% Text title : adhyAtma rAmAyaNa ayodhyAkA.nDa % File name : adhyaatmaRamAyo.itx % Category : adhyAtmarAmAyaNa, raama % Location : doc\_raama % Author : Traditional % Transliterated by : Nagaraj Balijepalli % Proofread by : Nagaraj Balijepalli, Sunder Httangadi, PSA Easwaran, ahimsasoldier % Latest update : july 22, 2006, June 19, 2025 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % % This text is prepared by volunteers and is to be used for personal study % and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of % any website or individuals or for commercial purpose without permission. % Please help to maintain respect for volunteer spirit. % \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Adhyatmaramayana Ayodhya Kandam ..}## \itxtitle{.. adhyAtmarAmAyaNe ayodhyAkANDam ..}##\endtitles ## \section{|| prathamaH sargaH ||} shrImahAdeva uvAcha | (shrIparameshvara uvAcha |) ekadA sukhamAsInaM rAmaM svAntaHpurAjire | sarvAbharaNasampannaM ratnasiMhAsane sthitam || 1|| nIlotpaladalashyAmaM kaustubhAmuktakandharam | sItayA ratnadaNDena chAmareNAtha vIjitam || 2|| vinodayantaM tAmbUlacharvaNAdibhirAdarAt | nArado.avataraddraShTumambarAdyatra rAghavaH || 3|| shuddhasphaTikasa~NkAshaH sharachchandra ivAmalaH | atarkitamupAyAto nArado divyadarshanaH || 4|| taM dR^iShTvA sahasotthAya rAmaH prItyA kR^itA~njaliH | nanAma shirasA bhUmau sItayA saha bhaktimAn || 5|| uvAcha nAradaM rAmaH prItyA paramayA yutaH | saMsAriNAM munishreShTha durlabhaM tava darshanam | asmAkaM viShayAsaktachetasAM nitarAM mune || 6|| avAptaM me pUrvajanmakR^itapuNyamahodayaiH | saMsAriNApi hi mune labhyate satsamAgamaH || 7|| atastvaddarshanAdeva kR^itArtho.asmi munIshvara | kiM kAryaM te mayA kAryaM brUhi tatkaravANi bhoH || 8|| atha taM nArado.apyAha rAghavaM bhaktavatsalam | kiM mohayasi mAM rAma vAkyairlokAnusAribhiH || 9|| saMsAryahamiti proktaM satyametattvayA vibho | jagatAmAdibhUtA yA sA mAyA gR^ihiNI tava || 10|| tvatsannikarShAjjAyante tasyAM brahmAdayaH prajAH | tvadAshrayA sadA bhAti mAyA yA triguNAtmikA || 11|| sUte.ajasraM shuklakR^iShNalohitAH sarvadA prajAH | lokatrayamahAgehe gR^ihasthastvamudAhR^itaH || 12|| tvaM viShNurjAnakI lakShmIH shivastvaM jAnakI shivA | brahmA tvaM jAnakI vANI sUryastvaM jAnakI prabhA || 13|| bhavAn shashA~NkaH sItA tu rohiNI shubhalakShaNA | shakrastvameva paulomI sItA svAhAnalo bhavAn || 14|| yamastvaM kAlarUpashcha sItA saMyaminI prabho | nirR^itistvaM jagannAtha tAmasI jAnakI shubhA || 15|| rAma tvameva varuNo bhArgavI jAnakI shubhA | vAyustvaM rAma sItA tu sadAgatiritIritA || 16|| kuberastvaM rAma sItA sarvasampatprakIrtitA | rudrANI jAnakI proktA rudrastvaM lokanAshakR^it || 17|| loke strIvAchakaM yAvattatsarvaM jAnakI shubhA | punnAmavAchakaM yAvattatsarvaM tvaM hi rAghava || 18|| tasmAllokatraye deva yuvAbhyAM nAsti ki~nchana || 19|| tvadAbhAsoditAj~nAnamavyAkR^itamitIryate | tasmAnmahAnstataH sUtraM li~NgaM sarvAtmakaM tataH || 20|| aha~NkArashcha buddhishcha pa~nchaprANendriyANi cha | li~Ngamityuchyate prAj~nairjanmamR^ityusukhAdimat || 21|| sa eva jIvasa~nj~nashcha loke bhAti jaganmayaH | avAchyAnAdyavidyaiva kAraNopAdhiruchyate || 22|| sthUlaM sUkShmaM kAraNAkhyamupAdhitritayaM chiteH | etairvishiShTo jIvaH syAdviyuktaH parameshvaraH || 23|| jAgratsvapnasuShuptyAkhyA saMsR^itiryA pravartate | tasyA vilakShaNaH sAkShI chinmAtrastvaM raghUttama || 24|| tvatta eva jagajjAtaM tvayi sarvaM pratiShThitam | tvayyeva lIyate kR^itsnaM tasmAttvaM sarvakAraNam || 25|| rajjAvahimivAtmAnaM jIvaM j~nAtvA bhayaM bhavet | parAtmAhamiti j~nAtvA bhayaduHkhairvimuchyate || 26|| chinmAtrajyotiShA sarvAH sarvadeheShu buddhayaH | tvayA yasmAtprakAshyante sarvasyAtmA tato bhavAn || 27|| aj~nAnAnnyasyate sarvaM tvayi rajjau bhuja~Ngavat | tvajj~nAnAllIyate sarvaM tasmAjj~nAnaM sadAbhyaset | 28|| tvatpAdabhaktiyuktAnAM vij~nAnaM bhavati kramAt | tasmAttvadbhaktiyuktA ye muktibhAjasta eva hi || 29|| ahaM tvadbhaktabhaktAnAM tadbhaktAnAM cha ki~NkaraH | ato mAmanugR^ihNIShva mohayasva na mAM prabho || 30|| tvannAbhikamalotpanno brahmA me janakaH prabho | atastavAhaM pautro.asmi bhaktaM mAM pAhi rAghava || 31|| ityuktvA bahusho natvA svAnandAshrupariplutaH | uvAcha vachanaM rAma brahmaNA nodito.asmyaham || 32|| rAvaNasya vadhArthAya jAto.asi raghusattama | idAnIM rAjyarakShArthaM pitA tvAmabhiShekShyati || 33|| yadi rAjyAbhisaMsakto rAvaNaM na haniShyasi | pratij~nA te kR^itA rAma bhUbhAraharaNAya vai || 34|| tatsatyaM kuru rAjendra satyasandhastvameva hi | shrutvaitadgaditaM rAmo nAradaM prAha sasmitam || 35|| shR^iNu nArada me ki~nchidvidyate.aviditaM kvachit | pratij~nAtaM cha yatpUrvaM kariShye tanna saMshayaH || 36|| kintu kAlAnurodhena tattatprArabdhasa~NkShayAt | hariShye sarvabhUbhAraM krameNAsuramaNDalam || 37|| rAvaNasya vinAshArthaM shvo gantA daNDakAnanam | chaturdasha samAstatra hyuShitvA muniveShadhR^ik || 38|| sItAmiSheNa taM duShTaM sakulaM nAshayAmyaham | evaM rAme pratij~nAte nAradaH pramumoda ha || 39|| pradakShiNatrayaM kR^itvA daNDavatpraNipatya tam | anuj~nAtashcha rAmeNa yayau devagatiM muniH || 40|| saMvAdaM paThati shR^iNoti saMsmaredvA yo nityaM munivararAmayoH sabhaktyA | samprApnotyamarasudurlabhaM vimokShaM kaivalyaM viratipuraHsaraM krameNa || 41|| iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde ayodhyAkANDe prathamaH sargaH || 1|| \iti \section{|| dvitIyaH sargaH ||} shrImahAdeva uvAcha | (shrIparameshvara uvAcha |) atha rAjA dasharathaH kadAchidrahasi sthitaH | vasiShThaM svakulAchAryamAhUyedamabhAShata || 1|| bhagavan rAmamakhilAH prashaMsanti muhurmuhuH | paurAshcha nigamA vR^iddhA mantriNashcha visheShataH || 2|| tataH sarvaguNopetaM rAmaM rAjIvalochanam | jyeShThaM rAjye.abhiShekShyAmi vR^iddho.ahaM munipu~Ngava || 3|| bharato mAtulaM draShTuM gataH shatrughnasaMyutaH | abhiShekShye shva evAshu bhavAnstachchAnumodatAm || 4|| sambhArAH sambhriyantAM cha gachCha mantraya rAghavam | uchChrIyantAM patAkAshcha nAnAvarNAH samantataH || 5|| toraNAni vichitrANi svarNamuktAmayAni vai | AhUya mantriNaM rAjA sumantraM mantrisattamam || 6|| Aj~nApayati yadyattvAM munistattatsamAnaya | yauvarAjye.abhiShekShyAmi shvobhUte raghunandanam || 7|| tatheti harShAtsa muniM kiM karomItyabhAShata | tamuvAcha mahAtejA vasiShTho j~nAninAM varaH || 8|| shvaH prabhAte madhyakakShe kanyakAH svarNabhUShitAH | tiShThantu ShoDasha gajAH svarNaratnAdi bhUShitAH || 9|| chaturdantaH samAyAtu airAvatakulodbhavaH | nAnAtIrthodakaiH pUrNAH svarNakumbhAH sahasrashaH || 10|| sthApyantAM navavaiyAghracharmANi trINi chAnaya | shvetachChatraM ratnadaNDaM muktAmaNivirAjitam || 11|| divyamAlyAni vastrANi divyAnyAbharaNAni cha | munayaH satkR^itAstatra tiShThantu kushapANayaH || 12|| nartakyo vAramukhyAshcha gAyakA veNukAstathA | nAnAvAditrakushalA vAdayantu nR^ipA~NgaNe || 13|| hastyashvarathapAdAtA bahistiShThantu sAyudhAH | nagare yAni tiShThanti devatAyatanAni cha || 14|| teShu pravartatAM pUjA nAnAbalibhirAvR^itA | rAjAnaH shIghramAyAntu nAnopAyanapANayaH || 15|| ityAdishya muniH shrImAn sumantraM nR^ipamantriNam | svayaM jagAma bhavanaM rAghavasyAtishobhanam || 16|| rathamAruhya bhagavAn vasiShTho munisattamaH | trINi kakShANyatikramya rathAtkShitimavAtarat || 17|| antaH pravishya bhavanaM svAchAryatvAdavAritaH | gurumAgatamAj~nAya rAmastUrNaH kR^itA~njaliH || 18|| pratyudgamya namaskR^itya daNDavadbhaktisaMyutaH | svarNapAtreNa pAnIyamAninAyAshu jAnakI || 19|| ratnAsane samAveshya pAdau prakShAlya bhaktitaH | tadapaH shirasA dhR^itvA sItAyA saha rAghavaH || 20|| dhanyo.asmItyabravIdrAmastava pAdAmbudhAraNAt | shrIrAmeNaivamuktastu prahasan munirabravIt || 21|| tvatpAdasalilaM dhR^itvA dhanyo.abhUdgirijApatiH | brahmApi matpitA te hi pAdatIrthahatAshubhaH || 22|| idAnIM bhAShase yattvaM lokAnAmupadeshakR^it | jAnAmi tvAM parAtmAnaM lakShmyA sa~njAtamIshvaram || 23|| devakAryArthasid.hdhyarthaM bhaktAnAM bhaktisiddhaye | rAvaNasya vadhArthAya jAtaM jAnAmi rAghava || 24|| tathApi devakAryArthaM guhyaM nodghATayAmyaham | tathA tvaM mAyayA sarvaM karoShi raghunandana || 25|| tathaivAnuvidhAsye.ahaM shiShyastvaM gururapyaham | gururgurUNAM tvaM deva pitRRINAM tvaM pitAmahaH || 26|| antaryAmI jagadyAtrAvAhakastvamagocharaH | shuddhasattvamayaM dehaM dhR^itvA svAdhInasambhavam || 27|| manuShya iva loke.asmin bhAsi tvaM yogamAyayA | paurohityamahaM jAne vigarhyaM dUShyajIvanam || 28|| ikShvAkUNAM kule rAmaH paramAtmA janiShyate | iti j~nAtaM mayA pUrvaM brahmaNA kathitaM purA || 29|| tato.ahamAshayA rAma tava sambandhakA~NkShayA | akArShaM garhitamapi tavAchAryatvasiddhaye || 30|| tato manoratho me.adya phalito raghunandana | tvadadhInA mahAmAyA sarvalokaikamohinI || 31|| mAM yathA mohayennaiva tathA kuru raghUdvaha | guruniShkR^itikAmastvaM yadi dehyetadeva me || 32|| prasa~NgAtsarvamapyuktaM na vAchyaM kutrachinmayA | rAj~nA dasharathenAhaM preShito.asmi raghUdvaha || 33|| tvAmAmantrayituM rAjye shvo.abhiShekShyati rAghava | adya tvaM sItayA sArdhamupavAsaM yathAvidhi || 34|| kR^itvA shuchirbhUmishAyI bhava rAma jitendriyaH | gachChAmi rAjasAnnidhyaM tvaM tu prAtargamiShyasi || 35|| ityuktvA rathamAruhya yayau rAjagururdrutam | rAmo.api lakShmaNaM dR^iShTvA prahasannidamabravIt || 36|| saumitre yauvarAjye me shvo.abhiSheko bhaviShyati | nimittamAtramevAhaM kartA bhoktA tvameva hi || 37|| mama tvaM hi bahiHprANo nAtra kAryA vichAraNA | tato vasiShThena yathA bhAShitaM tattathAkarot || 38|| vasiShTho.api nR^ipaM gatvA kR^itaM sarvaM nyavedayat | vasiShThasya puro rAj~nA hyuktaM rAmAbhiShechanam || 39|| yadA tadaiva nagare shrutvA kashchitpumAn jagau | kausalyAyai rAmamAtre sumitrAyai tathaiva cha || 40|| shrutvA te harShasampUrNe dadaturhAramuttamam | tasmai tataH prItamanAH kausalyA putravatsalA || 41|| lakShmIM paryacharaddevIM rAmasyArthaprasiddhaye | satyavAdI dasharathaH karotyeva pratishrutam || 42|| kaikeyIvashagaH kintu kAmukaH kiM kariShyati | iti vyAkulachittA sA durgAM devImapUjayat || 43|| etasminnantare devA devIM vANImachodayan | gachCha devi bhuvo lokamayodhyAyAM prayatnataH || 44|| rAmAbhiShekavighnArthaM yatasva brahmavAkyataH | mantharAM pravishasvAdau kaikeyIM cha tataH param || 45|| tato vighne samutpanne punarehi divaM shubhe | tathetyuktvA tathA chakre praviveshAtha mantharAm || 46|| sApi kubjA trivakrA tu prAsAdAgramathAruhat | nagaraM parito dR^iShTvA sarvataH samala~NkR^itam || 47|| nAnAtoraNasambAdhaM patAkAbhirala~NkR^itam | sarvotsavasamAyuktaM vismitA punarAgamat || 48|| dhAtrIM paprachCha mAtaH kiM nagaraM samala~NkR^itam | nAnotsavasamAyuktA kausalyA chAtiharShitA || 49|| dadAti vipramukhyebhyo vastrANi vividhAni cha | tAmuvAcha tadA dhAtrI rAmachandrAbhiShechanam || 50|| shvo bhaviShyati tenAdya sarvato.ala~NkR^itaM puram | tacChrutvA tvaritaM gatvA kaikeyIM vAkyamabravIt || 51|| parya~NkasthAM vishAlAkShImekAnte paryavasthitAm | kiM sheShe durbhage mUDhe mahadbhayamupasthitam || 52|| na jAnIShe.atisaundaryamAninI mattagAminI || 53|| rAmasyAnugrahAdrAj~naH shvo.abhiSheko bhaviShyati | tacChrutvA sahasotthAya kaikeyI priyavAdinI || 54|| tasyai divyaM dadau svarNanUpuraM ratnabhUShitam | harShasthAne kimiti me kathyate bhayamAgatam || 55|| bharatAdadhiko rAmaH priyakR^inme priyaMvadaH | kausalyAM mAM samaM pashyan sadA shushrUShate hi mAm || 56|| rAmAdbhayaM kimApannaM tava mUDhe vadasva me | tacChrutvA viShasAdAtha kubjA.akAraNavairiNI || 57|| shR^iNu madvachanaM devi yathArthaM te mahadbhayam | tvAM toShayan sadA rAjA priyavAkyAni bhAShate || 58|| kAmuko.atathyavAdI cha tvAM vAchA paritoShayan | kAryaM karoti tasyA vai rAmamAtuH supuShkalam || 59|| manasyetannidhAyaiva preShayAmAsa te sutam | bharataM mAtulakule preShayAmAsa sAnujam || 60|| sumitrAyAH samIchInaM bhaviShyati na saMshayaH | lakShmaNo rAmamanveti rAjyaM so.anubhaviShyati || 61|| bharato rAghavasyAgre ki~Nkaro vA bhaviShyati | vivAsyate vA nagarAtprANairvA hApyate.achirAt || 62|| tvaM tu dAsIva kausalyAM nityaM parichariShyasi | tato.api maraNaM shreyo yatsapatnyAH parAbhavaH || 63|| ataH shIghraM yatasvAdya bharatasyAbhiShechane | rAmasya vanavAsArthaM varShANi nava pa~ncha cha || 64|| tato rUDho.abhaye putrastava rAj~ni bhaviShyati | upAyaM te pravakShyAmi pUrvameva sunishchitam || 65|| purA devAsure yuddhe rAjA dasharathaH svayam | indreNa yAchito dhanvI sahAyArthaM mahArathaH || 66|| jagAma senayA sArdhaM tvayA saha shubhAnane | yuddhaM prakurvatastasya rAkShasaiH saha dhanvinaH || 67|| tadAkShakIlo nyapatachChinnastasya na veda saH | tvaM tu hastaM samAveshya kIlarandhre.atidhairyataH || 68|| sthitavatyasitApA~Ngi patiprANaparIpsayA | tato hatvAsurAn sarvAn dadarsha tvAmarindamaH || 69|| AshcharyaM paramaM lebhe tvAmAli~Ngya mudAnvitaH | vR^iNIShva yatte manasi vA~nChitaM varado.asmyaham || 70|| varadvayaM vR^iNIShva tvamevaM rAjAvadatsvayam | tvayokto varado rAjan yadi dattaM varadvayam || 71|| tvayyeva tiShThatu chiraM nyAsabhUtaM mamAnagha | yadA me.avasaro bhUyAttadA dehi varadvayam || 72|| tathetyuktvA svayaM rAjA mandiraM vraja suvrate | tvattaH shrutaM mayA pUrvamidAnIM smR^itimAgatam || 73|| ataH shIghraM pravishyAdya krodhAgAraM ruShAnvitA | vimuchya sarvAbharaNaM sarvato vinikIrya cha || 74|| bhUmAveva shayAnA tvaM tUShNImAtiShTha bhAmini | yAvatsatyaM pratij~nAya rAjAbhIShTaM karoti te || 75|| shrutvA trivakrayoktaM tattadA kekayanandinI | tathyamevAkhilaM mene duHsa~NgAhitavibhramA || 76|| tAmAha kaikeyI duShTA kutaste buddhirIdR^ishI | evaM tvAM buddhisampannAM na jAne vakrasundari || 77|| bharato yadi rAjA me bhaviShyati sutaH priyaH | grAmAn shataM pradAsyAmi mama tvaM prANavallabhA || 78|| ityuktvA kopabhavanaM pravishya sahasA ruShA | vimuchya sarvAbharaNaM parikIrya samantataH || 79|| bhUmau shayAnA malinA malinAmbaradhAriNI | provAcha shR^iNu me kubje yAvadrAmo vanaM vrajet || 80|| prANAnstyakShye.atha vA vakre shayiShye tAvadeva hi | nishchayaM kuru kalyANi kalyANaM te bhaviShyati || 81|| ityuktvA prayayau kubjA gR^ihaM sA.api tathAkarot || 82|| dhIro.atyantadayAnvito.api saguNAchArAnvito vAthavA nItij~no vidhivAdadeshikaparo vidyAviveko.athavA | duShTAnAmatipApabhAvitadhiyAM sa~NgaM sadA chedbhajet tadbud.hdhyA paribhAvito vrajati tatsAmyaM krameNa sphuTam || 83|| ataH sa~NgaH parityAjyo duShTAnAM sarvadaiva hi | duHsa~NgI chyavate svArthAdyatheyaM rAjakanyakA || 84|| iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde ayodhyAkANDe dvitIyaH sargaH || 2|| \iti \section{|| tR^itIyaH sargaH ||} shrImahAdeva uvAcha | (shrIparameshvara uvAcha |) tato dasharatho rAjA rAmAbhyudayakAraNAt | Adishya mantriprakR^itIH sAnando gR^ihamAvishat || 1|| tatrAdR^iShTvA priyAM rAjA kimetaditi vihvalaH | yA purA mandiraM tasyAH praviShTe mayi shobhanA || 2|| hasantI mAmupAyAti sA kiM naivAdya dR^ishyate | ityAtmanyeva sa~nchintya manasAtividUyatA || 3|| paprachCha dAsInikaraM kuto vaH svAminI shubhA | nAyAti mAM yathApUrvaM matpriyA priyadarshanA || 4|| tA UchuH krodhabhavanaM praviShTA naiva vidmahe | kAraNaM tatra deva tvaM gatvA nishchetumarhasi || 5|| ityukto bhayasantrasto rAjA tasyAH samIpagaH | upavishya shanairdehaM spR^ishanvai pANinAbravIt || 6|| kiM sheShe vasudhApR^iShThe parya~NkAdIn vihAya cha | mAM tvaM khedayase bhIru yato mAM nAvabhAShase || 7|| ala~NkAraM parityajya bhUmau malinavAsasA | kimarthaM brUhi sakalaM vidhAsye tava vA~nChitam || 8|| ko vA tavAhitaM kartA nArI vA puruSho.api vA | sa me daNDyashcha vadhyashcha bhaviShyati na saMshayaH || 9|| brUhi devi yathA prItistadavashyaM mamAgrataH | tadidAnIM sAdhayiShye sudurlabhamapi kShaNAt || 10|| jAnAsi tvaM mama svAntaM priyaM mAM svavashe sthitam | tathApi mAM khedayase vR^ithA tava parishramaH || 11|| brUhi kiM dhaninaM kuryAM daridraM te priya~Nkaram | dhaninaM kShaNamAtreNa nirdhanaM cha tavAhitam || 12|| brUhi kaM vA vadhiShyAmi vadhArho vA vimokShyate | kimatra bahunoktena prANAn dAsyAmi te priye || 13|| mama prANAtpriyataro rAmo rAjIvalochanaH | tasyopari shape brUhi tvaddhitaM tatkaromyaham || 14|| iti bruvANaM rAjAnaM shapantaM rAghavopari | shanairvimR^ijya netre sA rAjAnaM pratyabhAShata || 15|| yadi satyapratij~no.asi shapathaM kuruShe yadi | yAch~nAM me saphalAM kartuM shIghrameva tvamarhasi || 16|| pUrvaM devAsure yuddhe mayA tvaM parirakShitaH | tadA varadvayaM dattaM tvayA me tuShTachetasA || 17|| taddvayaM nyAsabhUtaM me sthApitaM tvayi suvrata | tatraikena vareNAshu bharataM me priyaM sutam || 18|| ebhiH sambhR^itasambhArairyauvarAjye.abhiShechaya | apareNa vareNAshu rAmo gachChatu daNDakAn || 19|| muniveShadharaH shrImAn jaTAvalkalabhUShaNaH | chaturdasha samAstatra kandamUlaphalAshanaH || 20|| punarAyAtu tasyAnte vane vA tiShThatu svayam | prabhAte gachChatu vanaM rAmo rAjIvalochanaH || 21|| yadi ki~nchidvilambeta prANAnstyakShye tavAgrataH | bhava satyapratij~nastvametadeva mama priyam || 22|| shrutvaitaddAruNaM vAkyaM kaikeyyA romaharShaNam | nipapAta mahIpAlo vajrAhata ivAchalaH || 23|| shanairunmIlya nayane vimR^ijya parayA bhiyA | duHsvapno vA mayA dR^iShTo hyathavA chittavibhramaH || 24|| ityAlokya puraH patnIM vyAghrImiva puraH sthitAm | kimidaM bhAShase bhadre mama prANaharaM vachaH || 25|| rAmaH kamaparAdhaM te kR^itavAn kamalekShaNaH | mamAgre rAghavaguNAn varNayasyanishaM shubhAn || 26|| kausalyAM mAM samaM pashyan shushrUShA kurute sadA | iti bruvantI tvaM pUrvamidAnIM bhAShase.anyathA || 27|| rAjyaM gR^ihANa putrAya rAmastiShThatu mandire | anugR^ihNIShva mAM vAme rAmAnnAsti bhayaM tava || 28|| ityuktvAshruparItAkShaH pAdayornipapAta ha | kaikeyI pratyuvAchedaM sApi raktAntalochanA || 29|| rAjendra kiM tvaM bhrAnto.asi uktaM tadbhAShase.anyathA | mithyA karoShi chetsvIyaM bhAShitaM narako bhavet || 30|| vanaM na gachChedyadi rAmachandraH prabhAtakAle.ajinachIrayuktaH | udbandhanaM vA viShabhakShaNaM vA kR^itvA mariShye puratastavAham || 31|| satyapratij~no.ahamitIha loke viDambase sarvasabhAntareShu | rAmopari tvaM shapathaM cha kR^itvA mithyApratij~no narakaM prayAhi || 32|| ityuktaH priyayA dIno magno duHkhArNave nR^ipaH | mUrchChitaH patito bhUmau visa~nj~no mR^itako yathA || 33|| evaM rAtrirgatA tasya duHkhAtsaMvatsaropamA | aruNodayakAle tu vandino gAyakA jaguH || 34|| nivArayitvA tAn sarvAn kaikeyI roShamAsthitA | tataH prabhAtasamaye madhyakakShamupasthitAH || 35|| brAhmaNAH kShatriyA vaishyA R^iShayaH kanyakAstathA | ChatraM cha chAmaraM divyaM gajo vAjI tathaiva cha || 36|| anyAshcha vAramukhyA yAH paurajAnapadAstathA | vasiShThena yathAj~naptaM tatsarvaM tatra saMsthitam || 37|| striyo bAlAshcha vR^iddhAshcha rAtrau nidrAM na lebhire | kadA drakShyAmahe rAmaM pItakausheyavAsasam || 38|| sarvAbharaNasampannaM kirITakaTakojjvalam | kaustubhAbharaNaM shyAmaM kandarpashatasundaram || 39|| abhiShiktaM samAyAtaM gajArUDhaM smitAnanam | shvetachChatradharaM tatra lakShmaNaM lakShaNAnvitam || 40|| rAmaM kadA vA drakShyAmaH prabhAtaM vA kadA bhavet | ityutsukadhiyaH sarve babhUvuH puravAsinaH || 41|| nedAnImutthito rAjA kimarthaM cheti chintayan | sumantraH shanakaiH prAyAdyatra rAjA.avatiShThate || 42|| vardhayan jayashabdena praNaman shirasA nR^ipam | atikhinnaM nR^ipaM dR^iShTvA kaikeyIM samapR^ichChata || 43|| devi kaikeyi vardhasva kiM rAjA dR^ishyate.anyathA | tamAha kaikeyI rAjA rAtrau nidrAM na labdhavAn || 44|| rAmarAmeti rAmeti rAmamevAnuchintayan | prajAgareNa vai rAjA hyasvastha iva lakShyate | rAmamAnaya shIghraM tvaM rAjA draShTumihechChati || 45|| ashrutvA rAjavachanaM kathaM gachChAmi bhAmini | tacChrutvA mantriNo vAkyaM rAjA mantriNamabravIt || 46|| sumantra rAmaM drakShyAmi shIghramAnaya sundaram | ityuktastvaritaM gatvA sumantro rAmamandiram || 47|| avAritaH praviShTo.ayaM tvaritaM rAmamabravIt | shIghramAgachCha bhadraM te rAma rAjIvalochana || 48|| piturgehaM mayA sArdhaM rAjA tvAM draShTumichChati | ityukto rathamAruhya sambhramAttvarito yayau || 49|| rAmaH sArathinA sArdhaM lakShmaNena samanvitaH | madhyakakShe vasiShThAdIn pashyanneva tvarAnvitaH || 50|| pituH samIpaM sa~Ngamya nanAma charaNau pituH | rAmamAli~NgituM rAjA samutthAya sasambhramaH || 51|| bAhU prasArya rAmeti duHkhAnmadhye papAta ha | hA heti rAmastaM shIghramAli~NgyA~Nke nyaveshayat || 52|| rAjAnaM mUrchChitaM dR^iShTvA chukrushuH sarvayoShitaH | kimarthaM rodanamiti vasiShTho.api samAvishat || 53|| rAmaH paprachCha kimidaM rAj~no duHkhasya kAraNam | evaM pR^ichChati rAme sA kaikeyI rAmamabravIt || 54|| tvameva kAraNaM hyatra rAj~no duHkhopashAntaye | ki~nchitkAryaM tvayA rAma kartavyaM nR^ipaterhitam || 55|| kuru satyapratij~nastvaM rAjAnaM satyavAdinam | rAj~nA varadvayaM dattaM mama santuShTachetasA || 56|| tvadadhInaM tu tatsarvaM vaktuM tvAM lajjate nR^ipaH | satyapAshena sambaddhaM pitaraM trAtumarhasi || 57|| putrashabdena chaitaddhi narakAttrAyate pitA | rAmastayoditaM shrutvA shUlenAbhihato yathA || 58|| vyathitaH kaikeyIM prAha kiM mAmevaM prabhAShase | pitrarthe jIvitaM dAsye pibeyaM viShamulbaNam || 59|| sItAM tyakShye.atha kausalyAM rAjyaM chApi tyajAmyaham | anAj~napto.api kurute pituH kAryaM sa uttamaH || 60|| uktaH karoti yaH putraH sa madhyama udAhR^itaH | ukto.api kurute naiva sa putro mala uchyate || 61|| ataH karomi tatsarvaM yanmAmAha pitA mama | satyaM satyaM karomyeva rAmo dvirnAbhibhAShate || 62|| iti rAmapratij~nAM sA shrutvA vaktuM prachakrame | rAma tvadabhiShekArthaM sambhArAH sambhR^itAshcha ye || 63|| taireva bharato.avashyamabhiShechyaH priyo mama | apareNa vareNAshu chIravAsA jaTAdharaH || 64|| vanaM prayAhi shIghraM tvamadyaiva piturAj~nayA | chaturdasha samAstatra vasa munyannabhojanaH || 65|| etadeva pituste.adya kAryaM tvaM kartumarhasi | rAjA tu lajjate vaktuM tvAmevaM raghunandana || 66|| shrIrAma uvAcha bharatasyaiva rAjyaM syAdahaM gachChAmi daNDakAn | kintu rAjA na vaktIha mAM na jAne.atra kAraNam || 67|| shrutvaitadrAmavachanaM dR^iShTvA rAmaM puraH sthitam | prAha rAjA dasharatho duHkhito duHkhitaM vachaH || 68|| strIjitaM bhrAntahR^idayamunmArgaparivartinam | nigR^ihya mAM gR^ihANedaM rAjyaM pApaM na tadbhavet || 69|| evaM chedanR^itaM naiva mAM spR^ishedraghunandana | ityuktvA duHkhasantapto vilalApa nR^ipastadA || 70|| hA rAma hA jagannAtha hA mama prANavallabha | mAM visR^ijya kathaM ghoraM vipinaM gantumarhasi || 71|| iti rAmaM samAli~Ngya muktakaNTho ruroda ha | vimR^ijya nayane rAmaH pituH sajalapANinA || 72|| AshvAsayAmAsa nR^ipaM shanaiH sa nayakovidaH | kimatra duHkhena vibho rAjyaM shAsatu me.anujaH || 73|| ahaM pratij~nAM nistIrya punaryAsyAmi te puram | rAjyAtkoTiguNaM saukhyaM mama rAjan vane sataH || 74|| tvatsatyapAlanaM deva kAryaM chApi bhaviShyati | kaikeyyAshcha priyo rAjan vanavAso mahAguNaH || 75|| idAnIM gantumichChAmi vyetu mAtushcha hR^ijjvaraH | sambhArashchopahrIyantAmabhiShekArthamAhR^itAH || 76|| mAtaraM samanushvAsya anunIya cha jAnakIm | Agatya pAdau vanditvA tava yAsye sukhaM vanam || 77|| ityuktvA tu parikramya mAtaraM draShTumAyayau | kausalyApi hareH pUjAM kurute rAmakAraNAt || 78|| homaM cha kArayAmAsa brAhmaNebhyo dadau dhanam | dhyAyate viShNumekAgramanasA maunamAsthitA || 79|| antaHsthamekaM ghanachitprakAshaM nirastasarvAtishayasvarUpam | viShNuM sadAnandamayaM hR^idabje sA bhAvayantI na dadarsha rAmam || 80|| iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde ayodhyAkANDe tR^itIyaH sargaH || 3|| \iti \section{|| chaturthaH sargaH ||} shrImahAdeva uvAcha | (shrIparameshvara uvAcha |) tataH sumitrA dR^iShTvainaM rAmaM rAj~nIM sasambhramA | kausalyAM bodhayAmAsa rAmo.ayaM samupasthitaH || 1|| shrutvaiva rAmanAmaiShA bahirdR^iShTipravAhitA | rAmaM dR^iShTvA vishAlAkShamAli~NgyA~Nke nyaveshayat || 2|| mUrdhnyavaghrAya pasparsha gAtraM nIlotpalachChavi | bhu~NkShva putreti cha prAha miShTamannaM kShudhArditaH || 3|| rAmaH prAha na me mAtarbhojanAvasaraH kutaH | daNDakAgamane shIghraM mama kAlo.adya nishchitaH || 4|| kaikeyIvaradAnena satyasandhaH pitA mama | bharatAya dadau rAjyaM mamApyAraNyamuttamam || 5|| chaturdasha samAstatra hyuShitvA muniveShadhR^ik | AgamiShye punaH shIghraM na chintAM kartumarhasi || 6|| tacChrutvA sahasodvignA mUrchChitA punarutthitA | Aha rAmaM suduHkhArtA duHkhasAgarasamplutA || 7|| yadi rAma vanaM satyaM yAsi chennaya mAmapi | tvadvihInA kShaNArdhaM vA jIvitaM dhAraye katham || 8|| yathA gaurbAlakaM vatsaM tyaktvA tiShThenna kutrachit | tathaiva tvAM na shaknomi tyaktuM prANAtpriyaM sutam || 9|| bharatAya prasannashchedrAjyaM rAjA prayachChatu | kimarthaM vanavAsAya tvAmAj~nApayati priyam || 10|| kaikeyyA varado rAjA sarvasvaM vA prayachChatu | tvayA kimaparAddhaM hi kaikeyyA vA nR^ipasya vA || 11|| pitA gururyathA rAma tavAhamadhikA tataH | pitrA.a.aj~napto vanaM gantuM vArayeyamahaM sutam || 12|| yadi gachChasi madvAkyamulla~Nghya nR^ipavAkyataH | tadA prANAn parityajya gachChAmi yamasAdanam || 13|| lakShmaNo.api tataH shrutvA kausalyAvachanaM ruShA | uvAcha rAghavaM vIkShya dahanniva jagattrayam || 14|| unmattaM bhrAntamanasaM kaikeyIvashavartinam | bad.hdhvA nihanmi bharataM tadbandhUnmAtulAnapi || 15|| adya pashyantu me shauryaM lokAn pradahataH purA | rAma tvamabhiShekAya kuru yatnamarindama || 16|| dhanuShpANirahaM tatra nihanyAM vighnakAriNaH | iti bruvantaM saumitrimAli~Ngya raghunandanaH || 17|| shUro.asi raghushArdUla mamAtyantahite rataH | jAnAmi sarvaM te satyaM kintu tatsamayo na hi || 18|| yadidaM dR^ishyate sarvaM rAjyaM dehAdikaM cha yat | yadi satyaM bhavettatra AyAsaH saphalashcha te || 19|| bhogA meghavitAnasthavidyullekheva cha~nchalAH | Ayurapyagnisantaptalohasthajalabinduvat || 20|| yathA vyAlagalastho.api bheko daMshAnapekShate | tathA kAlAhinA grasto loko bhogAnashAshvatAn || 21|| karoti duHkhena hi karmatantraM sharIrabhogArthamaharnishaM naraH | dehastu bhinnaH puruShAtsamIkShyate ko vAtra bhogaH puruSheNa bhujyate || 22|| pitR^imAtR^isutabhrAtR^idArabandhvAdisa~NgamaH | prapAyAmiva jantUnAM nadyAM kAShThaughavachchalaH || 23|| ChAyeva lakShmIshchapalA pratItA tAruNyamambUrmivadadhruvaM cha | svapnopamaM strIsukhamAyuralpaM tathApi jantorabhimAna eShaH || 24|| saMsR^itiH svapnasadR^ishI sadA rogAdisa~NkulA | gandharvanagaraprakhyA mUDhastAmanuvartate || 25|| AyuShyaM kShIyate yasmAdAdityasya gatAgataiH | dR^iShTvAnyeShAM jarAmR^ityU katha~nchinnaiva budhyate || 26|| sa eva divasaH saiva rAtrirityeva mUDhadhIH | bhogAnanupatatyeva kAlavegaM na pashyati || 27|| pratikShaNaM kSharatyetadAyurAmaghaTAmbuvat | sapatnA iva rogaughAH sharIraM praharantyaho || 28|| jarA vyAghrIva puratastarjayantyavatiShThate | mR^ityuH sahaiva yAtyeSha samayaM sampratIkShate || 29|| dehe.ahambhAvamApanno rAjAhaM lokavishrutaH | ityasminmanute jantuH kR^imiviDbhasmasa~nj~nite || 30|| tvagasthimAnsaviNmUtraretoraktAdisaMyutaH | vikArI pariNAmI cha deha AtmA kathaM vada || 31|| yamAsthAya bhavAnllokaM dagdhumichChati lakShmaNa | dehAbhimAninaH sarve doShAH prAdurbhavanti hi || 32|| deho.ahamiti yA buddhiravidyA sA prakIrtitA | nAhaM dehashchidAtmeti buddhirvidyeti bhaNyate || 33|| avidyA saMsR^iterheturvidyA tasyA nivartikA | tasmAdyatnaH sadA kAryo vidyAbhyAse mumukShubhiH | kAmakrodhAdayastatra shatravaH shatrusUdana || 34|| tatrApi krodha evAlaM mokShavighnAya sarvadA | yenAviShTaH pumAn hanti pitR^ibhrAtR^isuhR^itsakhIn || 35|| krodhamUlo manastApaH krodhaH saMsArabandhanam | dharmakShayakaraH krodhastasmAtkrodhaM parityaja || 36|| krodha eSha mahAn shatrustR^iShNA vaitaraNI nadI | santoSho nandanavanaM shAntireva hi kAmadhuk || 37|| tasmAchChAntiM bhajasvAdya shatrurevaM bhavenna te | dehendriyamanaHprANabud.hdhyAdibhyo vilakShaNaH || 38|| AtmA shuddhaH svaya~njyotiravikArI nirAkR^itiH | yAvaddehendriyaprANairbhinnatvaM nAtmano viduH || 39|| tAvatsaMsAraduHkhaughaiH pIDyante mR^ityusaMyutAH | tasmAttvaM sarvadA bhinnamAtmAnaM hR^idi bhAvaya || 40|| bud.hdhyAdibhyo bahiH sarvamanuvartasva mA khidaH | bhu~njan prArabdhamakhilaM sukhaM vA duHkhameva vA || 41|| pravAhapatitaM kAryaM kurvannapi na lipyase | bAhye sarvatra kartR^itvamAvahannapi rAghava || 42|| antaHshuddhasvabhAvastvaM lipyase na cha karmabhiH | etanmayoditaM kR^itsnaM hR^idi bhAvaya sarvadA || 43|| saMsAraduHkhairakhilairbAdhyase na kadAchana | tvamapyamba mamA.a.adiShTaM hR^idi bhAvaya nityadA || 44|| samAgamaM pratIkShasva na duHkhaiH pIDyase chiram | na sadaikatra saMvAsaH karmamArgAnuvartinAm || 45|| yathA pravAhapatitaplavAnAM saritAM tathA | chaturdashasamA sa~NkhyA kShaNArddhamiva jAyate || 46|| anumanyasva mAmamba duHkhaM santyajya dUrataH | evaM chetsukhasaMvAso bhaviShyati vane mama || 47|| ityuktvA daNDavanmAtuH pAdayorapatachchiram | utthApyA~Nke samAveshya AshIrbhirabhyanandayat || 48|| sarve devAH sagandharvA brahmaviShNushivAdayaH | rakShantu tvAM sadA yAntaM tiShThantaM nidrayA yutam || 49|| iti prasthApayAmAsa samAli~Ngya punaH punaH | lakShmaNo.api tadA rAmaM natvA harShAshrugadgadaH || 50|| Aha rAma mamAntaHsthaH saMshayo.ayaM tvayA hR^itaH | yAsyAmi pR^iShThato rAma sevAM kartuM tadAdisha || 51|| anugR^ihNIShva mAM rAma nochetprANAnstyajAmyaham | tatheti rAghavo.apyAha lakShmaNaM yAhi mA chiram || 52|| pratasthe tAM samAdhAtuM gataH sItApatirvibhuH | AgataM patimAlokya sItA susmitabhAShiNI || 53|| svarNapAtrasthasalilaiH pAdau prakShAlya bhaktitaH | paprachCha patimAlokya deva kiM senayA vinA || 54|| Agato.asi gataH kutra shvetachChatraM cha te kutaH | vAditrANi na vAdyante kirITAdivivarjitaH || 55|| sAmantarAjasahitaH sambhramAnnAgato.asi kim | iti sma sItayA pR^iShTo rAmaH sasmitamabravIt || 56|| rAj~nA me daNDakAraNye rAjyaM dattaM shubhe.akhilam | atastatpAlanArthAya shIghraM yAsyAmi bhAmini || 57|| adyaiva yAsyAmi vanaM tvaM tu shvashrUsamIpagA | shushrUShAM kuru me mAturna mithyAvAdino vayam || 58|| iti bruvantaM shrIrAmaM sItA bhItAbravIdvachaH | kimarthaM vanarAjyaM te pitrA dattaM mahAtmanA || 59|| tAmAha rAmaH kaikeyyai rAjA prIto varaM dadau | bharatAya dadau rAjyaM vanavAsaM mamAnaghe || 60|| chaturdasha samAstatra vAso me kila yAchitaH | tayA devyA dadau rAjA satyavAdI dayAparaH || 61|| ataH shIghraM gamiShyAmi mA vighnaM kuru bhAmini | shrutvA tadrAmavachanaM jAnakI prItisaMyutA || 62|| ahamagre gamiShyAmi vanaM pashchAttvameShyasi | ityAha mAM vinA gantuM tava rAghava nochitam || 63|| tAmAha rAghavaH prItaH svapriyAM priyavAdinIm | kathaM vanaM tvAM neShye.ahaM bahuvyAghramR^igAkulam || 64|| rAkShasA ghorarUpAshcha santi mAnuShabhojinaH | siMhavyAghravarAhAshcha sa~ncharanti samantataH || 65|| kaTvamlaphalamUlAni bhojanArthaM sumadhyame | apUpAnnavya~njanAni vidyante na kadAchana || 66|| kAle kAle phalaM vApi vidyate kutra sundari | mArgo na dR^ishyate kvApi sharkarAkaNTakAnvitaH || 67|| guhAgahvarasambAdhaM jhillIdaMshAdibhiryutam | evaM bahuvidhaM doShaM vanaM daNDakasa~nj~nitam || 68|| pAdachAreNa gantavyaM shItavAtAtapAdimat | rAkShasAdIn vane dR^iShTvA jIvitaM hAsyase.achirAt || 69|| tasmAdbhadre gR^ihe tiShTha shIghraM drakShyasi mAM punaH | rAmasya vachanaM shrutvA sItA duHkhasamanvitA || 70|| pratyuvAcha sphuradvaktrA ki~nchitkopasamanvitA | kathaM mAmichChase tyaktuM dharmapatnIM pativratAm || 71|| tvadananyAmadoShAM mAM dharmaj~no.asi dayAparaH | tvatsamIpe sthitAM rAma ko vA mAM dharShayedvane || 72|| phalamUlAdikaM yadyattava bhuktAvasheShitam | tadevAmR^itatulyaM me tena tuShTA ramAmyaham || 73|| tvayA saha charantyA me kushAH kAshAshcha kaNTakAH | puShpAstaraNatulyA me bhaviShyanti na saMshayaH || 74|| ahaM tvAM kleshaye naiva bhaveyaM kAryasAdhinI | bAlye mAM vIkShya kashchinmAM jyotiHshAstravishAradaH || 75|| prAha te vipine vAsaH patyA saha bhaviShyati | satyavAdI dvijo bhUyAdgamiShyAmi tvayA saha || 76|| anyatki~nchitpravakShyAmi shrutvA mAM naya kAnanam | rAmAyaNAni bahushaH shrutAni bahubhirdvijaiH || 77|| sItAM vinA vanaM rAmo gataH kiM kutrachidvada | atastvayA gamiShyAmi sarvathA tvatsahAyinI || 78|| yadi gachChasi mAM tyaktvA prANAnstyakShyAmi te.agrataH | iti taM nishchayaM j~nAtvA sItAyA raghunandanaH || 79|| abravIddevi gachCha tvaM vanaM shIghraM mayA saha | arundhatyai prayachChAshu hArAnAbharaNAni cha || 80|| brAhmaNebhyo dhanaM sarvaM dattvA gachChAmahe vanam | ityuktvA lakShmaNenAshu dvijAnAhUya bhaktitaH || 81|| dadau gavAM vR^indashataM dhanAni vastrANi divyAni vibhUShaNAni | kuTumbavadbhyaH shrutashIlavadbhyo mudA dvijebhyo raghuvaMshaketuH || 82|| arundhatyai dadau sItA mukhyAnyAbharaNAni cha | rAmo mAtuH sevakebhyo dadau dhanamanekadhA || 83|| svakAntaHpuravAsibhyaH sevakebhyastathaiva cha | paurajAnapadebhyashcha brAhmaNebhyaH sahasrashaH || 84|| lakShmaNo.api sumitrAM tu kausalyAyai samarpayat | dhanuShpANiH samAgatya rAmasyAgre vyavasthitaH || 85|| rAmaH sItA lakShmaNashcha jagmuH sarve nR^ipAlayam || 86|| shrIrAmaH saha sItayA nR^ipapathe gachChan shanaiH sAnujaH | paurAn jAnapadAn kutUhaladR^ishaH sAnandamudvIkShayan | shyAmaH kAmasahasrasundaravapuH kAntyA disho bhAsayan | pAdanyAsapavitritA.akhilajagat prApAlayaM tatpituH || 87|| iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde ayodhyAkANDe chaturthaH sargaH || 4|| \iti \section{|| pa~nchamaH sargaH ||} shrImahAdeva uvAcha | (shrIparameshvara uvAcha |) AyAntaM nAgarA dR^iShTvA mArge rAmaM sajAnakIm | lakShmaNena samaM vIkShya UchuH sarve parasparam || 1|| kaikeyyA varadAnAdi shrutvA duHkhasamAvR^itAH | bata rAjA dasharathaH satyasandhaM priyaM sutam || 2|| strIhetoratyajatkAmI tasya satyavatA kutaH | kaikeyI vA kathaM duShTA rAmaM satyaM priya~Nkaram || 3|| vivAsayAmAsa kathaM krUrakarmA.atimUDhadhIH | he janA nAtra vastavyaM gachChAmo.adyaiva kAnanam || 4|| yatra rAmaH sabhAryashcha sAnujo gantumichChati | pashyantu jAnakIM sarve pAdachAreNa gachChatIm || 5|| pumbhiH kadAchiddR^iShTvA vA jAnakI lokasundarI | sApi pAdena gachChantI janasa~NgheShvanAvR^itA || 6|| rAmo.api pAdachAreNa gajAshvAdivivarjitaH | gachChati drakShyatha vibhuM sarvalokaikasundaram || 7|| rAkShasI kaikeyInAmnI jAtA sarvavinAshinI | rAmasyApi bhavedduHkhaM sItAyAH pAdayAnataH || 8|| balavAn vidhirevAtra pumprayatno hi durbalaH | iti duHkhAkule vR^inde sAdhUnAM munipu~NgavaH || 9|| abravIdvAmadevo.atha sAdhUnAM sa~NghamadhyagaH | mAnushochatha rAmaM vA sItAM vA vachmi tattvataH || 10|| eSha ramaH paro viShNurAdinArAyaNaH smR^itaH | eShA sA jAnakI lakShmIryogamAyeti vishrutA || 11|| asau sheShastamanveti lakShmaNAkhyashcha sAmpratam | eSha mAyAguNairyuktastattadAkAravAniva || 12|| eSha eva rajoyukto brahmAbhUdvishvabhAvanaH | sattvAviShTastathA viShNustrijagatpratipAlakaH || 13|| eSha rudrastAmaso.ante jagatpralayakAraNam | eSha matsyaH purA bhUtvA bhaktaM vaivasvataM manum || 14|| nAvyAropya layasyAnte pAlayAmAsa rAghavaH | samudramathane pUrvaM mandare sutalaM gate || 15|| adhArayatsvapR^iShThe.adriM kUrmarUpI raghUttamaH | mahI rasAtalaM yAtA pralaye sUkaro.abhavat || 16|| tolayAmAsa daMShTrAgre tAM kShoNIM raghunandanaH | nArasiMhaM vapuH kR^itvA prahlAdavaradaH purA || 17|| trailokyakaNTakaM rakShaH pATayAmAsa tannakhaiH | putrarAjyaM hR^itaM dR^iShTvA hyadityA yAchitaH purA || 18|| vAmanatvamupAgamya yAc~nayA chAharatpunaH | duShTakShatriyabhUbhAranivR^ittyai bhArgavo.abhavat || 19|| sa eva jagatAM nAtha idAnIM rAmatAM gataH | rAvaNAdIni rakShAMsi koTisho nihaniShyati || 20|| mAnuSheNaiva maraNaM tasya dR^iShTaM durAtmanaH | rAj~nA dasharathenApi tapasArAdhito hariH || 21|| putratvAkA~NkShayA viShNostadA putro.abhavaddhariH | sa eva viShNuH shrIrAmo rAvaNAdivadhAya hi || 22|| gantAdyaiva vanaM rAmo lakShmaNena sahAyavAn | eShA sItA harermAyA sR^iShTisthityantakAriNI || 23|| rAjA vA kaikeyI vApi nAtra kAraNamaNvapi | pUrvedyurnAradaH prAha bhUbhAraharaNAya cha || 24|| rAmo.apyAha svayaM sAkShAchChvo gamiShyAmyahaM vanam | ato rAmaM samuddishya chintAM tyajata bAlishAH || 25|| rAmarAmeti ye nityaM japanti manujA bhuvi | teShAM mR^ityubhayAdIni na bhavanti kadAchana || 26|| kA punastasya rAmasya duHkhasha~NkA mahAtmanaH | rAmanAmnaiva muktiH syAtkalau nAnyena kenachit || 27|| mAyAmAnuSharUpeNa viDambayati lokakR^it | bhaktAnAM bhajanArthAya rAvaNasya vadhAya cha || 28|| rAj~nashchAbhIShTasid.hdhyarthaM mAnuShaM vapurAshritaH | ityuktvA virarAmAtha vAmadevo mAhAmuniH || 29|| shrutvA te.api dvijAH sarve rAmaM j~nAtvA hariM vibhum | jahurhR^itsaMshayagranthiM rAmamevAnvachintayan || 30|| ya idaM chintayennityaM rahasyaM rAmasItayoH | tasya rAme dR^iDhA bhaktirbhavedvij~nAnapUrvikA || 31|| rahasyaM gopanIyaM vo yUyaM vai rAghavapriyAH | ityuktvA prayayau vipraste.api rAmaM paraM viduH || 32|| tato rAmaH samAvishya pitR^igehamavAritaH | sAnujaH sItayA gatvA kaikeyImidamabravIt || 33|| AgatAH smo vayaM mAtastrayaste sammataM vanam | gantuM kR^itadhiyaH shIghramAj~nApayatu naH pitA || 34|| ityuktA sahasotthAya chIrANi pradadau svayam | rAmAya lakShmaNAyAtha sItAyai cha pR^ithak pR^ithak || 35|| rAmastu vastrANyutsR^ijya vanyachIrANi paryadhAt | lakShmaNo.api tathA chakre sItA tanna vijAnatI || 36|| haste gR^ihItvA rAmasya lajjayA mukhamaikShata | rAmo gR^ihItvA tachchIramaMshuke paryaveShTayat || 37|| tad dR^iShTvA ruruduH sarve rAjadArAH samantataH | vasiShThastu tadAkarNya ruditaM bhartsayan ruShA || 38|| kaikeyIM prAha durvR^itte rAma eva tvayA vR^itaH | vanavAsAya duShTe tvaM sItAyai kiM prayachChasi || 39|| yadi rAmaM samanveti sItA bhaktyA pativratA | divyAmbaradharA nityaM sarvAbharaNabhUShitA || 40|| ramayatvanishaM rAmaM vanaduHkhanivAriNI | rAjA dasharatho.apyAha sumantraM rathamAnaya || 41|| rathamAruhya gachChantu vanaM vanacharapriyAH | ityuktvA rAmamAlokya sItAM chaiva salakShmaNam || 42|| duHkhAnnipatito bhUmau rurodAshrupariplutaH | Aruroha rathaM sItA shIghraM rAmasya pashyataH || 43|| rAmaH pradakShiNaM kR^itvA pitaraM rathamAruhat | lakShmaNaH khaDgayugalaM dhanustUNIyugaM tathA || 44|| gR^ihItvA rathamAruhya nodayAmAsa sArathim | tiShTha tiShTha sumantreti rAjA dasharatho.abravIt || 45|| gachCha gachCheti rAmeNa nodito.achodayadratham | rAme dUraM gate rAjA mUrchChitaH prApatadbhuvi || 46|| paurAstu bAlavR^iddhAshcha vR^iddhA brAhmaNasattamAH | tiShTha tiShTheti rAmeti kroshanto rathamanvayuH || 47|| rAjA ruditvA suchiraM mAM nayantu gR^ihaM prati | kausalyAyA rAmamAturityAha parichArakAn || 48|| ki~nchitkAlaM bhavettatra jIvanaM duHkhitasya me | ata UrdhvaM na jIvAmi chiraM rAmaM vinA kR^itaH || 49|| tato gR^ihaM pravishyaiva kausalyAyAH papAta ha | mUrchChitashcha chirAdbud.hdhvA tUShNImevAvatasthivAn || 50|| rAmastu tamasAtIraM gatvA tatrAvasatsukhI | jalaM prAshya nirAhAro vR^ikShamUle.asvapadvibhuH || 51|| sItayA saha dharmAtmA dhanuShpANistu lakShmaNaH | pAlayAmAsa dharmaj~naH sumantreNa samanvitaH || 52|| paurAH sarve samAgatya sthitAstasyAvidUrataH | shaktA rAmaM puraM netuM no chedgachChAmahe vanam || 53|| iti nishchayamAj~nAya teShAM rAmo.ativismitaH | nAhaM gachChAmi nagaramete vai kleshabhAginaH || 54|| bhaviShyantIti nishchitya sumantramidamabravIt | idAnImeva gachChAmaH sumantra rathamAnaya || 55|| ityAj~naptaH sumantro.api rathaM vAhairayojayat | Aruhya rAmaH sItA cha lakShmaNo.api yayurdrutam || 56|| ayodhyAbhimukhaM gatvA ki~nchiddUraM tato yayuH | te.api rAmamadR^iShTvaiva prAtarutthAya duHkhitAH || 57|| rathanemigataM mArgaM pashyantaste puraM yayuH | hR^idi rAmaM sasItaM te dhyAyantastasthuranvaham || 58|| sumantro.api rathaM shIghraM nodayAmAsa sAdaram | sphItAn janapadAn pashyan rAmaH sItAsamanvitaH || 59|| ga~NgAtIraM samAgachChachChR^i~NgaverAvidUrataH | ga~NgAM dR^iShTvA namaskR^itya snAtvA sAnandamAnasaH || 60|| shiMshapAvR^ikShamUle sa niShasAda raghUttamaH | tato guho janaiH shrutvA rAmAgamamahotsavam || 61|| sakhAyaM svAminaM draShTuM harShAttUrNaM samApatat | phalAni madhupuShpAdi gR^ihItvA bhaktisaMyutaH || 62|| rAmasyAgre vinikShipya daNDavatprApatadbhuvi | guhamutthApya taM tUrNaM rAghavaH pariShasvaje || 63|| sampR^iShTakushalo rAmaM guhaH prA~njalirabravIt | dhanyo.ahamadya me janma naiShAdaM lokapAvana || 64|| babhUva paramAnandaH spR^iShTvA te.a~NgaM raghUttama | naiShAdarAjyametatte ki~Nkarasya raghUttama || 65|| tvadadhInaM vasannatra pAlayAsmAn raghUdvaha | AgachCha yAmo nagaraM pAvanaM kuru me gR^iham || 66|| gR^ihANa phalamUlAni tvadarthaM sa~nchitAni me | anugR^ihNIShva bhagavan dAsaste.ahaM surottama || 67|| rAmastamAha suprIto vachanaM shR^iNu me sakhe | na vekShyAmi gR^ihaM grAmaM nava varShANi pa~ncha cha || 68|| dattamanyena no bhu~nje phalamUlAdi ki~nchana | rAjyaM mamaitatte sarvaM tvaM sakhA me.ativallabhaH || 69|| vaTakShIraM samAnAyya jaTAmukuTamAdarAt | babandha lakShmaNenAtha sahito raghunandanaH || 70|| jalamAtraM tu samprAshya sItayA saha rAghavaH | AstR^itaM kushaparNAdyaiH shayanaM lakShmaNena hi || 71|| uvAsa tatra nagaraprAsAdAgre yathA purA | suShvApa tatra vaidehyA parya~Nka iva saMskR^ite || 72|| tato.avidUre parigR^ihya chApaM sabANatUNIradhanuH sa lakShmaNaH | rarakSha rAmaM parito vipashyan.h guhena sArdhaM sasharAsanena || 73|| iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde ayodhyAkANDe pa~nchamaH sargaH || 5|| \iti \section{|| ShaShThaH sargaH ||} shrImahAdeva uvAcha | (shrIparameshvara uvAcha |) suptaM rAmaM samAlokya guhaH so.ashrupariplutaH | lakShmaNaM prAha vinayAd bhrAtaH pashyasi rAghavam || 1|| shayAnaM kushapatraughasaMstare sItayA saha | yaH shete svarNaparya~Nke svAstIrNe bhavanottame || 2|| kaikeyI rAmaduHkhasya kAraNaM vidhinA kR^itA | mantharAbuddhimAsthAya kaikeyI pApamAcharat || 3|| tachChrutvA lakShmaNaH prAha sakhe shR^iNu vacho mama | kaH kasya heturduHkhasya kashcha hetuH sukhasya cha || 4|| svapUrvArjitakarmaiva kAraNaM sukhaduHkhayoH || 5|| sukhasya duHkhasya na ko.api dAtA paro dadAtIti kubuddhireShA | ahaM karomIti vR^ithAbhimAnaH svakarmasUtragrathito hi lokaH || 6|| suhR^inmitrAryudAsInadveShyamadhyasthabAndhavAH | svayamevAcharan karma tathA tatra vibhAvyate || 7|| sukhaM vA yadi vA duHkhaM svakarmavashago naraH | yadyadyathAgataM tattad bhuktvA svasthamanA bhavet || 8|| na me bhogAgame vA~nChA na me bhogavivarjane | AgachChatvatha mAgachChatvabhogavashago bhavet || 9|| svasmin deshe cha kAle cha yasmAdvA yena kena vA | kR^itaM shubhAshubhaM karma bhojyaM tattatra nAnyathA || 10|| alaM harShaviShAdAbhyAM shubhAshubhaphalodaye | vidhAtrA vihitaM yadyattadala~NghyaM surAsuraiH || 11|| sarvadA sukhaduHkhAbhyAM naraH pratyavarudhyate | sharIraM puNyapApAbhyAmutpannaM sukhaduHkhavat || 12|| sukhasyAnantaraM duHkhaM duHkhasyAnantaraM sukham | dvayametaddhi jantUnAmala~NghyaM dinarAtrivat || 13|| sukhamadhye sthitaM duHkhaM duHkhamadhye sthitaM sukham | dvayamanyonyasaMyuktaM prochyate jalapa~Nkavat || 14|| tasmAddhairyeNa vidvAMsa iShTAniShTopapattiShu | na hR^iShyanti na muhyanti samaM mAyeti bhAvanAt || 15|| guhalakShmaNayorevaM bhAShatorvimalaM nabhaH | babhUva rAmaH salilaM spR^iShTvA prAtaH samAhitaH || 16|| uvAcha shIghraM sudR^iDhaM nAvamAnaya me sakhe | shrutvA rAmasya vachanaM niShAdAdhipatirguhaH || 17|| svayameva dR^iDhaM nAvamAninAya sulakShaNAm | svAminnAruhyatAM naukAM sItayA lakShmaNena cha || 18|| vAhaye j~nAtibhiH sArdhamahameva samAhitaH | tatheti rAghavaH sItAmAropya shubhalakShaNAm || 19|| guhasya hastAvAlambya svayaM chArohadachyutaH | AyudhAdIn samAropya lakShmaNo.apyAruroha cha || 20|| guhastAn vAhayAmAsa j~nAtibhiH sahitaH svayam | ga~NgAmadhye gatAM ga~NgAM prArthayAmAsa jAnakI || 21|| devi ga~Nge namastubhyaM nivR^ittA vanavAsataH | rAmeNa sahitAhaM tvAM lakShmaNena cha pUjaye || 22|| surAmAnsopahAraishcha nAnAbalibhirAdR^itA | ityuktvA parakUlaM tau shanairuttIrya jagmatuH || 23|| guho.api rAghavaM prAha gamiShyAmi tvayA saha | anuj~nAM dehi rAjendra no chetprANAnstyajAmyaham || 24|| shrutvA naiShAdivachanaM shrIrAmastamathAbravIt | chaturdasha samAH sthitvA daNDake punarapyaham || 25|| AyAsyAmyuditaM satyaM nAsatyaM rAmabhAShitam | ityuktvAli~Ngya taM bhaktaM samAshvAsya punaH punaH || 26|| nivartayAmAsa guhaM so.api kR^ichChrAdyayau gR^iham || 27|| tatra medhyaM mR^igaM hatvA paktvA hutvA cha te trayaH | bhuktvA vR^ikShatale suptvA sukhamAsata tAM nishAm || 28|| tato rAmastu vaidehyA lakShmaNena samanvitaH | bharadvAjAshramapadaM gatvA bahirupasthitaH | tatraikaM vaTukaM dR^iShTvA rAmaH prAha cha he vaTo || 29|| rAmo dAsharathiH sItAlakShmaNAbhyAM samanvitaH | Aste bahirvanasyeti hyuchyatAM munisannidhau || 30|| tachChrutvA sahasA gatvA pAdayoH patito muneH | svAmin rAmaH samAgatya vanAdbahiravasthitaH || 31|| sabhAryaH sAnujaH shrImAnAha mAM devasannibhaH | bharadvAjAya munaye j~nApayasva yathochitam || 32|| tachChrutvA sahasotthAya bharadvAjo munIshvaraH | gR^ihItvArghyaM cha pAdyaM cha rAmasAmIpyamAyayau || 33|| dR^iShTvA rAmaM yathAnyAyaM pUjayitvA salakShmaNam | Aha me parNashAlAM bho rAma rAjIvalochana || 34|| AgachCha pAdarajasA punIhi raghunandana | ityuktvoTajamAnIya sItayA saha raghAvau || 35|| bhaktyA punaH pUjayitvA chakArAtithyamuttamam | adyAhaM tapasaH pAraM gato.asmi tava sa~NgamAt || 36|| j~nAtaM rAma tavodantaM bhUtaM chAgAmikaM cha yat | jAnAmi tvAM parAtmAnaM mAyayA kAryamAnuSham || 37|| yadarthamavatIrNo.asi prArthito brahmaNA purA | yadarthaM vanavAsaste yatkariShyasi vai puraH || 38|| jAnAmi j~nAnadR^iShTyAhaM jAtayA tvadupAsanAt | itaH paraM tvAM kiM vakShye kR^itArtho.ahaM raghUttama || 39|| yastvAM pashyAmi kAkutsthaM puruShaM prakR^iteH param | rAmastamabhivAdyAha sItAlakShmaNasaMyutaH || 40|| anugrAhyAstvayA brahmanvayaM kShatriyabAndhavAH | iti sambhAShya te.anyonyamuShitvA munisannidhau || 41|| prAtarutthAya yamunAmuttIrya munivArakaiH | kR^itAplavena muninA dR^iShTamArgeNa rAghavaH || 42|| prayayau chitrakUTAdriM vAlmIkeryatra chAshramaH | gatvA rAmo.atha vAlmIkerAshramaM R^iShisa~Nkulam || 43|| nAnAmR^igadvijAkIrNaM nityapuShpaphalAkulam | tatra dR^iShTvA samAsInaM vAlmIkiM munisattamam || 44|| nanAma shirasA rAmo lakShmaNena cha sItayA | dR^iShTvA rAmaM ramAnAthaM vAlmIkirlokasundaram || 45|| jAnakIlakShmaNopetaM jaTAmukuTamaNDitam | kandarpasadR^ishAkAraM kamanIyAmbujekShaNam || 46|| dR^iShTvaiva sahasottasthau vismayAnimiShekShaNaH | Ali~Ngya paramAnandaM rAmaM harShAshrulochanaH || 47|| pUjayitvA jagatpUjyaM bhaktyArghyAdibhirAdR^itaH | phalamUlaiH sa madhurairbhojayitvA cha lAlitaH || 48|| rAghavaH prA~njaliH prAha vAlmIkiM vinayAnvitaH | piturAj~nAM puraskR^itya daNDakAnAgatA vayam || 49|| bhavanto yadi jAnanti kiM vakShyAmo.atra kAraNam | yatra me sukhavAsAya bhavetsthAnaM vadasva tat || 50|| sItayA sahitaH kAlaM ki~nchittatra nayAmyaham | ityukto rAghaveNAsau muniH sasmitamabravIt || 51|| tvameva sarvalokAnAM nivAsasthAnamuttamam | tavApi sarvabhUtAni nivAsasadanAni hi || 52|| evaM sAdhAraNaM sthAnamuktaM te raghunandana | sItayA sahitasyeti visheShaM pR^ichChatastava | tadvakShyAmi raghushreShTha yatte niyatamandiram || 53|| shAntAnAM samadR^iShTInAmadveShTRRINAM cha jantuShu | tvAmeva bhajatAM nityaM hR^idayaM te.adhimandiram || 54|| dharmAdharmAn parityajya tvAmeva bhajato.anisham | sItayA saha te rAma tasya hR^itsukhamandiram || 55|| tvanmantrajApako yastu tvAmeva sharaNaM gataH | nirdvandvo niHspR^ihastasya hR^idayaM te sumandiram || 56|| niraha~NkAriNaH shAntA ye rAgadveShavarjitAH | samaloShTAshmakanakAsteShAM te hR^idayaM gR^iham || 57|| tvayi dattamanobuddhiryaH santuShTaH sadA bhavet | tvayi santyaktakarmA yastanmanaste shubhaM gR^iham || 58|| yo na dveShTyapriyaM prApya priyaM prApya na hR^iShyati | sarvaM mAyeti nishchitya tvAM bhajettanmano gR^iham || 59|| ShaDbhAvAdivikArAn yo dehe pashyati nAtmani | kShuttR^iT sukhaM bhayaM duHkhaM prANabud.hdhyornirIkShate || 60|| saMsAradharmairnirmuktastasya te mAnasaM gR^iham || 61|| pashyanti ye sarvaguhAshayasthaM tvAM chidghanaM satyamanantamekam | alepakaM sarvagataM vareNyaM teShAM hR^idabje saha sItayA vasa || 62|| nirantarAbhyAsadR^iDhIkR^itAtmanAM tvatpAdasevApariniShThitAnAm | tvannAmakIrtyA hatakalmaShANAM sItAsametasya gR^ihaM hR^idabje || 63|| rAma tvannAmamahimA varNyate kena vA katham | yatprabhAvAdahaM rAma brahmarShitvamavAptavAn || 64|| ahaM purA kirAteShu kirAtaiH saha vardhitaH | janmamAtradvijatvaM me shUdrAchArarataH sadA || 65|| shUdrAyAM bahavaH putrA utpannA me.ajitAtmanaH | tatashchoraishcha sa~Ngamya chauro.ahamabhavaM purA || 66|| dhanurbANadharo nityaM jIvAnAmantakopamaH | ekadA munayaH sapta dR^iShTA mahati kAnane || 67|| sAkShAnmayA prakAshanto jvalanArkasamaprabhAH | tAnanvadhAvaM lobhena teShAM sarvaparichChadAn || 68|| grahItukAmastatrAhaM tiShTha tiShTheti chAbravam | dR^iShTvA mAM munayo.apR^ichChan kimAyAsi dvijAdhama || 69|| ahaM tAnabravaM ki~nchidAdAtuM munisattamAH | putradArAdayaH santi bahavo me bubhukShitAH || 70|| teShAM saMrakShaNArthAya charAmi girikAnane | tato mAmUchuravyagrAH pR^ichCha gatvA kuTumbakam || 71|| yo yo mayA pratidinaM kriyate pApasa~nchayaH | yUyaM tadbhAginaH kiM vA neti vetipR^ithakpR^ithak || 72|| vayaM sthAsyAmahe tAvadAgamiShyasi nishchayaH | tathetyuktvA gR^ihaM gatvA munibhiryadudIritam || 73|| apR^ichChaM putradArAdInstairukto.ahaM raghUttama | pApaM tavaiva tatsarvaM vayaM tu phalabhAginaH || 74|| tachChrutvA jAtanirvedo vichArya punarAgamam | munayo yatra tiShThanti karuNApUrNamAnasAH || 75|| munInAM darshanAdeva shuddhAntaHkaraNo.abhavam | dhanurAdIn parityajya daNDavatpatito.asmyaham || 76|| rakShadhvaM mAM munishreShThA gachChantaM nirayArNavam | ityagre patitaM dR^iShTvA mAmUchurmunisattamAH || 77|| uttiShThottiShTha bhadraM te saphalaH satsamAgamaH | upadekShyAmahe tubhyaM ki~nchittenaiva mokShyase || 78|| parasparaM samAlochya durvR^ittoyaM dvijAdhamaH | upekShya eva sadvR^ittaistathApi sharaNaM gataH | rakShaNIyaH prayatnena mokShamArgopadeshataH || 79|| ityuktvA rAma te nAma vyatyastAkSharapUrvakam | ekAgramanasAtraiva mareti japa sarvadA || 80|| AgachChAmaH punaryAvattAvaduktaM sadA japa | ityuktvA prayayuH sarve munayo divyadarshanAH || 81|| ahaM yathopadiShTaM taistathAkaravama~njasA | japannekAgramanasA bAhyaM vismR^itavAnaham || 82|| evaM bahutithe kAle gate nishchalarUpiNaH | sarvasa~NgavihInasya valmIko.abhUnmamopari || 83|| tato yugasahasrAnte R^iShayaH punarAgaman | mAmUchurniShkramasveti tachChrutvA tUrNamutthitaH || 84|| valmIkAnnirgatashchAhaM nIhArAdiva bhAskaraH | mAmapyAhurmunigaNA vAlmIkistvaM munIshvara || 85|| valmIkAtsambhavo yasmAd dvitIyaM janma te.abhavat | ityuktvA te yayurdivyagatiM raghukulottama || 86|| ahaM te rAma nAmnashcha prabhAvAdIdR^isho.abhavam | adya sAkShAtprapashyAmi sasItaM lakShmaNena cha || 87|| rAmaM rAjIvapatrAkShaM tvAM mukto nAtra saMshayaH | AgachCha rAma bhadraM te sthalaM vai darshayAmyaham || 88|| evamuktvA muniH shrImAnllakShmaNena samanvitaH | shiShyaiH parivR^ito gatvA madhye parvataga~NgayoH || 89|| tatra shAlAM suvistIrNAM kArayAmAsa vAsabhUH | prAkpashchimaM dakShiNodak shobhanaM mandiradvayam || 90|| jAnakyA sahito rAmo lakShmaNena samanvitaH | tatra te devasadR^ishA hyavasan bhavanottame || 91|| vAlmIkinA tatra supUjito.ayaM rAmaH sasItaH saha lakShmaNena | devairmunIdraiH sahito mudAste svarge yathA devapatiH sashachyA || 92|| iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde ayodhyAkANDe ShaShThaH sargaH || 6|| \iti \section{|| saptamaH sargaH ||} shrImahAdeva uvAcha | (shrIparameshvara uvAcha |) sumantro.api tadAyodhyAM dinAnte pravivesha ha | vastreNa mukhamAchChAdya bAShpAkulitalochanaH || 1|| bahireva rathaM sthApya rAjAnaM draShTumAyayau | jayashabdena rAjAnaM stutvA taM praNanAma ha || 2|| tato rAjA namantaM taM sumantraM vihvalo.abravIt | sumantra rAmaH kutrAste sItayA lakShmaNena cha || 3|| kutra tyaktastvayA rAmaH kiM mAM pApinamabravIt | sItA vA lakShmaNo vApi nirdayaM mAM kimabravIt || 4|| hA rAma hA guNanidhe hA sIte priyavAdini | duHkhArNave nimagnaM mAM mriyamANaM na pashyasi || 5|| vilapyaivaM chiraM rAjA nimagno duHkhasAgare | evaM mantrI rudantaM taM prA~njalirvAkyamabravIt || 6|| rAmaH sItA cha saumitrirmayA nItA rathena te | shR^i~NgaverapurAbhyAshe ga~NgAkUle vyavasthitAH || 7|| guhena ki~nchidAnItaM phalamUlAdikaM cha yat | spR^iShTvA hastena samprItyA nAgrahIdvisasarja tat || 8|| vaTakShIraM samAnAyya guhena raghunandanaH | jaTAmukuTamAbad.hdhya mAmAha nR^ipate svayam || 9|| sumantra brUhi rAjAnaM shokaste.astu na matkR^ite | sAketAdadhikaM saukhyaM vipine no bhaviShyati || 10|| mAturme vandanaM brUhi shokaM tyajatu matkR^ite | AshvAsayatu rAjAnaM vR^iddhaM shokapariplutam || 11|| sItA chAshruparItAkShI mAmAha nR^ipasattama | duHkhagadgadayA vAchA rAmaM ki~nchidavekShatI || 12|| sAShTA~NgaM praNipAtaM me brUhi shvashrvoH padAmbuje | iti prarudatI sItA gatA ki~nchidavA~NmukhI || 13|| tataste.ashruparItAkShA nAvamAruruhustadA | yAvadga~NgAM samuttIrya gatAstAvadahaM sthitaH || 14|| tato duHkhena mahatA punarevAhamAgataH | tato rudantI kausalyA rAjAnamidamabravIt || 15|| kaikeyyai priyabhAryAyai prasanno dattavAn varam | tvaM rAjyaM dehi tasyaiva matputraH kiM vivAsitaH || 16|| kR^itvA tvameva tatsarvamidAnIM kiM nu rodiShi | kausalyAvachanaM shrutvA kShate spR^iShTa ivAgninA || 17|| punaH shokAshrupUrNAkShaH kausalyAmidamabravIt | duHkhena mriyamANaM mAM kiM punarduHkhayasyalam || 18|| idAnImeva me prANA utkramiShyanti nishchayaH | shapto.ahaM bAlyabhAvena kenachinmuninA purA || 19|| purAhaM yauvane dR^iptashchApabANadharo nishi | acharaM mR^igayAsakto nadyAstIre mahAvane || 20|| tatrArdharAtrasamaye muniH kashchittR^iShArditaH | pipAsArditayoH pitrorjalamAnetumudyataH | apUrayajjale kumbhaM tadA shabdo.abhavanmahAn || 21|| gajaH pibati pAnIyamiti matvA mahAnishi | bANaM dhanuShi sandhAya shabdavedhinamakShipam || 22|| hA hato.asmIti tatrAbhUchChabdo mAnuShasUchakaH | kasyApi na kR^ito doSho mayA kena hato vidhe || 23|| pratIkShate mAM mAtA cha pitA cha jalakA~NkShayA | tachChrutvA bhayasantrastastato.ahaM pauruShaM vachaH || 24|| shanairgatvAtha tatpArshvaM svAmin dasharatho.asmyaham | ajAnatA mayA viddhastrAtumarhasi mAM mune || 25|| ityuktvA pAdayostasya patito gadgadAkSharaH | tadA mAmAha sa munirmA bhaiShIrnR^ipasattama || 26|| brahmahatyA spR^ishenna tvAM vaishyo.ahaM tapasi sthitaH | pitarau mAM pratIkShete kShuttR^iDbhyAM paripIDitau || 27|| tayostvamudakaM dehi shIghramevAvichArayan | na chettvAM bhasmasAtkuryAtpitA me yadi kupyati || 28|| jalaM datvA tu tau natvA kR^itaM sarvaM nivedaya | shalyamuddhara me dehAtprANAnstyakShyAmi pIDitaH || 29|| ityukto muninA shIghraM bANamutpATya dehataH | sajalaM kalashaM dhR^itvA gato.ahaM yatra dampatI || 30|| ativR^iddhAvandhadR^ishau kShutpipAsArditau nishi | nAyAti salilaM gR^ihya putraH kiM vAtra kAraNam || 31|| ananyagatikau vR^iddhau shochyau tR^iTparipIDitau | AvAmupekShate kiM vA bhaktimAnAvayoH sutaH || 32|| iti chintAvyAkulau tau matpAdanyAsajaM dhvanim | shrutvA prAha pitA putra kiM vilambaH kR^itastvayA || 33|| dehyAvayoH supAnIyaM piba tvamapi putraka | ityevaM lapatorbhItyA sakAshamagamaM shanaiH || 34|| pAdayoH praNipatyAhamabravaM vinayAnvitaH | nAhaM putrastvayodhyAyA rAjA dasharatho.asmyaham || 35|| pApo.ahaM mR^igayAsakto rAtrau mR^igavihiMsakaH | jalAvatArAddUre.ahaM sthitvA jalagataM dhvanim || 36|| shrutvAhaM shabdavedhitvAdekaM bANamathAtyajam | hato.asmIti dhvaniM shrutvA bhayAttatrAhamAgataH || 37|| jaTAM vikIrya patitaM dR^iShTvAhaM munidArakam | bhIto gR^ihItvA tatpAdau rakSha rakSheti chAbravam || 38|| mA bhaiShIriti mAM prAha brahmahatyAbhayaM na te | matpitroH salilaM dattvA natvA prArthaya jIvitam || 39|| ityukto muninA tena hyAgato munihiMsakaH | rakShetAM mAM dayAyuktau yuvAM hi sharaNAgatam || 40|| iti shrutvA tu duHkhArtau vilapya bahu shochya tam | patito nau suto yatra naya tatrAvilambayan || 41|| tato nItau suto yatra mayA tau vR^iddhadampatI | spR^iShTvA sutaM tau hastAbhyAM bahusho.atha vilepatuH || 42|| hAheti krandamAnau tau putra putretyavochatAm | jalaM dehIti putreti kimarthaM na dadAsyalam || 43|| tato mAmUchatuH shIghraM chitiM rachaya bhUpate | mayA tadaiva rachitA chitistatra niveshitAH | trayastatrAgnirutsR^iShTo dagdhAste tridivaM yayuH || 44|| tatra vR^iddhaH pitA prAha tvamapyevaM bhaviShyasi | putrashokena maraNaM prApsyase vachanAnmama || 45|| sa idAnIM mama prAptaH shApakAlo.anivAritaH | ityuktvA vilalApAtha rAjA shokasamAkulaH || 46|| hA rAma putra hA sIte hA lakShmaNa guNAkara | tvadviyogAdahaM prApto mR^ityuM kaikeyisambhavam || 47|| vadannevaM dasharathaH prANAnstyaktvA divaM gataH | kausalyA cha sumitrA cha tathAnyA rAjayoShitaH || 48|| chukrushushcha vilepushcha urastADanapUrvakam | vasiShThaH prayayau tatra prAtarmantribhirAvR^itaH || 49|| tailadroNyAM dasharathaM kShiptvA dUtAnathAbravIt | gachChata tvaritaM sAshvA yudhAjinnagaraM prati || 50|| tatrAste bharataH shrImA~nChatrughnasahitaH prabhuH | uchyatAM bharataH shIghramAgachCheti mamAj~nayA || 51|| ayodhyAM prati rAjAnaM kaikeyIM chApi pashyatu | ityuktAstvaritaM dUtA gatvA bharatamAtulam || 52|| yudhAjitaM praNamyochurbharataM sAnujaM prati | vasiShThastvabravIdrAjan bharataH sAnujaH prabhuH || 53|| shIghramAgachChatu purImayodhyAmavichArayan | ityAj~napto.atha bharatastvaritaM bhayavihvalaH || 54|| Ayayau guruNAdiShTaH saha dUtaistu sAnujaH | rAj~no vA rAghavasyApi duHkhaM ki~nchidupasthitam || 55|| iti chintAparo mArge chintayannagaraM yayau | nagaraM bhraShTalakShmIkaM janasambAdhavarjitam || 56|| utsavaishcha parityaktaM dR^iShTvA chintAparo.abhavat | pravishya rAjabhavanaM rAjalakShmIvivarjitam || 57|| apashyatkaikeyIM tatra ekAmevAsane sthitAm | nanAma shirasA pAdau mAturbhaktisamanvitaH || 58|| AgataM bharataM dR^iShTvA kaikeyI premasambhramAt | utthAyAli~Ngya rabhasA svA~NkamAropya saMsthitA || 59|| mUrdhnyavaghrAya paprachCha kushalaM svakulasya sA | pitA me kushalo bhrAtA mAtA cha shubhalakShaNA || 60|| diShTyA tvamadya kushalI mayA dR^iShTo.asi putraka | iti pR^iShTaH sa bharato mAtrA chintAkulendriyaH || 61|| dUyamAnena manasA mAtaraM samapR^ichChata | mAtaH pitA me kutrAste ekA tvamiha saMsthitA || 62|| tvayA vinA na me tAtaH kadAchidrahasi sthitaH | idAnIM dR^ishyate naiva kutra tiShThati me vada || 63|| adR^iShTvA pitaraM me.adya bhayaM duHkhaM cha jAyate | athAha kaikeyI putra kiM duHkhena tavAnagha || 64|| yA gatirdharmashIlAnAmashvamedhAdiyAjinAm | tAM gatiM gatavAnadya pitA te pitR^ivatsala || 65|| tachChrutvA nipapAtorvyAM bharataH shokavihvalaH | hA tAta kva gato.asi tvaM tyaktvA mAM vR^ijinArNave || 66|| asamarpyaiva rAmAya rAj~ne mAM kva gato.asi bhoH | iti vilapitaM putraM patitaM muktamUrdhajam || 67|| utthApyAmR^ijya nayane kaikeyI putramabravIt | samAshvasihi bhadraM te sarvaM sampAditaM mayA || 68|| tAmAha bharatastAto mriyamANaH kimabravIt | tamAha kaikeyI devI bharataM bhayavarjitA || 69|| hA rAma rAma sIteti lakShmaNeti punaH punaH | vilapanneva suchiraM dehaM tyaktvA divaM yayau || 70|| tAmAha bharato he.amba rAmaH sannihito na kim | tadAnIM lakShmaNo vApi sItA vA kutra te gatAH || 71|| rAmasya yauvarAjyArthaM pitrA te sambhramaH kR^itaH | tava rAjyapradAnAya tadAhaM vighnamAcharam || 72|| rAj~nA dattaM hi me pUrvaM varadena varadvayam | yAchitaM tadidAnIM me tayorekena te.akhilam || 73|| rAjyaM rAmasya chaikena vanavAso munivratam | tataH satyaparo rAjA rAjyaM dattvA tavaiva hi || 74|| rAmaM sampreShayAmAsa vanameva pitA tava | sItApyanugatA rAmaM pAtivratyamupAshritA || 75|| saubhrAtraM darshayan rAmamanuyAto.api lakShmaNaH | vanaM gateShu sarveShu rAjA tAneva chintayan || 76|| pralapan rAmarAmeti mamAra nR^ipasattamaH | iti mAturvachaH shrutvA vajrAhata iva drumaH || 77|| papAta bhUmau niHsa~nj~nastaM dR^iShTvA duHkhitA tadA | kaikeyI punarapyAha vatsa shokena kiM tava || 78|| rAjye mahati samprApte duHkhasyAvasaraH kutaH | iti bruvantImAlokya mAtaraM pradahanniva || 79|| asambhAShyAsi pApe me ghore tvaM bhartR^ighAtinI | pApe tvadgarbhajAto.ahaM pApavAnasmi sAmpratam | ahamagniM pravekShyAmi viShaM vA bhakShayAmyaham || 80|| khaDgena vAtha chAtmAnaM hatvA yAmi yamakShayam | bhartR^ighAtini duShTe tvaM kumbhIpAkaM gamiShyasi || 81|| iti nirbhartsya kaikeyIM kausalyAbhavanaM yayau | sApi taM bharataM dR^iShTvA muktakaNThA ruroda ha || 82|| pAdayoH patitastasyA bharato.api tadA.arudat | Ali~Ngya bharataM sAdhvI rAmamAtA yashasvinI | kR^ishA.atidInavadanA sAshrunetredamabravIt || 83|| putra tvayi gate dUramevaM sarvamabhUdidam | uktaM mAtrA shrutaM sarvaM tvayA te mAtR^icheShTitam || 84|| putraH sabhAryo vanameva yAtaH salakShmaNo me raghurAmachandraH | chIrAmbaro baddhajaTAkalApaH santyajya mAM duHkhasamudramagnAm || 85|| hA rAma hA me raghuvaMshanAtha jAto.asi me tvaM parataH parAtmA | tathApi duHkhaM na jahAti mAM vai vidhirbalIyAniti me manIShA || 86|| sa evaM bharato vIkShya vilapantIM bhR^ishaM shuchA | pAdau gR^ihItvA prAhedaM shR^iNu mAtarvacho mama || 87|| kaikeyyA yatkR^itaM karma rAmarAjyAbhiShechane | anyadvA yadi jAnAmi sA mayA noditA yadi || 88|| pApaM me.astu tadA mAtarbrahmahatyAshatodbhavam | hatvA vasiShThaM khaDgena arundhatyA samanvitam || 89|| bhUyAttatpApamakhilaM mama jAnAmi yadyaham | ityevaM shapathaM kR^itvA ruroda bharatastadA || 90|| kausalyA tamathAli~Ngya putra jAnAmi mA shuchaH | etasminnantare shrutvA bharatasya samAgamam || 91|| vasiShTho mantribhiH sArdhaM prayayau rAjamandiram | rudantaM bharataM dR^iShTvA vasiShThaH prAha sAdaram || 92|| vR^iddho rAjA dasharatho j~nAnI satyaparAkramaH | bhuktvA martyasukhaM sarvamiShTvA vipuladakShiNaiH || 93|| ashvamedhAdibhiryaj~nairlabdhvA rAmaM sutaM harim | ante jagAma tridivaM devendrArddhAsanaM prabhuH || 94|| taM shochasi vR^ithaiva tvamashochyaM mokShabhAjanam | AtmA nityo.avyayaH shuddho janmanAshAdivarjitaH || 95|| sharIraM jaDamatyarthamapavitraM vinashvaram | vichAryamANe shokasya nAvakAshaH katha~nchana || 96|| pitA vA tanayo vApi yadi mR^ityuvashaM gataH | mUDhAstamanushochanti svAtmatADanapUrvakam || 97|| niHsAre khalu saMsAre viyogo j~nAninAM yadA | bhavedvairAgyahetuH sa shAntisaukhyaM tanoti cha || 98|| janmavAn yadi loke.asminstarhi taM mR^ityuranvagAt | tasmAdaparihAryo.ayaM mR^ityurjanmavatAM sadA || 99|| svakarmavashataH sarvajantUnAM prabhavApyayau | vijAnannapyavidvAn yaH kathaM shochati bAndhavAn || 100|| brahmANDakoTayo naShTAH sR^iShTayo bahusho gatAH | shuShyanti sAgarAH sarve kaivAsthA kShaNajIvite || 101|| chalapatrAntalagnAmbubinduvatkShaNabha~Nguram | AyustyajatyavelAyAM kastatra pratyayastava || 102|| dehI prAktanadehotthakarmaNA dehavAn punaH | taddehotthena cha punarevaM dehaH sadAtmanaH || 103|| yathA tyajati vai jIrNaM vAso gR^ihNAti nUtanam | tathA jIrNaM parityajya dehI dehaM punarnavam || 104|| bhajatyeva sadA tatra shokasyAvasaraH kutaH | AtmA na mriyate jAtu jAyate na cha vardhate || 105|| ShaDbhAvarahito.anantaH satyapraj~nAnavigrahaH | AnandarUpo bud.hdhyAdisAkShI layavivarjitaH || 106|| eka eva paro hyAtmA hyadvitIyaH samaH sthitaH | ityAtmAnaM dR^iDhaM j~nAtvA tyaktvA shokaM kuru kriyAm || 107|| tailadroNyAH piturdehamuddhR^itya sachivaiH saha | kR^ityaM kuru yathAnyAyamasmAbhiH kulanandana || 108|| iti sambodhitaH sAkShAdguruNA bharatastadA | visR^ijyAj~nAnajaM shokaM chakre savidhivatkriyAm || 109|| guruNoktaprakAreNa AhitAgneryathAvidhi | saMskR^itya sa piturdehaM vidhidR^iShTena karmaNA || 110|| ekAdashe.ahani prApte brAhmaNAn vedapAragAn | bhojayAmAsa vidhivachChatasho.atha sahasrashaH || 111|| uddishya pitaraM tatra brAhmaNebhyo dhanaM bahu | dadau gavAM sahasrANi grAmAn ratnAmbarANi cha || 112|| avasatsvagR^ihe yatra rAmamevAnuchintayan | vasiShThena saha bhrAtrA mantribhiH parivAritaH || 113|| rAme.araNyaM prayAte saha janakasutAlakShmaNAbhyAM sughoraM mAtA me rAkShasIva pradahati hR^idayaM darshanAdeva sadyaH | gachChAmyAraNyamadya sthiramatirakhilaM dUrato.apAsya rAjyaM rAmaM sItAsametaM smitaruchiramukhaM nityamevAnuseve || 114|| iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde ayodhyAkANDe saptamaH sargaH || 7|| \iti \section{|| aShTamaH sargaH ||} shrImahAdeva uvAcha | (shrIparameshvara uvAcha |) vasiShTho munibhiH sArdhaM mantribhiH parivAritaH | rAj~naH sabhAM devasabhAsannibhAmavishadvibhuH || 1|| tatrAsane samAsInashchaturmukha ivAparaH | AnIya bharataM tatra upaveshya sahAnujam || 2|| abravIdvachanaM deshakAlochitamarindamam | vatsa rAjye.abhiShekShyAmastvAmadya pitR^ishAsanAt || 3|| kaikeyyA yAchitaM rAjyaM tvadarthe puruSharShabha | satyasandho dasharathaH pratij~nAya dadau kila || 4|| abhiSheko bhavatvadya munibhirmantrapUrvakam | tachChrutvA bharato.apyAha mama rAjyena kiM mune || 5|| rAmo rAjAdhirAjashcha vayaM tasyaiva ki~NkarAH | shvaH prabhAte gamiShyAmo rAmamAnetuma~njasA || 6|| ahaM yUyaM mAtarashcha kaikeyIM rAkShasIM vinA | haniShyAmyadhunaivAhaM kaikeyIM mAtR^igandhinIm || 7|| kintu mAM no raghushreShThaH strIhantAraM sahiShyate | tachChvobhUte gamiShyAmi pAdachAreNa daNDakAn || 8|| shatrughnasahitastUrNaM yUyamAyAta vA na vA | rAmo yathA vane yAtastathAhaM valkalAmbaraH || 9|| phalamUlakR^itAhAraH shatrughnasahito mune | bhUmishAyI jaTAdhArI yAvadrAmo nivartate || 10|| iti nishchitya bharatastUShNImevAvatasthivAn | sAdhusAdhviti taM sarve prashashaMsurmudAnvitAH || 11|| tataH prabhAte bharataM gachChantaM sarvasainikAH | anujagmuH sumantreNa noditAH sAshvaku~njarAH || 12|| kausalyAdyA rAjadArA vasiShThapramukhA dvijAH | ChAdayanto bhuvaM sarve pR^iShThataH pArshvato.agrataH || 13|| shR^i~NgaverapuraM gatvA ga~NgAkUle samantataH | uvAsa mahatI senA shatrughnaparichoditA || 14|| AgataM bharataM shrutvA guhaH sha~NkitamAnasaH | mahatyA senayA sArdhamAgato bharataH kila || 15|| pApaM kartuM na vA yAti rAmasyAviditAtmanaH | gatvA taddhR^idayaM j~neyaM yadi shuddhastariShyati || 16|| ga~NgA no chetsamAkR^iShya nAvastiShThantu sAyudhAH | j~nAtayo me samAyattAH pashyantaH sarvatodisham || 17|| iti sarvAn samAdishya guho bharatamAgataH | upAyanAni sa~NgR^ihya vividhAni bahUnyapi || 18|| prayayau j~nAtibhiH sArdhaM bahubhirvividhAyudhaiH | nivedyopAyanAnyagre bharatasya samantataH || 19|| dR^iShTvA bharatamAsInaM sAnujaM saha mantribhiH | chIrAmbaraM ghanashyAmaM jaTAmukuTadhAriNam || 20|| rAmamevAnushochantaM rAmarAmeti vAdinam | nanAma shirasA bhUmau guho.ahamiti chAbravIt || 21|| shIghramutthApya bharato gADhamAli~Ngya sAdaram | pR^iShTvA.anAmayamavyagraH sakhAyamidamabravIt || 22|| bhrAtastvaM rAghaveNAtra sametaH samavasthitaH | rAmeNAli~NgitaH sArdranayanenAmalAtmanA || 23|| dhanyo.asi kR^itakR^ityo.asi yattvayA paribhAShitaH | rAmo rAjIvapatrAkSho lakShmaNena cha sItayA || 24|| yatra rAmastvayA dR^iShTastatra mAM naya suvrata | sItayA sahito yatra suptastaddarshayasva me || 25|| tvaM rAmasya priyatamo bhaktimAnasi bhAgyavAn | iti saMsmR^itya saMsmR^itya rAmaM sAshruvilochanaH || 26|| guhena sahitastatra yatra rAmaH sthito nishi | yayau dadarsha shayanasthalaM kushasamAstR^itam || 27|| sItA.a.abharaNasaMlagnasvarNabindubhirarchitam | duHkhasantaptahR^idayo bharataH paryadevayat || 28|| aho.atisukumArI yA sItA janakanandinI | prAsAde ratnaparya~Nke komalAstaraNe shubhe || 29|| rAmeNa sahitA shete sA kathaM kushaviShTare | sItA rAmeNa sahitA duHkhena mama doShataH || 30|| dhi~NmAM jAto.asmi kaikeyyA pAparAshisamAnataH | mannimittamidaM kleshaM rAmasya paramAtmanaH || 31|| aho.atisaphalaM janma lakShmaNasya mahAtmanaH | rAmameva sadAnveti vanasthamapi hR^iShTadhIH || 32|| ahaM rAmasya dAsA ye teShAM dAsasya ki~NkaraH | yadi syAM saphalaM janma mama bhUyAnna saMshayaH || 33|| bhrAtarjAnAsi yadi tatkathayasva mamAkhilam | yatra tiShThati tatrAhaM gachChAmyAnetuma~njasA || 34|| guhastaM shuddhahR^idayaM j~nAtvA sasnehamabravIt | deva tvameva dhanyo.asi yasya te bhaktirIdR^ishI || 35|| rAme rAjIvapatrAkShe sItAyAM lakShmaNe tathA | chitrakUTAdrinikaTe mandAkinyavidUrataH || 36|| munInAmAshramapade rAmastiShThati sAnujaH | jAnakyA sahito nandAtsukhamAste kila prabhuH || 37|| tatra gachChAmahe shIghraM ga~NgAM tartumihArhasi | ityuktvA tvaritaM gatvA nAvaH pa~nchashatAni ha || 38|| samAnayatsasainyasya tartuM ga~NgAM mahAnadIm | svayamevAninAyaikAM rAjanAvaM guhastadA || 39|| Aropya bharataM tatra shatrughnaM rAmamAtaram | vasiShThaM cha tathAnyatra kaikeyIM chAnyayoShitaH || 40|| tIrtvA ga~NgAM yayau shIghraM bharadvAjAshramaM prati | dUre sthApya mahAsainyaM bharataH sAnujo yayau || 41|| Ashrame munimAsInaM jvalantamiva pAvakam | dR^iShTvA nanAma bharataH sAShTA~NgamatibhaktitaH || 42|| j~nAtvA dAsharathiM prItyA pUjayAmAsa maunirAT | paprachCha kushalaM dR^iShTvA jaTAvalkaladhAriNam || 43|| rAjyaM prashAsataste.adya kimetadvalkalAdikam | Agato.asi kimarthaM tvaM vipinaM munisevitam || 44|| bharadvAjavachaH shrutvA bharataH sAshrulochanaH | sarvaM jAnAsi bhagavan sarvabhUtAshayasthitaH || 45|| tathApi pR^ichChase ki~nchittadanugraha eva me | kaikeyyA yatkR^itaM karma rAmarAjyavighAtanam || 46|| vanavAsAdikaM vApi na hi jAnAmi ki~nchana | bhavatpAdayugaM me.adya pramANaM munisattama || 47|| ityuktvA pAdayugalaM muneH spR^iShTvA.arttamAnasaH | j~nAtumarhasi mAM deva shuddho vA.ashuddha eva vA || 48|| mama rAjyena kiM svAmin rAme tiShThati rAjani | ki~Nkaro.ahaM munishreShTha rAmachandrasya shAshvataH || 49|| ato gatvA munishreShTha rAmasya charaNAntike | patitvA rAjyasambhArAn samarpyAtraiva rAghavam || 50|| abhiShekShye vasiShThAdyaiH paurajAnapadaiH saha | neShye.ayodhyAM ramAnAthaM dAsaH seve.atinIchavat || 51|| ityudIritamAkarNya bharatasya vacho muniH | Ali~Ngya mUrdhnyavaghrAya prashashaMsa savismayaH || 52|| vatsa j~nAtaM puraivaitadbhaviShyaM j~nAnachakShuShA | mA shuchastvaM paro bhaktaH shrIrAme lakShmaNAdapi || 53|| AtithyaM kartumichChAmi sasainyasya tavAnagha | adya bhuktvA sasainyastvaM shvo gantA rAmasannidhim || 54|| yathA.a.aj~nApayati bhavAnstatheti bharato.abravIt | bharadvAjastvapaH spR^iShTvA maunI homagR^ihe sthitaH || 55|| dadhyau kAmadughAM kAmavarShiNIM kAmado muniH | asR^ijatkAmadhuk sarvaM yathAkAmamalaukikam || 56|| bharatasya sasainyasya yatheShTaM cha manoratham | yathA vavarSha sakalaM tR^iptAste sarvasainikAH || 57|| vasiShThaM pUjayitvAgre shAstradR^iShTena karmaNA | pashchAtsasainyaM bharataM tarpayAmAsa yogirAT || 58|| uShitvA dinamekaM tu Ashrame svargasannibhe | abhivAdya punaH prAtarbharadvAjaM sahAnujaH || 59|| bharatastu kR^itAnuj~naH prayayau rAmasannidhim | chitrakUTamanuprApya dUre saMsthApya sainikAn | rAmasandarshanAkA~NkShI prayayau bharataH svayam || 60|| shatrughnena sumantreNa guhena cha parantapaH | tapasvimaNDalaM sarvaM vichinvAno nyavartata || 61|| adR^iShTvA rAmabhavanamapR^ichChadR^iShimaNDalam | kutrAste sItayA sArdhaM lakShmaNena raghUttamaH || 62|| Uchuragre gireH pashchAdga~NgAyA uttare taTe | viviktaM rAmasadanaM ramyaM kAnanamaNDitam || 63|| saphalairAmrapanasaiH kadalIkhaNDasaMvR^itam | champakaiH kovidAraishcha punnAgairvipulaistathA || 64|| evaM darshitamAlokya munibhirbharato.agrataH | harShAdyayau raghushreShThabhavanaM mantriNA saha || 65|| dadarsha dUrAdatibhAsuraM shubhaM rAmasya gehaM munivR^indasevitam | vR^ikShAgrasaMlagnasuvalkalAjinaM rAmAbhirAmaM bharataH sahAnujaH || 66|| iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde ayodhyAkANDe aShTamaH sargaH || 8|| \iti \section{|| navamaH sargaH ||} shrImahAdeva uvAcha | (shrIparameshvara uvAcha |) atha gatvA.a.ashramapadasamIpaM bharato mudA | sItArAmapadairyuktaM pavitramatishobhanam || 1|| sa tatra vajrA~NkushavArijA~nchita\- dhvajAdichihnAni padAni sarvataH | dadarsha rAmasya bhuvo.atima~NgalAni acheShTayatpAdarajaHsu sAnujaH || 2|| aho sudhanyo.ahamamUni rAmapAdAravindA~NkitabhUtalAni | pashyAmi yatpAdarajo vimR^igyaM brahmAdidevaiH shrutibhishcha nityam || 3|| ityadbhutapremarasAplutAshayo vigADhachetA raghunAthabhAvane | AnandajAshrusnapitastanAntaraH shanairavApAshramasannidhiM hareH || 4|| sa tatra dR^iShTvA raghunAthamAsthitaM dUrvAdalashyAmalamAyatekShaNam | jaTAkirITaM navavalkalAmbaraM prasannavaktraM taruNAruNadyutim || 5|| vilokayantaM janakAtmajAM shubhAM saumitriNA sevitapAdapa~Nkajam | tadAbhidudrAva raghUttamaM shuchA harShAchcha tatpAdayugaM tvarAgrahIt || 6|| rAmastamAkR^iShya sudIrghabAhurdorbhyAM pariShvajya siShi~ncha netrajaiH | jalairathA~Nkopari sannyaveshayat punaH punaH sampariShasvaje vibhuH || 7|| atha tA mAtaraH sarvAH samAjagmustvarAnvitAH | rAghavaM draShTukAmAstAstR^iShArtA gauryathA jalam || 8|| rAmaH svamAtaraM vIkShya drutamutthAya pAdayoH | vavande sAshru sA putramAli~NgyAtIva duHkhitA || 9|| itarAshcha tathA natvA jananI raghunandanaH | tataH samAgataM dR^iShTvA vasiShThaM munipu~Ngavam || 10|| sAShTA~NgaM praNipatyAha dhanyo.asmIti punaH punaH | yathArhamupaveshyAha sarvAneva raghUdvahaH || 11|| pitA me kushalI kiM vA mAM kimAhAtiduHkhitaH | vasiShThastamuvAchedaM pitA te raghunandana || 12|| tvadviyogAbhitaptAtmA tvAmeva parichintayan | rAmarAmeti sIteti lakShmaNeti mamAra ha || 13|| shrutvA tatkarNashUlAbhaM gurorvachanama~njasA | hA hato.asmIti patito rudan rAmaH salakShmaNaH || 14|| tato.anururuduH sarvA mAtarashcha tathApare | hA tAta mAM parityajya kva gato.asi ghR^iNAkara || 15|| anAtho.asmi mahAbAho mAM ko vA lAlayeditaH | sItA cha lakShmaNashchaiva vilepaturato bhR^isham || 16|| vasiShThaH shAntavachanaiH shamayAmAsa tAM shucham | tato mandAkinIM gatvA snAtvA te vItakalmaShAH || 17|| rAj~ne dadurjalaM tatra sarve te jalakA~NkShiNe | piNDAnnirvApayAmAsa rAmo lakShmaNasaMyutaH || 18|| i~NgudIphalapiNyAkarachitAnmadhusamplutAn | vayaM yadannAH pitarastadannAH smR^itinoditAH || 19|| iti dukhAshrupUrNAkShaH punaH snAtvA gR^ihaM yayau | sarve ruditvA suchiraM snAtvA jagmustadAshramam || 20|| tasminstu divase sarve upavAsaM prachakrire | tataH paredyurvimale snAtvA mandAkinIjale || 21|| upaviShTaM samAgamya bharato rAmamabravIt | rAma rAma mahAbhAga svAtmAnamabhiShechaya || 22|| rAjyaM pAlaya pitryaM te jyeShThastvaM me pitA tathA | kShatriyANAmayaM dharmo yatprajAparipAlanam || 23|| iShTvA yaj~nairbahuvidhaiH putrAnutpAdya tantave | rAjye putraM samAropya gamiShyasi tato vanam || 24|| idAnIM vanavAsasya kAlo naiva prasIda me | mAturme duShkR^itaM ki~nchitsmartuM nArhasi pAhi naH || 25|| ityuktvA charaNau bhrAtuH shirasyAdhAya bhaktitaH | rAmasya purataH sAkShAddaNDavatpatito bhuvi || 26|| utthApya rAghavaH shIghramAropyA~Nke.atibhaktitaH | uvAcha bharataM rAmaH snehArdranayanaH shanaiH || 27|| shR^iNu vatsa pravakShyAmi tvayoktaM yattathaiva tat | kintu mAmabravIttAto nava varShANi pa~ncha cha || 28|| uShitvA daNDakAraNye puraM pashchAtsamAvisha | idAnIM bharatAyedaM rAjyaM dattaM mayAkhilam || 29|| tataH pitraiva suvyaktaM rAjyaM dattaM tavaiva hi | daNDakAraNyarAjyaM me dattaM pitrA tathaiva cha || 30|| ataH piturvachaH kAryamAvAbhyAmatiyatnataH | piturvachanamulla~Nghya svatantro yastu vartate || 31|| sa jIvanneva mR^itako dehAnte nirayaM vrajet | tasmAdrAjyaM prashAdhi tvaM vayaM daNDakapAlakAH || 32|| bharatastvabravIdrAmaM kAmuko mUDhadhIH pitA | strIjito bhrAntahR^idaya unmatto yadi vakShyati | tatsatyamiti na grAhyaM bhrAntavAkyaM yathA sudhIH || 33|| shrIrAma uvAcha na strIjitaH pitA brUyAnna kAmI naiva mUDhadhIH | pUrvaM pratishrutaM tasya satyavAdI dadau bhayAt || 34|| asatyAdbhItiradhikA mahatAM narakAdapi | karomItyahamapyetatsatyaM tasyai pratishrutam || 35|| kathaM vAkyamahaM kuryAmasatyaM rAghavo hi san | ityudIritamAkarNya rAmasya bharato.abravIt || 36|| shrIbharata uvAcha tathaiva chIravasano vane vatsyAmi suvrata | chaturdasha samAstvaM tu rAjyaM kuru yathAsukham || 37|| shrIrAma uvAcha pitrA dattaM tavaivaitadrAjyaM mahyaM vanaM dadau | vyatyayaM yadyahaM kuryAmasatyaM pUrvavat sthitam || 38|| ahamapyAgamiShyAmi seve tvAM lakShmaNo yathA | nochetprAyopaveshena tyajAmyetatkalevaram || 39|| ityevaM nishchayaM kR^itvA darbhAnAstIrya chAtape | manasApi vinishchitya prA~Nmukhopavivesha saH || 40|| bharatasyApi nirbandhaM dR^iShTvA rAmo.ativismitaH | netrAntasa~nj~nAM gurave chakAra raghunandanaH || 41|| ekAnte bharataM prAha vasiShTho j~nAninAM varaH | vatsa guhyaM shR^iNuShvedaM mama vAkyAtsunishchitam || 42|| rAmo nArAyaNaH sAkShAdbrahmaNA yAchitaH purA | rAvaNasya vadhArthAya jAto dasharathAtmajaH || 43|| yogamAyApi sIteti jAtA janakanandinI | sheSho.api lakShmaNo jAto rAmamanveti sarvadA || 44|| rAvaNaM hantukAmAste gamiShyanti na saMshayaH | kaikeyyA varadAnAdi yadyanniShThurabhAShaNam || 45|| sarvaM devakR^itaM no chedevaM sA bhAShayetkatham | tasmAttyajA.a.agrahaM tAta rAmasya vinivartane || 46|| nivartasva mahAsainyairbhrAtR^ibhiH sahitaH puram | rAvaNaM sakulaM hatvA shIghramevAgamiShyati || 47|| iti shrutvA gurorvAkyaM bharato vismayAnvitaH | gatvA samIpaM rAmasya vismayotphullalochanaH || 48|| pAduke dehi rAjendra rAjyAya tava pUjite | tayoH sevAM karomyeva yAvadAgamanaM tava || 49|| ityuktvA pAduke divye yojayAmAsa pAdayoH | rAmasya te dadau rAmo bharatAyAtibhaktitaH || 50|| gR^ihItvA pAduke divye bharato ratnabhUShite | rAmaM punaH parikramya praNanAma punaH punaH || 51|| bharataH punarAhedaM bhaktyA gadgadayA girA | navapa~nchasamAnte tu prathame divase yadi || 52|| nAgamiShyasi chedrAma pravishAmi mahAnalam | bADhamityeva taM rAmo bharataM sannyavartayat || 53|| sasainyaH savasiShThashcha shatrughnasahitaH sudhIH | mAtR^ibhirmantribhiH sArdhaM gamanAyopachakrame || 54|| kaikeyI rAmamekAnte sravannetrajalAkulA | prA~njaliH prAha he rAma tava rAjyavighAtanam || 55|| kR^itaM mayA duShTadhiyA mAyAmohitachetasA | kShamasva mama daurAtmyaM kShamAsArA hi sAdhavaH || 56|| tvaM sAkShAdviShNuravyaktaH paramAtmA sanAtanaH | mAyAmAnuSharUpeNa mohayasyakhilaM jagat | tvayaiva prerito lokaH kurute sAdhvasAdhu vA || 57|| tvadadhInamidaM vishvamasvatantraM karoti kim | yathA kR^itrimanartakyo nR^ityanti kuhakechChayA || 58|| tvadadhInA tathA mAyA nartakI bahurUpiNI | tvayaiva preritAhaM cha devakAryaM kariShyatA || 59|| pApiShThaM pApamanasA karmAcharamarindama | adya pratIto.asi mama devAnAmapyagocharaH || 60|| pAhi vishveshvarAnanta jagannAtha namo.astu te | Chindhi snehamayaM pAshaM putravittAdigocharam || 61|| tvajj~nAnAnalakhaDgena tvAmahaM sharaNaM gatA | kaikeyyA vachanaM shrutvA rAmaH sasmitamabravIt || 62|| yadAha mAM mahAbhAge nAnR^itaM satyameva tat | mayaiva preritA vANI tava vaktrAdvinirgatA || 63|| devakAryArthasid.hdhyarthamatra doShaH kutastava | gachCha tvaM hR^idi mAM nityaM bhAvayantI divAnisham || 64|| sarvatra vigatasnehA madbhaktyA mokShyase.achirAt | ahaM sarvatra samadR^ig dveShyo vA priya eva vA || 65|| nAsti me kalpakasyeva bhajato.anubhajAmyaham | manmAyAmohitadhiyo mAmamba manujAkR^itim || 66|| sukhaduHkhAdyanugataM jAnanti na tu tattvataH | diShTyA madgocharaM j~nAnamutpannaM te bhavApaham || 67|| smarantI tiShTha bhavane lipyase na cha karmabhiH | ityuktA sA parikramya rAmaM sAnandavismayA || 68|| praNamya shatasho bhUmau yayau gehaM mudAnvitA | bharatastu sahAmAtyairmAtR^ibhirguruNA saha || 69|| ayodhyAmagamachChrIghraM rAmamevAnuchintayan | paurajAnapadAn sarvAnayodhyAyAmudAradhIH || 70|| sthApayitvA yathAnyAyaM nandigrAmaM yayau svayam | tatra siMhAsane nityaM pAduke sthApya bhaktitaH || 71|| pUjayitvA yathA rAmaM gandhapuShpAkShatAdibhiH | rAjopachArairakhilaiH pratyahaM niyatavrataH || 72|| phalamUlAshano dAnto jaTAvalkaladhArakaH | adhaHshAyI brahmachArI shatrughnasahitastadA || 73|| rAjakAryANi sarvANi yAvanti pR^ithivItale | tAni pAdukayoH samya~Nnivedayati rAghavaH || 74|| gaNayan divasAnyeva rAmAgamanakA~NkShayA | sthito rAmArpitamanAHsAkShAdbrahmamuniryathA || 75|| rAmastu chitrakUTAdrau vasanmunibhirAvR^itaH | sItayA lakShmaNenApi ki~nchitkAlamupAvasat || 76|| nAgarAshcha sadA yAnti rAmadarshanalAlasAH | chitrakUTasthitaM j~nAtvA sItayA lakShmaNena cha || 77|| dR^iShTvA tajjanasambAdhaM rAmastatyAja taM girim | daNDakAraNyagamane kAryamapyanuchintayan || 78|| anvagAtsItayA bhrAtrA hyatrerAshramamuttamam | sarvatra sukhasaMvAsaM janasambAdhavarjitam || 79|| gatvA munimupAsInaM bhAsayantaM tapovanam | daNDavatpraNipatyAha rAmo.ahamabhivAdaye || 80|| piturAj~nAM puraskR^itya daNDakAnanamAgataH | vanavAsamiSheNApi dhanyo.ahaM darshanAttava || 81|| shrutvA rAmasya vachanaM rAmaM j~nAtvA hariM param | pUjayAmAsa vidhivadbhaktyA paramayA muniH || 82|| vanyaiH phalaiH kR^itAtithyamupaviShTaM raghUttamam | sItAM cha lakShmaNaM chaiva santuShTo vAkyamabravIt || 83|| bhAryA me.atIva saMvR^iddhA hyanasUyeti vishrutA | tapashcharantI suchiraM dharmaj~nA dharmavatsalA || 84|| antastiShThati tAM sItA pashyatvariniShUdana | tatheti jAnakIM prAha rAmo rAjIvalochanaH || 85|| gachCha devIM namaskR^itya shIghramehi punaH shubhe | tatheti rAmavachanaM sItA chApi tathAkarot || 86|| daNDavatpatitAmagre sItAM dR^iShTvAtihR^iShTadhIH | anasUyA samAli~Ngya vatse sIteti sAdaram || 87|| divye dadau kuNDale dve nirmite vishvakarmaNA | dukUle dve dadau tasyai nirmale bhaktisaMyutA || 88|| a~NgarAgaM cha sItAyai dadau divyaM shubhAnanA | na tyakShyate.a~NgarAgeNa shobhA tvAM kamalAnane || 89|| pAtivratyaM puraskR^itya rAmamanvehi jAnaki | kushalI rAghavo yAtu tvayA saha punargR^iham || 90|| bhojayitvA yathAnyAyaM rAmaM sItAsamanvitam | lakShmaNaM cha tadA rAmaM punaH prAha kR^itA~njaliH || 91|| rAma tvameva bhuvanAni vidhAya teShAM saMrakShaNAya suramAnuShatiryagAdIn | dehAn bibharShi na cha dehaguNairviliptas\- tvatto bibhetyakhilamohakarI cha mAyA || 93|| iti shrImadadhyAtmarAmAyaNe umAmaheshvarasaMvAde ayodhyAkANDe navamaH sargaH || 9|| samAptamidamayodhyAkANDam \iti ## Encoded and proofread by Nagaraj Balijepalli nagaraj at iastate.edu Proofread by Sunder Hattangadi Revised by Agne Easwaran easwaranpsa at rediffmail.com and ahimsasoldier at gmail.com \medskip\hrule\obeylines Please send corrections to sanskrit@cheerful.com Last updated \today https://sanskritdocuments.org \end{document}