%@@1 % File name : maha.itx %-------------------------------------------- % Text title : Maha Upanishad % Author : Vedic Tradition % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/religion % Description/comments : # 61 / 108; Sama Veda Samanya upanishad % Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Latest update : June 24, 2000 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to % http://www.alkhemy.com/sanskrit/ % ftp://jaguar.cs.utah.edu/sanskrit/sanskrit.html %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Maha Upanishad ..}## \itxtitle{.. mahopanishhat.h ..}##\endtitles## yanmahopanishhadvedya.n chidaakaashatayaa sthitam.h . paramaadvaitasaamraajya.n tadraamabrahma me gatiH .. AUM aapyaayantu maamaa~Ngaani vaakpraaNashchakshuH shrotramatho balamindriyaaNi cha .. sarvaaNi sarvaM brahmopanishhadaM maahaM brahma niraakuryaaM maa maa brahma niraakarodanirakaraNama\- stvaniraakaaraNaM mestu tadaatmani nirate ya upanishhatsu dharmaaste mayi santu te mayi santu.. AUM shaantiH shaantiH shaantiH .. athaato mahopanishhada.n vyaakhyaasyamastadaahureko ha vai naaraayaNa aasiinna brahmaa neshaano naapo naagniishhomau neme dyaavaapR^ithivii na nakshatraaNi na suuryo na chandramaaH . sa ekaakii na ramate . tasya dhyaanaantaHsthasya yaj~nastomamuchyate . tasminpurushhaashchaturdasha jaayante . ekaa kanyaa . dashendriyaaNi mana ekaadasha.n tejaH . dvaadasho.aha~NkaaraH . trayodashakaH praaNaH . chaturdasha aatmaa . pa~nchadashii buddhiH . bhuutaani pa~ncha tanmaatraaNi . pa~ncha mahaabhuutaani . sa ekaH pa~nchavi.nshatiH purushhaH . tatpurushhaM purushho niveshya naasya pradhaanasa.nvatsaraa jaayante . sa.nvatsaraadadhijaayante . atha punareva naaraayaNaH so.anyatkaamo manasaadhyaayata . tasya dhyaanaantaHsthasya lalaaTaattryakshaH shuulapaaNiH purushho jaayate . bibhrachchhriya.n yashaH satyaM brahmacharya.n tapo vairaagyaM mana aishvarya.n sapraNavaa vyaahR^itaya R^igyajuHsaamaatharvaa~NgirasaH sarvaaNi chhandaa.nsi taanya~Nge samaashritaani . tasmaadiishaano mahaadevo mahaadevaH . atha punareva naaraayaNaH so.anyatkaamo manasaadhyaayata . tasya dhyaanaantaHsthasya lalaaTaatsvedo.apapat.h . taa imaaH pratataa aapaH . tatastejo hiraNmayamanDalam.h . tatra brahmaa chaturmukho.ajaayata . so.adhyaayt.h . puurvaabhimukho bhuutvaa bhuuriti vyaahR^itirgaayatra.n chhanda R^igvedo.agnirdevataa . pashchimaabhimukho bhuutvaa bhuvariti vyaahR^itistraishhTubha.n chhando yajurvedo vaayurdevataa . uttaraabhimukho bhuutvaa svariti vyaahR^itirjaagrata.n chhandaH saamavedaH suuryo devataa . dakshiNaabhimukho bhuutvaa maharitivyaahR^itiraanushhTabha chhando.atharvavedaaH somo devataa . sahasrashiirshha.n deva.n sahasraakshaM vishvasambhuvam.h . vishvataH parama.n nitya.n vishva.n naaraayaNa.n harim.h . vishvameveda.n purushhastadvishvamupajiivati . pati.n vishveshvara.n deva.n samudre vishvaruupiNam.h . padmakoshapratiikaasha.n lambatyaakoshasa.nnibham.h . hR^idaya.n chaapyadhomukha.n santatyai siitkaraabhiishcha . tasya madhye mahaanarchirvishvarchirvishvatomukham.h . tasya madhye vahnishikhaa aNiiyordhvaa vyavasthitaa . tasyaaH shikhaayaa madhye paramaatmaa vyavasthitaa . sa brahmaa sa iishaanaH sendraH so.aksharaH paramaH svaraaDiti mahopanishhat.h .. iti prathamodhyaayaH .. 1.. shuko naama mahaatejaaH svaruupaanandatatparaH . jaatamaatreNa muniraaD yatsatya.n tadavaaptavaan.h .. 1.. tenaasau svavivekena svayameva mahaamanaaH . pravichaarya chira.n saadhu svaatmanishchayamaaptavaan.h .. 2.. anaakhyatvaadagamyatvaanmanaHshhashhThendriyasthiteH . chinmaatramevamaatmaaNuraakaashaadapi suukshmakaH .. 3.. chidaNoH paramasyaantaH koTibrahmaaNDareNavaH . utpattisthitimabhyetya liiyante shaktiparyayaat.h .. 4.. aakaashaM baahyashuunyatvaadanaakaasha.n tu chittvataH . na ki.nchidyadanirdeshya.n vastu satteti ki.nchana .. 5.. chetano.asau prakaashatvaadvedyaabhaavaachchhilopamaH . svaatmani vyomani svasthe jagadunmeshhachitrakR^it.h .. 6.. tadbhaamaatramida.n vishvamiti na syaattataH pR^ithak.h . jagadbhedo.api tadbhaanamiti bhedo.api tanmayaH .. 7.. sarvagaH sarvasambandho gatyabhaavaanna gachchhati . naastyasaavashrayaabhaavaatsadruupatvaadathaasti cha .. 8.. vij~naanamaanandaM brahma raaterdaatuH paraayaNam.h . sarvasa.nkalpasa.nnyaasashchetasaa yatparigrahaH .. 9.. jaagrataH pratyayaabhaava.n yasyaahuH pratyayaM budhaaH . yatsa.nkochavikaasaabhyaa.n jagatpralayasR^ishhTayaH .. 10.. nishhThaa vedaantavaakyaanaamatha vaachaamagocharaH . aha.n sachchitparaanandabrahmaivaasmi na chetaraH .. 11.. svayaiva suukshmayaa buddhyaa sarva.n vij~naatavaa~nchhukaH . svayaM praapte pare vastunyavishraantamanaaH sthitaH .. 12.. ida.n vastviti vishvaasa.n naasaavaatmanyupaayayau . kevala.n viraraamaasya cheto vishhayachaapalam.h . bhogebhyo bhuuribha~Ngebhyo dhaaraabhya iva chaatakaH .. 13.. ekadaa so.amalapraj~no meraavekaantasa.nsthitaH . paprachchha pitaraM bhaktyaa kR^ishhNadvaipaayanaM munim.h .. 14.. sa.nsaaraaDambaramida.n kathamabhyutthitaM mune . katha.n cha prashama.n yaati ki.n yatkasya kadaa vada .. 15.. evaM pR^ishhTena muninaa vyaasenaakhilamaatmaje . yathaavadakhilaM prokta.n vaktavya.n viditaatmanaa .. 16.. aj~naasishhaM puurvamevamahamityatha tatpituH . sa shukaH svakayaa buddhyaa na vaakyaM bahu manyate .. 17.. vyaaso.api bhagavaanbuddhvaa putraabhipraayamiidR^isham.h . pratyuvaacha punaH putra.n naaha.n jaanaami tattvataH .. 18.. janako naama bhuupaalo vidyate mithilaapure . yathaavadvettyasau vedya.n tasmaatsarvamavaapsyasi .. 19.. pitretyuktaH shukaH praayaatsumerorvasudhaatalam.h . videhanagariiM praapa janakenaabhipaalitaam.h .. 20.. aavedito.asau yaashhTiikairjanakaaya mahaatmane . dvaari vyaasasuto raaja~nchhuko.atra sthitavaaniti .. 21.. jij~naasaartha.n shukasyaasaavaastaamevetyavaj~nayaa . uktvaa babhuuva janakastuushhNii.n sapta dinaanyatha .. 22.. tataH praveshayaamaasa janakaH shukama~NgaNe . tatraahaani sa saptaiva tathaivaavasadunmanaaH .. 23.. tataH praveshayaamaasa janako.antaHpuraajire . raajaa na dR^ishyate taavaditi saptadinaani tam.h .. 24.. tatronmadaabhiH kaantaabhirbhojanairbhogasa.nchayaiH . janako laalayaamaasa shuka.n shashinibhaananam.h .. 25.. te bhogaastaani bhojyaani vyaasaputrasya tanmanaH . naajahvurmandapavano baddhapiiThamivaachalam.h .. 26.. kevala.n susamaH svachchho maunii muditamaanasaH . saMpuurNa iva shiitaa.nshuratishhThadamalaH shukaH .. 27.. parij~naatasvabhaava.n ta.n shuka.n sa janako nR^ipaH . aaniiya muditaatmaanamavalokya nanaama ha .. 28.. niHsheshhitajagatkaaryaH praaptaakhilamanorathaH . kimiipsita.n tavetyaaha kR^itasvaagata aaha tam.h .. 29.. sa.nsaaraaDambaramida.n kathamabhyutthita.n guro . kathaM prashamamaayaati yathaavatkathayaashu me ..30.. yathaavadakhilaM prokta.n janakena mahaatmanaa . tadeva tatpuraa prokta.n tasya pitraa mahaadhiyaa .. 31.. svayameva mayaa puurvamabhij~naata.n visheshhataH . etadeva hi pR^ishhTena pitraa me samudaahR^itam.h .. 32.. bhavataapyeshha evaarthaH kathito vaagvidaa.n vara . eshha eva hi vaakyaarthaH shaastreshhu paridR^ishyate .. 33.. manovikalpasa.njaata.n tadvikalpaparikshayaat.h . kshiiyate dagdhasa.nsaaro niHsaara iti nishchitaH .. 34.. tatkimetanmahaabhaaga satyaM bruuhi mamaachalam.h . tvatto vishramamaapnomi chetasaa bhramataa jagat.h .. 35.. shruNu taavadidaanii.n tva.n kathyamaanamidaM mayaa . shriishuka.n j~naanavistaara.n buddhisaaraantaraantaram.h .. 36.. yadvij~naanaatpumaansadyo jiivanmuktatvamaapnuyaat.h .. 37.. dR^ishya.n naastiiti bodhena manaso dR^ishyamaarjanam.h . saMpanna.n chettadutpannaa paraa nirvaaNanirvR^itiH .. 38.. asheshheNa parityaago vaasanaayaa.n ya uttamaH . moksha ityuchyate sadbhiH sa eva vimalakramaH .. 39.. ye shuddhavaasanaa bhuuyo na janmaanarthabhaaginaH . j~naataj~neyaasta uchyante jiivanmuktaa mahaadhiyaH .. 40.. padaarthabhaavanaadaarDhyaM bandha ityabhidhiiyate . vaasanaataanavaM brahmanmoksha ityabhidhiiyate .. 41.. tapaH prabhR^itinaa yasmai hetunaiva vinaa punaH . bhogaa iha na rochante sa jiivanmukta uchyate .. 42.. aapatatsu yathaakaala.n sukhaduHkheshhvanaarataH . na hR^ishhyati glaayati yaH sa jiivanmukta uchyate .. 43.. harshhaamarshhabhayakrodhakaamakaarpaNyadR^ishhTibhiH . na paraamR^ishyate yo.antaH sa jiivanmukta uchyate .. 44.. aha.nkaaramayii.n tyaktvaa vaasanaa.n liilayaiva yaH . tishhThati dhyeyasa.ntyaagii sa jiivanmukta uchyate .. 45.. iipsitaaniipsite na sto yasyaantarvartidR^ishhTishhu . sushhuptivadyashcharati sa jiivanmukta uchyate .. 46.. adhyaatmaratiraasiinaH puurNaH paavanamaanasaH . praaptaanuttamavishraantirna ki.nchidiha vaa~nchhati . yo jiivati gatasnehaH sa jiivanmukta uchyate .. 47.. sa.nvedyena hR^idaakaashe manaagapi na lipyate . yasyaasaavajaDaa sa.nvitsa jiivanmukta uchyate .. 48.. raagadveshhau sukha.n duHkha.n dharmaadharmau phalaaphale . yaH karotyanapekshyaiva sa jiivanmukta uchyate .. 49.. maunavaannirahaMbhaavo nirmaano muktamatsaraH . yaH karoti gatodvegaH sa jiivanmukta uchyate .. 50.. sarvatra vigatasneho yaH saakshivadavasthitaH . nirichchho vartate kaarye sa jiivanmukta uchyate .. 51.. yena dharmamadharma.n cha manomananamiihitam.h . sarvamantaH parityakta.n sa jiivanmukta uchyate .. 52.. yaavatii dR^ishyakalanaa sakaleya.n vilokyate . saa yena sushhThu sa.ntyaktaa sa jiivanmukta uchyate .. 53.. kaTvamlalavaNa.n tiktamamR^ishhTaM mR^ishhTameva cha . samameva cha yo bhu~Nkte sa jiivanmukta uchyate .. 54.. jaraamaraNamaapachcha raajya.n daaridryameva cha . ramyamityeva yo bhu~Nkte sa jiivanmukta uchyate .. 55.. dharmaadharmau sukha.n duHkha.n tathaa maraNajanmanii . dhiyaa yena susa.ntyakta.n sa jiivanmukta uchyate .. 56.. udvegaanandarahitaH samayaa svachchhayaa dhiyaa . na shochate na chodeti sa jiivanmukta uchyate .. 57.. sarvechchhaaH sakalaaH sha~NkaaH sarvehaaH sarvanishchayaaH . dhiyaa yena parityaktaaH sa jiivanmukta uchyate .. 58.. janmasthitivinaasheshhu sodayaastamayeshhu cha . samameva mano yasya sa jiivanmukta uchyate .. 59.. na ki.nchana dveshhTi tathaa na ki.nchidapi kaa~Nkshati . bhu~Nkte yaH prakR^itaanbhogaansa jiivanmukta uchyate .. 60.. shaantasa.nsaarakalanaH kalaavaanapi nishhkalaH . yaH sachitto.api nishchittaH sa jiivanmukta uchyate .. 61.. yaH samastaarthajaaleshhu vyavahaaryapi niHspR^ihaH . paraartheshhviva puurNaatmaa sa jiivanmukta uchyate .. 62.. jiivanmuktapada.n tyaktvaa svadehe kaalasaatkR^ite . vishatyadehamuktatvaM pavano.aspandataamiva .. 63.. videhamukto nodeti naastameti na shaamyati . na sannaasanna duurastho na chaaha.n na cha netaraH .. 64.. tataH stimitagaMbhiira.n na tejo na tamastatam.h . anaakhyamanabhivyakta.n satki.nchidavashishhyate .. 65.. na shuunya.n naapi chaakaaro na dR^ishya.n naapi darshanam.h . na cha bhuutapadaarthaughasadanantatayaa sthitam.h .. 66.. kimapyavyapadeshaatmaa puurNaatpuurNataraakR^itiH . na sannaasanna sadasanna bhaavo bhaavana.n na cha .. 67.. chinmaatra.n chaityarahitamanantamajara.n shivam.h . anaadimadhyaparyanta.n yadanaadi niraamayam.h .. 68.. drashhTR^idarshanadR^ishyaanaaM madhye yaddarshana.n smR^itam.h . naataH paratara.n ki.nchinnishchayo.astyaparo mune .. 69.. svayameva tvayaa j~naata.n gurutashcha punaH shrutam.h . svasa.nkalpavashaadbaddho niHsa.nkalpaadvimuchyate .. 70.. tena svaya.n tvayaa j~naata.n j~neya.n yasya mahaatmanaH . bhogebhyo hyaratirjaataa dR^ishyaadvaa sakalaadiha .. 71.. praaptaM praaptavyamakhilaM bhavataa puurNachetasaa . svaruupe tapasi brahmanmuktastvaM bhraantimutsR^ija .. 72.. atibaahya.n tathaa baahyamantaraabhyantara.n dhiyaH . shuka pashyanna pashyestva.n saakshii saMpuurNakevalaH .. 73.. vishashraama shukastuushhNii.n svasthe paramavastuni . viitashokabhayaayaaso niriihashchhinnasa.nshayaH .. 74.. jagaama shikharaM meroH samaadhyarthamakhaNDitam.h .. 75.. tatra varshhasahasraaNi nirvikalpasamaadhinaa . deshe sthitvaa shashaamaasaavaatmanyasnehadiipavat.h .. 76.. vyapagatakalanaakala~NkashuddhaH svayamamalaatmani paavane pade.asau . salilakaNa ivaaMbudhau mahaatmaa vigalitavaasanamekataa.n jagaama .. 77.. iti mahopanishhat.h . iti dvitiiyo.adhyaayaH .. 2.. nidaagho naama muniraaT praaptavidyashcha baalakaH . vihR^itastiirthayaatraarthaM pitraanuj~naatavaansvayam.h .. 1.. saardhatrikoTitiirtheshhu snaatvaa gR^ihamupaagataH . svodanta.n kathayaamaasa R^ibhu.n natvaa mahaayashaaH .. 2.. saardhatrikoTitiirtheshhu snaanapuNyaprabhaavataH . praadurbhuutomanasi me vichaaraH so.ayamiidR^ishaH .. 3.. jaayate mriyate loko mriyate jananaaya cha . asthiraH sarva eveme sacharaacharacheshhTitaaH . sarvaapadaaM padaM paapaa bhaavaa vibhavabhuumayaH .. 4.. ayaHshalaakaasadR^ishaaH parasparamasa~NginaH . shushhyante kevalaa bhaavaa manaHkalpanayaanayaa .. 5.. bhaaveshhvaratiraayaataa pathikasya marushhviva . shaamyatiida.n katha.n duHkhamiti tapto.asmi chetasaa .. 6.. chintaanichayachakraaNi naanandaaya dhanaani me . saMprasuutakalatraaNi gR^ihaaNyugraapadaamiva .. 7.. iyamasmi sthitodaaraa sa.nsaare paripelavaa . shriirmune parimohaaya saapi nuuna.n na sharmadaa .. 8.. aayuH pallavakoNaagralambaambukaNabha~Nguram.h . unmatta iva sa.ntyajya yaamyakaaNDe shariirakam.h .. 9.. vishhayaashii vishhaasa~Ngaparijarjarachetasaam.h . aprauDhaatmavivekaanaamaayuraayaasakaaraNam.h .. 10.. yujyate veshhTana.n vaayoraakaashasya cha khaNDanam.h . granthana.n cha tara~NgaaNaamaasthaa naayushhi yujyate .. 11.. praapya.n saMpraapyate yena bhuuyo yena na shochyate . paraayaa nirvR^iteH sthaana.n yattajjiivitamuchyate .. 12.. taravo.api hi jiivanti jiivanti mR^igapakshiNaH . sa jiivati mano yasya mananenopajiivati .. 13.. jaataasta eva jagati jantavaH saadhujiivitaaH . ye punarneha jaayante sheshhaa jaraThagardabhaaH .. 14.. bhaaro vivekinaH shaastraM bhaaro j~naana.n cha raagiNaH . ashaantasya mano bhaaro bhaaro.anaatmavido vapuH .. 15.. aha.nkaaravashaadaapadaha.nkaaraadduraadhayaH . aha.nkaaravashaadiihaa naaha.nkaaraatparo ripuH .. 16.. aha.nkaaravashaadyadyanmayaa bhukta.n charaacharam.h . tattatsarvamavastveva vastvaha.nkaarariktataa .. 17.. itashchetashcha suvyagra.n vyarthamevaabhidhaavati . mano duuratara.n yaati graame kauleyako yathaa .. 18.. kruureNa jaDataa.n yaataa tR^ishhNaabhaaryaanugaaminaa . vashaH kauleyakeneva brahmanmukto.asmi chetasaa .. 19.. apyabdhipaanaanmahataH sumeruunmuulanaadapi . api vahnyashanaadbrahmanvishhamashchittanigrahaH .. 20.. chitta.n kaaraNamarthaanaa.n tasminsati jagattrayam.h . tasminkshiiNe jagatkshiiNa.n tachchikitsyaM prayatnataH .. 21.. yaa.n yaamahaM munishreshhTha sa.nshrayaami guNashriyam.h . taa.n taa.n kR^intati me tR^ishhNaa tantriimiva kumuushhikaa .. 22.. pada.n karotyala~Nghye.api tR^iptaa viphalamiihate . chira.n tishhThati naikatra tR^ishhNaa chapalamarkaTii .. 23.. kshaNamaayaati paataala.n kshaNa.n yaati nabhasthalam.h . kshaNaM bhramati dikku~nje tR^ishhNaa hR^itpadmashhaTpadii .. 24.. sarvasa.nsaaraduHkhaanaa.n tR^ishhNaikaa diirghaduHkhadaa . antaHpurasthamapi yaa yojayatyatisa.nkaTe .. 25.. tR^ishhNaavishhuuchikaamantrashchintaatyaago hi sa dvija . stokenaanandamaayaati stokenaayaati khedataam.h .. 26.. naasti dehasamaH shochyo niicho guNavivarjitaH .. 27.. kalevaramaha.nkaaragR^ihasthasya mahaagR^iham.h . luThatvabhyetu vaa sthairya.n kimanena guro mama .. 28.. pa~Nktibaddhendriyapashu.n valgattR^ishhNaagR^ihaa~NgaNam.h . chittabhR^ityajanaakiirNa.n neshhTa.n dehagR^ihaM mama .. 29.. jihvaamarkaTikaakraantavadanadvaarabhiishhaNam.h . dR^ishhTadantaasthishakala.n neshhTa.n dehagR^ihaM mama .. 30.. raktamaa.nsamayasyaasya sabaahyaabhyantare mune . naashaikadharmiNo bruuhi kaiva kaayasya ramyataa .. 31.. taDitsu sharadabhreshhu gandharvanagareshhu cha . sthairya.n yena vinirNiita.n sa vishvasitu vigrahe .. 32.. shaishave guruto bhiitirmaatR^itaH pitR^itastathaa . janato jyeshhThabaalaachcha shaishavaM bhayamandiram.h .. 33.. svachittabilasa.nsthena naanaavibhramakaariNaa . balaatkaamapishaachena vivashaH paribhuuyate .. 34.. daasaaH putraaH striyashchaiva baandhavaaH suhR^idastathaa . hasantyunmattakamiva nara.n vaardhakakampitam.h .. 35.. dainyadoshhamayii diirghaa vardhate vaardhake spR^ihaa . sarvaapadaamekasakhii hR^idi daahapradaayinii .. 36.. kvachidvaa vidyate yaishhaa sa.nsaare sukhabhaavanaa . aayuH stambamivaasaadya kaalastaamapi kR^intati .. 37.. tR^iNaM paa.nsuM mahendra.n cha suvarNaM merusarshhapam.h . aatmaMbharitayaa sarvamaatmasaatkartumudyataH . kaalo.aya.n sarvasa.nhaarii tenaakraanta.n jagattrayam.h .. 38.. maa.nsapaa~nchaalikaayaastu yantralolea~Ngapa~njare . snaayvasthigranthishaalinyaaH striyaH kimiva shobhanam.h .. 39.. tva~Nmaa.nsaraktabaashhpaambu pR^ithakkR^itvaa vilochane . samaalokaya ramya.n chetkiM mudhaa parimuhyasi .. 40.. merushR^i~NgataTollaasiga~Ngaachalarayopamaa . dR^ishhTaa yasminmune muktaahaarasyollaasashaalitaa .. 41.. shmashaaneshhu diganteshhu sa eva lalanaastanaH . shvabhiraasvaadyate kaale laghupiNDa ivaandhasaH .. 42.. keshakajjaladhaariNyo duHsparshaa lochanapriyaaH . dushhkR^itaagnishikhaa naaryo dahanti tR^iNavannaram.h .. 43.. jvalataamatiduure.api sarasaa api niirasaaH . striyo hi narakaagniinaamindhana.n chaaru daaruNam.h .. 44.. kaamanaamnaa kiraatena vikiirNaa mugdhachetasaH . naaryo naraviha~Ngaanaama~NgabandhanavaaguraaH .. 45.. janmapalvalamatsyaanaa.n chittakardamachaariNaam.h . pu.nsaa.n durvaasanaarajjurnaarii baDishapiNDikaa .. 46.. sarveshhaa.n doshharatnaanaa.n susamudgikayaanayaa . duHkhashR^i~Nkhalayaa nityamalamastu mama striyaa .. 47.. yasya strii tasya bhogechchhaa niHstriikasya kva bhogabhuuH . striya.n tyaktvaa jagattyakta.n jagattyaktvaa sukhii bhavet.h .. 48.. disho.api na hi dR^ishyante desho.apyanyopadeshakR^it.h . shailaa api vishiiryante shiiryante taarakaa api .. 49.. shushhyantyapi samudraashcha dhruvo.apyadhruvajiivanaH . siddhaa api vinashyanti jiiryante daanavaadayaH .. 50.. parameshhThyapi nishhThaavaanhiiyate harirapyajaH . bhaavo.apyabhaavamaayaati jiiryante vai digiishvaraaH .. 51.. brahmaa vishhNushcha rudrashcha sarvaa vaa bhuutajaatayaH . naashamevaanudhaavanti salilaaniiva vaaDavam.h .. 52.. aapadaH kshaNamaayaanti kshaNamaayaanti saMpadaH . kshaNa.n janmaatha maraNa.n sarva.n nashvarameva tat.h .. 53.. ashuureNa hataaH shuuraa ekenaapi shata.n hatam.h . vishha.n vishhayavaishhamya.n na vishha.n vishhamuchyate .. 54.. janmaantaraghnaa vishhayaa ekajanmahara.n vishham.h . iti me doshhadaavaagnidagdhe saMprati chetasi .. 55.. sphuranti hi na bhogaashaa mR^igatR^ishhNaasaraHsvapi . ato maaM bodhayaashu tva.n tattvaj~naanena vai guro .. 56.. no chenmauna.n samaasthaaya nirmaano gatamatsaraH . bhaavayanmanasaa vishhNu.n lipikarmaarpitopamaH .. 57.. iti mahopanishhat.h . iti tR^itiiyo.adhyaayaH .. 3.. nidaagha tava naastanyajj~neya.n j~naanavataa.n vara . praj~nayaa tva.n vijaanaasi iishvaraanugR^ihiitayaa . chittamaalinyasa.njaataM maarjayaami bhramaM mune .. 1.. mokshadvaare dvaarapaalashchatvaaraH parikiirtitaaH . shamo vichaaraH santoshhashchaturthaH saadhusa~NgamaH .. 2.. eka.n vaa sarvayatnena sarvamutsR^ijya sa.nshrayet.h . ekasminvashage yaanti chatvaaro.api vasha.n gataaH .. 3.. shaastraiH sajjanasaMparkapuurvakaishcha tapodamaiH . aadau sa.nsaaramuktyarthaM praj~naamevaabhivardhayet.h .. 4.. svaanubhuuteshcha shaastrasya guroshchevaikavaakyataa . yasyaabhyaasena tenaatma satata.n chaavalokyate .. 5.. sa.nkalpaashaanusandhaanavarjana.n chetpratikshaNam.h . karoshhi tadachittatvaM praapta evaasi paavanam.h .. 6.. chetaso yadakartR^itva.n tatsamaadhaanamiiritam.h . tadeva kevaliibhaava.n saashubhaa nirvR^itiH paraa .. 7.. chetasaa saMparityajya sarvabhaavaatmabhaavanaam.h . yathaa tishhThasi tishhTha tvaM muukaandhabadhiropamaH .. 8.. sarvaM prashaantamajamekamanaadimadhya\- maabhaasvara.n svadanamaatramachaityachihnam.h . sarvaM prashaantamiti shabdamayii cha dR^ishhTi\- rbaadhaarthameva hi mudhaiva tadomitiidam.h .. 10.. nityaprabuddhachittastva.n kurvanvaapi jagatkriyaam.h . aatmaikatva.n viditvaa tva.n tishhThaakshubdhamahaabdhivat.h .. 11.. tattvaavabodha evaasau vaasanaatR^iNapaavakaH . proktaH samaadhishabdena natu tuushhNiimavasthitiH .. 12.. nirichchhe sa.nsthite ratne yathaa lokaH pravartate . sattaamaatre pare tattve tathaivaaya.n jagadgaNaH .. 13.. atashchaatmani kartR^itvamakartR^itva.n cha vai mune . nirichchhatvaadakartaasau kartaa sa.nnidhimaatrataH .. 14.. te dve brahmaNi vindeti kartR^itaakartR^ite mune . yatraivaishha chamatkaarastamaashritya sthiro bhava .. 15.. tasmaannityamakartaahamiti bhaavanayeddhayaa . paramaamR^itanaamnii saa samataivaavashishhyate .. 16.. nidaagha shR^iNu sattvasthaa jaataa bhuvi mahaaguNaaH . te nityamevaabhyuditaa muditaaH sva ivendavaH .. 17.. naapadi glaanimaayaanti nishi hemaambuja.n yathaa . nehante prakR^itaadanyadramante shishhTavartmani .. 18.. aakR^ityaiva viraajante maitryaadiguNavR^ittibhiH . samaaH samarasaaH saumya satata.n saadhuvR^ittayaH .. 19.. abdhivaddhatamaryaada bhavati vishadaashayaaH . niyati.n na vimu~nchanti mahaanto bhaaskaraa iva .. 20.. ko.aha.n kathamida.n cheti sa.nsaaramalamaatatam.h . pravichaaryaM prayatnena praaj~nena sahasaadhunaa .. 21.. naakarmasu niyoktavya.n naanaaryeNa sahaavaset.h . drashhTavyaH sarvasa.nhartaa na mR^ityuravahelayaa .. 22.. shariiramasthimaa.nsa.n cha tyaktvaa raktaadyashobhanam.h . bhuutamuktaavaliitantu.n chinmaatramavalokayet.h .. 23.. upaadeyaanupatana.n heyaikaantavisarjanam.h . yadetanmanaso ruupa.n tadbaahya.n viddhi netarat.h .. 24.. gurushaastroktamaargeNa svaanubhuutyaa cha chidghane . brahmaivaahamiti j~naatvaa viitashoko bhavenmuniH .. 25.. yatra nishitaasishatapaatanamutpalataaDanavatsoDhavyamagninaa daaho himasechanamivaa~Ngaaravartana.n chandanacharcheva niravadhinaaraachavikirapaato nidaaghavinodanadhaaraa\- gR^ihashiikaravarshhaNamiva svashirachchhedaH sukhanidreva muukiikaraNamaananamudreva baadhiryaM mahaanupachaya iveda.n naavahelanayaa bhavitavyameva.n dR^iDhavairaagyaadbodho bhavati .. guruvaakyasamudbhuutasvaanubhuutyaadishuddhayaa . yasyaabhyaasena tenaatmaa satata.n chaavalokyate .. 26.. vinashhTadigbhramasyaapi yathaapuurva.n vibhaati dik.h . tathaa vij~naanavidhvasta.n jagannaastiiti bhaavaya .. 27.. na dhanaanypakurvanti na mitraaNi na baandhavaaH . na kaayakleshavaidhurya.n na tiirthaayatanaashrayaH . kevala.n tanmanomaatramayenaasaadyate padam.h .. 28.. yaani duHkhaani yaa tR^ishhNaa duHsahaa ye duraadhayaH . shaantachetaHsu tatsarva.n tamo.arkeshhviva nashyati .. 29.. maatariiva para.n yaanti vishhamaaNi mR^iduuni cha . vishvaasamiha bhuutaani sarvaaNi shamashaalini .. 30.. na rasaayanapaanena na lakshmyaali~Ngitena cha . na tathaa sukhamaapnoti shamenaantaryathaa janaH .. 31.. shrutvaa spR^ishhTvaa cha bhuktvaa cha dR^ishhTvaa j~naatvaa shubhaashubham.h . na hR^ishhyati glaayati yaH sa shaanta iti kathyate .. 32.. tushhaarakarabiMbaachchhaM mano yasya niraakulam.h . maraNotsavayuddheshhu sa shaanta iti kathyate .. 33.. tapasvishhu bahuj~neshhu yaajakeshhu nR^ipeshhu cha . balavatsu guNaaDhyeshhu shamavaaneva raajate .. 34.. santoshhaamR^itapaanena ye shaantaastR^iptimaagataaH . aatmaaraamaa mahaatmaanaste mahaapadamaagataaH .. 35.. apraapta.n hi parityajya saMpraapte samataa.n gataH . adR^ishhTakhedaakhedo yaH santushhTa iti kathyate .. 36.. naabhinandatyasaMpraaptaM praaptaM bhu~Nkte yathepsitam.h . yaH sa saumyasamaachaaraH santushhTa iti kathyate .. 37.. ramate dhiiryataapraapte saadhviivaa.antaHpuraajire . saa jiivanmuktatodeti svaruupaanandadaayinii .. 38.. yathaakshaNa.n yathaashaastra.n yathaadesha.n yathaasukham.h . yathaasaMbhavasatsa~NgamimaM mokshapathakramam.h . taavadvichaarayetpraaj~no yaavadvishraantimaatmani .. 39.. turyavishraantiyuktasya nivR^ittasya bhavaarNavaat.h . jiivato.ajiivatashchaiva gR^ihasthasyaathavaa yateH .. 40.. naakR^itena kR^itenaartho na shrutismR^itivibhramaiH . nirmandara ivaambodhiH sa tishhThati yathaasthitaH .. 41.. sarvaatmavedana.n shuddha.n yadodeti tavaatmakam.h . bhaati prasR^itidikkaalabaahya.n chidruupadehakam.h .. 42.. evamaatmaa yathaa yatra samullaasamupaagataH . tishhThatyaashu tathaa tatra tadruupashcha viraajate .. 43.. yadida.n dR^ishyate sarva.n jagatsthaavaraja~Ngamam.h . tatsushhuptaaviva svapnaH kalpaante pravinashyati .. 44.. R^itamaatmaa paraMbrahma satyamityaadikaa budhaiH . kalpitaa vyavahaaraartha.n yasya sa.nj~naa mahaatmanaH .. 45.. yathaa kaTakashabdaarthaH pR^ithagbhaavo na kaa~nchanaat.h . na hemakaTakaattadvajjagachchhabdaarthataa paraa .. 46.. teneyamindrajaalashriirjagati pravitanyate . drashhTudR^ishyasya sattaantarbandha ityabhidhiiyate .. 47.. drashhTaa dR^ishyavashaadbaddho dR^ishyaabhaave vimuchyate . jagattvamahamityaadisargaatmaa dR^ishyamuchyate .. 48.. manasaivendrajaalashriirjagati pravitanyate . yaavadetatsaMbhavati taavanmoksho na vidyate .. 49.. brahmaNaa tanyate vishvaM manasaiva svayaMbhuvaa . manomayamato vishva.n yannaama paridR^ishyate .. 50.. na baahye naapi hR^idaye sadruupa.n vidyate manaH . yadartha.n pratibhaana.n tanmana ityabhidhiiyate .. 51.. sa.nkalpanaM mano viddhi sa.nkalpastanna vidyate . yatra sa.nkalpana.n tatra mano.astiityavagamyataam.h .. 52.. sa.nkalpamanasii bhinne na kadaachana kenachit.h . sa.nkalpajaate galite svaruupamavashishhyate .. 53.. aha.n tva.n jagatityaadau prashaante dR^ishyasaMbhrame . syaattaadR^ishii kevalataa dR^ishye sattaamupaagate .. 54.. mahaapralayasaMpattau hyasattaa.n samupaagate . asheshhadR^ishye sargaadau shaantamevaavashishhyate .. 55.. astyanastamito bhaasvaanajo devo niraamayaH . sarvadaa sarvakR^itsarvaH paramaatmetyudaahR^itaH .. 56.. yato vaacho nivartante yo muktairavagamyate . yasya chaatmaadikaaH sa.nj~naaH kalpitaa na svabhaavataH .. 57.. chittaakaasha.n chidaakaashamaakaasha.n cha tR^itiiyakam.h . dvaabhyaa.n shuunyatara.n viddhi chidaakaashaM mahaamune .. 58.. deshaaddeshaantarapraaptau sa.nvido madhyameva yat.h . nimeshheNa chidaakaasha.n tadviddhi munipu~Ngava .. 59.. tasminnirastaniHsheshhasa.nkalpasthitimeshhi chet.h . sarvaatmakaM pada.n shaanta.n tadaa praapnoshhyasa.nshayaH .. 60.. uditaudaaryasaundaryavairaagyarasagarbhiNii . aanandasyandinii yaishhaa samaadhirabhidhiiyate .. 61.. dR^ishyaasaMbhavabodhena raagadveshhaaditaanave . ratirbaloditaa yaasau samaadhirabhidhiiyate .. 62.. dR^ishyaasaMbhavabodho hi j~naana.n j~neya.n chidaatmakam.h . tadeva kevaliibhaava.n tato.anyatsakalaM mR^ishhaa .. 63.. matta airaavato baddhaH sarshhapiikoNakoTare . mashakena kR^ita.n yuddha.n si.nhaughaireNukoTare .. 64.. padmaakshe sthaapito merurnigiirNo bhR^i~Ngasuununaa . nidaagha viddhi taadR^iktva.n jagatetadbhramaatmakam.h .. 65.. chittameva hi sa.nsaaro rogaadikleshaduushhitam.h . tadeva tairvinirmuktaM bhavaanta iti kathyate .. 66.. manasaa bhaavyamaano hi dehataa.n yaati dehakaH . dehavaasanayaa mukto dehadharmairna lipyate .. 67.. kalpa.n kshaNiikarotyantaH kshaNa.n nayati kalpataam.h . manovilaasasa.nsaara iti me nishchitaa matiH .. 68.. naavirato dushcharitaannaashaanto naasamaahitaH . naashaantamanaso vaapi praj~naanenainamaapnuyaat.h .. 69.. tadbrahmaanandamadvandva.n nirguNa.n satyachidghanam.h . viditvaa svaatmano ruupa.n na bibheti kadaachana .. 70.. paraatpara.n yanmahato mahaantaM svaruupatejomayashaashvata.n shivam.h . kaviM puraaNaM purushha.n sanaatanaM sarveshvara.n sarvadevairupaasyam.h .. 71.. ahaM brahmeti niyataM mokshaheturmahaatmanaam.h . dve pade bandhamokshaaya nirmameti mameti cha . mameti badhyate janturnirmameti vimuchyate .. 72.. jiiveshvaraadiruupeNa chetanaachetanaatmakam.h . iikshaNaadipraveshaantaa sR^ishhTiriishena kalpitaa . jaagradaadivimokshaantaH sa.nsaaro jiivakalpitaH .. 73.. triNaachikaadiyogaantaa iishvarabhraantimaashritaaH . lokaayataadisaa.nkhyaantaa jiivavibhraantimaashritaaH .. 74.. tasmaanmumukshibhirnaiva matirjiiveshavaadayoH . kaaryaa ki.ntu brahmatattva.n nishchalena vichaaryataam.h .. 75.. avisheshheNa sarva.n tu yaH pashyati chidanvayaat.h . sa eva saakshaadvij~naanii sa shivaH sa harirvidhiH .. 76.. durlabho vishhayatyaago durlabha.n tattvadarshanam.h . durlabhaa sahajaavasthaa sadguroH karuNaa.n vinaa .. 77.. utpannashaktirbodhasya tyaktaniHsheshhakarmaNaH . yoginaH sahajaavasthaa svayamevopajaayate .. 78.. yadaa hyevaishha etasminnalpamapyantara.n naraH . vijaanaati tadaa tasya bhaya.n syaannatra sa.nshayaH .. 79.. sarvaga.n sachchidaananda.n j~naanachakshurniriikshate . aj~naanachakshurneksheta bhaasvantaM bhaanumandahvat.h .. 80.. praj~naanameva tadbrahma satyapraj~naanalakshaNam.h . evaM brahmaparij~naanaadeva martyaa.amR^ito bhavet.h .. 81.. bhidyate hR^idayagranthishchhidyante sarvasa.nshayaaH . kshiiyante chaasya karmaaNi tasmindR^ishhTe paraavare .. 82.. anaatmataaM parityajya nirvikaarau jagatsthitau . ekanishhThatayaantasthaH sa.nvinmaatraparo bhava .. 83.. marubhuumau jala.n sarvaM marubhuumaatrameva tat.h . jagattrayamida.n sarva.n chinmaatra.n svavichaarataH .. 84.. lakshyaalakshyamati.n tyaktvaa yastishhThetkevalaatmanaa . shiva eva svaya.n saakshaadayaM brahmaviduttamaH .. 85.. adhishhThaanamanaupamyamavaa~Nmanasagocharam.h . nitya.n vibhu.n sarvagata.n susuukshma.n cha tadavyayam.h .. 86.. sarvashaktermaheshasya vilaaso hi mano jagat.h . sa.nyamaasa.nyamaabhyaa.n cha sa.nsaara.n shaantimanvagaat.h .. 87.. manovyaadheshchikitsaarthamupaaya.n kathayaami te . yadyatsvaabhimata.n vastu tattyajanmokshamashnute .. 88.. svaayattamekaantahita.n svepsitatyaagavedanam.h . yasya dushhkarataa.n yaata.n dhiktaM purushhakiiTakam.h .. 89.. svapaurushhekasaadhyena svepsitatyaagaruupiNaa . manaHprashamamaatreNa vinaa naasti shubhaa gatiH .. 90.. asa.nkalpanashastreNa chhinna.n chittamida.n yadaa . sarva.n sarvagata.n shaantaM brahma saMpadyate tadaa .. 91.. bhava bhaavanayaa mukto muktaH paramayaa dhiyaa . dhaarayaatmaanamavyagro grastachitta.n chitaH padam.h .. 92.. paraM paurushhamaashritya niitvaa chittamachittataam.h . dhyaanato hR^idayaakaashe chiti chichchakradhaarayaa .. 93.. mano maaraya niHsha~Nka.n tvaaM prabadhnanti naarayaH .. 94.. aya.n so.ahamida.n tanma etaavanmaatrakaM manaH . tadabhaavanamaatreNa daatreNeva viliiyate .. 95.. chhinnaabhramaNDala.n vyomni yathaa sharadi dhuuyate . vaatena kalpakenaiva tathaantardhuuyate manaH .. 96.. kalpaantapavanaa vaantu yaantu chaikatvamarNavaaH . tapantu dvaadashaadityaa naasti nirmanasaH kshatiH .. 97.. asa.nkalpanamaatraikasaadhye sakalasiddhide . asa.nkalpaatisaamraajye tishhThavashhTabdhatatpadaH .. 98.. na hi cha~nchalataahiinaM manaH kvachana dR^ishyate . cha~nchalatvaM manodharmo vahnerdharmo yathoshhNataa .. 99.. eshhaa hi cha~nchalaaspandashaktishchittatvasa.nsthitaa . taa.n viddhi maanasii.n shakti.n jagadaaDaMbaraatmikaam.h .. 100.. yattu cha~nchalataahiina.n tanmano.amR^itamuchyate . tadeva cha tapaH shaastrasiddhaante moksha uchyate .. 101.. tasya cha~nchalataa yaishhaa tvavidyaa vaasanaatmikaa . vaasanaaparanaamnii.n taa.n vichaareNa vinaashaya .. 102.. paurushheNa prayatnena yasminnaiva pade manaH . yojyate tatpadaM praapya nirvikalpo bhavaanagha .. 103.. ataH paurushhamaashritya chittamaakramya chetasaa . vishokaM padamaalambya niraata~NkaH sthiro bhava .. 104.. mana eva samartha.n hi manaso dR^iDhanigrahe . araajakaH samarthaH syaadraaj~no nigrahakarmaNi .. 105.. tR^ishhNaagraahagR^ihiitaanaa.n sa.nsaaraarNavapaatinaam.h . aavartairuuhyamaanaanaa.n duura.n svamana eva nauH .. 106.. manasaiva manashchhittvaa paashaM paramabandhanam.h . bhavaaduttaarayaatmaana.n naasaavanyena taaryate .. 107.. yaa yodeti manonaamnii vaasanaa vaasitaantaraa . taa.n taaM pariharetpraaj~nastato.avidyaakshayo bhavet.h .. 108.. bhogaikavaasanaa.n tyaktvaa tyaja tvaM bhedavaasanaam.h . bhaavaabhaavau tatastyaktyaa nirvikalpaH sukhii bhava .. 109.. eshha eva manonaashastvavidyaanaasha eva cha . yattatsa.nvedyate ki.nchittatraasthaaparivarjanam.h .. 110.. anaasthaiva hi nirvaaNa.n duHkhamaasthaaparigrahaH .. 111.. avidyaa vidyamaanaiva nashhTapraj~neshhu dR^ishyate . naamnaivaa~NgiikR^itaakaaraa samyakpraj~nasya saa kutaH .. 112.. taavatsa.nsaarabhR^igushhu svaatmanaa saha dehinam.h . aandolayati niirandhra.n duHkhakaNTakashaalishhu .. 113.. avidyaa yaavadasyaastu notpannaa kshayakaariNii . svayamaatmaavalokechchhaaa mohasa.nkshayakaariNii .. 114.. asyaaH paraM prapashyantaaH svaatmanaashaH prajaayate . dR^ishhTe sarvagate bodhe svaya.n hyeshhaa viliiyate .. 115.. ichchhaamaatramavidyeya.n tannaasho moksha uchyate . sa chaasa.nkalpamaatreNa siddho bhavati vai mune .. 116.. manaagapi manovyomni vaasanaarajanii kshaye . kaalikaa tanutaameti chidaadityaaprakaashanaat.h .. 117.. chaitaanyupaatarahita.n saamaanyena cha sarvagam.h . yachchittattvamanaakhyeya.n sa aatmaa parameshvaraH .. 118.. sarva.n cha khalvidaM brahma nityachidghanamakshatam.h . kalpanaanyaa manonaamnii vidyate na hi kaachana .. 119.. na jaayate na mriyatte ki.nchidatra jagattraye . na cha bhaavavikaaraaNaa.n sattaa kvachana vidyate .. 120.. kevala.n kevalaabhaasa.n sarvasaamaanyamakshatam.h . chaityaanupaatarahita.n chinmaatramiha vidyate .. 121.. tasminnitye tate shuddhe chinmaatre nirupadrave . shaante shamasamaabhoge nirvikaare chidaatmani .. 122.. yaishhaa svabhaavaabhimata.n svaya.n sa.nkalpya dhaavati . chichchaitya.n svayamamlaanaM maananaanmana uchyate . ataH sa.nkalpasiddheya.n sa.nkalpenaiva nashyati .. 123.. naahaM brahmeti sa.nkalpaatsudR^iDhaadbadhyate manaH . sarvaM brahmeti sa.nkalpaatsudR^iDhaanmuchyate manaH .. 124.. kR^isho.aha.n duHkhabaddho.aha.n hastapaadaadimaanaham.h . iti bhaavaanuruupeNa vyavahaareNa badhyate .. 125.. naaha.n duHkhii na me deho bandhaH ko.asyaatmani sthitaH . iti bhaavaanuruupeNa vyavahaareNa muchyate .. 126.. naahaM maa.nsa.n na chaasthiini dehaadanyaH paro.asmyaham.h . iti nishchitavaanantaH kshiiNaavidyo vimuchyate .. 127.. kalpiteyamavidyeyamanaatmanyaatmabhaavanaat.h . paraM paurushhamaashritya yatnaatparamayaa dhiyaa . bhogechchhaa.n duuratastyaktvaa nirvikalpaH sukhii bhava .. 128.. mama putro mama dhanamaha.n so.ayamidaM mama . itiiyamindrajaalena vaasanaiva vivalgati .. 129.. maa bhavaaj~no bhava j~nastva.n jahi sa.nsaarabhaavanaam.h . anaatmanyaatmabhaavena kimaj~na iva rodishhi .. 130.. kastavaaya.n jaDo muuko deho maa.nsamayo.ashuchiH . yadartha.n sukhaduHkhaabhyaamavashaH paribhuuyase .. 131.. aho nu chitra.n yatsatyaM brahma tadvismR^ita.n nR^iNaam.h . tishhThatastava kaaryeshhu maastu raagaanura~njanaa .. 132.. aho nu chitraM padmotthairbaddhaastantubhiradrayaH . avidyamaana yaa vidyaa tayaa vishva.n khiliikR^itam.h .. 133.. ida.n tadvajrataa.n yaata.n tR^iNamaatra.n jagattrayam.h .. ityupanishhat.h .. iti chaturtho.adhyaayaH .. 4.. R^ibhuH .. athaaparaM pravakshyaami shR^iNu taata yathaayatham.h . aj~naanabhuuH saptapadaa j~nabhuuH saptapadaiva hi .. 1.. padaantaraaNyasa.nkhyaani prabhavantyanyathaitayoH . svaruupaavasthitirmuktistadbhra.nsho.aha.ntvavedanam.h .. 2.. shuddhasanmaatrasa.nvitteH svaruupaanna chalanti ye . raagadveshhaadayo bhaavaasteshhaa.n naaj~natvasaMbhavaH .. 3.. yaH svaruupaparibhra.nshashchetvaarthe chiti majjanam.h . etasmaadaparo moho na bhuuto na bhavishhyati .. 4.. arthaadarthaantara.n chitte yaati madhye tu yaa sthitiH . saa dhvastamananaakaaraa svaruupasthitiruchyate .. 5.. sa.nshaantasarvasa.nkalpaa yaa shilaavadavasthitiH . jaagrannidraavinirmuktaa saa svaruupasthitiH paraa .. 6.. ahantaa.nshe kshate shaante bhedanishhpandachittataa . ajaDaa yaa prachalati tatsvaruupamitiiritam.h .. 7.. biija.n jaagrattathaa jaagranmahaajaagrattathaiva cha . jaagratsvapnastathaa svapnaH svapnajaagratsushhuptikam.h .. 8.. iti saptavidho mohaH punareshha parasparam.h . shlishhTo bhavatyanekaagrya.n shruNu lakshaNamasya tu .. 9.. prathama.n chetana.n yatsyaadanaakhya.n nirmala.n chitaH . bhavishhyachchittajiivaadinaamashabdaarthabhaajanam.h .. 10.. biijaruupasthita.n jaagradbiijajaagrattaduchyate . eshhaa j~napternavaavasthaa tvajaagratsa.nsthiti.n shruNu .. 11.. navaprasuutasya paraadaya.n chaahamidaM mama . iti yaH pratyayaH svasthastajjaagratpraagabhaavanaat.h .. 12.. aya.n so.ahamida.n tanma iti janmaantaroditaH . piivaraH pratyayaH prokto mahaajaagraditi sphuTam.h .. 13.. aruuDhamathavaa ruuDha.n sarvathaa tanmayaatmakam.h . yajjaagrato manoraajya.n yajjaagratsvapna uchyate .. 14.. dvichandrashuktikaaruupyamR^igatR^ishhNaadibhedataH . abhyaasaM praapya jaagrattatsvapno naanaavidho bhavet.h .. 15.. alpakaalaM mayaa dR^ishhTametannodeti yatra hi . paraamarshhaH prabuddhasya sa svapna iti kathyate .. 16.. chira.n sa.ndarshanaabhaavaadapraphullaM bR^ihadvachaH . chirakaalaanuvR^ittistu svapno jaagradivoditaH .. 17.. svapnajaagraditi prokta.n jaagratyapi parisphurat.h . shhaDavasthaa parityaago jaDaa jiivasya yaa sthitiH .. 18.. bhavishhyadduHkhabodhaaDhyaa saushhuptiH sochyate gatiH . jagattasyaamavasthaayaamantastamasi liiyate .. 19.. saptaavasthaa imaaH proktaa mayaa j~naanasya vai dvija . ekaikaa shatasa.nkhyaatra naanaavibhavaruupiNii .. 20.. imaa.n saptapadaa.n j~naanabhuumimaakarNayaanagha . naanayaa j~naatayaa bhuuyo mohapa~Nke nimajjati .. 21.. vadanti bahubhedena vaadino yogabhuumikaaH . mama tvabhimataa nuunamimaa eva shubhapradaaH .. 22.. avabodha.n vidurj~naana.n tadida.n saaptabhuumikam.h . muktistu j~neyamityuktaa bhuumikaasaptakaatparam.h .. 23.. j~naanabhuumiH shubhechchhaakhyaa prathamaa samudaahR^itaa . vichaaraNaa dvitiiyaa tu tR^itiiyaa tanumaanasii .. 24.. sattvaapattishchaturthii syaattato.asa.nsaktinaamikaa . padaarthabhaavanaa shhashhThii saptamii turyagaa smR^itaa .. 25.. aasaamantasthitaa muktiryasyaaM bhuuyo na shochati . etaasaaM bhuumikaanaa.n tvamida.n nirvachana.n shruNu .. 26.. sthitaH kiM muuDha evaasmi prekshe.aha.n shaastrasajjanaiH . vairaagyapuurvamichchheti shubhechchhetyuchyate budhaiH .. 27.. shaastrasajjanasaMparkavairaagyaabhyaasapuurvakam.h . sadaachaarapravR^ittiryaa prochyate saa vichaaraNaa .. 28.. vichaaraNaashubhechchhaabhyaamindriyaartheshhu raktataa . yatra saa tanutaameti prochyate tanumaanasii .. 29.. bhuumikaatritayaabhyaasaachchitte tu viratervashaat.h . sattvaatmani sthite shuddhe sattvaapattirudaahR^itaa .. 30.. dashaachatushhTayaabhyaasaadasa.nsargakalaa tu yaa . ruuDhasattvachamatkaaraa proktaa sa.nsaktinaamikaa .. 31.. bhuumikaapa~nchakaabhyaasaatsvaatmaaraamatayaa dR^iDham.h . aabhyantaraaNaaM baahyaanaaM padaarthaanaamabhaavanaat.h .. 32.. paraprayuktena chiraM prayatnenaavabodhanam.h . padaarthabhaavanaa naama shhashhThii bhavati bhuumikaa .. 33.. bhuumishhaTkachiraabhyaasaadbhedasyaanupalambanaat.h . yatsvabhaavaikanishhThatva.n saa j~neyaa turyagaa gatiH .. 34.. eshhaa hi jiivanmukteshhu turyaavastheti vidyate . videhamuktivishhaya.n turyaatiitamataH param.h .. 35.. ye nidaagha mahaabhaagaaH saaptamiiM bhuumimaashritaaH . aatmaaraamaa mahaatmaanaste mahatpadamaagataaH .. 36.. jiivanmuktaa na majjanti sukhaduHkharasasthite . prakR^itenaatha kaaryeNa ki.nchitkurvanti vaa na vaa .. 37.. paarshvasthabodhitaaH santaH puurvaacharakramaagatam.h . aachaaramaacharatyeva suptabuddhavadutthitaaH .. 38.. bhuumikaasaptaka.n chaitaddhiimataameva gocharam.h . praapya j~naanadashaametaaM pashumlechchhaadayo.api ye .. 39.. sadehaa vaapyadehaa vaa te muktaa naatra sa.nshayaH . j~naptirhi granthivichchhedastasminsati vimuktataa .. 40.. mR^igatR^ishhNaambubuddhyyaadishaantimaatraatmakastvasau . ye tu mohaarNavaattiirNaastaiH praaptaM paramaM padam.h .. 41.. te sthitaa bhuumikaasvaasu svaatmalaabhaparaayaNaaH . manaHprashamanopaayo yoga ityabhidhiiyate .. 42.. saptabhuumiH sa vij~neyaH kathitaastaashcha bhuumikaaH . etaasaaM bhuumikaanaa.n tu gamaM brahmaabhidhaM padam.h .. 43.. tvattaahantaatmataa yatra parataa naasti kaachana . na kvachidbhaavakalanaa na bhaavaabhaava gocharaa .. 44.. sarva.n shaanta.n niraalamba.n vyomastha.n shaashvata.n shivam.h . anaamayamanaabhaasamanaamakamakaaraNam.h .. 45.. na sannasanna madhyaanta.n na sarva.n sarvameva cha . manovachobhiragraahyaM puurNaatpuurNa.n sukhaatsukham.h .. 46.. asa.nvedanamaashaantamaatmavedanamaatatam.h . sattaa sarvapadaarthaanaa.n naanyaa sa.nvedanaadR^ite .. 47.. saMbandhe drashhTR^idR^ishyaanaaM madhye dR^ishhTirhi yadvapuH . drashhTR^idarshanadR^ishyaadivarjita.n tadidaM padam.h .. 48.. deshaaddesha.n gate chitte madhye yachchetaso vaouH . ajaaDyasa.nvinmanana.n tanmayo bhava sarvadaa .. 49.. ajaagratsvapnanidrasya yatte ruupa.n sanaatanam.h . achetana.n chaajaDa.n cha tanmayo bhava sarvadaa .. 50.. jaDataa.n varjayitvaikaa.n shilaayaa hR^idaya.n hi tat.h . amanaskasvaruupa.n yattanmayo bhava sarvadaa . chitta.n duure parityajya yo.asi so.asi sthiro bhava .. 51.. puurvaM manaH samuditaM paramaatmatattvaa\- ttenaatata.n jagadida.n savikalpajaalam.h . shuunyena shuunyamapi vipra yathaambareNa niilatvamullasati chaarutaraabhidhaanam.h .. 52.. sa.nkalpasa.nkshayadgalite tu chitte sa.nsaaramohamihikaa galitaa bhavanti . svachchha.n vibhaati sharadiiva khamaagataayaaM chinmaatramekamajamaadyamanantamantaH .. 53.. akartR^ikamara~Nga.n cha gagane chitramutthitam.h . adrashhTR^ika.n svaanubhavamanidrasvapnadarshanam.h .. 54.. saakshibhuute same svachchhe nirvikalpe chidaatmani . nirichchhaM pratibimbanti jaganti mukure yathaa .. 55.. ekaM brahma chidaakaasha.n sarvaatmakamakhaNDitam.h . iti bhaavaya yatnena chetashchaa~nchalyashaantaye .. 56.. rekhoparekhaavalitaa yathaikaa piivarii shilaa . tathaa trailokyavalitaM brahmaikamiha dR^ishyataam.h .. 57.. dvitiiyakaaraNaabhaavaadanutpannamida.n jagat.h . j~naata.n j~naatavyamadhunaa dR^ishhTa.n drashhTavyamadbhutam.h .. 58.. vishraanto.asmi chira.n shraantashchinmaatraannaasti ki.nchana . pashya vishraantasandeha.n vigataasheshhakautukam.h .. 59.. nirastakalpanaajaalamachittatvaM paraM padam.h . ta eva bhuumataaM praaptaaH sa.nshaantaasheshhakilbishhaaH .. 60.. mahaadhiyaH shaantadhiyo ye yaataa vimanaskataam.h . jantoH kR^itavichaarasya vigaladvR^ittichetasaH .. 61.. manana.n tyajato nitya.n ki.nchitpariNataM manaH . dR^ishya.n santyajato heyamupaadeyamupeyushhaH .. 62.. drashhTaaraM pashyato nityamadrashhTaaramapashyataH . vij~naatavye pare tattve jaagaruukasya jiivataH .. 63.. suptasya dhanasaMmohamaye sa.nsaaravartmani . atyantapakvavairaagyaadaraseshhu raseshhvapi .. 64.. sa.nsaaravaasanaajaale khagajaala ivaadhunaa . troTite hR^idayagranthau shlathe vairaagyara.nhasaa .. 65.. kaatakaM phalamaasaadya yathaa vaari prasiidati . tathaa vij~naanavashataH svabhaavaH saMprasiidati .. 66.. niiraaga.n nirupaasa~Nga.n nirdvandva.n nirupaashrayam.h . viniryaati mano mohaadviha~NgaH pa~njaraadiva .. 67.. shaantasandehadauraatmya.n gatakautukavibhramam.h . paripuurNaantara.n chetaH puurNenduriva raajate .. 68.. naaha.n na chaanyadastiiha brahmaivaasmi niraamayam.h . ittha.n sadastormadhyaadyaH pashyati sa pashyati .. 69.. ayatnopateshhvakshidR^igdR^ishyeshhu yathaa manaH . niiraagameva patati tadvatkaaryeshhu dhiiradhiiH .. 70.. parij~naayopabhukto hi bhogo bhavati tushhTaye . vij~naaya sevitashchoro maitriimeti na chorataam.h .. 71.. asha~Nkitaapi saMpraaptaa graamayaatraa yathaadhvagaiH . prekshyate tadvadeva j~nairbhogashriiravalokyate .. 72.. manaso nigR^ihiitasya liilaabhogo.alpako.api yaH . tamevaalabdhavistaara.n klishhTatvaadbahu manyate .. 73.. baddhamukto mahiipaalo graasamaatreNa tushhyati . parairabaddho naakraanto na raashhTraM bahu manyate .. 74.. hasta.n hatena saMpiiDya dantairdantaanvichuurNya cha . a~Ngaanya~Ngairivaakramya jayedaadau svakaM manaH .. 75.. manaso vijayaannaanyaa gatirasti bhavaarNave . mahaanarakasaamraajye mattadushhkR^itavaaraNaaH .. 76.. aashaasharashalaakaaDhyaa durjayaa hiindriyaarayaH . prakshiiNachittadarpasya nigR^ihiitendriyadvishhaH .. 77.. padminya iva hemante kshiiyante bhogavaasanaaH . taavannishiiva vetaalaa vasanti hR^idi vaasanaaH . ekatattvadR^iDhaabhyaasaadyaavanna vijitaM manaH .. 78.. bhR^ityo.abhimatakartR^itvaanmantrii sarvaarthakaaraNaat.h . saamantashchendriyaakraantermano manye vivekinaH .. 79.. laalanaatsnigdhalalanaa paalaanaatpaalakaH pitaa . suhR^iduttamavinyaasaanmano manye maniishhiNaH .. 80.. svaalokataH shaastradR^ishaa svabuddhyaa svaanubhaavataH . prayachchhati paraa.n siddhi.n tyaktvaatmaanaM manaHpitaa .. 81.. suhR^ishhTaH sudR^iDhaH svachchhaH sukraantaH suprabodhitaH . svaguNenorjito bhaati hR^idi hR^idyo manomaNiH .. 82.. enaM manomaNiM brahmanbahupa~Nkakala~Nkitam.h . vivekavaariNaa siddhyai prakshaalyaalokavaanbhava .. 83.. vivekaM paramaashritya buddhyaa satyamavekshya cha . indriyaariinala.n chhittvaa tiirNo bhava bhavaarNavaat.h .. 84.. aasthaamaatramanantaanaa.n duHkhaanaamaakara.n viduH . anaasthaamaatramabhitaH sukhaanaamaalaya.n viduH .. 85.. vaasanaatantubaddho.aya.n loko viparivartate . saa prasiddhaatiduHkhaaya sukhaayochchhedamaagataa .. 86.. dhiiro.apyatibahuj~no.api kulajo.api mahaanapi . tR^ishhNayaa badhyate jantuH si.nhaH shR^i~Nkhalayaa yathaa .. 87.. paramaM paurushha.n yatnamaasthaadaaya sR^idyamam.h . yathaashaastramanudvegamaacharanko na siddhibhaak.h .. 88.. aha.n sarvamida.n vishvaM paramaatmaahamachyutaH . naanyadastiiti sa.nvittyaa paramaa saa hyaha~NkR^itiH .. 89.. sarvasmaadvyatirikto.aha.n vaalaagraadapyaha.n tanuH . iti yaa sa.nvido brahmandvitiiyaaha~NkR^itiH shubhaa .. 90.. mokshaayaishhaa na bandhaaya jiivanmuktasya vidyate .. 91.. paaNipaadaadimaatro.ayamahamityeshha nishchayaH . aha.nkaarastR^itiiyo.asau laikikastuchchha eva saH .. 92.. jiiva eva duraatmaasau kandaH sa.nsaaradustaroH . anenaabhihato janturadho.adhaH paridhaavati .. 93.. anayaa duraha.nkR^ityaa bhaavaatsa.ntyaktayaa chiram.h . shishhTaaha.nkaaravaa~njantuH shamavaanyaati muktataam.h .. 94.. prathamau dvaavaha.nkaaraava~NgiikR^itya tvalaukikau . tR^itiiyaaha.nkR^itistyaajyaa laukikii duHkhadaayinii .. 95.. atha te api sa.ntyajya sarvaaha.nkR^itivarjitaH . sa tishhThati tathaatyuchchaiH paramevaadhirohati .. 96.. bhogechchhaamaatrako bandhastattyaago moksha uchyate . manaso.abhyudayo naasho manonaasho mahodayaH .. 97.. j~namano naashamabhyeti mano.aj~nasya hi shR^i~Nkhalaa . naananda.n na niraananda.n na chala.n naachala.n sthiram.h . na sannaasanna chaiteshhaaM madhya.n j~naanimano viduH .. 98.. yathaa saukshmyaachchidaabhaasya aakaasho nopalakshyate . tathaa nira.nshashchidbhaavaH sarvago.api na lakshyate .. 99.. sarvasa.nkalparahitaa sarvasa.nj~naavivarjitaa . saishhaa chidavinaashaatmaa svaatmetyaadikR^itaabhidhaa .. 100.. aakaashashatabhaagaaNchhaa j~neshhu nishhkalaruupiNii . sakalaamalasa.nsaarasvaruupaikaatmadarshinii .. 101.. naastameti na chodeti nottishhThati na tishhThati . na cha yaati na chaayaati na cha neha na cheha chit.h .. 102.. saishhaa chiyamalaakaaraa nirvikalpaa niraaspadaa .. 103.. aadau shamadamapraayairguNaiH shishhya.n vishodhayet.h . pashchaatsarvamidaM brahma shuddhastvamiti bodhayet.h .. 104.. aj~nasyaardhaprabuddhasya sarvaM brahmeti yo vadet.h . mahaanarakajaaleshhu sa tena viniyojitaH .. 105.. prabuddhabuddheH prakshiiNabhogechchhasya niraashishhaH . naastyavidyaamalamiti praaj~nastuupadishedguruH .. 106.. sati diipa ivaalokaH satyarka iva vaasaraH . sati pushhpa ivaamodashchiti satya.n jagattathaa .. 107.. pratibhaasata eveda.n na jagatparamaarthataH . j~naanadR^ishhTau prasannaayaaM prabodhavitatodaye .. 108.. yathaavajj~naasyasi svastho madvaagvR^ishhTibalaabalam.h . avidyayaivottamayaa svaarthanaashodyamaarthayaa .. 109.. vidyaa saMpraapyate brahmansarvadoshhaapahaariNii . shaamyati hyastramastreNa malena kshaalyate malam.h .. 110.. shama.n vishha.n vishheNaiti ripuNaa hanyate ripuH . iidR^ishii bhuutamaayeya.n yaa svanaashena harshhadaa .. 111.. na lakshyate svabhaavo.asyaa viikshyamaaNaiva nashyati . naastyeshhaa paramaarthenetyevaM bhaavanayeddhayaa .. 112.. sarvaM brahmeti yasyaantarbhaavanaa saa hi muktidaa . bhedadR^ishhTiravidyeya.n sarvathaa taa.n visarjayet.h .. 113.. mune naasaadyate taddhi padamakshayamuchyate . kuto jaateyamiti te dvija maastu vichaaraNaa .. 114.. imaa.n kathamaha.n hanmiityeshhaa te.astu vichaaraNaa . asta.n gataayaa.n kshiiNaayaamasyaa.n j~naasyasi tatpadam.h .. 115.. yata eshhaa yathaa chaishhaa yathaa nashhTetyakhaNDitam.h . tadasyaa rogashaalaayaa yatna.n kuru chikitsane .. 116.. yathaishhaa janmaduHkheshhu na bhuuyastvaa.n niyokshyati . svaatmani svaparispandaiH sphuratyachchhaishchidarNavaH .. 117.. ekaatmakamakhaNDa.n tadityantarbhaavyataa.n dR^iDham.h . ki.nchitkshubhitaruupaa saa chichchhaktishchinmayaarNave.. 118.. tanmayaiva sphuratyachchhaa tatraivormirivaarNave . aatmanyevaatmanaa vyomni yathaa sarasi maarutaH .. 119.. tathaivaatmaatmashaktyaiva svaatmanyevaiti lolataam.h . kshaNa.n sphurati saa devii sarvashaktitayaa tathaa .. 120.. deshakaalakriyaashaktirna yasyaaH saMprakarshhaNe . svasvabhaava.n viditvochchairapyanantapade sthitaa .. 121.. ruupaM parimitenaasau bhaavayatyavibhaavitaa . yadaivaM bhaavita.n ruupa.n tayaa paramakaantayaa .. 122.. tadaivainaamanugataa naamasa.nkhyaadikaa dR^ishaH . vikalpakalitaakaara.n deshakaalakriyaaspadam.h .. 123.. chito ruupamidaM brahmankshetraj~na iti kathyate . vaasanaaH kalpayanso.api yaatyaha.nkaarataaM punaH .. 124.. aha~Nkaaro vinirNetaa kala~Nkii buddhiruchyate . buddhiH sa.nkalpitaakaaraa prayaati mananaaspadam.h .. 125.. mano ghanavikalpa.n tu gachchhatiindriyataa.n shanaiH . paaNipaadamaya.n dehamindriyaaNi vidurbudhaaH .. 126.. eva.n jiivo hi sa.nkalpavaasanaarajjuveshhTitaH . duHkhajaalapariitaatmaa kramaadaayaati niichataam.h .. 127.. iti shaktimaya.n cheto ghanaaha.nkaarataa.n gatam.h . koshakaarakrimiriva svechchhayaa yaati bandhanam.h .. 128.. svaya.n kalpita tanmaatraajaalabhyantaravarti cha . paraa.n vivashataameti shR^i~Nkhalaabaddhasi.nhavat.h .. 129.. kvachinmanaH kvachidbuddhiH kvachijj~naana.n kvachitkriyaa . kvachidetadaha.nkaaraH kvachichchittamiti smR^itam.h .. 130.. kvachitprakR^itirityukta.n kvachinmaayeti kalpitam.h . kvachinmalamiti prokta.n kvachitkarmeti sa.nsmR^itam.h .. 131.. kvachidbandha iti khyaata.n kvachitpuryashhTaka.n smR^itam.h . prokta.n kvachidavidyeti kvachidichchheti saMmatam.h .. 132.. iama.n sa.nsaaramakhilamaashaapaashavidhaayakam.h . dadhadantaHphalairhiina.n vaTadhaanaa vaTa.n yathaa .. 133.. chintaanalashikhaadagdha.n kopaajagaracharvitam.h . kaamaabdhikallolarata.n vismR^itaatmapitaamaham.h .. 134.. samuddhara mano brahmanmaata~Ngamiva kardamaat.h . eva.n jiivaashritaa bhaavaa bhavabhaavanayaahitaaH .. 135.. brahmaNaa kalpitaakaaraa lakshasho.apyatha koTishaH . sa.nkhyaatiitaaH puraa jaataa jaayante.adyaapi chaabhitaH .. 136.. utpatsyante.api chaivaanye kaNaughaa iva nirjharaat.h . kechitprathamajanmaanaH kechijjanmashataadhikaaH .. 137.. kechichchaasa.nkhyajanmaanaH kechiddvitribhavaantaraaH . kechitkinnaragandharvavidyaadharamahoragaaH .. 138.. kechidarkenduvaruNaastryakshaadhokshajapadmajaaH . kechidbrahmaNabhuupaalavaishyashuudragaNaaH sthitaaH .. 139.. kechittR^iNaushhadhiivR^ikshaphalamuulapata~NgakaaH . kechitkadambajambiirasaalataalatamaalakaaH .. 140.. kechinmahendramalayasahyamandarameravaH . kechitkshaarodadhikshiiraghR^itekshujalaraashayaH .. 141.. kechidvishaalaaH kukubhaH kechinnadyo mahaarayaaH . vihaayasyuchchakaiH kechinnipatantyutpatanti cha .. 142.. kantukaa iva hastena mR^ityunaa.avirata.n hataaH . bhuktvaa janmasahasraaNi bhuuyaH sa.nsaarasa.nkaTe .. 143.. patanti kechidabudhaaH saMpraapyaapi vivekataam.h . dikkaalaadyanavachchhinnamaatmatattva.n svashaktitaH .. 144.. liilayaiva yadaadatte dikkaalakalita.n vapuH . tadeva jiivaparyaayavaasanaaveshataH param.h .. 145.. manaH saMpadyate lola.n kalanaakalanonmukham.h . kalayantii manaHshaktiraadau bhaavayati kshaNaat.h .. 146.. aakaashabhaavanaamachchhaa.n shabdabiijarasonmukhiim.h . tatastadghanataa.n yaata.n ghanaspandakramaanmanaH .. 147.. bhaavayatyanilaspanda.n sparshabiijarasonmukham.h . taabhyaamaakaashavaataabhyaa.n dR^iDhaabhyaasavashaattataH .. 148.. shabdasparshasvaruupaabhyaa.n sa.ngharshhaajjanyate.analaH . ruupatanmaatrasahita.n tribhistaiH saha saMmitam.h .. 149.. manastaaddR^igguNagata.n rasatanmaatravedanam.h . kshaNaachchetatyapaa.n shaitya.n jalasa.nvittato bhavet.h .. 150.. tatastaadR^igguNagataM mano bhaavayati kshaNaat.h . gandhatanmaatrametasmaadbhuumisa.nvittato bhavet.h .. 151.. athetthaMbhuutatanmaatraveshhTita.n tanutaa.n jahat.h . vapurvahnikaNaakaara.n sphurita.n vyomni pashyati .. 152.. aha.nkaarakalaayuktaM buddhibiijasamanvitam.h . tatpuryashhTakamityuktaM bhuutahR^itpadmashhaTpadam.h .. 153.. tasmi.nstu tiivrasa.nvegaadbhaavayadbhaasura.n vapuH . sthuulataameti paakena mano bilvaphala.n yathaa .. 154.. muushhaasthadrutahemaabha.n sphurita.n vimalaambare . sa.nniveshamathaadatte tattejaH svasvabhaavataH .. 155.. uurdhva.n shiraHpiNDamayamadhaH paadamaya.n tathaa . paarshvayorhastasa.nsthaanaM madhye chodaradharmiNam.h .. 156.. kaalena sphuTataametya bhavatyamalavigraham.h . buddhisattvabalotsaahavij~naanaishvaryasa.nsthitaH .. 157.. sa eva bhagavaanbrahmaa sarvalokapitaamahaH . avalokya vapurbrahmaa kaantamaatmiiyamuttamam.h .. 158.. chintaamabhyetya bhagavaa.nstrikaalaamaladarshanaH . etasminparamaakaashe chinmaatraikaatmaruupiNii .. 159.. adR^ishhTapaaraparyante prathama.n kiM bhavediti . iti chintitavaanbrahmaa sadyo jaataamalaatmadR^ik.h .. 160.. apashyatsargavR^indaani samatiitaanyanekashaH . smaratyatho sa sakalaansarvadharmaguNakramaat.h .. 161.. liilayaa kalpayaamaasa chitraaH sa.nkalpataH prajaaH . naanaachaarasamaarambhaa gandharvanagara.n yathaa .. 162.. taasaa.n svargaapavargaartha.n dharmakaamaarthasiddhaye . anantaani vichitraaNi shaastraaNi samakalpayat.h .. 163.. vira~nchiruupaanmanasaH kalpitatvaajjagatsthiteH . taavatsthitiriyaM proktaa tannaashe naashamaapnuyaat.h .. 164.. na jaayate na mriyate kvachitki.nchitkadaachana . paramaarthena viprendra mithyaa sarva.n tu dR^ishyate .. 165.. koshamaashaabhuja~Ngaanaa.n sa.nsaaraaDaMbara.n tyaja . asadetaditi j~naatvaa maatR^ibhaava.n niveshaya .. 166.. gandharvanagarasyaarthe bhuushhite.abhuushhite tathaa . avidyaa.nshe sutaadau vaa kaH kramaH sukhaduHkhayoH .. 167.. dhanadaareshhu vR^iddheshhu duHkhayukta.n na tushhTataa . vR^iddhaayaaM mohamaayaayaa.n kaH samaashvaasavaaniha .. 168.. yaireva jaayate raago muurkhasyaadhikataa.n gataiH . taireva bhaagaiH praaj~nasya viraaga upajaayate .. 169.. ato nidaagha tattvaj~na vyavahaareshhu sa.nsR^iteH . nashhTa.n nashhTamupekshasva praaptaM praaptamupaahara .. 170.. anaagataanaaM bhogaanaamavaa~nchhanamakR^itrimam.h . aagataanaa.n cha saMbhoga iti paNDitalakshaNam.h .. 171.. shuddha.n sadasatormadhyaM padaM buddhvaavalaMbya cha . sabaahyaabhyantara.n dR^ishyaM maa gR^ihaaNa vimu~ncha maa .. 172.. yasya chechchhaa tathaanichchhaa j~nasya karmaNi tishhThataH . na tasya lipyate praj~naa padmapatramivaambubhiH .. 173.. yadi te nendriyaarthashriiH spandate hR^idi vai dvija . tadaa vij~naatavij~neyaa samuttiirNo bhavaarNavaat.h .. 174.. uchchaiHpadaaya parayaa praj~nayaa vaasanaagaNaat.h . pushhpaadgandhamapohyaara.n chetovR^ittiM pR^ithakkuru .. 175.. sa.nsaaraambunidhaavasminvaasanaambupariplute . ye praj~naanaavamaaruuDhaaste tiirNaaH paNDitaaH pare .. 176.. na tyajanti na vaa~nchhanti vyavahaara.n jagadgatam.h . sarvamevaanuvartante paaraavaaravido janaaH .. 177.. anantasyaatmatattvasya sattaasaamaanyaruupiNaH . chitashchetyonmukhatva.n yattatsa.nkalpaa~Nkura.n viduH .. 178.. leshataH praaptasattaakaH sa eva ghanataa.n shanaiH . yaati chittatvamaapuurya dR^iDha.n jaaDyaaya meghavat.h .. 179.. bhaavayanti chitishchaitya.n vyatiriktamivaatmanaH . sa.nkalpataamivaayaati biijama~Nkurataamiva .. 180.. sa.nkalpana.n hi sa.nkalpaH svayameva prajaayate . vardhate svayamevaashu duHkhaaya na sukhaaya yat.h .. 181.. maa sa.nkalpaya sa.nkalpaM maa bhaavaM bhaavaya sthitau . sa.nkalpanaashane yatto na bhuuyo.ananugachchhati .. 182.. bhaavanaabhaavamaatreNa sa.nkalpaH kshiiyate svayam.h . sa.nkalpenaiva sa.nkalpaM manasaiva mano mune .. 183.. chhittvaa svaatmani tishhTha tva.n kimetaavati dushhkaram.h . yathaiveda.n nabhaH shuunya.n jagachchhuunya.n tathaiva hi .. 184.. taNDulasya yathaa charma yathaa taamrasya kaalimaa . nashyati kriyayaa vipra purushhasya tathaa malam.h .. 185.. jiivasya taNDulasyeva mala.n sahajamapyalam.h . nashyatyeva na sandehastasmaadudyogavaanbhavet.h .. 186.. iti mahopanishhat.h .. iti pa~nchamo.adhyaayaH .. 5.. antaraasthaaM parityajya bhaavashriiM bhaavanaamayiim.h . yo.asi so.asi jagatyasmi.nlliilayaa viharaanagha .. 1.. sarvatraahamakarteti dR^iDhabhaavanayaanayaa . paramaamR^itanaamnii saa samataivaavashishhyate .. 2.. khedollaasavilaaseshhu svaatmakartR^itayaikayaa . svasa.nkalpe kshaya.n yaate samataivaavashishhyate .. 3.. samataa sarvabhaaveshhu yaasau satyaparaa sthitiH . tasyaamavasthita.n chitta.n na bhuuyo janmabhaagbhavet.h .. 4.. athavaa sarvakartR^itvamakartR^itva.n cha vai mune . sarva.n tyaktvaa manaH piitvaa yo.asi so.asi sthiro bhava .. 5.. sheshhasthiro samaadhaano yena tyajasi tattyaja . chinmanaHkalanaakaaraM prakaashatimiraadikam.h .. 6.. vaasanaa.n vaasitaara.n cha praaNaspandanapuurvakam.h . samuulamakhila.n tyaktvaa vyomasaamyaH prashaantadhiiH .. 7.. hR^idayaatsaMparityajya sarvavaasanapa~NktayaH . yastishhThati gatavyagraH sa muktaH parameshvaraH .. 8.. dR^ishhTa.n drashhTavyamakhilaM bhraantaM bhraantyaa disho dasha . yuktyaa vai charato j~nasya sa.nsaaro goshhpadaakR^itiH .. 9.. sabaahyaabhyantare dehe hyadha uurdhva.n cha dikshu cha . ita aatmaa tato.apyaatmaa naastyanaatmamaya.n jagat.h .. 10.. na tadasti na yatraaha.n na tadasti na tanmayam.h . kimanyadabhivaa~nchhaami sarva.n sachchinmaya.n tatam.h .. 11.. samasta.n khalvidaM brahma sarvamaatmedamaatatam.h . ahamanya ida.n chaanyaditi bhraanti.n tyajaanagha .. 12.. tate brahmaghane nitye saMbhavanti na kalpitaaH . na shoko.asti na moho.asti na jaraasti na janma vaa .. 13.. yadastiiha tadevaasti vijvaro bhava sarvadaa . yathaapraaptaanubhavataH sarvatraanabhivaa~nchhanaat.h .. 14.. tyaagaadaanaparityaagii vijvaro bhava sarvadaa . yasyeda.n janma paashchaatya.n tamaashveva mahaamate .. 15.. vishanti vidyaa vimalaa muktaa veNumivottamam.h . viraktamanasaa.n samyaksvaprasa~NgaadudaahR^itam.h .. 16.. drashhTurdR^ishyasamaayogaatpratyayaanandanishchayaH . yasta.n svamaatmatattvottha.n nishhpanda.n samupaasmahe .. 17.. drashhTR^idarshanadR^ishyaani tyaktvaa vaasanayaa saha . darshanapratyayaabhaasamaatmaana.n samupaasmahe .. 18.. dvayormadhyagata.n nityamastinaastiiti pakshayoH . prakaashanaM prakaashaanaamaatmaana.n samupaasmahe .. 19.. santyajya hR^idguheshaana.n devamanyaM prayaanti ye . te ratnamabhivaa~nchhanti tyaktahastasthakaustubhaaH .. 20.. utthitaanutthitaanetaanindriyaariinpunaH punaH . hanyaadvivekadaNDena vajreNeva harirgiriin.h .. 21.. sa.nsaararaatriduHsvapne shuunye dehamaye bhrame . sarvamevaapavitra.n taddR^ishhTa.n sa.nsR^itivibhramam.h .. 22.. aj~naanopahato baalye yauvane vanitaahataH . sheshhe kalatrachintaartaH ki.n karoti naraadhamaH .. 23.. sato.asattaa sthitaa muurdhni ramyaaNaaM muurdhnyaramyataa . sukhaanaaM muurdhniduHkhaani kimeka.n sa.nshrayaamyaham.h .. 24.. yeshhaa.n nimeshhaNaameshhau jagataH pralayodayau . taadR^ishaaH purushhaa yaanti maadR^ishaa.n gaNanaiva kaa .. 25.. sa.nsaara eva duHkhaanaa.n siimaanta iti kathyate . tanmadhye patite dehe sukhamaasaadyate katham.h .. 26.. prabuddho.asmi prabuddho.asmi dushhTashchoro.ayamaatmanaH . mano naama nihanmyenaM manasaasmi chira.n hR^itaH .. 27.. maa khedaM bhaja heyeshhu nopaadeyaparo bhava . heyaadeyaadR^ishau tyaktvaa sheshhasthaH susthiro bhava .. 28.. niraashataa nirbhayataa nityataa samataa j~nataa . niriihataa nishhkriyataa saumyataa nirvikalpataa .. 29.. dhR^irmaitrii manastushhTirmR^idutaa mR^idubhaashhitaa . heyopaadeyanirmukte j~ne tishhThantyapavaasanam.h .. 30.. gR^ihiitatR^ishhNaashabariivaasanaajaalamaatatam.h . sa.nsaaravaariprasR^ita.n chintaatantubhiraatatam.h .. 31.. anayaa tiikshNayaa taata chhindhi buddhishalaakayaa . vaatyayevaambuda.n jaala.n chhittvaa tishhTha tate pade .. 32.. manasaiva manashchhittvaa kuThaareNeva paadapam.h . padaM paavanamaasaadya sadya eva sthiro bhava .. 33.. tishhThangachchhantsvapa~njaagrannivasannutpatanpatan.h . asadevedamityanta.n nishchityaastaaM parityaja .. 34.. dR^ishyamaashrayasiida.n chettatsachchito.asi bandhavaan.h . dR^ishya.n santyajasiida.n chettadaa.achitto.asi mokshavaan.h .. 35.. naaha.n nedamiti dhyaaya.nstishhTha tvamachalaachalaH . aatmano jagatashchaantardrashhTR^idR^ishyadashaantare .. 36.. darshanaakhya.n svamaatmaana.n sarvadaa bhaavayanbhava . svaadyasvaadakasa.ntyakta.n svaadyasvaadakamadhyagam.h .. 37.. svadana.n kevala.n dhyaayanparamaatmamayo bhava . avalambya niraalambaM madhyemadhye sthiro bhava .. 38.. rajjubaddhaa vimuchyante tR^ishhNaabaddhaa na kenachit.h . tasmaannidaagha tR^ishhNaa tva.n tyaja sa.nkalpavarjanaat.h .. 39.. etaamahaMbhaavamayiipapuNyaa.n chhittvaanahaMbhaava shalaakayaiva .. svabhaavajaaM bhavyabhavantabhuumau bhava prashaantaakhilabhuutabhiitiH .. 40.. ahameshhaaM padaarthaanaamete cha mama jiivitam.h . naahamebhirvinaa ki.nchinna mayaite vinaa kila .. 41.. ityantarnishchaya.n tyaktvaa vichaarya manasaa saha . naahaM padaarthasya na me padaartha iti bhaavite .. 42.. antaHshiitalayaa buddhyaa kurvato liilayaa kriyaam.h . yo nuuna.n vaasanaatyaago dhyeyo brahmanprakiirtitaH .. 43.. sarva.n samatayaa buddhyaa yaH kR^itvaa vaasanaakshayam.h . jahaati nirmamo deha.n neyo.asau vaasanaakshayaH .. 44.. aha.nkaaramayii.n tyaktvaa vaasanaa.n liilayaiva yaH . tishhThati dhyeyasa.ntyaagii sa jiivanmukta uchyate .. 45.. nirmuula.n kalanaa.n tyaktvaa vaasanaa.n yaH shama.n gataH . j~neya.n tyaagamima.n viddhi mukta.n taM braahmaNottamam.h .. 46.. dvaavetau brahmataa.n yaatau dvaavetau vigatajvarau . aapatatsu yathaakaala.n sukhaduHkheshhvanaaratau . sa.nnyaasiyoginau daantau viddhi shaantau muniishvara .. 47.. iipsitaaniipsite na sto yasyaantarvartidR^ishhTishhu . sushhuptavadyashcharati sa jiivanmukta uchyate .. 48.. harshhaamarshhabhayakrodhakaamakaarpaNyadR^ishhTibhiH . na hR^ishhyati glaayati yaH paraamarshavivarjitaH .. 49.. baahyaarthavaasanodbhuutaa tR^ishhNaa baddheti kathyate . sarvaarthavaasanonmuktaa tR^ishhNaa mukteti bhaNyate .. 50.. idamastu mametyantamichchhaaM praarthanayaanvitaam.h . taa.n tiikshNaa.n shR^i~Nkhalaa.n viddhi duHkhajanmabhayapradaam.h .. 51.. taametaa.n sarvabhaaveshhu satsvasatsu cha sarvadaa . sa.ntyajya paramodaaraM padameti mahaamanaaH .. 52.. bandhaasthaamatha mokshaasthaa.n sukhaduHkhadashaamapi . tyaktvaa sadasadaasthaa.n tva.n tishhThaakshubdhamahaabdhivat.h .. 53.. jaayate nishchayaH saadho purushhasya chaturvidhaH .. 54.. aapaadamastakamahaM maataapitR^ivinirmitaH . ityeko nishchayo brahmanbandhaayaasavilokanaat.h .. 55.. atiitaH sarvabhaavebhyo vaalaagraadapyaha.n tanuH . iti dvitiiyo mokshaaya nishchayo jaayate sataam.h .. 56.. jagajjaala padaarthaatmaa sarva evaahamakshayaH . tR^itiiyo nishchayashchokto mokshaayaiva dvijottama .. 57.. aha.n jagadvaa sakala.n shuunya.n vyoma sama.n sadaa . evameshha chaturtho.api nishchayo mokshasiddhidaH .. 58.. eteshhaaM prathamaH proktastR^ishhNayaa bandhayogyayaa . shuddhatR^ishhNaastrayaH svachchhaa jiivanmuktaa vilaasinaH .. 59.. sarva.n chaapyahameveti nishchayo yo mahaamate . tamaadaaya vishhaadaaya na bhuuyo jaayate matiH .. 60.. shuunya.n tatprakR^itirmaayaa brahmavij~naanamityapi . shivaH purushha iishaano nityamaatmeti kathyate .. 61.. dvaitaadvaitasamudbhuutairjagannirmaaNaliilayaa . paramaatmamayiishaktiradvaitaiva vijR^imbhate .. 62.. sarvaatiitapadaalambii paripuurNaikachinmayaH . nodvegii na cha tushhTaatmaa sa.nsaare naavasiidati .. 63.. praaptakarmakaro nitya.n shatrumitrasamaanadR^ik.h . iihitaaniihitairmukto na shochati na kaa~Nkshati .. 64.. sarvasyaabhimata.n vaktaa choditaH peshaloktimaan.h . aashayaj~nashcha bhuutaanaa.n sa.nsaare naavasiidati .. 65.. puurvaa.n dR^ishhTimavashhTabhya dhyeyatyaagavilaasiniim.h . jiivanmuktatayaa svastho loke vihara vijvaraH .. 66.. antaHsa.ntyaktasarvaasho viitaraago vivaasanaH . bahiHsarvasamaachaaro loke vihara vijvaraH .. 67.. bahiHkR^itrimasa.nraMbho hR^idi sa.nrambhavarjitaH . kartaa bahirakartaantarloke vihara shuddhadhiiH .. 68.. tyaktaaha.nkR^itiraashvastamatiraakaashashobhanaH . agR^ihiitakala~Nkaa~Nko loke vihara shuddhadhiiH .. 69.. udaaraH peshalaachaaraH sarvaachaaraanuvR^ittimaan.h . antaHsa~Ngaparityaagii bahiHsaMbhaaravaaniva . antarvairaagyamaadaaya bahiraashonmukhehitaH .. 70.. ayaM bandhuraya.n neti gaNanaa laghuchetasaam.h . udaaracharitaanaa.n tu vasudhaiva kuTumbakam.h .. 71.. bhaavaabhaavavinirmukta.n jaraamaraNavarjitam.h . prashaantakalanaarabhya.n niiraagaM padamaashraya .. 72.. eshhaa braahmii sthitiH svachchhaa nishhkaamaa vigataamayaa . aadaaya viharanneva.n sa.nkaTeshhu na muhyati .. 73.. vairaagyeNaatha shaastreNa mahattvaadiguNairapi . yatsa.nkalpaharaartha.n tatsvayamevonnayenmanaH .. 74.. vairaagyaatpuurNataameti mano naashavashaanugam.h . aashayaa raktataameti sharadiiva saro.amalam.h .. 75.. tameva bhuktivirasa.n vyaapaaraughaM punaH punaH . divasedivase kurvanpraaj~na kasmaanna lajjate .. 76.. chichchaityakalito bandhastanmuktau muktiruchyate . chidachaityaa kilaatmeti sarvasiddhaantasa.ngrahaH .. 77.. etannishchayamaadaaya vilokaya dhiyeddhayaa . svayamevaatmanaatmaanamaanandaM padamaapsyasi .. 78.. chidaha.n chidime lokaashchidaashaashchidimaaH prajaaH . dR^ishyadarshananirmuktaH kevalaamalaruupavaan.h .. 79.. nityodito niraabhaaso drashhTaa saakshii chidaatmakaH .. 80.. chaityanirmuktachidruupaM puurNajyotiHsvaruupakam.h . sa.nshaantasarvasa.nvedya.n sa.nvinmaatramahaM mahat.h .. 81.. sa.nshaantasarvasa.nkalpaH prashaantasakaleshhaNaH . nirvikalpapada.n gatvaa svastho bhava muniishvara .. 82.. iti . ya imaaM mahopanishhadaM braahmaNo nityamadhiite . ashrotriyaH shrotriyo bhavati . anupaniita upaniito bhavati . so.agnipuuto bhavati . sa vaayupuuto bhavati . sa somapuuto bhavati . sa satyapuuto bhavati . sa sarvapuuto bhavati . sa sarvardevairj~naato bhavati . sa sarveshhu tiirtheshhu snaato bhavati . sa sarvairdevairanudhyaato bhavati . sa sarvakratubhirishhTavaanbhavati . gaayatryaaH shhashhTisahasraaNi japtaani phalaani bhavanti . itihaasapuraaNaanaa.n shatasahasraaNi japtaani phalaani bhavanti . praNavaanaamayuta.n japtaM bhavati . aachakshushhaH pa~NktiM punaati . aasaptamaanpurushhayugaanpunaati . ityaaha bhagavaan hiraNyagarbhaH . japyenaamR^itattva.n cha gachchhatiityupanishhat.h . .. iti shhashhTho.adhyaayaH .. 6.. AUM aapyaayantu mamaa~Ngaani vaakpraaNashchakshuH shrotramatho balamindriyaaNi cha .. sarvaaNi sarvaM brahmopanishhadaM maahaM brahma niraakuryaaM maa maa brahma niraakarodaniraakaraNama\- stvaniraakaraNaM mestu tadaatmani nirate ya upanishhatsu dharmaaste mayi santu te mayi santu .. AUM shaantiH shaantiH shaantiH .. iti mahopanishhatsamaaptaa.. ## \medskip\hrule\obeylines Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}