviShThaardhaanta.n saumyam.h tatraikaikamaatmano navaa.nshaka.n sachaarakavidham.h saukShmyatvaadetatpramaaNamanenaiva pramiiyate hi kaalaH na vinaa pramaaNena prameyasyopalabdhiH prameyo.api pramaaNataaM pR^ithaktvaadupaityaatmasambodhanaarthamityeva.n hyaaha | yaavatyo vai kaalasya kalaastaavatiiShu charatyasau yaH kaalaM brahmetyupaasiita kaalastasyaatiduuramapasaratiiti eva.n hyaaha \: kaalaatsravanti bhuutaani kaalaadvR^iddhiM prayaanti cha . kaale chaasta.n niyachchhanti kaalo muurtiramuurtimaan.h .. .. 14.. dve vaava brahmaNo rupe kaalashchaakaalashchaatha yaH praagaadityaatso.akaalo.akaalo.atha ya aadityadyaH sa kaalaH sakalaH sakalasya vaa etadruupa.n yatsa.nvatsaraH sa.nvatsaraatkhalvevemaaH prajaaH prajaayante sa.nvatsareNeha vai jaataa vivardhante sa.nvatsare pratyasta.n yanti tasmaatsa.nvatsaro vai prajaapatiH kaalo.annaM brahmaniiDamaatmaa chetyeva.n hyaaha kaalaH pachati bhuutaani sarvaaNyeva mahaatmani . yasmin.h tu pachyate kaalo yasta.n veda sa vedavit.h .. .. 15.. vigrahavaaneSha kaalaH sindhuraajaH prajaanaam.h eSha tatsthaH savitaakhyo yasmaadeveme chandrarkShagraha sa.nvatsaraadayaH suuyante athaibhyaH sarvamidamatra vaa yatki~nchitshubhaashubha.n dR^ishyanteha loke tadetebhyastasmaadaadityaatmaa brahmaatha kaalasa.nj~namaadityamupaasiitaadityo brahmetyeke.atha eva.n hyaaha . hotaa bhoktaa havirmantro yaj~no viShNuH prajaapatiH . sarvaH kashchitprabhuH saakShii yo.amuShminbhaati maNDale .. .. 16.. brahma ha vaa idamagra aasiit.h eko.anantaH praagananto dakShiNo.anantaH pratiichyananta udiichyananta uurdhvaan.h chaa.avaan.h cha sarvato.anantaH na hyaasya praachyaadi dishaH kalpante.atha tiryagvaan.h chordhva.n vaa anuuhya eSha paramaatmaa.aparimito.atarkyo.achintya eSha aakaashaatmaa evaiSha kR^itsnakShaya eko jaagartiiti etasmaadaakaashaadeSha khalvida.n chetaamaatraM bodhayati anenaiva chedam dhyaayate asmin.h cha pratyasta.n yaati asyaitadbhaasvara.n ruupa.n yadamuShminnaaditye tapati agnau chaadhumake yajjyotishchitrataramudarasto.atha vaa yaH pachatyannam.h ityeva.n hyaaha yashchaiSho.agnau yashchaaya.n hR^idaye yashchaasaavaaditye sa eSha ekaa ityekasya haikatvameti ya eva.n veda .. 17.. tathaa tatprayogakalpaH praaNaayaamaH pratyaahaaro dhyaana.n dhaaraNaa tarkaH samaadhiH ShaDa~Ngaa ityuchyate yogaH anena yadaa pashyanpashyati rukmavarNa.n kartaaramiishaM puruShaM brahmayonim.h tadaa vidvaanpuNyapaape vihaaya pare.avyaye sarvamekiikaroti eva.n hyaaha \: yathaa parvatamaadiiptaM naashrayanti mR^igadvijaaH . tadvadbrahmavido doShaa naashrayanti kadaachana .. .. 18.. athaanyatraapyuktam.h \: yadaa vai bahirvidvaanmano niyamyendriyaarthaan.h cha praaNo niveshayitvaa niHsa~NkalpastatastiShThet.h apraaNaadiha yasmaatsambhuutaH praaNasa.nj~nako jiivastasmaatpraaNo vai turyaakhye dhaarayetpraaNam.h ityeva.n hyaaha \: achitta.n chittamadhyastamachintya.n guhyamuttamam.h . tatra chitta.n nidhaayeta tachcha li~Nga.n niraashrayam.h .. .. 19.. athaanyatraapyuktam.h \: ataH paraasya dhaaraNaa taalurasanaagranipiiDanaa\- dvaa~NmanaHpraaNanirodhanaadbrahma tarkeNa pashyati yadaatmanaa.a.atmaana\- maNoraNiiyaa.nsa.n dyotamaanaM manaHkShayaatpashyati tadaatmanaatmaana.n dR^iShTvaa niraatmaa bhavati niraatmakatvaadasa~Nkhyo.ayonishchintyo mokShalakShaNamityetatpara.n rahasyam.h ityeva.n hyaaha \: chittasya hi prasaadena hanti karma shubhaashubham.h . prasannaatmaatmani sthitvaa sukhamavyayamashnutaa iti .. .. 20.. athaanyatraapyuktam.h \: uurdhvagaa naaDii suShumnaakhyaa praaNasa~nchaariNii taalvantarvichchhinnaa tayaa praaNo~Nkaaramanoyuktayordhvamutkramet.h taalvadhyaagraM parivartya indriyaaNyasa.nyojya mahimaa mahimaana.n niriikShetaa tato niraatvakameti niraatmakatvaanna sukhaduHkhabhaagbhavati kevalatva.n labhataa ityeva.n hyaaha \: paraH puurvaM pratiShThaapya nigR^ihiitaanila.n tataH . tiirtvaa paaramapaareNa pashchaadyu~njiita muurdhvani .. .. 21.. athaanyatraapyuktam.h \: dve vaa va brahmaNii abhidhyeye shabdashchaashabdashcha atha shabdenaivaashabdamaaviShkriyate atha tatra omiti shabdo.anenordhvamutkraanto.ashabde nidhanameti athaahaiShaa gatiretadamR^itam.h atatsaayujyatvam.h nirvR^itatvam.h tathaa cheti atha yathorNanaabhistantunordhvamutkraanto.avakaasha.n labhatiityeva.n vaa va khalvaasaavabhidhyaataa omityanenordhvamutkraantaH svaatantrya.n labhate anyathaa pare shabdavaadinaH \: shravaNaa~NguShThayogenaantarhR^idayaakaashashabdamaakarNayanti saptavidheya.n tasyopamaa yathaa nadyaH ki~NkiNii kaa.nsyachakrakabheka viHkR^indikaa vR^iShTirnivaate vadatiiti taM pR^ithaglakShaNamatiitya pare.ashabde.avyakte brahmaNyasta.n gataaH tatra te.apR^ithagdharmiNo.apR^ithagvivekyaa yathaa sampannaa madhutva.n naanaarasaa ityeva.n hyaaha \: dve brahmaNi veditavye shabdabrahma paraa.n cha yat.h . shabdabrahmaNi niShNaataH paraM brahmaadhigachchhati .. .. 22.. athaanyatraapyuktam.h \: yaH shabdastadomityetadakSharam.h yadasyaagra.n tachchhaantamashabdamabhayamashokamaananda.n tR^iptaM sthiramachalamamR^itamachyuta.n dhruva.n viShNusa.nj~nita.n sarvaaparatvaaya tadetaa upasiitetyeva.n hyaaha \: yo.asau paraaparo devaa OMkaaro naama naamataH . niHshabdaH shuunyabhuutastu muurdhni sthaane tato.abhyaset.h .. .. 23.. athaanyatraapyuktam.h \: dhanuH shariiram.h omityetacchharaH shikhaasya manaH tamolakShaNaM bhitvaa tamo.atamaaviShTamaagachchhati athaaviShTaM bhitvaa.alaatachakramiva sphurantamaadityavarNamuurjasvantaM brahma tamasaH paryamapashyadyadamuShminnaaditye.atha some.agnau vidyuti vibhaati atha khalvena.n dR^iShTvaa.amR^itatva.n gachchhatiityeva.n hyaaha \: dhyaanamantaHpare tattve lakShyeShu cha nidhiiyate . ato.avisheShavij~naana.n visheShamupagachchhati .. maanase cha viliine tu yatsukha.n chaatmasaakShikam.h . tadbrahma chaamR^ita.n shukra.n saa gatirloka eva saH .. .. 24.. athaanyatraapyuktam.h \: nidrevaantarhitendriyaH shuddhitamayaa dhiyaa svapna iva yaH pashyatiindriyabile.avivashaH praNavaakhyaM praNetaaraM bhaaruupa.n vigatanidra.n vijara.n vimR^ityu.n vishoka.n cha so.api praNavaakhyaH praNetaa bhaaruupaH vigata nidraH vijaraH vimR^ityurvishoko bhavatiityeva.n hyaaha \: evaM praaNamatho~Nkaara.n yasmaatsarvamanekadhaa . yunakti yu~njate vaapi yasmaadyoga iti smR^itaH .. ekatvaM praaNamanasorindriyaaNaa.n tathaiva cha . sarvabhaavaparityaago yoga ityabhidhiiyate .. .. 25.. athaanyatraapyuktam.h \: yathaa vaapsu chaariNaH shaakunikaH suutrayantreNoddhR^ityodare.agnau juhotyeva.n vaa va khalvimaanpraaNaanomityanenoddhR^ityaanaamaye.agnau juhoti atastaptorvivaso.atha yathaa taptorvi saarpistR^iNakaaShThasa.nsparshe\- nojjvalatiityeva.n vaa va khalvasaavapraaNaakhyaH praaNasa.nsparshenojjvalati atha yadujjvalatyetadbrahmaNo ruupa.n chaitadviShNoH paramaM padam.h chaitadrudrasya rudratvametattadaparimitadhaa chaatmaana.n vibhajya puurayatiimaa.n lokaanityeva.n hyaaha \: vahneshcha yadvatkhalu visphuli~NgaaH suuryaanmayuukhaashcha tathaiva tasya praaNaadayo vai punareva tasmaad abhyuchcharantiiha yathaakrameNa .. .. 26.. athaanyatraapyuktam.h\:brahmaNo vaa vaitattejaH parasyaamR^itasyaashariirasya yachchhariirasyauShNyamasyaitadghR^itamathaaviH san nabhasi nihita.n vaitadekaagreNaivamantarhR^idayaakaasha.n vinudanti yattasya jyotiriva sampadyatiiti atastadbhaavam.h acireNaiti bhuumaavayaspiNDa.n nihita.n yathaa.achireNaiti bhuumitvam.h mR^idvatsaMsthamayaspiNDa.n yathaagnyayaskaaraadayo naabhibhavanti praNashyati chitta.n tathaashrayeNa sahaivamityeva.n hyaaha \: hR^idyaakaashamaya.n koshamaanandaM paramaalayam.h . sva.n yogashcha tato.asmaaka.n tejashchaivaagnisuuryayoH .. .. 27.. athaanyatraapyuktam.h \: bhuutendriyaarthaanatikramya tataH pravrajyaajya.n dhR^itidaNDa.n dhanurgR^ihiitvaa.anabhimaanamayena chaiveShuNaa taM brahma dvaarapaara.n nihatyaadya.n saMmohamaulii tR^iShNerShyaakuNDalii tandriiraaghavetryabhimaanaadhyakShaH krodhajyaM pralobhadaNDa.n dhanurgR^ihiitvechchhaamayena chaiveShuNemaani khalu bhuutaani hanti ta.n hatvo.nkaaraplavenaantarhR^idayaakaashasya paara.n tiirtvaavirbhuute antaraakaashe shanakairavaTaivaavaTakR^iddhaatukaamaH sa.nvishatyevaM brahmashaalaa.n vishet.h tatashchaturjaalaM brahmakoshaM praNudet.h gurvaagameneti \: ataH shuddhaH puutaH shuunyaH shaanto.apraaNo niraatmaa.ananto.akShayyaH sthiraH shaashvato.ajaH svatantraH sve mahimni tiShThati ataH sve mahimni tiShThamaanam.h dR^iShTvaa.avR^ittachakramiva sa~nchaarachakramaalokayati ityeva.n hyaaha \: ShaD{}bhirmaasaistu yuktasya nityamuktasya dehinaH anantaH paramo guhyaH samyagyogaH pravartate .. rajastamobhyaa.n viddhasya susamiddhasya dehinaH putradaarakuTumbeShu saktasya na kadaachana .. .. 28.. evamuktvaa.antarhR^idayaH shakaayanyastasmai namaskR^itvaa.anayaa brahmavidyayaa raajan.h brahmaNaH panthaanamaaruuDhaaH putraaH prajaapateriti santoSha.n dvandvatitikShaa.n shaantatva.n yogaabhyaasaadavaapnotiiti etadguhyatama.n naaputraaya naashiShyaaya naashaantaaya kiirtayediti ananyabhaktaaya sarvaguNasampannaaya dadyaat.h .. .. 29.. OM shuchau deshe shuchiH sattvasthaH sadadhiiyaanaH sadvaadii saddhyaayii sadyaajii syaaditi . ataH sadbrahmaNi satyabhilaaShiNi nirvR^ittyo.anastatphalachchhinnapaasho niraashaH pareShvaatmavadvigatabhayo niShkaamo.akShayyamaparimita.n sukhamaakramya tiShThati . parama.n vai shevadheriva parasyoddharaNa.n yanniShkaamatvam.h . sa hi sarvakaamamayaH puruSho.adhyavasaayasa~Nkalpaabhimaanali~Ngo baddaH . atastadvipariito muktaH . atraika aahurguNaH prakR^itibhedavashaasadhyavasaayaatmabandhamupaagato. adhyavasaayasya doShakShayaaddhi mokShaH manasaa hyeva pashyati manasaa shR^iNoti kaamaH sa~Nkalpo vichikitsaa shraddhaa.ashraddhaa dhR^itiradhR^itirhriirdhiirbhiirityetatsarvaM mana eva guNaughairuhyamaanaH kaluShiikR^itashchaasthirashchalo lupyamaanaH saspR^iho vyagrashchaabhimaanitvaM prayaata iti aha.n so mamedamityevaM manyamaano nibadhnaatyaatmanaatmaan.n jaaleneva khecharaH . ataH puruSho.adhyaavasaayasa~Nkalpaabimaanali~Ngo baddaH atastadvipariito muktaH tasmaanniradhyavasaayo niHsa~Nkalpo nirabhimaanastiShThet.h etanmokShalakShaNam.h eShaatra brahmapadavii eSho.atra dvaaravivaro.anenaasya tamasaH paara.n gamiShyati . atra hi sarve kaamaaH samaahitaa ityatrodaaharanti \: yadaa pa~nchaavatiShThante j~naanaani manasaa saha . buddhisha na vicheShTate taamaahuH paramaa.n gatim.h .. etaduktvaantarhR^idayaH shaakaayanyastasmai namaskR^itvaa yathaavadupachaarii kR^itakR^ityo maruduttaraayaNa.n gato na hyatrodvartmanaa gatiH eSho.atra brahmapathaH saura.n sdvaaraM bhittvorddhvena vinirgataa ityatrodaaharanti \: anantaa rashmayastasya diipavadyaH sthito hR^idi . sitaasitaaH kadruniilaaH kapilaa mR^idulohitaaH .. uurdhvamekaH sthitasteShaa.n yo bhibhitvaa suuryamaNDalam.h . brahmalokamatikramya tena yaanti paraa.n gatim.h .. yadasyaanyadrashmishatamuurdhvameva vyavasthitam.h . tena devanikaayaanaa.n svadhaamaani prapadyate .. ye naikaruupaashchaadhastaadrashmayo.asya mR^iduprabhaaH . iha karmopabhogaaya taiH sa.nsarati so.avaShaH . tasmaatsargasvargaapavargaheturbhagavaanasaavaaditya iti .. .. 30.. kimaatmakaani vaa etaaniindriyaaNi pracharantyudgantaa chaiteShaamiha ko niyantaa vetyaaha . pratyaahaatmaatmakaaniityaatmaa hyeShaamudgantaa vaapsaraso bhaanaviiyaashcha mariichayo naama atha pa~nchabhiH rashmibhirviShayaanatti katama aatmeti yo.aya.n shuddhaH puutaH shuunyaH shaantaadilakShaNoktaH svakairli~NgairupagR^ihyaH tasyaitalli~Ngamali~NgasyaagneryadauShNyamaaviShTa.n chaapaa.n yaH shivatamorasa ityeke . atha vaakShrotra.n chakShurmanaH praaNa ityeke, atha buddhirdhR^itiH smR^itiH praj~naa tadityeke atha te etasyaiva.n yathaiveha biijasyaa~NkuraavaathadhuumaarchirviShphuli~Ngaa ivaagneshcheti atrodaaharanti \: vahneshcha yadvatkhalu viShphuli~NgaaH suuryaanmayuukhaashcha tathaiva tasya . praaNaadayo vai punareva tasmaa\- dabhyuchcharantiiha yathaakrameNa .. .. 31.. tasmaadvaa etasmaadaatmani sarve praaNaaH sarve lokaaH sarve vedaaH sarve devaaH sarvaaNi cha bhuutaanyuchcharanti tasyopaniShatsatyasya satyamiti atha yathaardraidhaagnerabhyaahitasya pR^ithagdhuumaa nishcharantyeva.n vaa etasya mahato bhuutasya niHshvasitametadyadR^igvedo yajurvedaH saamavedo.atharvaa~Ngirasaa itihaasaH puraaNam.h vidyaa upaniShadaH shlokaaH suutraaNyanuvyaakhyaanaani vyaakhyaanaanyasyaivaitaani vishvaa bhuutaani .. 32.. pa~ncheShTako vaa eSho.agniH sa.nvatsaraH tasyemaa iShTakaa yo vasanto griiShmo varShaaH sharaddhemantaH sa shiraHpakShasiipR^ichchhapR^iShTavaan.h eSho.agniH puruShavidaH seyaM prajaapateH prathamaa chitiH karairyajamaanamantarikShamutkShioptvaa vaayave praayachchhat.h praaNo vai vaayuH praaNo.agnistasyemaa iShTakaa yaH praaNo vyaano.apaanaH samaana udaanaH sa shiraHpakShasiipR^iShThapuchchhavaaneSho.agniH puruShavidastadidamantarikShaM prajaapaterdvitiiyaa chitiH karairyajamaana.n divamutkShiptendraaya praayachchhat.h asau vaa aaditya indraH saiSho.agniH tasyemaa iShTakaa yadR^igyajuH saamaatharvaa~Ngirasaa itihaasaM puraaNa.n sa shiraHpakShasiipuchchhapR^iShThavaaneSho.agniH puruShavidaH saiShaa dyauH prajaapatestR^itiiyaa chitiH karairyajamaanasyaatmavide.avadaana.n karoti yathaatmavidutkShipya brahmaNe praayachchhat.h tatraanandii modii bhavati .. 33.. pR^ithiviigaarhapatyo.antarikSha.n dakShiNaagnirdyauraahavaniiyaH tata eva pavamaanapaavakashuchaya aaviShkR^itametenaasya yaj~nam.h yataH pavamaanapaavakashuchisa.nghaato hi jaaTharaH tasmaadagniryaShTavyaH chetavyaH stotavyo.abhidhyaatavyaH yajamaano havirgR^ihiitvaa devataabhidhyaanamichchhati \: hiraNyavarNaH shakuno hR^idyaaditye pratiShThitaH madgurha.nsastejovR^iShaH so.asminnagnau yajaamahe iti chaapi mantraartha.n vichinoti . tatsaviturvareNyaM bhargo.asyaabhidhyeya.n yo buddhyantastho dhyaayiiha manaHshaantipadamanusaratyaatmanyeva dhatte.atreme shlokaa bhavanti \: 1 yathaa nirindhano vahniH svayonaavupashaamyate tathaa vR^ittikShayaachchitta.n svayonaavupashaamyate . 2 svayonaavupashaantasya manasaH satyakaamataH indriyaarthavimuuDhasyaanR^itaaH karmavashaanugaaH . 3 chittameva hi sa.nsaaram.h tatprayatnena shodhayet.h yachchittastanmayo bhavati guhyametatsanaatanam.h . 4 chittasya hi prasaadena hanti karma shubhaashubham.h prasannaatmaatmani sthitvaa sukhamavyayamashnute . 5 samaasakta.n yathaa chitta.n jantorviShayagochare yadyevaM brahmaNi syaattatko na muchyeta bandhanaat.h . 6 mano hi dvividhaM prokta.n shuddha.n chaashuddhameva cha ashuddha.n kaamasamparkaat.h shuddha.n kaamavivarjitam.h . 7 laya vikSheparahitaM manaH kR^itvaa sunishchalam.h yadaa yaatyamaniibhaava.n tadaa tatparamaM padam.h . 8 taavanmano niroddhavya.n hR^idi yaavatkShaya.n gatam.h etajj~naana.n cha mokSha.n cha sheShaanye granthavistaraaH . 9 samaadhinirdhautamalasya chetaso niveshitasyaatmani yatsukhaM bhavet.h na shakyate varNayitu.n giraa tadaa svaya.n tadantaHkaraNena gR^ihyate . 10 apaamaapo.agniragnau vaa vyomni vyoma na lakShayet.h evamantargata.n yasya manaH sa parimuchyate . 11 mana eva manuShyaaNa.n kaaraNaM bandhamokShayoH bandhaaya viShayaasa.ngiM mokSho nirviShaya.n smR^itam.h . ato.anagnihotryanagnichidaj~naanabhidhyaayinaaM braahmaNaH padavyomaanusmaraNa.n viruddham.h tasmaadagniryaShTavyaH chetavyaH stotavyo.abhidhyaatavyaH .. 34.. namo.agnaye pR^ithivii kShite lokasmR^ite lokamsmai yajamaanaaya dhehi namo vaayave.antarikShakShite lokasmR^ite lakamasmai yajamaanaaya dhehi nama aadityaaya divikShite lokasmR^ite lokamasmai yajamaanaaya dhehi namo brahmaNe sarvakShite sarvasmR^ite sarvamasmai yajamaanaaya dhehi hiraNmayena paatreNa satyasyaapihitaM mukham.h tattvaM puuShannapaavR^iNu satyadharmaaya viShNave yo.asaa aaditye puruShaH so.asaa aham.h eSha ha vai satyadharmo yadaadityasya aadityatva.n tachchhuklam.h puruSham.h ali~Ngam.h nabhaso.antargatasya tejaso.n.ashamaatrametadyadaadityasya madhya ivety akShiNyagnau chaitadbrahmaitadamR^itametadbhargaH etatsatyadharmo nabhaso.antargatasya tejaso.n.ashamaatrametadyadaadityasya madhye amR^ita.n yasya hi somaH praaNaa vaa apyaya.nkuraa etaqdbrahmaitadamR^itametadbhargaH etatsatyadharmo nabhaso.antargatasya tejaso.a.nshamaatram etadyadaadityasya madhye yajurdiipyatyaumaapojyotiraso.amR^itaMbrahma bhuurbhuvaH svarom.h . aShTapaada.n shuchi.n ha.nsa.n trisuutramaNumavyayam.h dvidharmo.andha.n tejasendha.n sarvaM pashyanpashyati nabhaso.antargatasya tejaso.anshamaatrametadyadaadityasya madhye uditvaa mayuukhe bhavata etatsavitsatyadharma etadyajuretattapa etadagniretadvaayuretatpraaNa etadaapa etachchandramaa etachchhukrametadamR^itametadbrahmaviShayametadbhaanurarNavastasminneva yajamaanaH saindhava iva vliiyanta eShaa vai brahmaikataatra hi sarve kaamaaH samaahitaa ityatrodaaharanti \: a.nshudhaaraya ivaaNuvaateritaH sa.nsphuratyasaavantargaH suraaNaam.h yo haiva.nvitsa savit.h sa dvaitavit.h saikadhaametaH syaattadaatmakashcha \: ye vindava ivaabhyuchcharantyajasram.h vidyudivaabhraarchiShaH parame vyoman.h te.aR^ichiSho vai yashasa aashrayavaasaajjaTaabhiruupaa iva kR^iShNavartmanaH .. 35.. dve vaa va khalvete brahmajyotiSho ruupake shaantameka.n samR^iddha.n chaikam.h atha yachchhanta.n tasyaadhaara.n kham.h atha yatsamR^iddhamida.n tasyaannam.h tasmaanmantrauShadhaajyaamiShapuroDaashasthaaliipaakaadibhiryaShTavyamanta\- rvedyaamaasnyavashiShTairannapaanaishchaasyamaahavaniiyamiti matvaa tejasaH samR^iddhyai puNyalokavijityarthaayaamR^itatvaaya chaatrodaaharanti \: agnihotra.n juhuyaatsvargakaamo yamaraajyamagniShTomenaabhiyayati somaraajyamukthena suuryaraajya.n ShoDashiinaa svaaraajyamatiraatreNa praajaapatyamaasahasrasa.nvatsaraantakratuneti \: vartyaadhaarasnehayogaadyathaa diipasya sa.nsthitiH . antaryaaNDopayogaadimau sthitaavaatmashichii tathaa .. .. 36.. tasmaadomityanenaitadupaasiitaaparimita.n tejastattredhabhihitamagnaavaaditye praaNe.athaiShaa naaDyannabahumityeShaagnau hutamaaditya.n gamayati ato yo raso.asravat.h sa udgiitha.n varShati teneme praaNaaH praaNebhyaH prajaa ityatrodaaharanti \: yaddhaviragnau huuyate tadaaditya.n gamayati tatsuuryo rashmibhirvarShati tenaannaM bhavati annaadbhuutaanaamutpattirityeva.n hyaaha \: agnau praastaahutiH samyagaadityamupatiShThate . aadityaajjaayate vR^iShTirvR^iShTeranna.n tataH prajaaH .. .. 37.. agnihotra.n juhvaano lobhajaalaM bhinatti ataH saMmoha.n chhitvaa na krodhaanstunvaanaH kaamamabhidhyaayamaanastatashchaturjaalaM brahmakoshaM bhindadataH paramaakaashamatra hi saura saumyaagneyasaatvikaani maNDalaani bhittvaa tataH shuddhaH sattvaantarasthamachalamamR^itamachyuta.n dhruva.n viShNusa.nj~nitam.h sarvaapara.n dhaama satyakaamasarvaj~natvasa.nyuktam.h svatantram.h chaitanyam.h sve mahimni tiShThamaanaM pashyati atrodaaharanti \: ravimadhye sthitaH somaH somamadhye hutaashanaH . tejomadhye sthita.n sattva.n sattvamadhye sthito.achyutaH .. shariirapraadeshaa~NguShThamaatramaNorapyanvaya.n dhyaatvaataHparamataa.n gachchhati atra hi sarve kaamaaH samaahitaa iti atrodaaharanti \: a~NguShThapraadeshashariiramaatraM pradiipaprataapavadvistridhaa hi tadbrahmaabhiShTuuyamaanaM maho devo bhuvanaanyaavivesha . OM namo brahmaNe namaH .. .. 38.. iti ShaShThaH prapaaThakaH .. \medskip\hrule\medskip prapaaThaka 7 . agnirgaayatra.n trivR^idrathantara.n vasantaH praaNo nakShatraaNi vasavaH purastaadudyanti tapanti varShanti stuvanti punarvishnati antarvivaeNekShanti achintyo.amuurto gabhiiro guNabhugbhayo.anirvR^ittiryogiishvaraH sarvaj~no magho.aprameyo.anaadyantaH shriimaan.h ajo dhiimaananirdeshyaH sarvasR^ik.h sarvasyaatmaa sarvabhuk.h sarvasyeshaanaH sarvasyaantaraantaraH .. 1.. indrastriShTup.h pa~nchadasho bR^ihadgriiShmo vyaanaH somo rudraa dakShiNata udyanti tapanti varShanti stuvanti punarvishanti antarvivareNa iikShanti \: anaadyanto.aparimito.aparichchhinno.aparaprayojyaH svatantro.ali~Ngo.amuurto.anantashaktirdhaataa bhaaskaraH .. 2.. maruto jagatii saptadasho vairuupam.h varShaa apaanaH shukra aadityaaH pashchaadudyanti tapanti varShanti stuvanti punarvishanti antarvivareNekShanti tachchhaantamashabdamabhayamashokamaanandam.h tR^iptam.h sthiramachalamamR^itamachyutam.h dhruvam.h viShNusa.nj~nitam.h sarvaapara.n dhaama .. 3.. vishve devaa anuShTubekavi.nsho vairaajaH sharatsamaano varuNaH saadhyaa uttarata udyanti tapanti varShanti stuvanti punarvishanti antarvivareNekShanti antaHshuddhaH puutaH shuunyaH shaanto.apraaNo niraatmaanantaH .. 4.. mitraavaruNau pa~NktistriNavatrayastri.nsho shaakvararaivate hemanta shishiraa udaano.a~Ngirasashchandramaa uurdhvaa udyanti tapanti varShanti stuvanti punarvishanti antarvivareNekShanti praNavaakhyaM praNetaaram.h bhaaruupam.h vigatanidram.h vijaram.h vimR^ityum.h vishokam.h .. 5.. shaniraahuketuragarakShoyakShanaravihagasharabhebhaadayo.adhastaadudyanti tapanti varShanti stuvanti punarvishanti antarvivareNekShanti yaH praaj~no vidharaNaH sarvaantaro.akSharaH shuddhaH puutaH bhaantaH kShaantaH shaantaH .. 6.. eSha hi khalvaatmantarhR^idaye.aNiiyaaniddho.agniriva vishvaruupo.asyaivaannamida.n sarvamasminnotaa imaaH prajaaH eSha aatmaapahatapaapmaa vijaro vimR^ityurvishoko.avichikitso.avipaashaH satyasa~NkalpaH satyakaamaH eSha parameshvaraH eSha bhuutaadhipatiH eSha bhuutapaalaH eSha setuH vidharaNaH eSha hi khalvaatmeshaanaH shambhurbhavaorudraH prajaapatir vishvasR^ikhiraNyagarbhaH satyaM praaNo ha.nsaH shastaachyuto viShNurnaaraayaNaH yashchaiSho.agnau yashchaaya.n hR^idayevayashchaasaavaaditye sa eSha ekaH tasmai te vishvaruupaaya satye nabhasi hitaaya namaH .. 7.. athedaanii.n j~naanopasargaa raajanmohajaalasyaiSha vai yoniH yadasvargaiH saha svargasyaiSha vaaTye purastaadukte.apyadhaH stambenaashliShyanti atha ye chaanye ha nityapramuditaa nityapravasitaa nityayaachanakaa nitya.n shilpopajiivino.atha ye chaanye ha purayaachakaa ayaajyayaachakaaH shudrashiShyaaH shuudrashcha shaastravidvaa.nso.atha ye chaanye ha chaaTajaTanaTabhaTapravrajitara~NgaavataariNo raajakarmaNi patitaadayo.athaye chaanye ha yakSharaakShasabhuutagaNapishaachoragagrahaadiinaamarthaM puraskR^itya shamayaama ityevaM bruvaaNaa atha ye chaanye ha vR^ithaa kaShaayakuNDalinaH kaapaalino.atha ye chaanye ha vR^ithaa tarkadR^iShTaantakuhakendrajaalairvaidikeShu paristhaatumichchhanti taiH saha na sa.nvast.h prakaashyabhuutaa vai te taskaraa asvargyaa ityeva.n hyaaha \: nairaatmyavaadakuhakairmithyaadR^iShTaantahetubhiH . bhraamyanloko na jaanaati vedavidyaantarantu yat.h .. .. 8.. bR^ihaspatirvai shukro bhuutvendrasyaabhayaayaasurebhyaH kShayaayemaamavidyaamasR^ijat.h tayaa shivamashivamityuddishantyashiva.n shivamiti vedaadishaastrahi.nsakadharmaabhidhyaanamastviti vadanti ato nainaamabhidhiiyetaanyathaiShaa bandhyevaiShaa ratimaatraM phalamasyaa vR^ittachyutasyeva naarambhaNiiyetyeva.n hyaaha \: duuramete vipariite viShuuchii avidyaa yaa cha vidyeti j~naataa . vidyaabhiipsitu.n nachiketasaM manye na tvaa kaamaa bahavo lolupante .. vidyaa.n chaavidyaa.n cha yastadvedobhaya.n saha . avidyayaa mR^ityu.n tiirtvaa vidyayaa amR^itamashnute .. avidyaayaamantare veShTyamaanaaH svaya.n dhiiraaH paNDitaM manyamaanaaH . dandramyamaanaaH pariyanti muuDhaa andhenaiva niiyamaanaa yathaandhaaH .. .. 9.. devaasuraa ha vai ya aatmakaamaa brahmaNo.antikaM prayaataaH tasmai namaskR^itvochuH bhagavan.h vayamaatmakaamaaH sa tva.n no bruuhiiti atashchira.n dhyaatvaa.amanyataanyataamaano vai te.asuraa ato.anyatamameteShaamuktam.h tadime muuDhaa upajiivantyabhiShva~NgiNastaryaabhighaatino.anR^itaabhisha.nsinaH satyamivaanR^itaM pashyantiindrajaalavadityato yadvedeShvaabhihita.n tatsatya.n yadvedeShuukta.n tadvidvaa.nsa upajiivanti tasmaadbraahmaNo naavaidikamadhiiyiitaayamarthaH syaaditi .. 10.. etadvaa va tatsvaruupa.n nabhasaH khe.antarbhuutasya yatpara.n tejastattredhaabhihitamagnaa aaditye praaNa etadvaa va tatsvaruupa.n nabhasaH khe.antarbhuutasya yadomityetadakSharamanenaiva tadudbudhnyati udayati uchchhvasati ajasraM brahmadhiiyaalamba.n vaatraivaitatsamiiraNe nabhasi prasaakhayaivotkramya skadhaatskandhamanusartyapsu prakShepako lavaNasyeva ghR^itasya chauShNyamivaabhidhyaaturvistR^itirivaitadityaatrodaaharanti \: atha kasmaaduchyate vaidyuto yasmaaduchchaaritamaatra eva sarva.n shariira.n vidyotayati tasmaadomityanenaitadupaasiitaaparimita.n tejaH . 1 puruShashchakShuSho yo.aya.n dakShiNo.akShiNyavasthitaH . indro.ayamasya jaayeya.n savye chaakShiNyavasthitaa .. 2 samaagamastayoreva hR^idayaantargate suShau . tejastallohitasyaatra piNDa evobhayostayoH .. 3 hR^idayaadaayaati taavachchakShuShyasminpratiShThitaa . saaraNii saa tayornaaDii dvayorekaa dvidhaa satii .. 4 manaH kaayaagnimaahanti sa prerayati maarutam.h . maarutastuurasi charanmandra.n janayati svaram.h .. 5 khajaagniyogaad.h hR^idi samprayuktamaNorhyaNurdviraNuH kaNThadeshe . jihvaagradeshe tryaNuka.n cha viddhi vinirgataM maatR^ikamevamaahuH .. 6 na pashyanmR^ityumM pashyati na roga.n nota duHkhataam.h . sarva.n hi pashyanpashyati sarvamaapnoti sarvashaH .. 7 chaakShuShaH svapnachaarii cha suptaH suptaatparashcha yaH . bhedaashchaite.asya chatvaarastebhyasturyaM mahattaram.h .. 8 triShvekapaachcharedbrahma tripaachcharati chottare . satyaanR^itopabhogaarthaaH dvaitiibhaavo mahaatmana iti dvaitiibhaavo mahaatmana iti .. .. 11.. iti saptamaH prapaaThakaH .. AUM aapyaayantviti shaantiH .. iti maitraayaNyupanishhatsamaaptaa .. ## Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) The prapAThaka 6 and 7 are available in Dr. Radhakrishnan's book. \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}