%@@1 % File name : uddhavagiitaa.itx %-------------------------------------------- % Text title : Uddhava Gita from Shrimad Bhagavata % Author : Vyasa % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : % Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com % Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com % Latest update : September 13, 2002 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to % http://sanskritdocuments.org/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{Uddhava Gita}## \itxtitle{.. uddhava\-gItA ..}##\endtitles ## shrIrAdhAkR^iShNAbhyA.n namaH . shrImadbhAgavatapurANam.h . ekAdashaH skandhaH . uddhava gItA . atha prathamo.adhyAyaH . shrIbAdarAyaNiH uvAcha . kR^itvA daityavadha.n kR^iShNaH saramaH yadubhiH vR^itaH . bhuvaH avatAravat bhAra.n javiShThan janayan kalim.h .. 1.. ye kopitAH subahu pANDusutAH sapatnaiH durdyUtahelanakachagrahaNa AdibhiH tAn.h . kR^itvA nimittam itara itarataH sametAn hatvA nR^ipAn niraharat kShitibhAram IshaH .. 2.. bhUbhArarAjapR^itanA yadubhiH nirasya guptaiH svabAhubhiH achintayat aprameyaH . manye avaneH nanu gataH api agata.n hi bhAram yat yAdava.n kulam aho hi aviShahyam Aste .. 3.. na eva anyataH paribhavaH asya bhavet katha.nchit mat sa.nshrayasya vibhava unnahan asya nityam.h . antaHkalim yadukulasya vidhhAya veNuH tambasya vahnim iva shAntim upaimi dhAma .. 4.. eva.n vyavasitaH rAjan satyasa.nkalpaH IshvaraH . shApavyAjena viprANA.n sa.njahve svakula.n vibhuH .. 5.. svamUrtyA lokalAvaNyanirmuktyA lochana.n nR^iNAm.h . gIrbhiH tAH smaratA.n chittaM padaiH tAn IkShatA.n kriyA .. 6.. AchChidya kIrti.n sushlokA.n vitatya hi a~njasA nu kau . tamaH anayA tariShyanti iti agAt svaM padam IshvaraH .. 7.. rAjA uvAcha . brahmaNyAnA.n vadAnyAnA.n nitya.n vR^iddhaupasevinAm.h . viprashApaH katham abhUt vR^iShNInA.n kR^iShNachetasAm.h .. 8.. yat nimittaH saH vai shApaH yAdR^ishaH dvijasattama . katham ekAtmanAM bhedaH etat sarva.n vadasva me .. 9.. shrIshukaH uvAcha . bibhrat vapuH sakalasundarasa.mnivesham karmAcharan bhuvi suma~Ngalam AptakAmaH . AsthAya dhAma ramamANaH udArakIrtiH sa.nhartum aichChata kula.n sthitakR^ityasheShaH .. 10.. karmANi puNyanivahAni suma~NgalAni gAyat jagat kalimalApaharANi kR^itvA . kAla AtmanA nivasatA yadudevagehe piNDAraka.n samagaman munayaH nisR^iShTAH .. 11.. vishvAmitraH asitaH kaNvaH durvAsAH bhR^iguH a~NgirAH . kashyapaH vAmadevaH atriH vasiShThaH nArada AdayaH .. 12.. krIDantaH tAn upavrajya kumArAH yadunandanAH . upasa.ngR^ihya paprachChuH avinItA vinItavat.h .. 13.. te veShayitvA strIveShaiH sAmba.n jAmbavatIsutam.h . eShA pR^ichChati vaH viprAH antarvat nyasita IkShaNA .. 14.. praShTu.n vilajjati sAkShAt prabrUta amoghadarshanAH . prasoShyanti putrakAmA ki.nsvit sa.njanayiShyati .. 15.. evaM pralabdhvA munayaH tAn UchuH kupitA nR^ipa . janayiShyati vaH mandAH musala.n kulanAshanam.h .. 16.. tat shR^itvA te atisantrastAH vimuchya sahasodaram.h . sAmbasya dadR^ishuH tasmin musala.n khalu ayasmayam.h .. 17.. ki.n kR^itaM mandabhAgyaiH ki.n vadiShyanti naH janAH . iti vihvalitAH gehAn AdAya musala.n yayuH .. 18.. tat cha upanIya sadasi parimlAnamukhashriyaH . rAj~naH AvedayAn chakruH sarvayAdavasa.nnidhau .. 19.. shrutvA amogha.n viprashApa.n dR^iShTvA cha musala.n nR^ipa . vismitAH bhayasantrastAH babhUvuH dvArakaukasaH .. 20.. tat chUrNayitvA musala.n yadurAjaH saH AhukaH . samudrasalile prAsyat loha.n cha asya avasheShitam.h .. 21.. kashchit matsyaH agrasIt loha.n chUrNAni taralaiH tataH . uhyamAnAni velAyA.n lagnAni Asan kila airikAH .. 22.. matsyaH gR^ihItaH matsyaghnaiH jAlena anyaiH saha arNave . tasya udaragata.n loha.n saH shalye lubdhakaH akarot.h .. 23.. bhagavAn j~nAtasarvArthaH IshvaraH api tadanyathA . kartu.n na aichChat viprashApa.n kAlarUpI anvamodata .. 24.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe viprashApo nAma prathamo.adhyAyaH .. 1.. atha dvitIyo.adhyAyaH . shrIshukaH uvAcha . govindabhujaguptAyA.n dvAravatyA.n kurUdvaha . avAtsIt nAradaH abhIkShNa.n kR^iShNaupAsanalAlasaH .. 1.. ko nu rAjan indriyavAn mukundacharaNAmbujam.h . na bhajet sarvataH mR^ityuH upAsyam amarauttamaiH .. 2.. tam ekadA devarShi.n vasudevaH gR^iha Agatam.h . archita.n sukham AsInam abhivAdya idam abravIt.h .. 3.. vasudevaH uvAcha . bhagavan bhavataH yAtrA svastaye sarvadehinAm.h . kR^ipaNAnA.n yathA pitroH uttamashlokavartmanAm.h .. 4.. bhUtAnA.n devacharita.n duHkhAya cha sukhAya cha . sukhAya eva hi sAdhUnA.n tvAdR^ishAm achyuta AtmanAm.h .. 5.. bhajanti ye yathA devAn devAH api tathA eva tAn.h . ChAyA iva karmasachivAH sAdhavaH dInavatsalAH .. 6.. brahman tathA api pR^ichChAmaH dharmAn bhAgavatAn tava . yAn shrutvA shraddhayA martyaH muchyate sarvataH bhayAt.h .. 7.. aha.n kila purA anantaM prajArthaH bhuvi muktidam.h . apUjaya.n na mokShAya mohitaH devamAyayA .. 8.. yayA vichitravyasanAt bhavadbhiH vishvataH bhayAt.h . muchyema hi a~njasA eva addhA tathA naH shAdhi suvrata .. 9.. shrIshukaH uvAcha . rAjan eva.n kR^itaprashnaH vasudevena dhImatA . prItaH tam Aha devarShiH hareH sa.nsmAritaH guNaiH .. 10.. nAradaH uvAcha . samyak etat vyavasitaM bhavatA sAtvatarShabha . yat pR^ichChase bhAgavatAn dharmAn tva.n vishvabhAvanAn.h .. 11.. shrutaH anupaThitaH dhyAtaH AdR^itaH vA anumoditaH . sadyaH punAti saddharmaH devavishvadruhaH api .. 12.. tvayA paramakalyANaH puNyashravaNakIrtanaH . smAritaH bhagavAn adya devaH nArAyaNaH mama .. 13.. atra api udAharanti imam itihAsaM purAtanam.h . ArShabhANA.n cha sa.nvAda.n videhasya mahAtmanaH .. 14.. priyavrataH nAma sutaH manoH svAyambhuvasya yaH . tasya agnIdhraH tataH nAbhiH R^iShabhaH tat sutaH smR^itaH .. 15.. tam AhuH vAsudevA.nsha.n mokShadharmavivakShayA . avatIrNa.n sutashata.n tasya AsIt vedapAragam.h .. 16.. teShA.n vai bharataH jyeShThaH nArAyaNaparAyaNaH . vikhyAta.n varSham etat yat nAmnA bhAratam adbhutam.h .. 17.. saH bhuktabhogA.n tyaktvA imA.n nirgataH tapasA harim.h . upAsInaH tat padavI.n lebhe vai janmabhiH tribhiH .. 18.. teShA.n nava navadvIpapatayaH asya samantataH . karmatantrapraNetAraH ekAshItiH dvijAtayaH .. 19.. nava abhavan mahAbhAgAH munayaH hi arthasha.nsinaH . shramaNAH vAtaH ashanAH AtmavidyAvishAradAH .. 20.. kaviH hariH antarikShaH prabuddhaH pippalAyanaH . AvirhotraH atha drumilaH chamasaH karabhAjanaH .. 21.. ete vai bhagavadrUpa.n vishva.n sadasad Atmakam.h . AtmanaH avyatirekeNa pashyantaH vyacharat mahIm.h .. 22.. avyAhata iShTagatayAH surasiddhasiddhasAdhya gandharvayakShanarakinnaranAgalokAn.h . muktAH charanti munichAraNabhUtanAtha vidyAdharadvijagavAM bhuvanAni kAmam.h .. 23.. taH ekadA nimeH satram upajagmuH yat R^ichChayA . vitAyamAnam R^iShibhiH ajanAbhe mahAtmanaH .. 24.. tAn dR^iShTvA sUryasa~NkAshAn mahAbhagavatAn nR^ipaH . yajamAnaH agnayaH viprAH sarvaH eva upatasthire .. 25.. videhaH tAn abhipretya nArAyaNaparAyaNAn.h . prItaH saMpUjayAn chakre AsanasthAn yathA arhataH .. 26.. tAn rochamAnAn svaruchA brahmaputraupamAn nava . paprachCha paramaprItaH prashraya avanataH nR^ipaH .. 27.. videhaH uvAcha . manye bhagavataH sAkShAt pArShadAn vaH madhudviShaH . viShNoH bhUtAni lokAnAM pAvanAya charanti hi .. 28.. durlabhaH mAnuShaH dehaH dehinA.n kShaNabha~NguraH . tatra api durlabhaM manye vaikuNThapriyadarshanam.h .. 29.. ataH Atyantika.n kahemaM pR^ichChAmaH bhavataH anaghAH . sa.nsAre asmin kShaNArdhaH api satsa~NgaH shevadhiH nR^iNAm.h .. 30.. dharmAn bhAgavatAn brUta yadi naH shrutaye kShamam.h . yaiH prasannaH prapannAya dAsyati AtmAnam api ajaH .. 31.. shrInAradaH uvAcha . eva.n te niminA pR^iShTA vasudeva mahattamAH . pratipUjya abruvan prItyA sasadasi R^itvija.n nR^ipam.h .. 32.. kaviH uvAcha . manye akutashchit bhayam achyutasya pAdAmbujaupAsanam atra nityam.h . udvignabuddheH asat AtmabhAvAt vishvaAtmanA yatra nivartate bhIH .. 33.. ye vai bhagavatA proktAH upAyAH hi Atmalabdhaye . a~njaH pu.nsAm aviduShA.n viddhi bhAgavatAn hi tAn.h .. 34.. yAn AsthAya naraH rAjan na pramAdyeta karhichit.h . dhAvan nimIlya vA netre na skhalena patet iha .. 35.. kAyena vAchA manasA indriyaiH vA buddhyA AtmanA vA anusR^itasvabhAvAt.h . karoti yat yat sakalaM parasmai nArAyaNAya iti samarpayet tat.h .. 36.. bhaya.n dvitIyAbhiniveshataH syAt IshAt apetasya viparyayaH asmR^itiH . tat mAyayA ataH budhaH Abhajet taM bhaktyA eka Isha.n gurudevatAAtmA .. 37. avidyamAnaH api avabhAti hi dvayoH dhyAtuH dhiyA svapnamanorathau yathA . tat karmasa~NkalpavikalpakaM manaH budhaH nirundhyAt abhaya.n tataH syAt.h .. 38.. shruNvan subhadrANi rathA~NgapANeH janmAni karmANi cha yAni loke . gItAni nAmAni tat arthakAni gAyan vilajjaH vicharet asa~NgaH .. 39.. eva.n vrataH svapriyanAmakIrtyA jAtAnurAgaH drutachittaH uchchaiH . hasati athaH roditi rauti gAyati unmAdavat nR^ityati lokabAhyaH .. 40.. kha.n vAyum agni.n salilaM mahI.n cha jyotI.nShi sattvAni dishaH drumaAdIn.h . sarit samudrAn cha hareH sharIra.n yatki~ncha bhUtaM praNamet ananyaH .. 41.. bhaktiH paresha anubhavaH viraktiH anyatra eSha trikaH ekakAlaH . prapadyamAnasya yathA ashnataH syuH tuShTiH puShTiH kShut apAyaH anughAsam.h .. 42.. iti achyuta a~NghriM bhajataH anuvR^ittyA bhaktiH viraktiH bhagavat prabodhaH . bhavanti vai bhAgavatasya rAjan tataH parA.n shAntim upaiti sAkShAt.h .. 43.. rAjA uvAcha . atha bhAgavataM brUta yat dharmaH yAdR^ishaH nR^iNAm.h . yathA charati yat brUte yaiH li~NgaiH bhagavat priyaH .. 44.. hariH uvAcha . sarvabhUteShu yaH pashyet bhagavat bhAva AtmanaH . bhUtAni bhAgavati Atmani eSha bhAgavatauttamaH .. 45.. Ishvare tat adhIneShu bAlisheShu dviShatsu cha . premamaitrIkR^ipAupekShA yaH karoti sa madhyamaH .. 46.. archAyAm eva haraye pUjA.n yaH shraddhayA Ihate . na tat bhakteShu cha anyeShu saH bhaktaH prAkR^itaH smR^itaH .. 47.. gR^ihItvA api indriyaiH arthAnyaH na dveShTi na hR^iShyati . viShNoH mAyAm idaM pashyan saH vai bhAgavata uttamaH .. 48.. dehaindriyaprANamanaHdhiyA.n yaH janmApiayakShut bhayatarShakR^ichChraiH . sa.nsAradharmaiH avimuhyamAnaH smR^ityA hareH bhAgavatapradhAnaH .. 49.. na kAmakarmabIjAnA.n yasya chetasi sambhavaH . vAsudevaekanilayaH saH vai bhAgavata uttamaH .. 50.. na yasya janmakarmabhyA.n na varNAshramajAtibhiH . sajjate asmin ahambhAvaH dehe vai saH hareH priyaH .. 51.. na yasya svaH paraH iti vitteShu Atmani vA bhidA . sarvabhUtasamaH shAntaH saH vau bhAgavata uttamaH .. 52.. tribhuvanavibhavahetave api akuNThasmR^itiH ajitaAtmasuraAdibhiH vimR^igyAt.h . na chalati bhagavat pada aravindAt lavanimiSha ardham api yaH saH vaiShNava agryaH .. 53.. bhagavataH uruvikrama a~NghrishAkhA nakhamaNichandrikayA nirastatApe . hR^idi katham upasIdatAM punaH saH prabhavati chandraH iva udite arkatApaH .. 54.. visR^ijati hR^idaya.n na yasya sAkShAt hariH avasha abhihitaH api aghaughanAshaH . praNayaH ashanayA dhR^ita a~NghripadmaH saH bhavati bhAgavatapradhAnaH uktaH .. 55.. iti shrImat bhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyA.n ekAdashaskandhe nimijAyantasa.nvAde dvitIyaH adhyAyaH .. 2.. atha tR^itIyo.adhyAyaH . parasya viShNoH Ishasya mAyinAma api mohinIm.h . mAyA.n veditum ichChAmaH bhagavantaH bruvantu naH .. 1.. na anutR^ipye juShan yuShmat vachaH harikathA amR^itam.h . sa.nsAratApaniHtaptaH martyaH tat tApa bheShajam.h .. 2.. antarikShaH uvAcha . ebhiH bhUtAni bhUtAtmA mahAbhUtaiH mahAbhuja . sasarjot cha avachAni AdyaH svamAtraprasiddhaye .. 3.. eva.n sR^iShTAni bhUtAni praviShTaH pa~nchadhAtubhiH . ekadhA dashadhA AtmAna.n vibhajan juShate guNAn.h .. 4.. guNaiH guNAn.h saH bhu~njAnaH AtmapradyoditaiH prabhuH . manyamAnaH ida.n sR^iShTam AtmAnam iha sajjate .. 5.. karmANi karmabhiH kurvan sanimittAni dehabhR^it.h . tat tat karmaphala.n gR^ihNan bhramati iha sukhaitaram.h .. 6.. ittha.n karmagatIH gachChan bahvabhadravahAH pumAn.h . AbhUtasamplavAt sargapralayau ashnute avashaH .. 7.. dhAtu upaplavaH Asanne vyakta.n dravyaguNAtmakam.h . anAdinidhanaH kAlaH hi avyaktAya apakarShati .. 8.. shatavarShAH hi anAvR^iShTiH bhaviShyati ulbaNA bhuvi . tat kAla upachita uShNa arkaH lokAn trIn pratapiShyati ..9.. pAtAlatalam Arabhya sa~NkarShaNamukha analaH . dahan UrdhvashikhaH viShvak vardhate vAyunA IritaH .. 10.. sA.nvartakaH meghagaNaH varShati sma shata.n samAH . dhArAbhiH hastihastAbhiH lIyate salile virAT.h .. 11.. tataH virAjam utsR^ijya vairAjaH puruShaH nR^ipa . avyakta.n vishate sUkShma.n nirindhanaH iva analaH .. 12.. vAyunA hR^itagandhA bhUH salilatvAya kalpate . salila.n tat dhR^itarasa.n jyotiShTvAya upakalpate .. 13.. hR^itarUpa.n tu tamasA vAyau jyotiH pralIyate . hR^itasparshaH avakAshena vAyuH nabhasi lIyate . kAlAtmanA hR^itaguNa.n navaH Atmani lIyate .. 14.. indriyANi manaH buddhiH saha vaikArikaiH nR^ipa . pravishanti hi aha~NkAra.n svaguNaiH aham Atmani .. 15.. eShA mAyA bhagavataH sargasthiti antakAriNI . trivarNA varNitA asmAbhiH kiM bhUyaH shrotum ichChasi .. 16.. rAjA uvAcha . yathA etAm aishvarIM mAyA.n dustarAm akR^itAtmabhiH . taranti a~njaH sthUladhiyaH maharShaH idam uchyatAm .h .. 17.. prabuddhaH uvAcha . karmANi ArabhamANAnA.n duHkhahatyai sukhAya cha . pashyet pAkaviparyAsa.n mithunIchAriNA.n nR^iNAm.h .. 18.. nityArtidena vittena durlabhena AtmamR^ityunA . gR^iha apatyaAptapashubhiH kA prItiH sAdhitaiH chalaiH .. 19.. eva.n loka.n para.n vidyAt nashvara.n karmanirmitam.h . satulya atishaya dhva.nsa.n yathA maNDalavartinAm.h .. 20.. tasmAt guruM prapadyeta jij~nAsuH shreyaH uttamam.h . shAbde pare cha niShNAtaM brahmaNi upashamaAshrayam.h .. 21.. tatra bhAgavatAn dharmAn shikShet guruAtmadaivataH . amAyayA anuvR^ityA yaiH tuShyet AtmA AtmadaH hariH .. 22.. sarvataH manasaH asa~Ngam Adau sa~Nga.n cha sAdhuShu . dayAM maitrIM prashraya.n cha bhUteShu addhA yathA uchitam.h .. 23.. shaucha.n tapaH titikShA.n cha mauna.n svAdhyAyam Arjavam.h . brahmacharya.n ahi.nsA.n cha samatva.n dvandvasa.nj~nayoH .. 24.. sarvatra Atmeshvara anvIkShA.n kaivalyam aniketatAm.h . viviktachIravasana.n santoSha.n yena kenachit.h .. 25.. shraddhAM bhAgavate shAstre anindAm anyatra cha api hi . manovAk karmadaNDa.n cha satya.n shamadamau api .. 26.. shravaNa.n kIrtana.n dhyAna.n hareH adbhutakarmaNaH . janmakarmaguNAnA.n cha tadarthe akhilacheShTitam.h .. 27.. iShTa.n datta.n tapaH japta.n vR^itta.n yat cha AtmanaH priyam.h . dArAn sutAn gR^ihAn prANAn yat parasmai nivedanam.h .. 28.. eva.n kR^iShNaAtmanAtheShu manuShyeShu cha sauhR^idam.h . paricharyA.n cha ubhayatra mahatsu nR^iShu sAdhuShu .. 29.. paraspara anukathanaM pAvanaM bhagavat yashaH . mithaH ratiH mithaH tuShTiH nivR^ittiH mithaH AtmanaH .. 30.. smarantaH smArayantaH cha mithaH aghaughahara.n harim.h . bhaktyA sa~njAtayA bhaktyA bibhrati utpulakA.n tanum.h .. 31.. kvachit rudanti achyutachintayA kvachit.h hasanti nandanti vadanti alaukikAH . nR^ityanti gAyanti anushIlayanti ajaM bhavanti tUShNIM param etya nirvR^itAH .. 32.. iti bhAgavatAn dharmAn shikShan bhaktyA tadutthayA . nArAyaNaparaH mAyam a~njaH tarati dustarAm.h .. 33.. rAjA uvAcha . nArAyaNa abhidhAnasya brahmaNaH paramAtmanaH . niShThAm arhatha naH vaktu.n yUya.n hi brahmavittamAH .. 34.. pippalAyanaH uvAcha . sthiti udbhavapralayahetuH ahetuH asya yat svapnajAgarasuShuptiShu sat bahiH cha . deha indriyAsuhR^idayAni charanti yena sa~njIvitAni tat avehi para.n narendra .. 35.. na etat manaH vishati vAguta chakShuH AtmA prANendriyANi cha yathA analam archiShaH svAH . shabdaH api bodhakaniShedhatayA AtmamUlam artha uktam Aha yadR^ite na niShedhasiddhiH .. 36.. satvam rajaH tamaH iti trivR^idekam Adau sUtraM mahAn aham iti pravadanti jIvam.h . j~nAnakriyA arthaphalarUpatayoH ushakti brahma eva bhAti sat asat cha tayoH para.n yat.h .. 37.. na AtmA jajAna na mariShyati na edhate asau na kShIyate savanavit vyabhichAriNA.n hi . sarvatra shasvadanapAyi upalabdhimAtraM prANaH yathA indriyavalena vikalpita.n sat.h .. 38.. aNDeShu peshiShu taruShu avinishchiteShu prANaH hi jIvam upadhAvati tatra tatra . sanne yat indriyagaNe ahami cha prasupte kUTasthaH AshayamR^ite tat anusmR^itiH naH .. 39.. yaH hi abja nAbha charaNa eShaNayoH ubhaktyA chetomalAni vidhamet guNakarmajAni . tasmin vishuddhaH upalabhyataH Atmatattvam sAkShAt yathA amaladR^ishaH savitR^iprakAshaH .. 40.. karmayoga.n vadata naH puruShaH yena sa.nskR^itaH . vidhUya iha Ashu karmANi naiShkarmya.n vindate param.h .. 41.. evaM prashnam R^iShin pUrvam apR^ichChaM pituH antike . na abruvan brahmaNaH putrAH tatra kAraNam uchyatAm.h .. 42.. AvirhotraH uvAcha . karma akarmavikarma iti vedavAdaH na laukikaH . vedasya cha IshvaraAtmatvAt tatra muhyanti sUrayaH .. 43.. parokShavAdaH vedaH ayaM bAlAnAm anushAsanam.h . karmamokShAya karmANi vidhatte hi agada.n yathA .. 44.. na Acharet yaH tu veda ukta.n svayam aj~naH ajitendriyaH . vikarmaNA hi adharmeNa mR^ityoH mR^ityum upaiti saH .. 45.. veda uktam eva kurvANaH niHsa~NgaH arpitam Ishvare . naiShkarmyA.n labhate siddhi.n rochanArthA phalashrutiH .. 46.. yaH Ashu hR^idayagranthi.n nirjihIShuH parAtmanaH . vidhinA upacharet deva.n tantra uktena cha keshavam.h .. 47.. labdha anugrahaH AchAryAt tena sandarshitaAgamaH . mahApuruSham abhyarchet mUrtyA abhimatayA AtmanaH .. 48.. shuchiH saMmukham AsInaH prANasa.nyamanaAdibhiH . piNDa.n vishodhya sa.nnyAsakR^itarakShaH archayet harim.h .. 49.. archaAdau hR^idaye cha api yathAlabdha upachArakaiH . dravyakShitiAtmali~NgAni niShpAdya prokShya cha Asanam.h .. 50.. pAdyaAdIn upakalpyA atha sa.nnidhApya samAhitaH . hR^it AdibhiH kR^itanyAsaH mUlamantreNa cha archayet.h .. 51.. sA~NgopA~NgA.n sapArShadA.n tA.n tAM mUrti.n svamantrataH . pAdya arghyaAchamanIyaAdyaiH snAnavAsaHvibhUShaNaiH .. 52.. gandhamAlyAkShatasragbhiH dhUpadIpahArakaiH . sA~Nga.n sampUjya vidhivat stavaiH stutvA namet harim.h .. 53.. AtmA.n tanmaya.n dhyAyan mUrti.n sampUjayet hareH . sheShAm AdhAya shirasi svadhAmni udvAsya satkR^itam.h .. 54.. evam agni arkatoyaAdau atithau hR^idaye cha yaH . yajati Ishvaram AtmAnam achirAt muchyate hi saH .. 55.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe nimijAyantasa.nvAde mAyAkarmabrahmanirUpaNa.n tR^itIyo.adhyAyaH .. 3.. atha chaturtho.adhyAyaH . rAjA uvAcha . yAni yAni iha karmANi yaiH yaiH svachChandajanmabhiH . chakre karoti kartA vA hariH tAni bruvantu naH .. 1.. drumilaH uvAcha . yaH vA anantasya guNAn anantAn anukramiShyan saH tu bAlabuddhiH . rajA.nsi bhUmeH gaNayet katha~nchit kAlena na eva akhilashaktidhAmnaH .. 2.. bhUtaiH yadA pa~nchabhiH AtmasR^iShTaiH pura.n virAja.n virachayya tasmin.h . svA.nshena viShTaH puruShAbhidhAna mavApa nArAyaNaH AdidevaH .. 3.. yat kAyaH eShaH bhuvanatrayasa.nniveshaH yasya indriyaiH tanubhR^itAm ubhayaindriyANi . j~nAna.n svataH shvasanataH balam ojaH IhA sattvaAdibhiH sthitilayaudbhavaH AdikartA .. 4.. Adau abhUt shatadhR^itI rajasa asya sarge viShNu sthitau kratupatiH dvijadharmasetuH . rudraH api ayAya tamasA puruShaH saH AdyaH iti udbhavasthitilayAH satataM prajAsu .. 5.. dharmasya dakShaduhitaryajaniShTaH mUrtyA nArAyaNaH naraH R^iShipravaraH prashAntaH . naiShkarmyalakShaNam uvAcha chachAra karma yaH adya api cha Asta R^iShivaryaniShevitA~NghriH .. 6.. indraH visha~Nkya mama dhAma jighR^ikShati iti kAma.n nyayu~Nkta sagaNa.n saH badariupAkhyam.h . gatvA apsarogaNavasantasumandavAtaiH strIprekShaNa iShubhiH avidhyatat mahij~naH .. 7.. vij~nAya shakrakR^itam akramam AdidevaH prAha prahasya gatavismayaH ejamAnAn.h . mA bhaiShTa bho madana mAruta devavadhvaH gR^ihNIta naH balim ashUnyam ima.n kurudhvam.h .. 8.. itthaM bruvati abhayade naradeva devAH savrIDanamrashirasaH saghR^iNam tam UchuH . na etat vibho tvayi pare avikR^ite vichitram svArAmadhIH anikarAnatapAdapadme .. 9.. tvA.n sevatA.n surakR^itA bahavaH antarAyAH svauko vila~Nghya parama.n vrajatA.n pada.n te . na anyasya barhiShi balIn dadataH svabhAgAn dhatte pada.n tvam avitA yadi vighnamUrdhni .. 10.. kShut tR^iTtrikAlaguNamArutajaivhyashaishnyAn asmAn apArajaladhIn atitIrya kechit.h . krodhasya yAnti viphalasya vasha pade goH majjanti dushcharatapaH cha vR^ithA utsR^ijanti .. 11.. iti pragR^iNatA.n teShA.n striyaH ati adbhutadarshanAH . darshayAmAsa shushrUShA.n svarchitAH kurvatIH vibhuH .. 12.. te deva anucharAH dR^iShTvA striyaH shrIH iva rUpiNIH . gandhena mumuhuH tAsA.n rUpa audAryahatashriyaH .. 13.. tAn Aha devadeva IshaH praNatAn prahasan iva . AsAm ekatamA.n vR^i~Ngdhva.n savarNA.n svargabhUShaNAm.h .. 14.. om iti Adesham AdAya natvA ta.n suravandinaH . urvashIm apsaraHshreShThAM puraskR^itya diva.n yayuH .. 15.. indrAya Anamya sadasi shruNvatA.n tridivaukasAm.h . UchuH nArAyaNabala.n shakraH tatra Asa vismitaH .. 16.. ha.nsasvarUpI avadadat achyutaH Atmayogam dattaH kumAra R^iShabhaH bhagavAn pitA naH . viShNuH shivAya jagatA.n kalayA avatIrNaH tena AhR^itAH madhubhidA shrutayaH hayAsye .. 17.. guptaH api aye manuH ilA oShadhayaH cha mAtsye krauDe hataH ditijaH uddharatA ambhasaH kShmAm.h . kaurme dhR^itaH adriH amR^ita unmathane svapR^iShThe grAhAt prapannamibharAjam amu~nchat Artam.h .. 18.. sa.nstunvataH abdhipatitAn shramaNAn R^iShI.n cha shakra.n cha vR^itravadhataH tamasi praviShTam.h . devastriyaH asuragR^ihe pihitAH anAthAH jaghne asurendram abhayAya satA.n nR^isi.nhe .. 19.. deva asure yudhi cha daityapatIn surArthe hatvA antareShu bhuvanAni adadhAt kalAbhiH . bhUtvA atha vAmanaH imAm aharat baleH kShmAm yA~nchAchChalena samadAt aditeH sutebhyaH .. 20.. niHkShatriyAm akR^ita gA.n cha triHsaptakR^itvaH rAmaH tu haihayakula api ayabhArgava agniH . saH abdhiM babandha dashavaktram ahan sala~Nkam sItApatiH jayati lokam alaghnakIrtiH .. 21.. bhUmeH bhara avataraNAya yaduShi ajanmA jAtaH kariShyati suraiH api duShkarANi . vAdaiH vimohayati yaj~nakR^itaH atadarhAn shUdrA.n kalau kShitibhujaH nyahaniShyadante .. 22.. eva.nvidhAni karmANi janmAni cha jagat pateH . bhUrINi bhUriyashasaH varNitAni mahAbhuja .. 23.. iti shrImadbhagavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe nimijAyantasa.nvAde chaturtho.adhyAyaH .. 4.. atha pa~nchamo.adhyAyaH . rAjA uvAcha . bhagavanta.n hariM prAyaH na bhajanti AtmavittamAH . teShAm ashAntakAmAnA.n kA niShThA avijitAtmanAm.h .. 1.. chamasaH uvAcha . mukhabAhUrUpaAdebhyaH puruShasya AshramaiH saha . chatvAraH jaj~nire varNAH guNaiH vipraAdayaH pR^ithak.h .. 2.. yaH eShAM puruSha.n sAkShAt Atmaprabhavam Ishvaram.h . na bhajanti avajAnanti sthAnAt bhraShTAH patanti adhaH .. 3.. dUre harikathAH kechit dUre cha achyutakIrrtanAH . striyaH shUdraAdayaH cha eva te anukampyA bhavAdR^ishAm.h .. 4.. vipraH rAjanyavaishyau cha hareH prAptAH padAntikam.h . shrautena janmanA atha api muhyanti AmnAyavAdinaH .. 5.. karmaNi akovidAH stabdhAH mUrkhAH paNDitamAninaH . vadanti chATukAt mUDhAH yayA mAdhvyA gira utsukAH .. 6.. rajasA ghorasa~NkalpAH kAmukAH ahimanyavaH . dAmbhikAH mAninaH pApAH vihasanti achyutapriyAn.h .. 7.. vadanti te anyonyam upAsitastriyaH gR^iheShu maithunyasukheShu cha AshiShaH . yajanti asR^iShTAn avidhAn adakShiNam vR^ittyai para.n ghnanti pashUn atadvidaH .. 8.. shriyA vibhUtyA abhijanena vidyayA tyAgena rUpeNa balena karmaNA sataH avamanyanti haripriyAn khalAH .. 9.. sarveShu shashvat tanubhR^it svavasthitam yathA svam AtmAnam abhIShTam Ishvaram.h . vedopagIta.n cha na shruNvate abudhAH manorathAnAM pravadanti vArtayA .. 10.. loke vyavAya AmiSham adyasevA nityAH tu jantoH na hi tatra chodanA . vyavasthitiH teShu vivAhayaj~na surAgrahaiH Asu nivR^ittiH iShTA .. 11.. dhana.n cha dharmaekaphala.n yataH vai j~nAna.n savij~nAnam anuprashAnti . gR^iheShu yu~njanti kalevarasya mR^ityu.n na pashyanti durantavIryam.h .. 12.. yat ghrANabhakShaH vihitaH surAyAH tathA pashoH Alabhana.n na hi.nsA . eva.n vyavAyaH prajayA na ratyA iama.n vishuddha.n na viduH svadharmam.h .. 13.. ye tu aneva.nvidaH asantaH stabdhAH sat abhimAninaH . pashUn druhyanti visrabdhAH pretya khAdanti te cha tAn.h .. 14.. dviShantaH parakAyeShu svAtmAna.n harim Ishvaram.h . mR^itake sAnubandhe asmin baddhasnehAH patanti adhaH .. 15.. ye kaivalyam asamprAptAH ye cha atItAH cha mUDhatAm.h . traivargikAH hi akShaNikAH AtmAna.n ghAtayanti te .. 16.. etaH AtmahanaH ashAntAH aj~nAne j~nAnamAninaH . sIdanti akR^itakR^ityAH vai kAladhvastamanorathAH .. 17.. hitvA AtyAya asarachitAH gR^iha apatyasuhR^it shriyaH . tamaH vishanti anichChantaH vAsudevaparA~NmukhAH .. 18.. rAjA uvAcha . kasmin kAle saH bhagavAn ki.n varNaH kIdR^ishaH nR^ibhiH . nAmnA vA kena vidhinA pUjyate tat iha uchyatAm.h .. 19.. karabhAjanaH uvAcha . kR^ita.n tretA dvApara.n cha kaliH ityeShu keshavaH . nAnAvarNa abhidhaAkAraH nAnA eva vidhinA ijyate .. 20.. kR^ite shuklaH chaturbAhuH jaTilaH valkalAmbaraH . kR^iShNAjinaupavItAkShAn bibhrat daNDakamaNDalUn.h .. 21.. manuShyAH tu tadA shAntAH nirvairAH suhR^idaH samAH . yajanti tapasA deva.n shamena cha damena cha .. 22.. ha.nsaH suparNaH vaikuNThaH dharmaH yogeshvaraH amalaH . IshvaraH puruShaH avyaktaH paramAtmA iti gIyate .. 23.. tretAyA.n raktavarNaH asau chaturbAhuH trimekhalaH . hiraNyakeshaH trayI AtmA sruksruvaAdi upalakShaNaH .. 24.. ta.n tadA manujA deva.n sarvadevamaya.n harim.h . yajanti vidyayA trayyA dharmiShThAH brahmavAdinaH .. 25.. viShNuH yaj~naH pR^iShNigarbhaH sarvadevaH urukramaH . vR^iShAkapiH jayantaH cha urugAya iti Iryate .. 26.. dvApare bhagavAn shyAmaH pItavAsA nijAyudhaH . shrIvatsaAdibhiH a~NkaiH cha lakShaNaiH upalakShitaH .. 27.. ta.n tadA puruShaM martyA mahArAjaupalakShaNam.h . yajanti vedatantrAbhyAM para.n jij~nAsavaH nR^ipa .. 28.. namaH te vAsudevAya namaH sa~NkarShaNAya cha . pradyumnAya aniruddhAya tubhyaM bhagavate namaH .. 29.. nArAyaNAya R^iShaye puruShAya mahAtmane . vishveshvarAya vishvAya sarvabhUtaAtmane namaH .. 30.. iti dvAparaH urvIsha stuvanti jagadIshvaram.h . nAnAtantravidhAnena kalau api yathA shruNu .. 31.. kR^iShNavarNa.n tviShAkR^iShNa.n sA~NgaupA~NgAstra pArShadam.h . yaj~naiH sa~NkIrtanaprAyaiH yajanti hi sumedhasaH .. 32.. dhyeya.n sadA paribhavaghnam abhIShTadoham tIrthAspada.n shivaviri~nchinuta.n sharaNyam.h . bhR^ityArtihan praNatapAla bhavAbdhipotam vande mahApuruSha te charaNAravindam.h .. 33.. tyaktvA sudustyajasuraipsitarAjyalakShmIm dharmiShThaH AryavachasA yat agAt araNyam.h . mAyAmR^iga.n dayitayA ipsitam anvadhAvat vande mahApuruSha te charaNAravindam.h .. 34.. eva.n yugAnurUpAbhyAM bhagavAn yugavartibhiH . manujaiH ijyate rAjan shreyasAm IshvaraH hariH .. 35.. kali.n sabhAjayanti AryA guNaj~nAH sArabhAginaH . yatra sa~NkIrtanena eva sarvaH svArthaH abhilabhyate .. 36.. na hi ataH paramaH lAbhaH dehinA.n bhrAmyatAm iha . yataH vindeta paramA.n shAnti.n nashyati sa.nsR^itiH .. 37.. kR^itaAdiShu prajA rAjan kalau ichChanti sambhavam.h . kalau khalu bhaviShyanti nArAyaNaparAyaNAH .. 38.. kvachit kvachit mahArAja draviDeShu cha bhUrishaH . tAmraparNI nadI yatra kR^itamAlA payasvinI .. 39.. kAverI cha mahApuNyA pratIchI cha mahAnadI . ye pibanti jala.n tAsAM manujA manujeshvara . prAyaH bhaktAH bhagavati vAsudevaH amala AshayAH .. 40.. devarShibhUtaAptanR^iNA pitR^INA.m na ki~NkaraH na aya.n R^iNI cha rAjan.h . sarvaAtmanA yaH sharaNa.n sharaNyam gataH mukundaM parihR^itya kartum.h .. 41.. svapAdamUlaM bhajataH priyasya tyaktAnyabhAvasya hariH pareshaH . vikarma yat cha utpatita.n katha.nchit dhunoti sarva.n hR^idi sa.nniviShTaH .. 42.. nAradaH uvAcha . dharmAn bhAgavatAn ittha.n shrutvA atha mithileshvaraH . jAyanta iyAn munIn prItaH sopAdhyAyaH hi apUjayat.h .. 43.. tataH antaH dadhire siddhAH sarvalokasya pashyataH . rAjA dharmAn upAtiShThan avApa paramA.n gatim.h .. 44.. tvam api etAn mahAbhAga dharmAn bhAgavatAn shrutAn.h . AsthitaH shraddhayA yuktaH niHsa~NgaH yAsyase param.h .. 45.. yuvayoH khalu dampatyoH yashasA pUrita.n jagat.h . putratAm agamat yat vA.n bhagavAn IshvaraH hariH .. 46.. darshanaAli~NganaAlApaiH shayanaAsanabhojanaiH . AtmA vAM pAvitaH kR^iShNe putrasneha prakurvatoH .. 47.. vaireNa ya.n nR^ipatayaH shishupAlapauNDra shAlvaAdayaH gativilAsavilokanaAdayaiH . dhyAyantaH AkR^itadhiyaH shayanaAsanaAdau tat sAmyam ApuH anuraktadhiyAM punaH kim.h .. 48.. mA apatyabuddhim akR^ithAH kR^iShNe sarvaAtmanaIshvare . mAyAmanuShyabhAvena gUDha aishvarye pare avyaye .. 49.. bhUbhArarAjanyahantave guptaye satAm.h . avatIrNasya nirvR^ityai yashaH loke vitanyate .. 50.. shrIshukaH uvAcha . etat shrutvA mahAbhAgaH vasudevaH ativismitaH . devakI cha mahAbhAgAH jahatuH moham AtmanaH .. 51.. itihAsam imaM puNya.n dhArayet yaH samAhitaH . saH vidhUya iha shamalaM brahmabhUyAya kalpate .. 52.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe vasudevanAradasa.nvAde pa~nchamo.adhyAyaH .. 5.. atha ShaShTho.adhyAyaH . shrIshukaH uvAcha . atha brahmA AtmajaiH devaiH prajeshaiH AvR^itaH abhyagAt.h . bhavaH cha bhUtabhavyaIshaH yayau bhUtagaNaiH vR^itaH .. 1.. indraH marudbhiH bhagavAn AdityAH vasavaH ashvinau . R^ibhavaH a~NgirasaH rudrAH vishve sAdhyAH cha devatAH .. 2.. gandharvApsarasaH nAgAH siddhachAraNaguhyakAH . R^iShayaH pitaraH cha eva savidyAdharakinnarAH .. 3.. dvArakAm upasa~njagmuH sarve kR^iShNaAdidR^ikShavaH . vapuShA yena bhagavAn naralokamanoramaH . yashaH vitene lokeShu sarvalokamalApaham.h .. 4.. tasyA.n vibhrAjamAnAyA.n samR^iddhAyAM mahardhibhiH . vyachakShata avitR^iptAkShAH kR^iShNam adbhutadarshanam.h .. 5.. svargaudyAnauapagaiH mAlyaiH ChAdayantaH yadu uttamam.h . gIrbhiH chitrapadArthAbhiH tuShTuvuH jagat Ishvaram.h ..6.. devAH UchuH . natAH sma te nAtha padAravindaM buddhIndriyaprANamanovachobhiH . yat chintyate antarhR^idi bhAvayuktaiH mumukShubhiH karmamaya UrupAshAt.h .. 7.. tvaM mAyayA triguNayA Atmani durvibhAvyaM vyakta.n sR^ijasi avasi lumpasi tat guNasthaH . na etaiH bhavAn ajita karmabhiH ajyate vai yat sve sukhe avyavahite abhirataH anavadyaH .. 8.. shuddhiH nR^iNA.n na tu tathA IDya durAshayAnAM vidyAshrutAdhyayanadAnatapakriyAbhiH . sattvaAtmanAm R^iShabha te yashasi pravR^iddha sat shraddhayA shravaNasambhR^itayA yathA syAt.h .. 9.. syAt naH tava a~NghriH ashubhAshayadhUmaketuH kShemAya yaH munibhiH ArdrahR^idauhyamAnaH . yaH sAtvataiH samavibhUtayaH AtmavadbhiH vyUhe architaH savanashaH svaH atikramAya .. 10.. yaH chintyate prayatapANibhiH adhvarAgnau trayyA niruktavidhinA Isha haviH gR^ihItvA . adhyAtmayogaH uta yogibhiH AtmamAyAM jij~nAsubhiH paramabhAgavataiH parIShTaH .. 11.. paryuShTayA tava vibho vanamAlayA iyaM sa.nspardhinI bhagavatI pratipatnivat shrIH . yaH supraNItam amuyArhaNam Adat annaH bhUyAt sadA a~NghriH ashubhaAshayadhUmaketuH .. 12.. ketuH trivikramayutaH tripat patAkaH yaH te bhayAbhayakaraH asuradevachamvoH . svargAya sAdhuShu khalu eShu itarAya bhUman.h pAdaH punAtu bhagavan bhajatAm adha.n naH .. 13.. nasyotagAvaH iva yasya vashe bhavanti brahmaAdayaH anubhR^itaH mithurardyamAnAH . kAlasya te prakR^itipUruShayaoH parasya sha.n naH tanotu charaNaH puruShottamasya .. 14.. asya asi hetuH udayasthitisa.nyamAnAM avyaktajIvamahatAm api kAlam AhuH . saH aya.n triNAbhiH akhila apachaye pravR^ittaH kAlaH gabhIrarayaH uttamapUruShaH tvam.h .. 15.. tvattaH pumAn samadhigamya yayA svavIrya dhatte mahAntam iva garbham amoghavIryaH . saH aya.n tayA anugataH AtmanaH ANDakoshaM haima.n sasarja bahiH AvaraNaiH upetam.h .. 16.. tattasthuShaH cha jagataH cha bhavAn adhIshaH yat mAyayA utthaguNavikriyayA upanItAn.h . arthAn juShan api hR^iShIkapate na liptaH ye anye svataH parihR^itAt api bibhyati sma .. 17.. smAyA avalokalavadarshitabhAvahAri bhrUmaNDalaprahitasauratamantrashauNDaiH . patnyaH tu ShoDashasahasram ana~NgabANaiH yasya indriya.n vimathitu.n karaNaiH vibhvyaH .. 18.. vibhvyaH tava amR^itakathA udavahAH trilokyAH pAdau anejasaritaH shamalAni hantum.h . Anushrava.n shrutibhiH a~Nghrijam a~Ngasa~NgaiH tIrthadvaya.n shuchiShadastaH upaspR^ishanti .. 19.. bAdarAyaNiH uvAcha . iti abhiShTUya vibudhaiH seshaH shatadhR^itiH harim.h . abhyabhAShata govindaM praNamya ambaram AshritaH .. 20.. brahma uvAcha . bhUmeH bhAra avatArAya purA vij~nApitaH prabho . tvam asmAbhiH asheShaAtman tat tathA eva upapAditam.h .. 21.. dharmaH cha sthApitaH satsu satyasandheShu vai tvayA . kIrtiH cha dikShu vikShiptA sarvalokamalaApahA .. 22.. avatIrya yadoH va.nshe bibhrat rUpam anuttamam.h . karmANi uddAmavR^ittAni hitAya jagataH akR^ithAH .. 23.. yAni te charitAni Isha manuShyAH sAdhavaH kalau . shR^iNvantaH kIrtayantaH cha tariShyanti a~njasA tamaH .. 24.. yaduva.nshe avatIrNasya bhavataH puruShottama . sharat shata.n vyatIyAya pa~nchavi.nsha adhikaM prabhoH .. 25.. na adhunA te akhila AdhAra devakArya avasheShitam.h . kula.n cha viprashApena naShTaprAyam abhUt idam.h .. 26.. tataH svadhAma parama.n vishasva yadi manyase . salokAn lokapAlAn naH pAhi vaikuNThaki~NkarAn.h .. 27.. shrI bhagavAn uvAcha . avadhAritam etat me yadAttha vibudheshvara . kR^ita.n vaH kAryam akhilaM bhUmeH bhAraH avatAritaH .. 28.. tat ida.n yAdavakula.n vIryashauryashriyoddhatam.h . loka.n jighR^ikShat ruddhaM me velayA iva mahArNavaH .. 29.. yadi asa.nhR^itya dR^iptAnA.n yadunA.n vipula.n kulam.h . gantAsmi anena lokaH ayam udvelena vina~NkShyati .. 30.. idAnI.n nAshaH ArabdhaH kulasya dvijashApataH . yAsyAmi bhavanaM brahman na etat ante tava Anagha .. 31.. shrI shukaH uvAcha . iti uktaH lokanAthena svayambhUH praNipatya tam.h . saha devagaNaiH devaH svadhAma samapadyata .. 32.. atha tasyAM mahotpAtAn dvAravatyA.n samutthitAn.h . vilokya bhagavAn Aha yaduvR^iddhAn samAgatAn.h .. 33.. shrI bhagavAn uvAcha . ete vai sumahotpAtAH vyuttiShThanti iha sarvataH . shApaH cha naH kulasya AsIt brAhmaNebhyaH duratyayaH .. 34.. na vastavyam iha asmAbhiH jijIviShubhiH AryakAH . prabhAsa.n sumahat puNya.n yAsyAmaH adya eva mA chiram.h .. 35.. yatra snAtvA dakShashApAt gR^ihItaH yakShmaNauDurAT.h . vimuktaH kilbiShAt sadyaH bheje bhUyaH kalodayam.h .. 36.. vaya.n cha tasmin Aplutya tarpayitvA pitR^InsurAn.h . bhojayitvA ushijaH viprAn nAnAguNavatA andhasA .. 37.. teShu dAnAni pAtreShu shraddhayA uptvA mahAnti vai . vR^ijinAni tariShyAmaH dAnaiH naubhiH iva arNavam.h .. 38.. shrI shukaH uvAcha . evaM bhagavatA AdiShTAH yAdavAH kulanandana . gantu.n kR^itadhiyaH tIrtha.n syandanAn samayUyujan.h .. 39.. tat nirIkShya uddhavaH rAjan shrutvA bhagavatA uditam.h . dR^iShTvA ariShTAni ghorANi nitya.n kR^iShNam anuvrataH .. 40.. viviktaH upasa~Ngamya jagatAm Ishvareshvaram.h . praNamya shirasA pAdau prA~njaliH tam abhAShata .. 41.. uddhavaH uvAcha . devadevesha yogesha puNyashravaNakIrtana . sa.nhR^itya etat kula.n nUna.n loka.n santyakShyate bhavAn.h . viprashApa.n samarthaH api pratyahan na yadi IshvaraH .. 42.. na aha.n tava a~Nghrikamala.n kShaNArdham api keshava . tyaktu.n samutsahe nAtha svadhAma naya mAm api .. 43.. tava vikrIDita.n kR^iShNa nR^iNAM paramama~Ngalam.h . karNapIyUSham AsvAdya tyajati anyaspR^ihA.n janaH .. 44.. shayyaAsanATanasthAnasnAnakrIDAshanaAdiShu . katha.n tvAM priyam AtmAna.n vayaM bhaktAH tyajemahi .. 45.. tvayA upabhuktasrakgandhavAsaH ala~NkAracharchitAH . uchChiShTabhojinaH dAsAH tava mAyA.n jayemahi .. 46.. vAtAshanAH yaH R^iShayaH shramaNA UrdhvamanthinaH . brahmaAkhya.n dhAma te yAnti shAntAH sa.nnyAsinaH amalAH .. 47.. vaya.n tu iha mahAyogin bhramantaH karmavartmasu . tvat vArtayA tariShyAmaH tAvakaiH dustara.n tamaH .. 48.. smarantaH kIrtayantaH te kR^itAni gaditAni cha . gatiutsmitaIkShaNakShveli yat nR^ilokaviDambanam.h .. 49.. shrI shukaH uvAcha . eva.n vij~nApitaH rAjan bhagavAn devakIsutaH . ekAntinaM priyaM bhR^ityam uddhava.n samabhAShata .. 50.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe devastutyuddhvavij~nApana.n nAma ShaShTho.adhyAyaH .. 6.. atha saptamo.adhyAyaH . shrI bhagavAn uvAcha . yat Attha mAM mahAbhAga tat chikIrShitam eva me . brahmA bhavaH lokapAlAH svarvAsaM me abhikA~NkShiNaH .. 1.. mayA niShpAdita.n hi atra devakAryam asheShataH . yadartham avatIrNaH aham a.nshena brahmaNArthitaH .. 2.. kula.n vai shApanirdagdha.n na~NkShyati anyonyavigrahAt.h . samudraH saptame ahnhyetAM purI.n cha plAvayiShyati .. 3.. yaH hi eva ayaM mayA tyaktaH lokaH aya.n naShTama~NgalaH . bhaviShyati achirAt sAdho kalinA.api nirAkR^itaH .. 4.. na vastavya.n tvayA eva iha mayA tyakte mahItale . janaH adharmaruchiH bhadraH bhaviShyati kalau yuge .. 5.. tva.n tu sarvaM parityajya sneha.n svajanabandhuShu . mayi Aveshya manaH samyak samadR^ik vicharasva gAm.h .. 6.. yat idaM manasA vAchA chakShurbhyA.n shravaNaAdibhiH . nashvara.n gR^ihyamANa.n cha viddhi mAyAmanomayam.h .. 7.. pu.nsaH ayuktasya nAnArthaH bhramaH saH guNadoShabhAk.h . karmAkarmavikarma iti guNadoShadhiyaH bhidA .. 8.. tasmAt yuktaindriyagrAmaH yuktachittaH ida.n jagat.h . Atmani IkShasva vitatam AtmAnaM mayi adhIshvare .. 9.. j~nAnavij~nAnasa.nyuktaH AtmabhUtaH sharIriNAm.h . AtmAnubhavatuShTaAtmA na antarAyaiH vihanyase .. 10.. doShabuddhyA ubhayAtItaH niShedhAt na nivartate . guNabuddhyA cha vihita.n na karoti yathA arbhakaH .. 11.. sarvabhUtasuhR^it shAntaH j~nAnavij~nAnanishchayaH . pashyan madAtmaka.n vishva.n na vipadyeta vai punaH .. 12.. shrI shukaH uvAcha . iti AdiShTaH bhagavatA mahAbhAgavataH nR^ipa . uddhavaH praNipatya Aha tattvajij~nAsuH achyutam.h .. 13.. uddhavaH uvAcha . yogesha yogavinnyAsa yogAtma yogasambhava . niHshreyasAya me proktaH tyAgaH sa.nnyAsalakShaNaH .. 14.. tyAgaH aya.n duShkaraH bhUman kAmAnA.n viShayaAtmabhiH . sutarA.n tvayi sarvaAtman na abhaktaiH iti me matiH .. 15.. saH ahaM mama aham iti mUDhamatiH vigADhaH tvat mAyayA virachita Atmani sAnubandhe . tat tu a~njasA nigaditaM bhavatA yathA aham sa.nsAdhayAmi bhagavan anushAdhi bhR^ityam.h .. 16.. satyasya te svadR^ishaH AtmanaH AtmanaH anyam vaktAram Isha vibudheShu api na anuchakShe . sarve vimohitadhiyaH tava mAyayA ime brahmaAdayaH tanubhR^itaH bahiH arthabhAvaH .. 17.. tasmAt bhavantam anavadyam anantapAram sarvaj~nam Ishvaram akuNThavikuNThadhiShNi ayam.h . nirviNNadhIH aham u ha vR^ijanAbhitaptaH nArAyaNa.n narasakha.n sharaNaM prapadye .. 18.. shrI bhagavAn uvAcha . prAyeNa manujA loke lokatattvavichakShaNAH . samuddharanti hi AtmAnam AtmanA eva ashubhaAshayAt.h .. 19.. AtmanaH guruH AtmA eva puruShasya visheShataH . yat pratyakSha anumAnAbhyA.n shreyaH asau anuvindate .. 20.. puruShatve cha mA.n dhIrAH sA~NkhyayogavishAradAH . AvistarAM prapashyanti sarvashakti upabR^i.nhitam.h .. 21.. ekadvitrichatuShpAdaH bahupAdaH tathA apadaH . bahvyaH santi puraH sR^iShTAH tAsAM me pauruShI priyA .. 22.. atra mAM mArgayantyaddhAH yuktAH hetubhiH Ishvaram.h . gR^ihyamANaiH guNaiH li~NgaiH agrAhyam anumAnataH .. 23.. atra api udAharanti imam itihAsaM purAtanam.h . avadhUtasya sa.nvAda.n yadoH amitatejasaH .. 24.. avadhUta.n dvija.n ka~nchit charantam akutobhayam.h . kavi.n nirIkShya taruNa.n yaduH paprachCha dharmavit.h .. 25.. yaduH uvAcha . kutaH buddhiH iyaM brahman akartuH suvishAradA . yAm AsAdya bhavAn loka.n vidvAn charati bAlavat.h .. 26.. prAyaH dharmArthakAmeShu vivitsAyA.n cha mAnavAH . hetunA eva samIhante AyuShaH yashasaH shriyaH .. 27.. tva.n tu kalpaH kaviH dakShaH subhagaH amR^itabhAShaNaH . na kartA nehase ki~nchit jaDaunmattapishAchavat.h .. 28.. janeShu dahyamAneShu kAmalobhadavAgninA . na tapyase agninA muktaH ga~NgAmbhasthaH iva dvipaH .. 29.. tva.n hi naH pR^ichChatAM brahman Atmani AnandakAraNam.h . brUhi sparshavihInasya bhavataH kevala AtmanaH .. 30.. shrI bhagavAn uvAcha . yadunA evaM mahAbhAgaH brahmaNyena sumedhasA . pR^iShTaH sabhAjitaH prAha prashraya avanata.n dvijaH .. 31.. brAhmaNaH uvAcha . santi me guravaH rAjan bahavaH buddhyA upAshritAH . yataH buddhim upAdAya muktaH aTAmi iha tAn shruNu .. 32.. pR^ithivI vAyuH AkAsham ApaH agniH chandramA raviH . kapotaH ajagaraH sindhuH pata~NgaH madhukR^id gajaH .. 33.. madhuhA hariNaH mInaH pi~NgalA kuraraH arbhakaH . kumArI sharakR^it sarpaH UrNanAbhiH supeshakR^it.h .. 34.. ete me guravaH rAjan chaturvi.nshatiH AshritAH . shikShA vR^ittibhiH eteShAm anvashikSham iha AtmanaH .. 35.. yataH yat anushikShAmi yathA vA nAhuShaAtmaja . tat tathA puruShavyAghra nibodha kathayAmi te .. 36.. bhUtaiH AkramANaH api dhIraH daivavashAnugaiH . tat vidvAn na chalet mArgAt anvashikSha.n kShiteH vratam.h .. 37.. shashvat parArthasarvehaH parArtha ekAntasambhavaH . sAdhuH shikSheta bhUbhR^ittaH nagashiShyaH parAtmatAm.h .. 38.. prANavR^ittyA eva santuShyet muniH na eva indriyapriyaiH . j~nAna.n yathA na nashyeta na avakIryeta vA~NmanaH .. 39.. viShayeShu Avishan yogI nAnAdharmeShu sarvataH . guNadoShavyapeta AtmA na viShajjeta vAyuvat.h .. 40.. pArthiveShu iha deheShu praviShTaH tat guNaAshrayaH . guNaiH na yujyate yogI gandhaiH vAyuH iva AtmadR^ik.h .. 41.. antaH hitaH cha sthiraja~NgameShu brahma AtmabhAvena samanvayena . vyAptya avachChedam asa~Ngam AtmanaH muniH nabhaH tva.n vitatasya bhAvayet.h .. 42.. tejaH abannamayaiH bhAvaiH megha AdyaiH vAyunA IritaiH . na spR^ishyate nabhaH tadvat kAlasR^iShTaiH guNaiH pumAn.h .. 43.. svachChaH prakR^ititaH snigdhaH mAdhuryaH tIrthabhUH nR^iNAm.h . muniH punAti apAM mitram IkSha upasparshakIrtanaiH .. 44.. tejasvI tapasA dIptaH durdharShaudarabhAjanaH . sarvabhakShaH api yukta AtmA na Adatte malam agnivat.h .. 45.. kvachit shannaH kvachit spaShTaH upAsyaH shreyaH ichChatAm.h . bhu~Nkte sarvatra dAtR^INA.n dahan prAk uttara ashubham.h .. 46.. svamAyayA sR^iShTam ida.n sat asat lakShaNa.n vibhuH . praviShTaH Iyate tat tat svarUpaH agniH iva edhasi .. 47.. visargAdyAH shmashAnAntAH bhAvAH dehasya na AtmanaH . kalAnAm iva chandrasya kAlena avyaktavartmanA .. 48.. kAlena hi oghavegena bhUtAnAM prabhava api ayau . nityau api na dR^ishyete AtmanaH agneH yathA archiShAm.h .. 49.. guNaiH guNAn upAdatte yathAkAla.n vimu~nchati . na teShu yujyate yogI gobhiH gAH iva gopatiH .. 50.. budhyate svena bhedena vyaktisthaH iva tat gataH . lakShyate sthUlamatibhiH AtmA cha avasthitaH arkavat.h .. 51.. na atisnehaH prasa~NgaH vA kartavyaH kva api kenachit.h . kurvan vindeta santApa.n kapotaH iva dInadhIH .. 52.. kapotaH kashchana araNye kR^itanIDaH vanaspatau . kapotyA bhAryayA sArdham uvAsa katichit samAH .. 53.. kapotau snehaguNitahR^idayau gR^ihadharmiNau . dR^iShTi.n dR^iShTyA~Ngam a~Ngena buddhiM buddhyA babandhatuH .. 54.. shayyAsanATanasthAnavArtAkrIDAshanaAdikam.h . mithunIbhUya visrabdhau cheratuH vanarAjiShu .. 55.. ya.n ya.n vA~nChati sA rAjan tarpayanti anukampitA . ta.n ta.n samanayat kAma.n kR^ichChreNa api ajitaindriyaH .. 56.. kapotI prathama.n garbha.n gR^ihNati kAlaH Agate . aNDAni suShuve nIDe svapatyuH sa.nnidhau satI .. 57.. teShU kAle vyajAyanta rachitAvayavA hareH . shaktibhiH durvibhAvyAbhiH komalA~NgatanUruhAH .. 58.. prajAH pupuShatuH prItau dampatI putravatsalau . shR^iNvantau kUjita.n tAsA.n nirvR^itau kalabhAShitaiH .. 59.. tAsAM patatraiH susparshaiH kUjitaiH mugdhacheShTitaiH . pratyudgamaiH adInAnAM pitarau mudam ApatuH .. 60.. snehAnubaddhahR^idayau anyonya.n viShNumAyayA . vimohitau dInadhiyau shishUn pupuShatuH prajAH .. 61.. ekadA jagmatuH tAsAm annArtha.n tau kuTumbinau . paritaH kAnane tasmin arthinau cheratuH chiram.h .. 62.. dR^iShTvA tAn lubdhakaH kashchit yadR^ichCha ataH vanecharaH . jagR^ihe jAlam Atatya charataH svAlayAntike .. 63.. kapotaH cha kapotI cha prajApoShe sadA utsukau . gatau poShaNam AdAya svanIDam upajagmatuH .. 64.. kapotI svAtmajAn vIkShya bAlakAn jAlasa.nvR^itAn.h . tAn abhyadhAvat kroshantI kroshataH bhR^ishaduHkhitA .. 65.. sA asakR^it snehaguNitA dInachittA ajamAyayA . svaya.n cha abadhyata shichA baddhAn pashyanti apasmR^itiH .. 66.. kapotaH cha AtmajAn baddhAn AtmanaH api adhikAn priyAn.h . bhAryA.n cha AtmasamA.n dInaH vilalApa atiduHkhitaH .. 67.. aho me pashyata apAyam alpapuNyasya durmateH . atR^iptasya akR^itArthasya gR^ihaH traivargikaH hataH .. 68.. anurUpA anukUlA cha yasya me patidevatA . shUnye gR^ihe mA.n santyajya putraiH svaryAti sAdhubhiH .. 69.. saH aha.n shUnye gR^ihe dInaH mR^itadAraH mR^itaprajaH . jijIviShe kimartha.n vA vidhuraH duHkhajIvitaH .. 70.. tAn tathA eva AvR^itAn shigbhiH mR^ityugrastAn vicheShTataH . svaya.n cha kR^ipaNaH shikShu pashyan api abudhaH apatat.h .. 71.. ta.n labdhvA lubdhakaH krUraH kapota.n gR^ihamedhinam.h . kapotakAn kapotI.n cha siddhArthaH prayayau gR^iham.h .. 72.. eva.n kuTumbI ashAnta AtmA dvandva ArAmaH patat trivat.h . puShNan kuTumba.n kR^ipaNaH sAnubandhaH avasIdati .. 73.. yaH prApya mAnuSha.n loka.n muktidvAram apAvR^itam.h . gR^iheShu khagavat saktaH tam ArUDhachyuta.n viduH .. 74.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde yadvadhUtetihAse saptamo.adhyAyaH .. 7.. athAsshTamo.adhyAyaH . sukham aindriyaka.n rAjan svarge narakaH eva cha . dehinaH yat yathA duHkha.n tasmAt na ichCheta tat budhAH .. 1.. grAsa.n sumR^iShTa.n virasaM mahAnta.n stokam eva vA . yadR^ichChayA eva apatita.n graset AjagaraH akriyaH .. 2.. shayIta ahAni bhUrINi nirAhAraH anupakramaH . yadi na upanamet grAsaH mahAhiH iva diShTabhuk.h .. 3.. ojaH sahobalayutaM bibhrat deham akarmakam.h . shayAnaH vItanidraH cha neheta indriyavAn api .. 4.. muniH prasannagambhIraH durvigAhyaH duratyayaH . anantapAraH hi akShobhyaH stimita udaH iva arNavaH .. 5.. samR^iddhakAmaH hInaH vA nArAyaNaparaH muniH . na utsarpeta na shuShyeta saridbhiH iva sAgaraH .. 6.. dR^iShTvA striya.n devamAyA.n tat bhAvaiH ajitendriyaH . pralobhitaH patati andhe tamasi agnau pata~Ngavat.h .. 7.. yoShit hiraNya AbharaNa ambarAdi\ dravyeShu mAyArachiteShu mUDhaH . pralobhitAtmA hi upabhogabuddhyA pata~Ngavat nashyati naShTadR^iShTiH .. 8.. stoka.n stoka.n graset grAsa.n dehaH varteta yAvatA . gR^ihAn ahi.nsat na AtiShThet vR^ittiM mAdhukarIM muniH .. 9.. aNubhyaH cha mahadbhyaH cha shAstrebhyaH kushalaH naraH . sarvataH sAram AdadyAt puShpebhyaH iva ShaTpadaH .. 10.. sAyantana.n shvastana.n vA na sa~NgR^ihNIta bhikShitam.h . pANipAtra udarAmatraH makShikA iva na sa~NgrahI .. 11.. sAyantana.n shvastana.n vA na sa~NgR^ihNIta bhikShukaH . makShikAH iva sa~NgR^ihNan saha tena vinashyati .. 12.. pada api yuvatIM bhikShuH na spR^ishet dAravIm api . spR^ishan karIva badhyeta kariNyA a~Ngasa~NgataH .. 13.. na adhigachChet striyaM prAj~naH karhichit mR^ityum AtmanaH . bala adhikaiH sa hanyeta gajaiH anyaiH gajaH yathA .. 14.. na deya.n na upabhogya.n cha lubdhaiH yat duHkha sa~nchitam.h . bhu~Nkte tat api tat cha anyaH madhuheva arthavit madhu .. 15.. sukha duHkha upArjitaiH vittaiH AshAsAnA.n gR^iha AshiShaH . madhuheva agrataH bhu~Nkte yatiH vai gR^ihamedhinAm.h .. 16.. grAmyagIta.n na shruNuyAt yatiH vanacharaH kvachit.h . shikheta hariNAt vaddhAt mR^igayoH gItamohitAt.h .. 17.. nR^ityavAditragItAni juShan grAmyANi yoShitAm.h . AsA.n krIDanakaH vashyaH R^iShyashR^i~NgaH mR^igIsutaH .. 18.. jihvayA atipramAthinyA janaH rasavimohitaH . mR^ityum R^ichChati asat buddhiH mInaH tu baDishaiH yathA .. 19.. indriyANi jayanti AshuH nirAhArAH manIShiNaH . varjayitvA tu rasana.n tat nirannasya vardhate .. 20.. tAvat jitendriyaH na syAt vijitAni indriyaH pumAn.h . na jayet rasana.n yAvat jita.n sarva.n jite rase .. 21.. pi~NgalA nAma veshyA AsIt videhanagare purA . tasyA me shikShita.n ki~nchit nibodha nR^ipanandana .. 22.. sA svairiNyekadA kAnta.n sa~Nketa upaneShyatI . abhUtkAle bahirdvAri bibhratI rUpamuttamam.h .. 23.. mArga AgachChato vIkShya puruShAnpuruSharShabha . tAn shulkadAnvittavataH kAntAnmene.arthakAmukA .. 24.. AgateShvapayAteShu sA sa~NketopajIvanI . apyanyo vittavAnko.api mAmupaiShyati bhUridaH .. 25.. eava.n durAshayA dhvastanidrA dvAryavalambatI . nirgachChantI pravishatI nishItha.n samapadyata .. 26.. tasyA vittAshayA shuShyadvaktrAyA dInachetasaH . nirvedaH paramo jaj~ne chintAhetuH sukhAvahaH .. 27.. tasyA nirviNNachittAyA gIta.n shruNu yathA mama . nirveda AshApAshAnAM puruShasya yathA hyasiH .. 28.. na hi a~NgAjAtanirvedaH dehabandha.n jihAsati . yathA vij~nAnarahitaH manujaH mamatA.n nR^ipa .. 29.. pi~NgalA uvAcha . aho me mohavitatiM pashyata avijita AtmanaH . yA kAntAt asataH kAma.n kAmaye yena bAlishA .. 30.. santa.n samIpe ramaNa.n ratipradaM vittaprada.n nityam ima.n vihAya . akAmada.n duHkhabhaya Adi shoka mohaprada.n tuchCham ahaM bhaje aj~nA .. 31.. aho mayAtmA paritApito vR^ithA sA~NketyavR^ittyA.ativigarhyavArtayA . straiNAnnarAdyA.arthatR^iSho.anushochyA tkrItena vitta.n ratimAtmanechChatI .. 32.. yadasthibhirnirmitava.nshava.nshya sthUNa.n tvachA romanakhaiH pinaddham.h . kSharannavadvAramagArametad viNmUtrapUrNaM madupaiti kAnyA .. 33.. videhAnAM pure hyasminnahamekaiva mUDhadhIH . yA.anyasmichChantyasatyasmAdAtmadAtkAmamachyutAt.h .. 34.. suhR^itpreShThatamo nAtha AtmA chAya.n sharIriNAm.h . ta.n vikrIyAtmanaivAha.n rame.anena yathA ramA .. 35.. kiyatpriya.n te vyabhajankAmA ye kAmadA narAH . Adyantavanto bhAryAyA devA vA kAlavidrutAH .. 36.. nUnaM me bhagavAn prItaH viShNuH kena api karmaNA . nirvedaH aya.n durAshAyA yat me jAtaH sukhAvahaH .. 37.. maiva.n syurmandabhagyAyAH kleshA nirvedahetavaH . yenAnubandha.n nihR^itya puruShaH shamamR^ichChati .. 38.. tena upakR^itam AdAya shirasA grAmyasa~NgatAH . tyaktvA durAshAH sharaNa.n vrajAmi tam adhIshvaram.h .. 39.. santuShTA shraddadhatyetadyathAlAbhena jIvatI . viharAmyamunaivAhamAtmanA ramaNena vai .. 40.. sa.nsArakUpe patita.n viShayairmuShitekShaNam.h . grasta.n kAlAhinA.a.atmAna.n ko.anyastrAtumadhIshvaraH .. 41.. AtmA eva hi AtmanaH goptA nirvidyeta yadAkhilAt.h . apramattaH idaM pashyat grasta.n kAlAhinA jagat.h .. 42.. brAhmaNa uvAcha . eava.n vyavasitamatirdurAshA.n kAntatarShajAm.h . ChitvopashamamAsthAya shayyAmupavivesha sA .. 43.. AshA hi parama.n duHkha.n nairAshyaM parama.n sukham.h . yathA sa.nChidya kAntAshA.n sukha.n suShvApa pi~NgalA .. 44.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe pi~NgalopAkhyA.aneShTamo.adhyAyaH .. 8.. atha navamo.adhyAyaH . brAhmaNaH uvAcha . parigrahaH hi duHkhAya yat yat priyatama.n nR^iNAm.h . ananta.n sukham Apnoti tat vidvAn yaH tu aki~nchanaH .. 1.. sAmiSha.n kurara.n jaghnuH balinaH ye nirAmiShAH . tat AmiShaM parityajya saH sukha.n samavindata .. 2.. na me mAnAvamAnau staH na chintA gehaputriNAm.h . AtmakrIDaH AtmaratiH vicharAmi iha bAlavat.h .. 3.. dvau eva chintayA muktau parama AnandaH Aplutau . yaH vimugdhaH jaDaH bAlaH yaH guNebhyaH para.n gataH .. 4.. kvachit kumArI tu AtmAna.n vR^iNAnAn gR^iham AgatAn.h . svaya.n tAn arhayAmAsa kvApi yAteShu bandhuShu .. 5.. teSham abhyavahArArtha.n shAlIn rahasi pArthiva . avaghnantyAH prakoShThasthAH chakruH sha~NkhAH svanaM mahat.h .. 6.. sA tat jugupsitaM matvA mahatI vrIDitA tataH . babha~nja ekaikashaH sha~NkhAn dvau dvau pANyoH asheShayat.h .. 7.. ubhayoH api abhUt ghoShaH hi avaghnantyAH sma sha~NkhayoH . tatra api eka.n nirabhidat ekasmAn na abhavat dhvaniH .. 8.. anvashikSham ima.n tasyAH upadesham arindama . lokAn anucharan etAn lokatattvavivitsayA .. 9.. vAse bahUnA.n kalahaH bhavet vArtA dvayoH api . ekaH eva charet tasmAt kumAryAH iva ka~NkaNaH .. 10.. manaH ekatra sa.nyujyAt jitashvAsaH jita AsanaH . vairAgyAbhyAsayogena dhriyamANam atandritaH .. 11.. yasmin manaH labdhapada.n yat etat shanaiH shanaiH mu~nchati karmareNUn.h . sattvena vR^iddhena rajaH tamaH cha vidhUya nirvANam upaiti anindhanam.h .. 12.. tat evam Atmani avaruddhachittaH na veda ki~nchit bahiH antara.n vA . yathA iShukAraH nR^ipati.n vrajantam iShau gatAtmA na dadarsha pArshve .. 13.. ekachAryaniketaH syAt apramattaH guhAshayaH . alakShyamANaH AchAraiH muniH ekaH alpabhAShaNaH .. 14.. gR^ihArambhaH atiduHkhAya viphalaH cha adhruvAtmanaH . sarpaH parakR^ita.n veshma pravishya sukham edhate .. 15.. eko nArAyaNo devaH pUrvasR^iShTa.n svamAyayA . sa.nhR^itya kAlakalayA kalpAnta idamIshvaraH .. 16.. eka evAdvitIyo.abhUdAtmAdhAro.akhilAshrayaH . kAlenAtmAnubhAvena sAmya.n nItAsu shaktiShu . sattvAdiShvAdipueruShaH pradhAnapuruSheshvaraH .. 17.. parAvarANAM parama Aste kaivalyasa.nj~nitaH . kevalAnubhavAnandasandoho nirupAdhikaH .. 18.. kevalAtmAnubhAvena svamAyA.n triguNAtmikAm.h . sa.nkShobhayansR^ijatyAdau tayA sUtramarindama .. 19.. tAmAhustriguNavyakti.n sR^ijantI.n vishvatomukham.h . yasminprotamida.n vishva.n yena sa.nsarate pumAn.h .. 20.. yathA UrNanAbhiH hR^idayAt UrNA.n santatya vaktrataH . tayA vihR^itya bhUyastAM grasati evaM maheshvaraH .. 21.. yatra yatra manaH dehI dhArayet sakala.n dhiyA . snehAt dveShAt bhayAt vA api yAti tat tat sarUpatAm.h .. 22.. kITaH peshaskR^ita.n dhyAyan kuDyA.n tena praveshitaH . yAti tat ssatmatA.n rAjan pUrvarUpam asantyajan.h .. 23.. eva.n gurubhyaH etebhyaH eSha me shikShitA matiH . svAtmA upashikShitAM buddhi.n shruNu me vadataH prabho .. 24.. dehaH guruH mama viraktivivekahetuH bibhrat sma sattvanidhana.n satata artyut arkam.h . tattvAni anena vimR^ishAmi yathA tathA api pArakyam iti avasitaH vicharAmi asa~NgaH .. 25.. jAyAtmajArthapashubhR^ityagR^ihAptavargAn.h puShNAti yat priyachikIrShayA vitanvan.h .. svAnte sakR^ichChram avaruddhadhanaH saH dehaH sR^iShTvA asya bIjam avasIdati vR^ikShadharmA .. 26.. jihvA ekataH amum avakarShati karhi tarShA shishnaH anyataH tvak udara.n shravaNa.n kutashchit.h . grANaH anyataH chapaladR^ik kva cha karmashaktiH bahvyaH sapatnyaH iva gehapati.n lunanti .. 27.. sR^iShTvA purANi vividhAni ajayA AtmashaktyA vR^ikShAn sarIsR^ipapashUnkhagada.nshamatsyAn.h . taiH taiH atuShTahR^idayaH puruSha.n vidhAya brahmAvalokadhiShaNaM mudamApa devaH .. 28.. labdhvA sudurlabham idaM bahusambhavAnte mAnuShyamarthadamanityamapIha dhIraH . tUrNa.n yateta na patet anumR^ityuH yAvat.h niHshreyasAya viShayaH khalu sarvataH syAt.h .. 29.. eva.n sa~njAtavairAgyaH vij~nAnaloka Atmani . vicharAmi mahIm etAM muktasa~NgaH anaha~NkR^itiH .. 30.. na hi ekasmAt guroH j~nAna.n susthira.n syAt supuShkalam.h . brahma etat advitIya.n vai gIyate bahudhA R^iShibhiH .. 31.. shrIbhagavAnuvAcha . ityuktvA sa yadu.n viprastamAmantraya gabhIradhIH . vandito.Abhyarthito rAj~nA yayau prIto yathAgatam.h .. 32.. avadhUtavachaH shrutvA pUrveShA.n naH sa pUrvajaH . sarvasa~NgavinirmuktaH samachitto babhUva ha .. 33.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvAde navamo.adhyAyaH .. 9.. atha dashamo.adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . mayA uditeShu avahitaH svadharmeShu madAshrayaH . varNAshramakula AchAram akAmAtmA samAcharet.h .. 1.. anvIkSheta vishuddhAtmA dehinA.n viShayAtmanAm.h . guNeShu tattvadhyAnena sarvArambhaviparyayam.h .. 2.. suptasya viShayAlokaH dhyAyataH vA manorathaH . nAnAmakatvAt viphalaH tathA bhedAtmadIH guNaiH .. 3.. nivR^itta.n karma seveta pravR^ittaM matparaH tyajet.h . jij~nAsAyA.n sampravR^ittaH na adriyet karma chodanAm.h .. 4.. yamAnabhIkShNa.n seveta niyamAn matparaH kvachit.h . madabhij~na.n gur.n shAntam upAsIta madAtmakam.h .. 5.. amAnyamatsaraH dakShaH nirmamaH dR^iDhasauhR^idaH . asatvaraH arthajij~nAsuH anasUyauH amoghavAk.h .. 6.. jAyApatyagR^ihakShetrasvajanadraviNa AdiShu . udAsInaH samaM pashyan sarveShu artham iva AtmanaH .. 7.. vilakShaNaH sthUlasUkShmAt dehAt AtmekShitA svadR^ik.h . yathAgniH dAruNaH dAhyAt dAhakaH anyaH prakAshakaH .. 8.. nirodha utpatti aNu bR^ihan nAnAtva.n tatkR^itAn guNAn.h . antaH praviShTaH AdhattaH eva.n dehaguNAn paraH .. 9.. yaH asau guNaiH virachitaH dehaH ayaM puruShasya hi . sa.nsAraH tat nibandhaH ayaM pu.nsaH vidyAt ChidAtmanaH .. 10.. tasmAt jij~nAsayA AtmAnam AtmasthaM param.h . sa~Ngamya niraset etat vastubuddhi.n yathAkramam.h .. 11.. AchAryaH araNiH AdyaH syAt antevAsi uttara araNiH . tat sandhAnaM pravachana.n vidyA sandhiH sukhAvahaH .. 12.. vaishAradI sA ativishuddhabuddhiH dhunoti mAyA.n guNasamprasUtAm.h . guNAn cha sandahya yat Atmam etat svaya.n cha shAmyati asamid yathA agniH .. 13.. atha eShA.n karmakartR^INAM bhoktR^INA.n sukhaduHkhayoH . nAnAtvam atha nityatva.n lokakAlAgama AtmanAm.h .. 14.. manyase sarvabhAvAnA.n sa.nsthA hi autpattikI yathA . tat tat AkR^itibhedena jAyate bhidyate cha dhIH .. 15.. evam api a~Nga sarveShA.n dehinA.n dehayogataH . kAla avayavataH santi bhAvA janmAdayoH asakR^it.h .. 16.. atra api karmaNA.n kartuH asvAtantrya.n cha lakShyate . bhoktuH cha duHkhasukhayoH kaH anvarthaH vivashaM bhajet.h .. 17.. na dehinA.n sukha.n ki~nchit vidyate viduShAm api . tathA cha duHkhaM mUDhAnA.n vR^ithA aha~NkaraNaM param.h .. 18.. yadi prApti.n vighAta.n cha jAnanti sukhaduHkhayoH . te api addhA na viduH yoga.n mR^ityuH na prabhavet yathA .. 19.. kaH anvarthaH sukhayati ena.n kAmaH vA mR^ityuH antike . AghAta.n nIyamAnasya vadhyasi eva na tuShTidaH .. 20.. shruta.n cha dR^iShTavat duShTa.n spardhA asUyA atyayavyayaiH . bahu antarAya kAmatvAt kR^iShivat cha api niShphalam.h .. 21.. antarAyaiH avihataH yadi dharmaH svanuShThitaH . tenApi nirjita.n sthAna.n yathA gachChati tat shruNu .. 22.. iShtvA iha devatAH yaj~naiH svarloka.n yAti yAj~nikaH . bhu~njIta devavat tatra bhogAn divyAn nija arjitAn.h .. 23.. svapuNya upachite shubhre vimAnaH upagIyate . gandharvaiH viharanmadhye devInA.n hR^idyaveShadhR^ik.h .. 24.. strIbhiH kAmagayAnena ki~NkiNIjAlamAlinA . krIDan na veda AtmapAta.n surAkrIDeShu nirvR^itaH .. 25.. tAvat pramodate svarge yAvat puNya.n samApyate . kShINapuNyaH patati arvAk anichChan kAlachAlitaH .. 26.. yadi adharmarataH sa~NgAt asatA.n vA ajitendriyaH . kAmAtmA kR^ipaNaH lubdhaH straiNaH bhUtavihi.nsakaH .. 27.. pashUn avidhinA Alabhya pretabhUtagaNAn yajan.h . narakAn avashaH jantuH gatvA yAti ulbaNa.n tamaH .. 28.. karmANi duHkha udarkANi kurvan dehena taiH punaH . deham Abhajate tatra ki.n sukhaM martyadharmiNaH .. 29.. lokAnA.n loka pAlAnAM madbhaya.n kalpajIvinAm.h . brahmaNaH api bhayaM mattaH dviparAdhapara AyuShaH .. 30.. guNAH sR^ijanti karmANi guNaH anusR^ijate guNAn.h . jIvaH tu guNasa.nyuktaH bhu~Nkte karmaphalAni asau .. 31.. yAvat syAt guNavaiShamya.n tAvat nAnAtvam AtmanaH . nAnAtvam AtmanaH yAvat pAratantrya.n tadA eva hi .. 32.. yAvat asya asvatantratva.n tAvat IshvarataH bhayam.h . yaH etat samupAsIran te muhyanti shuchArpitAH .. 33.. kAlaH AtmA AgamaH lokaH svabhAvaH dharmaH eva cha . iti mAM bahudhA prAhuH guNavyatikare sati .. 34.. uddhavaH uvAcha . guNeShu vartamAnaH api dehajeShu anapAvR^itAH . guNaiH na badhyate dehI badhyate vA katha.n vibho .. 35.. katha.n varteta viharet kaiH vA j~nAyeta lakShaNaiH . kiM bhu~njIta uta visR^ijet shayIta AsIta yAti vA .. 36.. etat achyuta me brUhi prashna.n prashnavidA.n vara . nityamuktaH nityabaddhaH ekaH eva iti me bhramaH .. 37.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvAde dashamo.adhyAyaH .. 10.. atha ekAdasho.adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . baddhaH muktaH iti vyAkhyA guNataH me na vastutaH . guNasya mAyAmUlatvAt na me mokShaH na bandhanam.h .. 1.. shokamohau sukha.n duHkha.n dehApattiH cha mAyayA . svapnaH yathA AtmanaH khyAtiH sa.nsR^itiH na tu vAstavI .. 2.. vidyA avidye mama tanU viddhi uddhava sharIriNAm.h . mokShabandhakarI Adye mAyayA me vinirmite .. 3.. ekasya eva mama a.nshasya jIvasya eva mahAmate . bandhaH asya avidyayA anAdiH vidyayA cha tathA itaraH .. 4.. atha baddhasya muktasya vailakShaNya.n vadAmi te . viruddhadharmiNoH tAta sthitayoH ekadharmiNi .. 5.. suparNau etau sadR^ishau sakhAyau yadR^ichChayA etau kR^itanIDau cha vR^ikShe . ekaH tayoH khAdati pippalAnnam anyaH nirannaH api balena bhUyAn.h .. 6.. AtmAnam anya.n cha saH veda vidvAn apippalAdaH na tu pippalAdaH . yaH avidyayA yuk sa tu nityabaddhaH vidyAmayaH yaH sa tu nityamuktaH .. 7.. dehasthaH api na dehasthaH vidvAn svapnAt yathA utthitaH . adehasthaH api dehasthaH kumatiH svapnadR^ik yathA .. 8.. indriyaiH indriyArtheShu guNaiH api guNeShu cha . gR^ihyamANeShu aha~NkuryAt na vidvAn yaH tu avikriyaH .. 9.. daivAdhIne sharIre asmin guNabhAvyena karmaNA . vartamAnaH abudhaH tatra kartA asmi iti nibadhyate .. 10.. eva.n viraktaH shayanaH AsanATanamajjane . darshanasparshanaghrANabhojanashravaNaAdiShu .. 11.. na tathA badhyate vidvAn tatra tatra Adayan guNAn.h . prakR^itisthaH api asa.nsaktaH yathA kha.n savitA anilaH .. 12.. vaishAradyekShayA asa~NgashitayA Chinnasa.nshayaH . pratibuddhaH iva svapnAt nAnAtvAt vinivartate .. 13.. yasya syuH vItasa~NkalpAH prANendriyamanodhiyAm.h . vR^ittayaH saH vinirmuktaH dehasthaH api hi tat guNaiH .. 14.. yasya AtmA hi.nsyate hi.nsryaiH yena ki~nchit yadR^ichChayA . archyate vA kvachit tatra na vyatikriyate budhaH .. 15.. na stuvIta na nindeta kurvataH sAdhu asAdhu vA . vadataH guNadoShAbhyA.n varjitaH samadR^ik muniH .. 16.. na kuryAt na vadet ki~nchit na dhyAyet sAdhu asAdhu vA . AtmArAmaH anayA vR^ittyA vicharet jaDavat muniH .. 17.. shabdabrahmaNi niShNAtaH na niShNAyAt pare yadi . shramaH tasya shramaphalaH hi adhenum iva rakShataH .. 18.. gA.n dugdhadohAm asatI.n cha bhAryAm dehaM parAdhInam asatprajA.n cha . vitta.n tu atIrthIkR^itam a~Nga vAcham hInAM mayA rakShati duHkhaduHkhI .. 19.. yasyA.n na me pAvanam a~Nga karma sthitiudbhavaprANa nirodhanam asya . lIlAvatAraIpsitajanma vA syAt bandhyA.n gira.n tAM bibhR^iyAt na dhIraH .. 20.. eva.n jij~nAsayA apohya nAnAtvabhramam Atmani . upArameta virajaM manaH mayi arpya sarvage .. 21.. yadi anIshaH dhArayituM manaH brahmaNi nishchalam.h . mayi sarvANi karmANi nirapekShaH samAchara .. 22.. shraddhAluH me kathAH shR^iNvan subhadrA lokapAvanIH . gAyan anusmaran karma janma cha abhinayan muhuH .. 23.. madarthe dharmakAmArthAn Acharan madapAshrayaH . labhate nishchalAM bhaktiM mayi uddhava sanAtane .. 24.. satsa~NgalabdhayA bhaktyA mayi mA.n saH upAsitA . saH vai me darshita.n sadbhiH a~njasA vindate padam.h .. 25.. uddhava uvAcha . sAdhuH tava uttamashloka mataH kIdR^igvidhaH prabho . bhaktiH tvayi upayujyeta kIdR^ishI sadbhiH AdR^itA .. 26.. etat me puruShAdhyakSha lokAdhyakSha jagat prabho . praNatAya anuraktAya prapannAya cha kathyatAm.h .. 27.. tvaM brahma parama.n vyoma puruShaH prakR^iteH paraH . avatIrNaH asi bhagavan svechChAupAttapR^ithak vapuH .. 28.. shrIbhagavAn uvAcha . kR^ipAluH akR^itadrohaH titikShuH sarvadehinAm.h . satyasAraH anavadyAtmA samaH sarvopakArakaH .. 29.. kAmaiH ahatadhIH dAntaH mR^iduH shuchiH aki~nchanaH . anIhaH mitabhuk shAntaH sthiraH mat sharaNaH muniH .. 30.. apramattaH gabhIrAtmA dhR^itimA~njitaShaDguNaH . amAnI mAnadaH kalpaH maitraH kAruNikaH kaviH .. 31.. Aj~nAya eva.n guNAn doShAnmayAdiShTAn api svakAn.h . dharmAn santyajya yaH sarvAn mAM bhajeta saH sattamaH .. 32.. j~nAtvA aj~nAtvA atha ye vai mA.n yAvAn yaH cha asmi yAdR^ishaH . bhajanti ananyabhAvena te me bhaktatamAH matAH .. 33.. malli~NgamadbhaktajanadarshanasparshanArchanam.h . paricharyA stutiH prahvaguNakarma anukIrtanam.h .. 34.. matkathAshravaNe shraddhA mat anudhyAnam uddhava . sarvalAbha upaharaNa.n dAsyena Atmanivedanam.h .. 35.. majjanmakarmakathanaM mama parvAnumodanam.h . gItatANDavavAditragoShThIbhiH madgR^iha utsavaH .. 36.. yAtrA balividhAna.n cha sarvavArShikaparvasu . vaidikI tAntrikI dIkShA madIyavratadhAraNam.h .. 37.. mama archAsthApane shraddhA svataH sa.nhatya cha udyamaH . udyAna upavanAkrIDapuramandirakarmaNi . 38.. saMmArjana upalepAbhyA.n sekamaNDalavartanaiH . gR^ihashushrUShaNaM mahya.n dAsavadyadamAyayA .. 39.. amAnitvam adambhitva.n kR^itasya aparikIrtanam.h . api dIpAvalokaM me na upayu~njyAt niveditam.h .. 40.. yat yat iShTatama.n loke yat cha atipriyam AtmanaH . tat tat nivedayet mahya.n tat AnantyAya kalpate .. 41.. sUryaH agniH brAhmaNaH gAvaH vaiShNavaH khaM marut jalam.h . bhUH AtmA sarvabhUtAni bhadra pUjApadAni me .. 42.. sUrye tu vidyayA trayyA haviShAgnau yajeta mAm.h . Atithyena tu viprAgryaH goShva~Nga yavasAdinA .. 43.. vaiShNave bandhusatkR^ityA hR^idi khe dhyAnaniShThayA . vAyau mukhyadhiyA toye dravyaiH toyapuraskR^itaiH .. 44.. sthaNDile mantrahR^idayaiH bhogaiH AtmAnam Atmani . kShetraj~na.n sarvabhUteShu samatvena yajeta mAm.h .. 45.. dhiShNyeShu eShu iti madrUpa.n sha~NkhachakragadAmbujaiH . yukta.n chaturbhuja.n shAnta.n dhyAyan archet samAhitaH .. 46.. iShTApUrtena mAm eva.n yaH yajeta samAhitaH . labhate mayi sadbhaktiM matsmR^itiH sAdhusevayA .. 47.. prAyeNa bhaktiyogena satsa~Ngena vinA uddhava . na upAyaH vidyate sadhrya~N prAyaNa.n hi satAm aham.h .. 48.. atha etat parama.n guhya.n shruNvataH yadunandana . sugopyam api vakShyAmi tvaM me bhR^ityaH suhR^it sakhA .. 49.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde ekAdashapUjAvidhAnayogo nAma ekAdasho.adhyAyaH .. 11.. atha dvAdasho.adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . na rodhayati mA.n yogaH na ssA~Nkhya.n dharmaH eva cha . na svAdhyAyaH tapaH tyAgaH na iShTApUrta.n na dakShiNA .. 1.. vratAni yaj~naH ChandA.nsi tIrthAni niyamAH yamAH . yathA avarundhe satsa~NgaH sarvasa~Nga apahaH hi mAm.h .. 2.. satsa~Ngena hi daiteyA yAtudhAnaH mR^igAH khagAH . gandharva apsarasaH nAgAH siddhAH chAraNaguhyakAH .. 3.. vidyAdharAH manuShyeShu vaishyAH shUdrAH striyaH antyajAH . rajaH tamaH prakR^itayaH tasmin tasmin yuge anagha .. 4.. bahavaH matpadaM prAptAH tvAShTrakAyAdhavAdayaH . vR^iShaparvA baliH vANaH mayaH cha atha vibhIShaNaH .. 5.. sugrIvaH hanumAn R^ikShaH gajaH gR^idhraH vaNikpathaH . vyAdhaH kubjA vraje gopyaH yaj~napatnyaH tathA apare .. 6.. te na adhitashrutigaNAH na upAsitamahattamAH . avratAtaptatapasaH matsa~NgAt mAm upAgatAH .. 7.. kevalena hi bhAvena gopyaH gAvaH nagAH mR^igAH . ye anye mUDhadhiyaH nAgAH siddhAH mAm IyuH a~njasA .. 8.. ya.n na yogena sA~Nkhyena dAnavratatapaH adhvaraiH . vyAkhyAH svAdhyAyasa.nnyAsaiH prApnuyAt yatnavAn api .. 9.. rAmeNa sArdhaM mathurAM praNIte shvAphalkinA mayi anuraktachittAH . vigADhabhAvena na me viyoga tIvrAdhayaH anya.n dadR^ishuH sukhAya .. 10.. tAH tAH kShapAH preShThatamena nItAH mayA eva vR^indAvanagochareNa . kShaNArdhavat tAH punara~Nga tAsAM hInA mAyA kalpasamA babhUvuH .. 11.. tAH na avidan mayi anuSha~Ngabaddha dhiyaH svamAtmAnam adaH tathA idam.h . yathA samAdhau munayaH abdhitoye nadyaH praviShTAH iva nAmarUpe .. 12.. matkAmA ramaNa.n jAram asvarUpavidaH abalAH . brahma mAM paramaM prApuH sa~NgAt shatasahasrashaH .. 13.. tasmAt tvam uddhava utsR^ijya chodanAM pratichodanAm.h . pravR^itta.n cha nivR^itta.n cha shrotavya.n shrutam eva cha .. 14.. mAm ekam eva sharaNam AtmAna.n sarvadehinAm.h . yAhi sarvAtmabhAvena mayA syAH hi akutobhayaH .. 15.. uddhavaH uvAcha . sa.nshayaH shruNvataH vAcha.n tava yogeshvara Ishvara . na nivartataH AtmasthaH yena bhrAmyati me manaH .. 16.. shrIbhagavAn uvAcha . saH eSha jIvaH vivaraprasUtiH prANena ghoSheNa guhAM praviShTaH . manomaya.n sUkShmam upetya rUpaM mAtrA svaraH varNaH iti sthaviShThaH .. 17.. yathA analaH khe anilabandhuH UShmA balena dAruNyadhimathyamAnaH . aNuH prajAtaH haviShA samidhyate tathA eva me vyaktiH iya.n hi vANI .. 18.. eva.n gadiH karmagatiH visargaH ghrANaH rasaH dR^ik sparshaH shrutiH cha . sa~Nkalpavij~nAnam atha abhimAnaH sUtra.n rajaH sattvatamovikAraH .. 19.. aya.n hi jIvaH trivR^it abjayoniH avyaktaH ekaH vayasA saH AdyaH . vishliShTashaktiH bahudhA eva bhAti bIjAni yoniM pratipadya yadvat.h .. 20.. yasmin idaM protam asheSham otaM paTaH yathA tantuvitAnasa.nsthaH . yaH eSha sa.nsArataruH purANaH karmAtmakaH puShpaphale prasUte .. 21.. dve asya bIje shatamUlaH trinAlaH pa~nchaskandhaH pa~ncharasaprasUtiH . dasha ekashAkhaH dvisuparNanIDaH trivalkalaH dviphalaH arkaM praviShTaH .. 22.. adanti cha ekaM phalam asya gR^idhrA grAmecharAH ekam araNyavAsAH . ha.nsAH yaH ekaM bahurUpam ijyaiH mAyAmaya.n veda saH veda vedam.h .. 23.. eva.n guru upAsanayA ekabhaktyA vidyAkuThAreNa shitena dhIraH . vivR^ishchya jIvAshayam apramattaH sampadya cha AtmAnam atha tyaja astram.h .. 24.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde dvAdasho.adhyAyaH .. 12.. atha trayodasho.adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . sattva.n rajaH tamaH iti guNAH buddheH na cha AtmanaH . sattvena anyatamau hanyAt sattva.n sattvena cha eva hi .. 1.. sattvAt dharmaH bhavet vR^iddhAt pu.nsaH madbhaktilakShaNaH . sAtvika upAsayA sattva.n tataH dharmaH pravartate .. 2.. dharmaH rajaH tamaH hanyAt sattvavR^iddhiH anuttamaH . Ashu nashyati tat mUlaH hi adharmaH ubhaye hate .. 3.. AgamaH apaH prajA deshaH kAlaH karma cha janma cha . dhyAnaM mantraH atha sa.nskAraH dasha ete guNahetavaH .. 4.. tat tat sAtvikam eva eShA.n yat yat vR^iddhAH prachakShate . nindanti tAmasa.n tat tat rAjasa.n tat upekShitam.h .. 5.. sAttvikAni eva seveta pumAn sattvavivR^iddhaye . tataH dharmaH tataH j~nAna.n yAvat smR^itiH apohanam.h .. 6.. veNusa~NgharShajaH vahniH dagdhvA shAmyati tat vanam.h . eva.n guNavyatyayajaH dehaH shAmyati tat kriyaH .. 7.. uddhavaH uvAcha . vidanti martyAH prAyeNa viShayAn padam ApadAm.h . tathA api bhu~njate kR^iShNa tat katha.n shva khara ajAvat.h .. 8.. shrIbhagavAn uvAcha . aham iti anyathAbuddhiH pramattasya yathA hR^idi . utsarpati rajaH ghora.n tataH vaikArikaM manaH .. 9.. rajoyuktasya manasaH sa~NkalpaH savikalpakaH . tataH kAmaH guNadhyAnAt duHsahaH syAt hi durmateH .. 10.. karoti kAmavashagaH karmANi avijitendriyaH . duHkhodarkANi sampashyan rajovegavimohitaH .. 11. rajaH tamobhyA.n yat api vidvAn vikShiptadhIH punaH . atandritaH manaH yu~njan doShadR^iShTiH na sajjate .. 12.. apramattaH anuyu~njItaH manaH mayi arpayan shanaiH . anirviNNaH yathAkAla.n jitashvAsaH jitAsanaH .. 13.. etAvAn yogaH AdiShTaH mat shiShyaiH sanaka AdibhiH . sarvataH manaH AkR^iShya mayyaddhA Aveshyate yathA .. 14.. uddhavaH uvAcha . yadA tva.n sanaka AdibhyaH yena rUpeNa keshava . yogam AdiShTavAn etat rUpam ichChAmi veditum.h .. 15.. shrIbhagavAn uvAcha . putrAH hiraNyagarbhasya mAnasAH sanaka AdayaH . paprachChuH pitara.n sUkShmA.n yogasya aikAntikI.n gatim.h .. 16.. sanaka AdayaH UchuH . guNeShu Avishate chetaH guNAH chetasi cha prabho . katham anyonyasantyAgaH mumukShoH atititIrShoH .. 17.. shrIbhagavAn uvAcha . evaM pR^iShTaH mahAdevaH svayambhUH bhUtabhAvanaH . dhyAyamAnaH prashnabIja.n na abhyapadyata karmadhIH .. 18.. saH mAm achintayat devaH prashnapAratitIrShayA . tasya aha.n ha.nsarUpeNa sakAsham agama.n tadA .. 19.. dR^iShTvA mAm ta upavrajya kR^itvA pAda abhivandanam.h . brahmANam agrataH kR^itvA paprachChuH kaH bhavAn iti .. 20.. iti ahaM munibhiH pR^iShTaH tattvajij~nAsubhiH tadA . yat avocham aha.n tebhyaH tat uddhava nibodha me .. 21.. vastunaH yadi anAnAtvam AtmanaH prashnaH IdR^ishaH . katha.n ghaTeta vaH viprAH vaktuH vA me kaH AshrayaH .. 22.. pa~nchAtmakeShu bhUteShu samAneShu cha vastutaH . kaH bhavAn iti vaH prashnaH vAchArambhaH hi anarthakaH .. 23.. manasA vachasA dR^iShTyA gR^ihyate anyaiH api indriyaiH . aham eva na mattaH anyat iti budhyadhvam a~njasA .. 24.. guNeShu Avishate chetaH guNAH chetasi cha prajAH . jIvasya dehaH ubhaya.n guNAH chetaH mat AtmanaH .. 25.. guNeShu cha Avishat chittam abhIkShNa.n guNasevayA . guNAH cha chittaprabhavAH mat rUpaH ubhaya.n tyajet.h .. 26.. jAgrat svapnaH suShupta.n cha guNataH buddhivR^ittayaH . tAsA.n vilakShaNaH jIvaH sAkShitvena vinishchitaH .. 27.. yaH hi sa.nsR^itibandhaH ayam AtmanaH guNavR^ittidaH . mayi turye sthitaH jahyAt tyAgaH tat guNachetasAm.h .. 28.. aha~NkArakR^itaM bandham AtmanaH arthaviparyayam.h . vidvAn nirvidya sa.nsArachintA.n turye sthitaH tyajet.h .. 29.. yAvat nAnArthadhIH pu.nsaH na nivarteta yuktibhiH . jAgarti api svapan aj~naH svapne jAgaraNa.n yathA .. 30.. asattvAt AtmanaH anyeShAM bhAvAnA.n tat kR^itA bhidA . gatayaH hetavaH cha asya mR^iShA svapnadR^ishaH yathA .. 31.. yo jAgare bahiH anukShaNadharmiNaH arthAn bhu~Nkte samastakaraNaiH hR^idi tat sadR^ikShAn.h . svapne suShuptaH upasa.nharate saH ekaH smR^iti anvayAt triguNavR^ittidR^ik indriya IshaH .. 32.. eva.n vimR^ishya guNataH manasaH tryavasthA mat mAyayA mayi kR^itA iti nishchitArthAH . sa.nChidya hArdam anumAnast uktitIkShNa j~nAnAsinA bhajataH mA akhilasa.nshayAdhim.h .. 33.. IkSheta vibhramam idaM manasaH vilAsam dR^iShTa.n vinaShTam atilolam alAtachakram.h . vij~nAnam ekam urudhA iva vibhAti mAyA svapnaH tridhA guNavisargakR^itaH vikalpaH .. 34.. dR^iShTi.n tataH pratinivartya nivR^ittatR^iShNaH tUShNIM bhavet nijasukha anubhavaH nirIhaH . sandR^ishyate kva cha yadi idam avastubuddhyA tyaktaM bhramAya na bhavet smR^itiH AnipAtAt.h .. 35.. deha.n cha nashvaram avasthitam utthita.n vA siddhaH na pashyati yataH adhyagamatsvarUpam.h . daivAt apetam uta daivashAt upetam vAsaH yathA parikR^itaM madirAmadAndhaH .. 36.. dehaH api daivavashagaH khalu karma yAvat svArambhakaM pratisamIkShataH eva sAsuH . ta.n aprapa~ncham adhirUDhasamAdhiyogaH svApnaM punaH na bhajate pratibuddhavastuH .. 37.. mayA etat ukta.n vaH viprAH guhya.n yat sA~NkhyayogayoH . jAnItam Agata.n yaj~na.n yuShmat dharmavivakShayA .. 38.. aha.n yogasya sA~Nkhyasya satyasyartasya tejasaH . parAyaNa.n dvijashreShThAH shriyaH kIrteH damasya cha .. 39.. mAM bhajanti guNAH sarve nirguNa.n nirapekShakam.h . suhR^idaM priyam AtmAna.n sAmya asa~Nga AdayaH guNAH .. 40.. iti me ChinnasandehAH munayaH sanaka AdayaH . sabhAjayitvA parayA bhaktyA agR^iNata sa.nstavaiH .. 41.. taiH ahaM pUjitaH samyak sa.nstutaH parama R^iShibhiH . pratyeyAya svaka.n dhAma pashyataH parameShThinaH .. 42.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde ha.nsagItAnirUpaNa.n nAma trayodasho.adhyAyaH .. 13.. atha chaturdasho.adhyAyaH . uddhavaH uvAcha . vadanti kR^iShNa shreyA.nsi bahUni brahmavAdinaH . teShA.n vikalpaprAdhAnyam uta aho ekamukhyatA .. 1.. bhavat udAhR^itaH svAmin bhaktiyogaH anapekShitaH . nirasya sarvataH sa~Nga.n yena tvayi Avishet manaH .. 2.. shrIbhagavAn uvAcha . kAlena naShTA pralaye vANIya.n vedasa.nj~nitA . mayA Adau brahmaNe proktA dharmaH yasyAM madAtmakaH .. 3.. tena proktA cha putrAya manave pUrvajAya sA . tataH bhR^igu AdayaH agR^ihNan saptabrahmamaharShayaH .. 4.. tebhyaH pitR^ibhyaH tat putrAH devadAnavaguhyakAH . manuShyAH siddhagandharvAH savidyAdharachAraNAH .. 5.. kindevAH kinnarAH nAgAH rakShaH kiMpuruSha AdayaH . bahvyaH teShAM prakR^itayaH rajaHsattvatamobhuvaH .. 6.. yAbhiH bhUtAni bhidyante bhUtAnAM matayaH tathA . yathAprakR^iti sarveShA.n chitrAH vAchaH sravanti hi .. 7.. eva.n prakR^itivaichitryAt bhidyante matayaH nR^iNAm.h . pAramparyeNa keShA.nchit pAkhaNDamatayaH apare .. 8.. manmAyAmohitadhiyaH puruShAH puruSharShabha . shreyaH vadanti anekAnta.n yathAkarma yathAruchi .. 9.. dharmam eke yashaH cha anye kAma.n satya.n dama.n shamam.h . anye vadanti svArtha.n vA aishvarya.n tyAgabhojanam.h . kechit yaj~natapodAna.n vratAni niyama anyamAn.h .. 10.. Adi antavantaH eva eShA.n lokAH karmavinirmitAH . duHkha udarkAH tamoniShThAH kShudra AnandAH shucha arpitAH .. 11.. mayi arpita manaH sabhya nirapekShasya sarvataH . mayA AtmanA sukha.n yat tat kutaH syAt viShaya AtmanAm.h .. 12.. aki.nchanasya dAntasya shAntasya samachetasaH . mayA santuShTamanasaH sarvAH sukhamayAH dishaH .. 13.. na pArameShThya.n na mahendradhiShNyam na sArvabhauma.n na rasAdhipatyam.h . na yogasiddhIH apunarbhava.n vA mayi arpita AtmA ichChati mat vinA anyat.h .. 14.. na tathA me priyatamaH AtmayoniH na sha~NkaraH . na cha sa~NkarShaNaH na shrIH na eva AtmA cha yathA bhavAn.h .. 15.. nirapekShaM muni.n shAta.n nirvaira.n samadarshanam.h . anuvrajAmi aha.n nityaM pUyeyeti a~NghrireNubhiH .. 16.. niShki~nchanA mayi anuraktachetasaH shAntAH mahAntaH akhilajIvavatsalAH . kAmaiH anAlabdhadhiyaH juShanti yat tat nairapekShya.n na viduH sukhaM mama .. 17.. bAdhyamAnaH api madbhaktaH viShayaiH ajitendriyaH . prAyaH pragalbhayA bhaktyA viShayaiH na abhibhUyate .. 18.. yathA agniH susamR^iddha archiH karoti edhA.nsi bhasmasAt.h . tathA madviShayA bhaktiH uddhava enA.nsi kR^itsnashaH .. 19.. na sAdhayati mA.n yogaH na sA~Nkhya.n dharmaH uddhava . na svAdhyAyaH tapaH tyAgaH yathA bhaktiH mama UrjitA .. 20.. bhaktyA aham ekayA grAhyaH shraddhayA AtmA priyaH satAm.h . bhaktiH punAti manniShThA shvapAkAn api saMbhavAt.h .. 21.. dharmaH satyadayA upetaH vidyA vA tapasAnvitA . madbhktyApetam AtmAna.n na samyak prapunAti hi .. 22.. katha.n vinA romaharSha.n dravatA chetasA vinA . vinAnanda ashrukalayA shudhyet bhaktyA vinAshayaH .. 23.. vAk gadgadA dravate yasya chittam rudati abhIkShNa.n hasati kvachit cha . vilajjaH udgAyati nR^ityate cha madbhaktiyuktaH bhuvanaM punAti .. 24.. yathA agninA hema mala.n jahAti dhmAtaM punaH svaM bhajate cha rUpam.h . AtmA cha karmAnushaya.n vidhUya madbhaktiyogena bhajati athaH mAm.h .. 25.. yathA yathA AtmA parimR^ijyate asau matpuNyagAthAshravaNa abhidhAnaiH . tathA tathA pashyati vastu sUkShmam chakShuH yathA eva a~njanasaMprayuktam.h .. 26.. viShayAn dhyAyataH chitta.n viShayeShu viShajjate . mAm anusmarataH chittaM mayi eva pravilIyate .. 27.. tasmAt asat abhidhyAna.n yathA svapnamanoratham.h . hitvA mayi samAdhatsva manaH madbhAvabhAvitam.h .. 28.. strINA.n strIsa~NginA.n sa~Nga.n tyaktvA dUrataH AtmavAn.h . kSheme viviktaH AsInaH chintayet mAm atandritaH .. 29.. na tathA asya bhavet kleshaH bandhaH cha anyaprasa~NgataH . yoShit sa~NgAt yathA pu.nsaH yathA tat sa~Ngisa~NgataH .. 30.. uddhavaH uvAcha . yathA tvAm aravindAkSha yAdR^isha.n vA yadAtmakam.h . dhyAyet mumukShuH etat me dhyAnaM me vaktum arhasi .. 31.. shrIbhagavAn uvAcha . samaH AsanaH AsInaH samakAyaH yathAsukham.h . hastau utsa~NgaH AdhAya svanAsAgrakR^ita IkShaNaH . 32.. prANasya shodhayet mArgaM pUrakumbhakarechakaiH . viparyayeNa api shanaiH abhyaset nirjitendriyaH .. 33.. hR^idi avichChinnam o~NkAra.n ghaNTAnAdaM bisorNavat.h . prANena udIrya tatra atha punaH sa.nveshayet svaram.h .. 34.. evaM praNavasa.nyuktaM prANam eva samabhyaset.h . dashakR^itvaH triShavaNaM mAsAt arvAk jita anilaH ..35.. hR^itpuNDarIkam antastham UrdhvanAlam adhomukham.h . dhyAtvA Urdhvamukham unnidram aShTapatra.n sakarNikam.h .. 36.. karNikAyA.n nyaset sUryasomAgnIn uttarottaram.h . vahnimadhye smaret rUpaM mama etat dhyAnama~Ngalam.h .. 37.. samaM prashAnta.n sumukha.n dIrghachAruchaturbhujam.h . suchArusundaragrIva.n sukapola.n shuchismitam.h .. 38.. samAna karNa vinyasta sphuran makara kuNDalam.h . hema ambara.n ghanashyAma.n shrIvatsa shrIniketanam.h .. 39.. sha~Nkha chakra gadA padma vanamAlA vibhUShitam.h . nUpuraiH vilasat pAda.n kaustubha prabhayA yutam.h .. 40.. dyumat kirITa kaTaka kaTisUtra a~Ngada ayutam.h . sarvA~Nga sundara.n hR^idyaM prasAda sumukha IkShaNam.h .. 41.. sukumAram abhidhyAyet sarvA~NgeShu manaH dadhat.h . indriyANi indriyebhyaH manasA AkR^iShya tat manaH . buddhyA sArathinA dhIraH praNayet mayi sarvataH .. 42.. tat sarva vyApaka.n chittam AkR^iShya ekatra dhArayet.h . na anyAni chintayet bhUyaH susmitaM bhAvayet mukham.h .. 43.. tatra labdhapada.n chittam AkR^iShya vyomni dhArayet.h . tat cha tyaktvA madArohaH na ki~nchit api chintayet.h .. 44.. eva.n samAhitamatiH mAm eva AtmAnam Atmani . vichaShTe mayi sarvAtmat jyotiH jyotiShi sa.nyutam.h .. 45.. dhyAnena ittha.n sutIvreNa yu~njataH yoginaH manaH . sa.nyAsyati Ashu nirvANa.n dravya j~nAna kriyA bhramaH .. 46.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde bhaktirahasyAvadhAraNayogo nAma chaturdasho.adhyAyaH .. 14.. atha pa~nchadasho.adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . jitendriyasya yuktasya jitashvAsasya yoginaH mayi dhArayataH chetaH upatiShThanti siddhayaH .. 1.. uddhavaH uvAcha . kayA dhAraNayA kAsvit katha.nsvit siddhiH achyuta . kati vA siddhayaH brUhi yoginA.n siddhidaH bhavAn.h .. 2.. shrIbhagavAn uvAcha . siddhayaH aShTAdasha proktA dhAraNAyogapAragaiH . tAsAm aShTau mat pradhAnAH dashaH eva guNahetavaH .. 3.. aNimA mahimA mUrteH laghimA prAptiH indriyaiH . prAkAmya.n shrutadR^iShTeShu shaktipreraNam IshitA .. 4.. guNeShu asa~NgaH vashitA yat kAmaH tat avasyati . etAH me siddhayaH saumya aShTau utpattikAH matAH .. 5.. anUrmimattva.n dehe asmin dUrashravaNadarshanam.h . manojavaH kAmarUpaM parakAyapraveshanam.h .. 6.. svachChandamR^ityuH devAnA.n sahakrIDAnudarshanam.h . yathAsa~Nkalpasa.nsiddhiH Aj~nApratihatA gatiH .. 7.. trikAlaj~natvam advandvaM parachittAdi abhij~natA . agni arka ambu viSha AdInAM pratiShTambhaH aparAjayaH .. 8.. etAH cha uddeshataH proktA yogadhAraNasiddhayaH . yayA dhAraNayA yA syAt yathA vA syAt nibodha me .. 9.. bhUtasUkShma Atmani mayi tanmAtra.n dhArayet manaH . aNimAnam avApnoti tanmAtra upAsakaH mama .. 10.. mahati Atman mayi pare yathAsa.nsthaM manaH dadhat.h . mahimAnam avApnoti bhUtAnA.n cha pR^ithak pR^ithak.h .. 11.. paramANumaye chittaM bhUtAnAM mayi ra~njayan.h . kAlasUkShmAtmatA.n yogI laghimAnam avApnuyAt.h .. 12.. dhArayan mayi aha.ntattve manaH vaikArike akhilam.h . sarvendriyANAm AtmatvaM prAptiM prApnoti manmanAH .. 13.. mahati Atmani yaH sUtre dhArayet mayi mAnasam.h . prAkAmyaM pArameShThyaM me vindate avyaktajanmanaH .. 14.. viShNau tryadhi Ishvare chitta.n dhArayet kAlavigrahe . saH Ishitvam avApnoti kShetrakShetraj~nachodanAm.h .. 15.. nArAyaNe turIyAkhye bhagavat shabdashabdite . manaH mayi Adadhat yogI mat dharmAH vahitAm iyAt.h .. 16.. nirguNe brahmaNi mayi dhArayan vishadaM manaH . paramAnandam Apnoti yatra kAmaH avasIyate .. 17.. shvetadIpapatau chitta.n shuddhe dharmamaye mayi . dhArayan shvetatA.n yAti ShaDUrmirahitaH naraH .. 18.. mayi AkAsha Atmani prANe manasA ghoSham udvahan.h . tatra upalabdhA bhUtAnA.n ha.nsaH vAchaH shruNoti asau .. 19.. chakShuH tvaShTari sa.nyojya tvaShTAram api chakShuShi . mA.n tatra manasA dhyAyan vishvaM pashyati sUkShmadR^ik.h .. 20.. manaH mayi susa.nyojya deha.n tadanu vAyunA . maddhAraNa anubhAvena tatra AtmA yatra vai manaH .. 21.. yadA manaH upAdAya yat yat rUpaM bubhUShati . tat tat bhavet manorUpaM madyogabalam AshrayaH .. 22.. parakAya.n vishan siddhaH AtmAna.n tatra bhAvayet.h . piNDa.n hitvA vishet prANaH vAyubhUtaH ShaDa~Nghrivat.h .. 23.. pArShNyA ApIDya gudaM prANa.n hR^it uraH kaNTha mUrdhasu . Aropya brahmarandhreNa brahma nItvA utsR^ijet tanum.h .. 24.. vihariShyan surAkrIDe matstha.n sattva.n vibhAvayet.h . vimAnena upatiShThanti sattvavR^ittIH surastriyaH .. 25.. yathA sa~Nkalpayet buddhyA yadA vA matparaH pumAn.h . mayi satye manaH yu~njan tathA tat samupAshnute .. 26.. yaH vai madbhAvam ApannaH IshituH vashituH pumAn.h . kutashchit na vihanyeta tasya cha Aj~nA yathA mama .. 27.. madbhaktyA shuddhasattvasya yoginaH dhAraNAvidaH . tasya traikAlikI buddhiH janma mR^ityu upabR^i.nhitA .. 28.. agni AdibhiH na hanyeta muneH yogam aya.n vapuH . madyogashrAntachittasya yAdasAm udaka.n yathA .. 29.. madvibhUtiH abhidhyAyan shrIvatsa astrabibhUShitAH . dhvajAtapatravyajanaiH saH bhavet aparAjitaH .. 30.. upAsakasya mAm eva.n yogadhAraNayA muneH . siddhayaH pUrvakathitAH upatiShThanti asheShataH .. 31.. jitendriyasya dAntasya jitashvAsa AtmanaH muneH . maddhAraNA.n dhArayataH kA sA siddhiH sudurlabhA .. 32.. antarAyAn vadanti etAH yu~njataH yogam uttamam.h . mayA saMpadyamAnasya kAlakShepaNahetavaH .. 33.. janma oShadhi tapo mantraiH yAvatIH iha siddhayaH . yogena Apnoti tAH sarvAH na anyaiH yogagati.n vrajet.h .. 34.. sarvAsAm api siddhInA.n hetuH patiH ahaM prabhuH . aha.n yogasya sA~Nkhyasya dharmasya brahmavAdinAm.h .. 35.. aham AtmA antaraH bAhyaH anAvR^itaH sarvadehinAm.h . yathA bhUtAni bhUteShu bahiH antaH svaya.n tathA .. 36.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde siddhanirUpaNayogo nAma pa~nchadasho.adhyAyaH .. 15.. atha ShoDasho.adhyAyaH . uddhavaH uvAcha . tvaM brahma parama.n sAkShAt anAdi anantam apAvR^itam.h . sarveShAm api bhAvAnA.n trANasthiti apyaya udbhavaH .. 1.. uchchAvacheShu bhUteShu durj~neyam akR^ita AtmabhiH . upAsate tvAM bhagavan yAthAtathyena brAhmaNAH .. 2.. yeShu yeShu cha bhAveShu bhaktyA tvAM paramarShayaH . upAsInAH prapadyante sa.nsiddhi.n tat vadasva me .. 3.. gUDhaH charasi bhUtAtmA bhUtAnAM bhUtabhAvana . na tvAM pashyanti bhUtAni pashyantaM mohitAni te .. 4.. yAH kAH cha bhUmau divi vai rasAyAm vibhUtayaH dikShu mahAvibhUte . tAH mahyam AkhyAhi anubhAvitAH te namAmi te tIrtha pada a~Nghripadmam.h .. 5.. shrIbhagavAn uvAcha . evam etat ahaM pR^iShTaH prashnaM prashnavidA.n vara . yuyutsunA vinashane sapatnaiH arjunena vai .. 6.. j~nAtvA j~nAtivadha.n garhyam adharma.n rAjyahetukam.h . tataH nivR^ittaH hantA aha.n hataH ayam iti laukikaH .. 7.. saH tadA puruShavyAghraH yuktyA me pratibodhitaH . abhyabhAShata mAm eva.n yathA tva.n raNamUrdhani .. 8.. aham AtmA uddhava AmIShAM bhUtAnA.n suhR^it IshvaraH . aha.n sarvANi bhUtAni teShA.n sthiti udbhava apyayaH .. 9.. aha.n gatiH gatimatA.n kAlaH kalayatAm aham.h . guNAnA.n cha api aha.n sAmya.n guNinyA utpattikaH guNaH .. 10.. guNinAm api aha.n sUtraM mahatA.n cha mahAn aham.h . sUkShmANAm api aha.n jIvaH durjayAnAm ahaM manaH .. 11.. hiraNyagarbhaH vedAnAM mantrANAM praNavaH trivR^it.h . akSharANAm akAraH asmi padAni ChandasAm aham.h .. 12.. indraH aha.n sarvadevAnA.n vasUnAmasmi havyavAT.h . AdityAnAm aha.n viShNU rudrANA.n nIlalohitaH .. 13.. brahmarShINAM bhR^iguH aha.n rAjarShINAm ahaM manuH . devarShiNA.n nAradaH aha.n havirdhAni asmi dhenuShu .. 14.. siddheshvarANA.n kapilaH suparNaH ahaM patatriNAm.h . prajApatInA.n dakShaH ahaM pitR^INAm aham aryamA .. 15.. mA.n viddhi uddhava daityAnAM prahlAdam asureshvaram.h . soma.n nakShatra oShadhInA.n dhanesha.n yakSharakShasAm.h .. 16.. airAvata.n gajendrANA.n yAdasA.n varuNaM prabhum.h . tapatA.n dyumatA.n sUryaM manuShyANA.n cha bhUpatim.h .. 17.. uchchaiHshravAH tura~NgANA.n dhAtUnAm asmi kA~nchanam.h . yamaH sa.nyamatA.n cha aha.n sarpANAm asmi vAsukiH .. 18.. nAgendrANA.m anantaH ahaM mR^igendraH shR^i~Ngida.nShTriNAm.h . AshramANAm aha.n turyaH varNAnAM prathamaH anagha .. 19.. tIrthAnA.n srotasA.n ga~NgA samudraH sarasAm aham.h . AyudhAnA.n dhanuH aha.n tripuraghnaH dhanuShmatAm.h .. 20.. dhiShNyAnAm asmi ahaM meruH gahanAnA.n himAlayaH . vanaspatInAm ashvatthaH oShadhInAm aha.n yavaH .. 21.. purodhasA.n vasiShThaH ahaM brahmiShThAnAM bR^ihaspatiH . skandaH aha.n sarvasenAnyAm agraNyAM bhagavAn ajaH .. 22.. yaj~nAnAM brahmayaj~naH aha.n vratAnAm avihi.nsanam.h . vAyu agni arka ambu vAk AtmA shuchInAm api aha.n shuchiH .. 23.. yogAnAm Atmasa.nrodhaH mantraH asmi vijigIShatAm.h . AnvIkShikI kaushalAnA.n vikalpaH khyAtivAdinAm.h .. 24.. strINA.n tu shatarUpA ahaM pu.nsA.n svAyaMbhuvaH manuH . nArAyaNaH munInA.n cha kumAraH brahmachAriNAm.h .. 25.. dharmANAm asmi sa.nnyAsaH kShemANAm abahiH matiH . guhyAnA.n sUnR^itaM maunaM mithunAnAm ajaH tu aham.h .. 26.. sa.nvatsaraH asmi animiShAm R^itUnAM madhumAdhavau . mAsAnAM mArgashIrShaH aha.n nakShatrANA.n tathA abhijit.h .. 27.. aha.n yugAnA.n cha kR^ita.n dhIrANA.n devalaH asitaH . dvaipAyanaH asmi vyAsAnA.n kavInA.n kAvyaH AtmavAn.h .. 28.. vAsudevaH bhagavatA.n tva.n bhAgavateShu aham.h . kiMpuruShANA.n hanumAn vidyAghrANA.n sudarshanaH .. 29.. ratnAnAM padmarAgaH asmi padmakoshaH supeshasAm.h . kushaH asmi darbhajAtInA.n gavyam Ajya.n haviShShu aham.h .. 30.. vyavasAyinAm aha.n lakShmIH kitavAnA.n ChalagrahaH . titikShA asmi titikShaNA.n sattva.n sattvavatAm aham.h .. 31.. ojaH sahobalavatA.n karma aha.n viddhi sAttvatAm.h . sAttvatA.n navamUrtInAm AdimUrtiH ahaM parA .. 32.. vishvAvasuH pUrvachittiH gandharva apsarasAm aham.h . bhUdharANAm aha.n sthairya.n gandhamAtram ahaM bhuvaH .. 33.. apA.n rasaH cha paramaH tejiShThAnA.n vibhAvasuH . prabhA sUrya indu tArANA.n shabdaH aha.n nabhasaH paraH .. 34.. brahmaNyAnAM baliH aha.n virANAm aham arjunaH . bhUtAnA.n sthitiH utpattiH aha.n vai pratisa~NkramaH .. 35.. gati ukti utsarga upAdAnam Ananda sparsha lakShaNam.h . AsvAda shruti avaghrANam aha.n sarvendriya indriyam.h .. 36.. pR^ithivI vAyuH AkAshaH ApaH jyotiH ahaM mahAn.h . vikAraH puruShaH avyakta.n rajaH sattva.n tamaH param.h . aham etat prasa~NkhyAna.n j~nAna.n sattvavinishchayaH .. 37.. mayA IshvareNa jIvena guNena guNinA vinA . sarvAtmanA api sarveNa na bhAvaH vidyate kvachit.h .. 38.. sa.nkhyAnaM paramANUnA.n kAlena kriyate mayA . na tathA me vibhUtInA.n sR^ijataH aNDAni koTishaH .. 39.. tejaH shrIH kIrtiH aishvarya.n hrIH tyAgaH saubhagaM bhagaH . vIrya.n titikShA vij~nAna.n yatra yatra sa me a.nshakaH .. 40.. etAH te kIrtitAH sarvAH sa.nkShepeNa vibhUtayaH . manovikArAH eva ete yathA vAchA abhidhIyate .. 41.. vAcha.n yachCha manaH yachCha prANAni yachCha indriyANi cha . AtmAnam AtmanA yachCha na bhUyaH kalpase adhvane .. 42.. yaH vai vAk manasi samyak asa.nyachChan dhiyA yatiH . tasya vrata.n tapaH dAna.n sravatyAmaghaTAmbuvat.h .. 43.. tasmAt manaH vachaH prANAn niyachChet mat parAyaNaH . mat bhakti yuktayA buddhyA tataH parisamApyate .. 44.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde vibhUtiyogo nAma ShoDasho.adhyAyaH .. 16.. atha saptadasho.adhyAyaH . uddhavaH uvAcha . yaH tvayA abhitaH pUrva.n dharmaH tvat bhaktilakShaNaH . varNAshrama AchAravatA.n sarveShA.n dvipadAm api .. 1.. yathA anuShThIyamAnena tvayi bhaktiH nR^iNAM bhavet.h . svadharmeNa aravindAkSha tat samAkhyAtum arhasi .. 2.. purA kila mahAbAho dharmaM paramakaM prabho . yat tena ha.nsarUpeNa brahmaNe abhyAttha mAdhava .. 3.. saH idAnI.n sumahatA kAlena amitrakarshana . na prAyaH bhavitA martyaloke prAk anushAsitaH .. 4.. vaktA kartA avitA na anyaH dharmasya achyuta te bhuvi . sabhAyAm api vairi~nchyA.n yatra mUrtidharAH kalAH .. 5.. kartrA avitrA pravaktrA cha bhavatA madhusUdana . tyakte mahItale deva vinaShTa.n kaH pravakShyati .. 6.. tattva.n naH sarvadharmaj~na dharmaH tvat bhaktilakShaNaH . yathA yasya vidhIyeta tathA varNaya me prabho .. 7.. shrIshukaH uvAcha . ittha.n svabhR^ityamukhyena pR^iShTaH saH bhagavAn hariH . prItaH kShemAya martyAnA.n dharmAn Aha sanAtanAn.h .. 8.. shrIbhagavAn uvAcha . dharmyaH eSha tava prashnaH naiHshreyasakaraH nR^iNAm.h . varNAshrama AchAravatA.n tam uddhava nibodha me .. 9.. Adau kR^itayuge varNaH nR^iNA.n ha.nsaH iti smR^itaH . kR^itakR^ityAH prajAH jAtyAH tasmAt kR^itayuga.n viduH .. 10.. vedaH praNavaH eva agre dharmaH aha.n vR^iSharUpadhR^ik.h . upAsate taponiShThA.n ha.nsaM mAM muktakilbiShAH .. 11.. tretAmukhe mahAbhAga prANAt me hR^idayAt trayI . vidyA prAduH abhUt tasyAH aham Asa.n trivR^inmakhaH .. 12.. vipra kShatriya viT shUdrAH mukha bAhu uru pAdajAH . vairAjAt puruShAt jAtAH yaH AtmAchAralakShaNAH .. 13.. gR^ihAshramaH jaghanataH brahmacharya.n hR^idaH mama . vakShaHsthAnAt vane vAsaH nyAsaH shIrShaNi sa.nsthitaH .. 14.. varNAnAm AshramANA.n cha janmabhUmi anusAriNIH . Asan prakR^itayaH nR^INA.n nIchaiH nIcha uttama uttamAH .. 15.. shamaH damaH tapaH shaucha.n santoShaH kShAntiH Arjavam.h . madbhaktiH cha dayA satyaM brahmaprakR^itayaH tu imAH .. 16.. tejaH bala.n dhR^itiH shaurya.n titikShA audAryam udyamaH . sthairyaM brahmaNi ata aishvarya.n kShatraprakR^itayaH tu imAH .. 17.. Astikya.n dAnaniShThA cha adambhaH brahmasevanam.h . atuShTiH artha upachayaiH vaishyaprakR^itayaH tu imAH .. 18.. shushrUShaNa.n dvijagavA.n devAnA.n cha api amAyayA . tatra labdhena santoShaH shUdraprakR^itayaH tu imAH .. 19.. ashaucham anR^ita.n steya.n nAstikya.n shuShkavigrahaH . kAmaH krodhaH cha tarShaH cha svabhAvaH antevasAyinAm.h .. 20.. ahi.nsA satyam asteyam akAmakrodhalobhatA . bhUtapriyahitehA cha dharmaH aya.n sArvavarNikaH .. 21.. dvitIyaM prApya anupUrvyAt janma upanayana.n dvijaH . vasan gurukule dAntaH brahma adhIyIta cha AhutaH .. 22.. mekhalA ajina daNDa akSha brahmasUtra kamaNDalUn.h . jaTilaH adhautadadvAsaH araktapIThaH kushAn dadhat.h .. 23.. snAna bhojana homeShu japa uchchAre cha vAgyataH . na chChindyAt nakha romANi kakSha upasthagatAni api .. 24.. retaH na avariket jAtu brahmavratadharaH svayam.h . avakIrNe avagAhya apsu yatAsuH tripadI.n japet.h .. 25.. agni arka AchArya go vipra guru vR^iddha surAn shuchiH . samAhitaH upAsIta sandhye cha yatavAk japan.h .. 26.. AchAryaM mA.n vijAnIyAt na avamanyeta karhichit.h . na martyabuddhi AsUyeta sarvadevamayaH guruH .. 27.. sAyaM prAtaH upAnIya bhaikShya.n tasmai nivedayet.h . yat cha anyat api anuj~nAtam upayu~njIta sa.nyataH .. 28.. shushrUShamANaH AchArya.n sadA upAsIta nIchavat.h . yAna shayyA Asana sthAnaiH na atidUre kR^itA~njaliH .. 29.. eva.nvR^ittaH gurukule vaset bhogavivarjitaH . vidyA samApyate yAvat bibhrat vratam akhaNDitam.h .. 30.. yadi asau ChandasA.n lokam ArokShyan brahmaviShTapam.h . gurave vinyaset deha.n svAdhyAyArtha.n vR^ihat vrataH .. 31.. agnau gurau Atmani cha sarvabhUteShu mAM param.h . apR^ithak dhIH upAsIta brahmavarchasvI akalmaShaH .. 32.. strINA.n nirIkShaNa sparsha sa.nlApa kShvelana Adikam.h . prANinaH mithunIbhUtAn agR^ihasthaH agrataH tyajet.h .. 33.. shaucham Achamana.n snAna.n sandhyA upAsanam Arjavam.h . tIrthasevA japaH aspR^ishya abhakShya asaMbhAShya varjanam.h .. 34.. sarva Ashrama prayuktaH aya.n niyamaH kulanandana. madbhAvaH sarbabhUteShu manovAkkAya sa.nyamaH .. 35.. evaM bR^ihat vratadharaH brAhmaNaH agniH iva jvalan.h . madbhaktaH tIvratapasA dagdhakarma AshayaH amalaH .. 36.. atha anantaram AvekShyan yathA jij~nAsita AgamaH . gurave dakShiNA.n dattvA snAyat guru anumoditaH .. 37.. gR^iha.n vana.n vA upavishet pravrajet vA dvija uttamaH . AshramAt Ashrama.n gachChet na anyathA matparaH charet.h .. 38.. gR^ihArthI sadR^ishIM bhAryAm udvahet ajugupsitAm.h . yavIyasI.n tu vayasA yA.n savarNAm anukramAt.h .. 39.. ijya adhyayana dAnAni sarveShA.n cha dvijanmanAm.h . pratigrahaH adhyApana.n cha brAhmaNasya eva yAjanam.h .. 40.. pratigrahaM manyamAnaH tapaH tejoyashonudam.h . anyAbhyAm eva jIveta shilaiH vA doShadR^ik tayoH .. 41.. brAhmaNasya hi dehaH aya.n kShudrakAmAya na iShyate . kR^ichChrAya tapase cha iha pretya anantasukhAya cha .. 42.. shilo~nChavR^ittyA parituShTachittaH dharmaM mahAnta.n viraja.n juShANaH . mayi arpitAtmA gR^ihaH eva tiShThan na atiprasaktaH samupaiti shAntim.h .. 43.. samuddharanti ye vipra.n sIdantaM matparAyaNam.h . tAn uddhariShye na chirAt ApadbhyaH nauH iva arNavAt.h .. 44.. sarvAH samuddharet rAjA pitA iva vyasanAt prajAH . AtmAnam AtmanA dhIraH yathA gajapatiH gajAn.h .. 45.. eva.nvidhaH narapatiH vimAnena arkavachasA . vidhUya iha ashubha.n kR^itsnam indreNa saha modate .. 46.. sIdan vipraH vaNik vR^ittyA paNyaiH eva Apada.n taret.h . khaDgena vA ApadAkrAntaH na shvavR^ittyA katha.nchana .. 47.. vaishyavR^ittyA tu rAjan yaH jIvet mR^igayayA Apadi . charet vA viprarUpeNa na shvavR^ittyA katha.nchana .. 48.. shUdravR^ittiM bhajet vaishyaH shUdraH kArukaTapriyAm.h . kR^ichChrAt muktaH na garhyeNa vR^itti.n lipseta karmaNA .. 49.. veda adhyAya svadhA svAhA bali anna AdyaiH yathA udayam.h . devarShi pitR^ibhUtAni madrUpANi anvaha.n yajet.h .. 50.. yadR^ichChayA upapannena shuklena upArjitena vA . dhanena apIDayan bhR^ityAn nyAyena eva Aharet kratUn.h .. 51.. kuTuMbeShu na sajjeta na pramAdyet kuTuMbi api . vipashchit nashvaraM pashyet adR^iShTam api dR^iShTavat.h .. 52.. putra dArA Apta bandhUnA.n sa~NgamaH pAnthasa~NgamaH . anudeha.n viyanti ete svapnaH nidrAnugaH yathA .. 53.. itthaM parimR^ishan muktaH gR^iheShu atithivat vasan.h . na gR^ihaiH anubadhyeta nirmamaH niraha~NkR^itaH .. 54.. karmabhiH gR^iham edhIyaiH iShTvA mAm eva bhaktimAn.h . tiShThet vana.n vA upavishet prajAvAn vA parivrajet.h .. 55.. yaH tu Asaktam atiH gehe putra vittaiShaNa AturaH . straiNaH kR^ipaNadhIH mUDhaH mama aham iti badhyate .. 56.. aho me pitarau vR^iddhau bhAryA bAlAtmajA AtmajAH . anAthAH mAm R^ite dInAH katha.n jIvanti duHkhitAH .. 57.. eva.n gR^iha Ashaya AkShipta hR^idayaH mUDhadhIH ayam.h . atR^iptaH tAn anudhyAyan mR^itaH andha.n vishate tamaH .. 58.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde brahmacharyagR^ihasthakarmadharmanirUpaNe saptadasho.adhyAyaH .. 17.. atha aShTAdasho.adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . vana.n vivikShuH putreShu bhAryA.n nyasya saha eva vA . vanaH eva vaset shAntaH tR^itIyaM bhAgam AyuShaH .. 1.. kandamUlaphalaiH vanyaiH medhyaiH vR^ittiM prakalpayet.h . vasIta valkala.n vAsaH tR^iNaparNa ajinAni cha .. 2.. kesharomanakhashmashrumalAni bibhR^iyAt ataH . na dhAvet apsu majjeta trikAla.n sthaNDileshayaH .. 3.. grIShme tapyeta pa~nchAgnIn varShAsvAsAraShAD jale . AkaNThamagnaH shishiraH eva.nvR^ittaH tapashcharet.h .. 4.. agnipakva.n samashnIyAt kAlapakvam atha api vA . ulUkhala ashmakuTTaH vA danta ulUkhalaH eva vA .. 5.. svaya.n sa.nchinuyAt sarvam AtmanaH vR^ittikAraNam.h . deshakAlabala abhij~naH na AdadIta anyadA AhR^itam.h .. 6.. vanyaiH charupuroDAshaiH nirvapet kAlachoditAn.h . na tu shrautena pashunA mA.n yajeta vanAshramI .. 7.. agnihotra.n cha darshaH cha pUrNamAsaH cha pUrvavat.h . chAturmAsyAni cha muneH AmnAtAni cha naigamaiH .. 8.. eva.n chIrNena tapasA muniH dhamanisantataH . mA.n tapomayam ArAdhya R^iShilokAt upaiti mAm.h .. 9.. yaH tu etat kR^ichChrataH chIrNa.n tapaH niHshreyasaM mahat.h . kAmAya alpIyase yu~njyAt vAlishaH kaH aparaH tataH .. 10.. yadA asau niyame akalpaH jarayA jAtavepathuH . Atmani agnIn samAropya machchittaH agni.n samAvishet.h .. 11.. yadA karmavipAkeShu lokeShu niraya Atmasu . virAgaH jAyate samyak nyasta agniH pravrajet tataH .. 12.. iShTvA yathA upadeshaM mA.n dattvA sarvasvam R^itvije . agnIn svaprANaH Aveshya nirapekShaH parivrajet.h .. 13.. viprasya vai sa.nnyasataH devAH dArAdirUpiNaH . vighnAn kurvanti aya.n hi asmAn Akramya samiyAt param.h .. 14.. bibhR^iyAt chet muniH vAsaH kaupIna AchChAdanaM param.h . tyakta.n na daNDapAtrAbhyAm anyat ki.nchit anApadi .. 15.. dR^iShTipUta.n nyaset pAda.n vastrapUtaM pibet jalam.h . satyapUtA.n vadet vAchaM manaHpUta.n samAcharet.h .. 16.. mauna anIhA anila AyAmAH daNDAH vAk deha chetasAm.h . nahi ete yasya santi a~NgaH veNubhiH na bhavet yatiH .. 17.. bhikShA.n chatuShu varNeShu vigarhyAn varjayan charet.h . saptAgArAn asa.nklR^iptAn tuShyet labdhena tAvatA .. 18.. bahiH jalAshaya.n gatvA tatra upaspR^ishya vAgyataH . vibhajya pAvita.n sheShaM bhu~njIta asheSham AhR^itam.h .. 19.. ekaH charet mahIm etA.n niHsa~NgaH sa.nyatendriyaH . AtmakrIDaH AtmarataH AtmavAn samadarshanaH .. 20.. viviktakShemasharaNaH madbhAvavimalAshayaH . AtmAna.n chintayet ekam abhedena mayA muniH .. 21.. anvIkSheta AtmanaH bandhaM mokSha.n cha j~nAnaniShThayA . bandhaH indriyavikShepaH mokShaH eShA.n cha sa.nyamaH .. 22.. tasmAt niyamya ShaDvargaM madbhAvena charet muniH . viraktaH kShullakAmebhyaH labdhvA Atmani sukhaM mahat.h .. 23.. puragrAmavrajAn sArthAn bhikShArthaM pravishan charet.h . puNyadeshasarit shailavana AshramavatIM mahIm.h .. 24.. vAnaprastha Ashrama padeShu abhIkShNaM bhaikShyam Acharet.h . sa.nsidhyatyAshvasaMmohaH shuddhasattvaH shilAndhasA .. 25.. na etat vastutayA pashyet dR^ishyamAna.n vinashyati . asaktachittaH viramet iha amutra chikIrShitAt.h .. 26.. yat etat Atmani jagat manovAkprANasa.nhatam.h . sarvaM mAyA iti tarkeNa svasthaH tyaktvA na tat smaret.h .. 27.. j~nAnaniShThaH viraktaH vA madbhaktaH vA anapekShakaH . sali~NgAn AshramA.n tyaktvA charet avidhigocharaH .. 28.. budhaH bAlakavat krIDet kushalaH jaDavat charet.h . vadet unmattavat vidvAn gocharyA.n naigamaH charet.h .. 29.. vedavAdarataH na syAt na pAkhaNDI na haitukaH . shuShkavAdavivAde na ka.nchit pakSha.n samAshrayet.h .. 30.. na udvijeta janAt dhIraH jana.n cha udvejayet na tu . ativAdAn titikSheta na avamanyeta ka.nchana . deham uddishya pashuvat vaira.n kuryAt na kenachit.h .. 31.. ekaH eva paraH hi AtmA bhUteShu Atmani avasthitaH . yathA induH udapAtreShu bhUtAni ekAtmakAni cha .. 32.. alabdhvA na viShIdeta kAle kAle ashana.n kvachit.h . labdhvA na hR^iShyet dhR^itim Anubhaya.n daivatantritam.h .. 33.. AhArArtha.n samIheta yukta.n tat prANadhAraNam.h . tattva.n vimR^ishyate tena tat vij~nAya vimuchyate .. 34.. yat R^ichChayA upapannAt annam adyAt shreShTham uta aparam.h . tathA vAsaH tathA shayyAM prAptaM prAptaM bhajet muniH .. 35.. shaucham Achamana.n snAna.n na tu chodanayA charet.h . anyAn cha niyamAn j~nAnI yathA aha.n lIlayA IshvaraH .. 36.. nahi tasya vikalpAkhyA yA cha madvIkShayA hatA . AdehAntAt kvachit khyAtiH tataH saMpadyate mayA .. 37.. duHkha udarkeShu kAmeShu jAtanirvedaH AtmavAn.h . ajij~nAsita maddharmaH guruM munim upAvrajet.h .. 38.. tAvat paricharet bhaktaH shraddhAvAn anasUyakaH . yAvat brahma vijAnIyAt mAm eva gurum AdR^itaH .. 39.. yaH tu asa.nyata ShaDvargaH prachaNDa indriya sArathiH . j~nAna vairAgya rahitaH tridaNDam upajIvati .. 40.. surAn AtmAnam Atmastha.n nihnute mA.n cha dharmahA . avipakva kaShAyaH asmAt uShmAt cha vihIyate .. 41.. bhikShoH dharmaH shamaH ahi.nsA tapaH IkShA vanaukasaH . gR^ihiNaH bhUtarakSha ijyAH dvijasya AchAryasevanam.h .. 42.. brahmacharya.n tapaH shaucha.n santoShaH bhUtasauhR^idam.h . gR^ihasthasya api R^itau gantuH sarveShAM madupAsanam.h .. 43.. iti mA.n yaH svadharmeNa bhajan nityam ananyabhAk.h . sarvabhUteShu madbhAvaH madbhakti.n vindate achirAt.h .. 44.. bhaktyA uddhava anapAyinyA sarvalokamaheshvaram.h . sarva utpatti api ayaM brahma kAraNaM mA upayAti saH .. 45.. iti svadharma nirNikta sattvaH nirj~nAt madgatiH . j~nAna vij~nAna saMpannaH na chirAt samupaiti mAm.h .. 46.. varNAshramavatA.n dharmaH eShaH AchAralakShaNaH . saH eva madbhaktiyutaH niHshreyasakaraH paraH .. 47.. etat te abhihita.n sAdho bhavAn pR^ichChati yat cha mAm.h . yathA svadharmasa.nyuktaH bhaktaH mA.n samiyAt param.h .. 48.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde vAnaprasthasa.nnyAsadharmanirUpaNa.n nAmAShTAdasho.adhyAyaH .. 18.. atha ekonavi.nshaH adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . yaH vidyAshrutasaMpannaH AtmavAn na anumAnikaH . mAyAmAtram ida.n j~nAtvA j~nAna.n cha mayi sa.nnyaset.h .. 1.. j~nAninaH tu aham eva iShTaH svArthaH hetuH cha saMmataH . svargaH cha eva apavargaH cha na anyaH arthaH madR^ite priyaH .. 2.. j~nAnavij~nAnasa.nsiddhAH pada.n shreShTha.n viduH mama . j~nAnI priyatamaH ataH me j~nAnena asau bibharti mAm.h .. 3.. tapaH tIrtha.n japaH dAnaM pavitrANi itarANi cha . na ala.n kurvanti tA.n siddhi.n yA j~nAnakalayA kR^itA .. 4.. tasmAt j~nAnena sahita.n j~nAtvA svAtmAnam uddhava . j~nAnavij~nAnasaMpannaH bhaja mAM bhaktibhAvataH .. 5.. j~nAnavij~nAnayaj~nena mAm iShTvA AtmAnam Atmani . sarvayaj~napatiM mA.n vai sa.nsiddhiM munayaH agaman.h.. 6.. tvayi uddhava Ashrayati yaH trividhaH vikAraH mAyAntarA Apatati na Adi apavargayoH yat.h . janmAdayaH asya yat amI tava tasya ki.n syuH Adi antayoH yat asataH asti tat eva madhye .. 7.. uddhavaH uvAcha . j~nAna.n vishuddha.n vipula.n yathA etat vairAgyavij~nAnayutaM purANam.h . AkhyAhi vishveshvara vishvamUrte tvat bhaktiyoga.n cha mahat vimR^igyam.h .. 8.. tApatrayeNa abhihatasya ghore santapyamAnasya bhavAdhvanIsha . pashyAmi na anyat sharaNa.n tavA~Nghri dvandva AtapatrAt amR^ita abhivarShAt.h .. 9.. daShTa.n jana.n saMpatitaM bile asmin kAlAhinA kShudrasukhoH utarSham.h . samuddhara ena.n kR^ipayA apavargyaiH vachobhiH Asi~ncha mahAnubhAva .. 10.. shrIbhagavAn uvAcha . ittham etat purA rAjA bhIShma.n dharmabhR^itA.n varam.h . ajAtashatruH paprachCha sarveShA.n naH anushruNvatAm.h .. 11.. nivR^itte bhArate yuddhe suhR^it nidhanavihvalaH . shrutvA dharmAn bahUn pashchAt mokShadharmAn apR^ichChata .. 12.. tAn aha.n te abhidhAsyAmi devavratamukhAt shrutAn.h . j~nAnavairAgyavij~nAnashraddhAbhakti upabR^i.nhitAn.h .. 13.. nava ekAdasha pa~ncha trIn bhAvAn bhUteShu yena vai . IkSheta atha ekam api eShu tat j~nAnaM mama nishchitam.h .. 14.. etat eva hi vij~nAna.n na tathA ekena yena yat.h . sthiti utpatti api ayAn pashyet bhAvAnA.n triguNa AtmanAm.h .. 15.. Adau ante cha madhye cha sR^ijyAt sR^ijya.n yat anviyAt.h . punaH tat pratisa.nkrAme yat shiShyeta tat eva sat.h .. 16.. shrutiH pratyakSham aitihyam anumAna.n chatuShTayam.h . pramANeShu anavasthAnAt vikalpAt saH virajyate .. 17.. karmaNAM pariNAmitvAt Aviri~nchAt ama~Ngalam.h . vipashchit nashvaraM pashyet adR^iShTam api dR^iShTavat.h .. 18.. bhaktiyogaH purA eva uktaH prIyamANAya te anagha . punaH cha kathayiShyAmi madbhakteH kAraNaM param.h .. 19.. shraddhA amR^itakathAyAM me shashvat mat anukIrtanam.h . pariniShThA cha pUjAyA.n stutibhiH stavanaM mama .. 20.. AdaraH paricharyAyA.n sarvA~NgaiH abhivandanam.h . madbhaktapUjAbhyadhikA sarvabhUteShu manmatiH .. 21.. madartheShu a~NgacheShTA cha vachasA madguNeraNam.h . mayyarpaNa.n cha manasaH sarvakAmavivarjanam.h .. 22.. madarthe artha parityAgaH bhogasya cha sukhasya cha . iShTa.n datta.n huta.n japtaM madartha.n yat vrata.n tapaH .. 23.. eva.n dharmaiH manuShyANAm uddhava AtmanivedinAm.h . mayi sa.njAyate bhaktiH kaH anyaH arthaH asya avashiShyate .. 24.. yadA Atmani arpita.n chitta.n shAnta.n sattva upabR^i.nhitam.h . dharma.n j~nAna.n savairAgyam aishvarya.n cha abhipadyate .. 25.. yat arpita.n tat vikalpe indriyaiH paridhAvati . rajasvala.n cha Asan niShTha.n chitta.n viddhi viparyayam.h .. 26.. dharmaH madbhaktikR^it proktaH j~nAna.n cha ekAtmyadarshanam.h . guNeShu asa~NgaH vairAgyam aishvarya.n cha aNim AdayaH .. 27.. uddhavaH uvAcha . yamaH katividhaH proktaH niyamaH vA arikarshana . kaH shamaH kaH damaH kR^iShNa kA titikShA dhR^itiH prabho .. 28.. ki.n dAna.n ki.n tapaH shaurya.n ki.n satyam R^itam uchyate . kaH tyAgaH ki.n dhana.n cheShTa.n kaH yaj~naH kA cha dakShiNA .. 29.. pu.nsaH ki.nsvit bala.n shrIman bhagaH lAbhaH cha keshava . kA vidyA hrIH parA kA shrIH ki.n sukha.n duHkham eva cha .. 30.. kaH paNDitaH kaH cha mUrkhaH kaH panthAH utpathaH cha kaH . kaH svargaH narakaH kaH svit kaH bandhuH uta ki.n gR^iham.h .. 31.. kaH ADhyaH kaH daridraH vA kR^ipaNaH kaH IshvaraH . etAn prashnAn mama brUhi viparItAn cha satpate .. 32.. shrIbhagavAn uvAcha . ahi.nsA satyam asteyam asa~NgaH hrIH asa.nchayaH . AstikyaM brahmacharya.n cha mauna.n sthairya.n kShamA abhayam.h .. 33. shaucha.n japaH tapaH homaH shraddhA AtithyaM mat archanam.h . tIrthATanaM parArthehA tuShTiH AchAryasevanam.h .. 34.. ete yamAH saniyamAH ubhayoH dvAdasha smR^itAH . pu.nsAm upAsitAH tAta yathAkAma.n duhanti hi .. 35.. shamaH mat niShThatA buddheH damaH indriyasa.nyamaH . titikShA duHkhasaMmarShaH jihvA upasthajayaH dhR^itiH .. 36.. daNDanyAsaH para.n dAna.n kAmatyAgaH tapaH smR^itam.h . svabhAvavijayaH shaurya.n satya.n cha samadarshanam.h .. 37.. R^ita.n cha sUnR^itA vANI kavibhiH parikIrtitA . karmasvasa~NgamaH shaucha.n tyAgaH sa.nnyAsaH uchyate .. 38.. dharmaH iShTa.n dhana.n nR^INA.n yaj~naH ahaM bhagavattamaH . dakShiNA j~nAnasandeshaH prANAyAmaH paraM balam.h .. 39.. bhagaH me aishvaraH bhAvaH lAbhaH madbhaktiH uttamaH . vidyA Atmani bhida abAdhaH jugupsA hrIH akarmasu .. 40.. shrIH guNAH nairapekShya AdyAH sukha.n duHkhasukha atyayaH . duHkha.n kAmasukha apekShA paNDitaH bandhamokShavit.h .. 41.. mUrkhaH deha Adi ahaM buddhiH panthAH mat nigamaH smR^itaH . utpathaH chittavikShepaH svargaH sattvaguNa uadayaH .. 42.. narakaH tamaH unnahaH bandhuH guruH aha.n sakhe . gR^iha.n sharIraM mAnuShya.n guNADhyaH hi ADhyaH uchyate .. 43.. daridraH yaH tu asantuShTaH kR^ipaNaH yaH ajitendriyaH . guNeShu asaktadhIH IshaH guNasa~NgaH viparyayaH .. 44.. etaH uddhava te prashnAH sarve sAdhu nirUpitAH . ki.n varNitena bahunA lakShaNa.n guNadoShayoH . guNadoSha dR^ishiH doShaH guNaH tu ubhayavarjitaH .. 45.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe bhagavadudhavasa.nvAde ekonavi.nsho.adhyAyaH .. 19.. atha vi.nshaH adhyAyaH . uddhavaH uvAcha . vidhiH cha pratiShedhaH cha nigamaH hi Ishvarasya te . avekShate aravindAkSha guNa.n doSha.n cha karmaNAm.h .. 1.. varNAshrama vikalpa.n cha pratiloma anulomajam.h . dravya desha vayaH kAlAn svarga.n narakam eva cha .. 2.. guNa doSha bhidA dR^iShTim antareNa vachaH tava . niHshreyasa.n katha.n nR^INA.n niShedha vidhi lakShaNam.h .. 3.. pitR^idevamanuShyANA.n vedaH chakShuH tava Ishvara . shreyaH tu anupalabdhe arthe sAdhyasAdhanayoH api .. 4.. guNadoShabhidAdR^iShTiH nigamAt te na hi svataH . nigamena apavAdaH cha bhidAyAH iti hi bhramaH .. 5.. shrIbhagavAn uvAcha . yogAH trayaH mayA proktA nR^INA.n shreyovidhitsayA . j~nAna.n karma cha bhaktiH cha na upAyaH anyaH asti kutrachit.h .. 6.. nirviNNAnA.n j~nAnayogaH nyAsinAm iha karmasu . teShu anirviNNachittAnA.n karmayogaH ti kAminAm.h .. 7.. yadR^ichChayA mat kathA Adau jAtashraddhaH tu yaH pumAn.h . na nirviNNaH na atisaktaH bhaktiyogaH asya siddhidaH .. 8.. tAvat karmANi kurvIta na nirvidyeta yAvatA . mat kathAshravaNa Adau vA shraddhA yAvat na jAyate .. 9.. svadharmasthaH yajanyaj~naiH anAshIH kAmaH uddhava . na yAti svarganarakau yadi anyatra samAcharet.h .. 10.. asmin loke vartamAnaH svadharmasthaH anaghaH shuchiH . j~nAna.n vishuddham Apnoti madbhakti.n vA yadR^ichChayA .. 11.. svargiNaH api etam ichChanti loka.n nirayiNaH tathA . sAdhaka.n j~nAnabhaktibhyAm ubhaya.n tat asAdhakam.h .. 12.. na naraH svargati.n kA.nkShet nArakI.n vA vichakShaNaH . na ima.n loka.n cha kA.nkSheta deha AveshAt pramAdyati .. 13.. etat vidvAn purA mR^ityoH abhavAya ghaTeta saH . apramattaH ida.n j~nAtvA martyam api arthasiddhidam.h .. 14.. ChidyamAna.n yamaiH etaiH kR^itanIDa.n vanaspatim.h . khagaH svaketam utsR^ijya kShema.n yAti hi alampaTaH .. 15.. ahorAtraiH ChidyamAnaM buddhvAyuH bhayavepathuH . muktasa~NgaH paraM buddhvA nirIha upashAmyati .. 16.. nR^ideham Adya.n sulabha.n sudurlabham plava.n sukalpa.n gurukarNadhAram.h . mayA anukUlena nabhasvateritam pumAn bhavAbdhi.n na taret saH AtmahA .. 17.. yadA ArambheShu nirviNNaH viraktaH sa.nyatendriyaH . abhyAsena AtmanaH yogI dhArayet achalaM manaH .. 18.. dhAryamANaM manaH yaH hi bhrAmyadAshu anavasthitam.h . atandritaH anurodhena mArgeNa Atmavasha.n nayet.h .. 19.. manogati.n na visR^ijet jitaprANaH jitendriyaH . sattvasaMpannayA buddhyA manaH Atmavasha.n nayet.h .. 20.. eShaH vai paramaH yogaH manasaH sa.ngrahaH smR^itaH . hR^idayaj~natvam anvichChan damyasya eva arvataH muhuH .. 21.. sA.nkhyena sarvabhAvAnAM pratiloma anulomataH . bhava api ayau anudhyayet manaH yAvat prasIdati .. 22.. nirviNNasya viraktasya puruShasya uktavedinaH . manaH tyajati daurAtmya.n chintitasya anuchintayA .. 23.. yama AdibhiH yogapathaiH AnvIkShikyA cha vidyayA . mama archopAsanAbhiH vA na anyaiH yogya.n smaret manaH .. 24.. yadi kuryAt pramAdena yogI karma vigarhitam.h . yogena eva dahet a.nhaH na anyat tatra kadAchana .. 25.. sve sve adhikAre yA niShThA saH guNaH parikIrtitaH . karmaNA.n jAti ashuddhAnAm anena niyamaH kR^itaH . guNadoShavidhAnena sa~NgAnA.n tyAjanechChayA .. 26.. jAtashraddaH matkathAsu nirviNNaH sarvakarmasu . veda duHkhAtmakAn kAmAn parityAge api anIshvaraH .. 27.. tataH bhajeta mAM prItaH shraddhAluH dR^iDhanishchayaH . juShamANaH cha tAn kAmAn duHkha udarkAn cha garhayan.h .. 28.. proktena bhaktiyogena bhajataH mA asakR^it muneH . kAmAH hR^idayyAH nashyanti sarve mayi hR^idi sthite .. 29.. bhidyate hR^idayagranthiH Chidyante sarvasa.nshayAH . kShIyante cha asya karmANi mayi dR^iShTe akhila Atmani .. 30.. tasmAt madbhaktiyuktasya yoginaH vai mat AtmanaH . na j~nAna.n na cha vairAgyaM prAyaH shreyaH bhavet iha .. 31.. yat karmabhiH yat tapasA j~nAnavairAgyataH cha yat.h . yogena dAnadharmeNa shreyobhiH itaraiH api .. 32.. sarva.n madbhaktiyogena madbhaktaH labhate a~njasA . svarga apavargaM mat dhAma katha.nchit yadi vA~nChati .. 33.. na ki.nchit sAdhavaH dhIrAH bhaktAH hi ekAntinaH mama . vA~nChati api mayA datta.n kaivalyam apunarbhavam.h .. 34.. nairapekShyaM paraM prAhuH niHshreyasam analpakam.h . tasmAt nirAshiShaH bhaktiH nirapekShasya me bhavet.h .. 35.. na mayi ekAntabhaktAnA.n guNadoSha udbhavAH guNAH . sAdhUnA.n samachittAnAM buddheH param upeyuShAm.h .. 36.. evam etat mayA AdiShTAn anutiShThanti me pathaH . kShema.n vindanti mat sthAna.n yat brahma parama.n viduH .. 37.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvAde vedatrayIvibhAgayogo nAma vi.nsho.adhyAyaH .. 20.. atha ekavi.nshaH adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . yaH etAn matpathaH hitvA bhaktij~nAnakriyAtmakAn.h . kShudrAn kAmAn chalaiH prANaiH juShantaH sa.nsaranti te .. 1.. sve sve adhikAre yA niShThA saH guNaH parikIrtitaH . viparyayaH tu doShaH syAt ubhayoH eShaH nishchayaH .. 2.. shuddhi ashuddhI vidhIyete samAneShu api vastuShu . dravyasya vichikitsArtha.n guNadoShau shubha ashubhau .. 3.. dharmArtha.n vyavahArArtha.n yAtrArtham iti cha anagha . darshitaH ayaM mayA AchAraH dharmam udvahatA.n dhuram.h .. 4.. bhUmi ambu agni anila AkAshAH bhUtAnAM pa~ncha dhAtavaH . Abrahma sthAvara AdInA.n sharIrAH Atmasa.nyutAH .. 5.. vedena nAmarUpANi viShamANi sameShu api . dhAtuShu uddhava kalpyantaH eteShA.n svArthasiddhaye .. 6.. desha kAla Adi bhAvAnA.n vastUnAM mama sattama . guNadoShau vidhIyete niyamArtha.n hi karmaNAm.h .. 7.. akR^iShNasAraH deshAnAm abrahmaNyaH ashuchiH bhavet.h . kR^iShNasAraH api asauvIra kIkaTa asa.nskR^iteriNam.h .. 8.. karmaNyaH guNavAn kAlaH dravyataH svataH eva vA . yataH nivartate karma saH doShaH akarmakaH smR^itaH .. 9.. dravyasya shuddhi ashuddhI cha dravyeNa vachanena cha . sa.nskAreNa atha kAlena mahattva alpatayA athavA .. 10.. shaktyA ashaktyA athavA buddhyA samR^iddhyA cha yat Atmane . agha.n kurvanti hi yathA desha avasthA anusArataH .. 11.. dhAnya dAru asthi tantUnA.n rasa taijasa charmaNAm.h . kAla vAyu agni mR^ittoyaiH pArthivAnA.n yuta ayutaiH .. 12.. amedhyalipta.n yat yena gandha.n lepa.n vyapohati . bhajate prakR^iti.n tasya tat shaucha.n tAvat iShyate .. 13.. snAna dAna tapaH avasthA vIrya sa.nskAra karmabhiH . mat smR^ityA cha AtmanaH shaucha.n shuddhaH karma Acharet dvijaH .. 14.. mantrasya cha parij~nAna.n karmashuddhiH madarpaNam.h . dharmaH saMpadyate ShaDbhiH adharmaH tu viparyayaH .. 15.. kvachit guNaH api doShaH syAt doShaH api vidhinA guNaH . guNadoShArthaniyamaH tat bhidAm eva bAdhate .. 16.. samAnakarma AcaraNaM patitAnA.n na pAtakam.h . autpattikaH guNaH sa~NgaH na shayAnaH patati adhaH .. 17.. yataH yataH nivarteta vimuchyeta tataH tataH . eShaH dharmaH nR^INA.n kShemaH shokamohabhaya apahaH .. 18.. viShayeShu guNAdhyAsAt pu.nsaH sa~NgaH tataH bhavet.h . sa~NgAt tatra bhavet kAmaH kAmAt eva kaliH nR^INAm.h .. 19.. kaleH durviShahaH krodhaH tamaH tam anuvartate . tamasA grasyate pu.nsaH chetanA vyApinI drutam.h .. 20.. tayA virahitaH sAdho jantuH shUnyAya kalpate . tataH asya svArthavibhra.nshaH mUrchChitasya mR^itasya cha .. 21.. viShayAbhiniveshena na AtmAna.n veda na aparam.h . vR^ikShajIvikayA jIvan vyarthaM bhastra iva yaH shvasan.h .. 22.. phalashrutiH iya.n nR^INA.n na shreyaH rochanaM param.h . shreyovivakShayA prokta.n yathA bhaiShajyarochanam.h .. 23.. utpatti eva hi kAmeShu prANeShu svajaneShu cha . AsaktamanasaH martyA AtmanaH anarthahetuShu .. 24.. na tAn aviduShaH svArthaM bhrAmyataH vR^ijinAdhvani . katha.n yu~njyAt punaH teShu tAn tamaH vishataH budhaH .. 25.. eva.n vyavasita.n kechit avij~nAya kubuddhayaH . phalashruti.n kusumitA.n na vedaj~nAH vadanti hi .. 26.. kAminaH kR^ipaNAH lubdhAH puShpeShu phalabuddhayaH . agnimugdhA dhumatAntAH sva.n loka.n na vindanti te .. 27.. na te mAm a~NgaH jAnanti hR^idistha.n yaH ida.n yataH . ukthashastrAH hi asutR^ipaH yathA nIhArachakShuShaH .. 28.. te me matam avij~nAya parokSha.n viShayAtmakAH . hi.nsAyA.n yadi rAgaH syAt yaj~naH eva na chodanA .. 29.. hi.nsAvihArAH hi alabdhaiH pashubhiH svasukhaechChayA . yajante devatAH yaj~naiH pitR^ibhUtapatIn khalAH .. 30.. svapn upamam amu.n lokam asanta.n shravaNapriyam.h . AshiShaH hR^idi sa~Nkalpya tyajanti arthAn yathA vaNik.h .. 31.. rajaHsattvatamoniShThAH rajaHsattvatamojuShaH . upAsataH indramukhyAn devAdIn na tathA eva mAm.h .. 32.. iShTvA iha devatAH yaj~naiH gatvA ra.nsyAmahe divi . tasya antaH iha bhUyAsmaH mahAshAlA mahAkulAH .. 33.. eva.n puShpitayA vAchA vyAkShiptamanasA.n nR^INAm.h . mAninAn cha atistabdhAnAM madvArtA api na rochate .. 34.. vedAH brahmAtmaviShayAH trikANDaviShayAH ime . parokShavAdAH R^iShayaH parokShaM mama cha priyam.h .. 35.. shabdabrahma sudurbodhaM prANa indriya manomayam.h . anantapAra.n gambhIra.n durvigAhya.n samudravat.h .. 36.. mayA upabR^i.nhitaM bhUmnA brahmaNA anantashaktinA . bhUteShu ghoSharUpeNa biseShu UrNa iva lakShyate .. 37.. yathA UrNanAbhiH hR^idayAt UrNAm udvamate mukhAt.h . AkAshAt ghoShavAn prANaH manasA sparsharUpiNA .. 38.. ChandomayaH amR^itamayaH sahasrapadavIM prabhuH . o~NkArAt vya~njita sparsha svara uShma antastha bhUShitAm.h .. 39.. vichitrabhAShAvitatA.n ChandobhiH chatura uttaraiH . anantapArAM bR^ihatI.n sR^ijati AkShipate svayam.h .. 40.. gAyatrI uShNik anuShTup cha bR^ihatI pa~NktiH eva cha . triShTup jagatI atichChandaH hi atyaShTi atijagat virAT.h .. 41.. ki.n vidhatte kim AchaShTe kim anUdya vikalpayet.h . iti asyAH hR^idaya.n loke na anyaH mat veda kashchana ..42.. mA.n vidhatte abhidhatte mA.n vikalpya apohyate tu aham.h . etAvAn sarvavedArthaH shabdaH AsthAya mAM bhidAm.h . mAyAmAtram anUdya ante pratiShidhya prasIdati .. 43.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe bhagavadddhavasa.nvAde vedatrayavibhAganirUpaNa.n nAma ekavi.nsho.adhyAyaH .. 21.. atha dvAvi.nshaH adhyAyaH . uddhavaH uvAcha . kati tattvAni vishvesha sa.nkhyAtAni R^iShibhiH prabho . nava ekAdasha pa~ncha trINi Attha tvam iha shushruma .. 1.. kechit ShaDvi.nshatiM prAhuH apare pa~nchavi.nshatim.h . sapta eke nava ShaT kechit chatvAri ekAdasha apare . kechit saptadasha prAhuH ShoDasha eke trayodasha .. 2.. etAvat tvam hi sa.nkhyAnAm R^iShayaH yat vivakShayA . gAyanti pR^ithak AyuShman ida.n naH vaktum arhasi .. 3.. shrIbhagavAn uvAcha . yukta.n cha santi sarvatra bhAShante brAhmaNAH yathA . mAyAM madIyAm udgR^ihya vadatA.n ki.n nu durghaTam.h .. 4.. na etat eva.n yathA Attha tva.n yat aha.n vachmi tat tathA . eva.n vivadatA.n hetu.n shaktayaH me duratyayAH .. 5.. yAsA.n vyatikarAt AsIt vikalpaH vadatAM padam.h . prApte shamadame api eti vAdastamanu shAmyati .. 6.. parasparAn anupraveshAt tattvAnAM puruSharShabha . paurva aparya prasa.nkhyAna.n yathA vaktuH vivakShitam.h .. 7.. ekasmin api dR^ishyante praviShTAni itarANi cha . pUrvasmin vA parasmin vA tattve tattvAni sarvashaH .. 8.. paurva aparyam ataH amIShAM prasa.nkhyAnam abhIpsatAm.h . yathA vivikta.n yat vaktra.n gR^ihNImaH yuktisaMbhavAt.h .. 9.. anAdi avidyAyuktasya puruShasya Atmavedanam.h . svataH na saMbhavAt anyaH tattvaj~naH j~nAnadaH bhavet.h .. 10.. puruSha IshvarayoH atra na vailakShaNyam aNu api . tat anyakalpanApArthA j~nAna.n cha prakR^iteH guNaH .. 11.. prakR^itiH guNasAmya.n vai prakR^iteH na AtmanaH guNAH . sattva.n rajaH tamaH iti sthiti utpatti antahetavaH .. 12.. sattva.n j~nAna.n rajaH karma tamaH aj~nAnam iha uchyate . guNavyatikaraH kAlaH svabhAvaH sUtram eva cha .. 13.. puruShaH prakR^itiH vyaktam aha.nkAraH nabhaH anilaH . jyotiH ApaH kShitiH iti tattvAni uktAni me nava .. 14.. shrotra.n tvak darshana.n ghrANaH jihvA iti j~nAnashaktayaH . vAk pANi upastha pAyu a.nghriH karmANya~Nga ubhayaM manaH .. 15.. shabdaH sparshaH rasaH gandhaH rUpa.n cha iti arthajAtayaH . gati ukti utsarga shilpAni karma Ayatana siddhayaH .. 16.. sarga Adau prakR^itiH hi asya kArya kAraNa rUpiNI . sattva AdibhiH guNaiH dhatte puruShaH avyaktaH IkShate .. 17.. vyakta AdayaH vikurvANAH dhAtavaH puruSha IkShayA . labdhavIryAH sR^ijanti aNDa.n sa.nhatAH prakR^iteH balAt.h .. 18.. sapta eva dhAtavaH iti tatra arthAH pa~ncha khAdayaH . j~nAnam AtmA ubhaya AdhAraH tataH deha indriya AsavaH .. 19.. ShaD iti atra api bhUtAni pa~ncha ShaShThaH paraH pumAn.h . taiH yuktaH AtmasaMbhUtaiH sR^iShTvA ida.n samupAvishat.h .. 20.. chatvAri eva iti tatra api tejaH ApaH annam AtmanaH . jAtAni taiH ida.n jAta.n janma avayavinaH khalu .. 21.. sa.nkhyAne saptadashake bhUtamAtra indriyANi cha . pa~nchapa~ncha eka manasA AtmA saptadashaH smR^itaH .. 22.. tadvat ShoDashasa.nkhyAne AtmA eva manaH uchyate . bhUtendriyANi pa~ncha eva manaH AtmA trayodashaH .. 23.. ekAdashatvaH AtmA asau mahAbhUtendriyANi cha . aShTau prakR^itayaH cha eva puruShaH cha nava iti atha .. 24.. iti nAnA prasa.nkhyAna.n tattvAnAm R^iShibhiH kR^itam.h . sarva.n nyAyya.n yuktimatvAt viduShA.n kim ashobhanam.h .. 25.. uddhavaH uvAcha . prakR^itiH puruShaH cha ubhau yadi api AtmavilakShaNau . anyonya apAshrayAt kR^iShNa dR^ishyate na bhidA tayoH . prakR^itau lakShyate hi AtmA prakR^itiH cha tathA Atmani .. 26.. evaM me puNDarIkAkSha mahAnta.n sa.nshaya.n hR^idi . Chettum arhasi sarvaj~na vachobhiH nayanaipuNaiH .. 27.. tvattaH j~nAna.n hi jIvAnAM pramoShaH te atra shaktitaH . tvam eva hi Atma mAyAyA gati.n vettha na cha aparaH .. 28.. shrIbhagavAn uvAcha . prakR^itiH puruShaH cha iti vikalpaH puruSharShabha . eShaH vaikArikaH sargaH guNavyatikarAtmakaH .. 29.. mama a~Nga mAyA guNamayI anekadhA vikalpabuddhIH cha guNaiH vidhatte . vaikArikaH trividhaH adhyAtmam ekam atha adhidaivam adhibhUtam anyat.h .. 30.. dR^ik rUpam Arka.n vapuH atra randhre paraspara.n sidhyati yaH svataH khe . AtmA yat eSham aparaH yaH AdyaH svayA anubhUtya akhilasiddhasiddhiH . eva.n tvak Adi shravaNAdi chakShuH jihva Adi nAsa Adi cha chittayuktam.h .. 31.. yaH asau guNakShobhakR^itau vikAraH pradhAnamUlAt mahataH prasUtaH . aha.n trivR^it mohavikalpahetuH vaikArikaH tAmasaH aindriyaH cha .. 32.. AtmAparij~nAnamayaH vivAdaH hi asti iti na asti iti bhidArthaniShThaH . vyarthaH api na eva uparameta pu.nsAM mattaH parAvR^ittadhiyA.n svalokAt.h .. 33.. uddhavaH uvAcha . tvattaH parAvR^ittadhiyaH svakR^itaiH karmabhiH prabho . uchcha avachAn yathA dehAn gR^ihNanti visR^ijanti cha .. 34.. tat mama AkhyAhi govinda durvibhAvyam anAtmabhiH . na hi etat prAyashaH loke vidvA.nsaH santi va~nchitAH .. 35.. shrIbhagavAn uvAcha . manaH karmamaya.n nR^iNAm indriyaiH pa~nchabhiH yutam.h . lokAt lokaM prayAti anyaH AtmA tat anuvartate .. 36.. dhyAyan manaH anuviShayAn dR^iShTAn vA anushrutAn atha . udyat sIdat karmatantra.n smR^itiH tat anushAmyati .. 37.. viShaya abhiniveshena na AtmAna.n yat smaret punaH . jantoH vai kasyachit hetoH mR^ityuH atyantavismR^itiH .. 38.. janma tu AtmatayA pu.nsaH sarvabhAvena bhUrida . viShaya svIkR^itiM prAhuH yathA svapnamanorathaH .. 39.. svapnaM manoratha.n cha itthaM prAktana.n na smarati asau . tatra pUrvam iva AtmAnam apUrva.n cha anupashyati .. 40.. indriya Ayana sR^iShTyA ida.n traividhyaM bhAti vastuni . bahiH antaH bhidAhetuH janaH asat janakR^it yathA .. 41.. nityadA hi a~NgaH bhUtAni bhavanti na bhavanti cha . kAlena alkShyavegena sUkShmatvAt tat na dR^ishyate .. 42.. yathA archiShA.n srotasA.n cha phalAnA.n vA vanaspateH . tathA eva sarvabhUtAnA.n vayaH avasthA AdayaH kR^itAH .. 43.. saH aya.n dIpaH archiShA.n yadvat srotasA.n tat ida.n jalam.h . saH ayaM pumAn iti nR^iNAM mR^iShAH gIH dhIH mR^iShA AyuShAm.h .. 44.. mA svasya karmabIjena jAyate saH api ayaM pumAn.h . mriyate vAmaraH bhrAntyA yathA agniH dAru sa.nyutaH .. 45.. niShekagarbhajanmAni bAlyakaumArayauvanam.h . vayomadhya.n jarA mR^ityuH iti avasthAH tanoH nava .. 46.. etAH manorathamayIH hi anyasya uchchAvachAH tanUH . guNasa~NgAt upAdatte kvachit kashchit jahAti cha .. 47.. AtmanaH pitR^iputrAbhyAm anumeyau bhavApyayau . na bhavApyayavastUnAm abhij~naH dvayalakShaNaH .. 48.. taroH bIjavipAkAbhyA.n yaH vidvAt janmasa.nyamau . taroH vilakShaNaH draShTA eva.n draShTA tanoH pR^ithak.h .. 49.. prakR^iteH evam AtmAnam avivichya abudhaH pumAn.h . tattvena sparshasaMmUDhaH sa.nsAraM pratipadyate .. 50.. sattvasa~NgAt R^iShIn devAn rajasA asuramAnuShAn.h . tamasA bhUtatiryaktvaM bhrAmitaH yAti karmabhiH .. 51.. nR^ityataH gAyataH pashyan yathA eva anukaroti tAn.h . evaM buddhiguNAn pashyan anIhaH api anukAryate .. 52.. yathA ambhasA prachalatA taravaH api chalAH iva . chakShuShA bhrAmyamANena dR^ishyate bhramati iva bhUH .. 53.. yathA manorathadhiyaH viShayAnubhavaH mR^iShA . svapnadR^iShTAH cha dAshArha tathA sa.nsAraH AtmanaH .. 54.. arthe hi avidyamAne api sa.nsR^itiH na nivartate . dhyAyataH viShayAn asya svapne anartha AgamaH yathA .. 55.. tasmAt uddhava mA bhu~NkShva viShayAn asat indriyaiH . AtmA agrahaNanirbhAtaM pashya vaikalpikaM bhramam.h .. 56.. kShiptaH avamAnitaH asadbhiH pralabdhaH asUyitaH athavA . tADitaH sa.nnibaddhaH vA vR^ittyA vA parihApitaH .. 57.. niShThitaH mUtritaH bahudhA evaM prakampitaH . shreyaskAmaH kR^ichChragataH AtmanA AtmAnam uddharet.h .. 58.. uddhavaH uvAcha . yathA evam anubuddhyeya.n vada naH vadatA.n vara . suduHsaham imaM manyaH Atmani asat atikramam.h .. 59.. viduSham api vishvAtman prakR^itiH hi balIyasI . R^ite tvat dharmaniratAn shAntAH te charaNAlayAn.h .. 60.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvAde dvAvi.nsho.adhyAyaH .. 22.. atha trayovi.nshaH adhyAyaH . bAdarAyaNiH uvAcha . saH evam Asha.nsitaH uddhavena bhAgavatamukhyena dAshArhamukhyaH . sabhAjayan bR^ityavachaH mukundaH tam AbabhAShe shravaNIyavIryaH .. 1.. shrIbhagavAn uvAcha . barhaspatya saH vai na atra sAdhuH vai durjan IritaiH . duruktaiH bhinnam AtmAna.n yaH samAdhAtum IshvaraH .. 2.. na tathA tapyate viddhaH pumAn bANaiH sumarmagaiH . yathA tudanti marmasthAH hi asatAM paruSheShavaH .. 3.. kathayanti mahatpuNyam itihAsam iha uddhava . tam aha.n varNayiShyAmi nibodha susamAhitaH .. 4.. kenachit bhikShuNA gItaM paribhUtena durjanaiH . smaratAH dhR^itiyuktena vipAka.n nijakarmaNAm.h .. 5.. avaniShu dvijaH kashchit AsIt ADhyatamaH shriyA . vArtAvR^ittiH kadaryaH tu kAmI lubdhaH atikopanaH .. 6.. j~nAtayaH atithayaH tasya vA~NmAtreNa api na architAH . shUnya avasathaH AtmA api kAle kAmaiH anarchitaH .. 7.. duHshIlasya kadaryasya druhyante putrabAndhavAH . dArA duhitaraH bhR^ityAH viShaNNAH na Acharan priyam.h .. 8.. tasya eva.n yakShavittasya chyutasya ubhayalokataH . dharmakAmavihInasya chukrudhuH pa~nchabhAginaH .. 9.. tat avadhyAna visrasta puNya skandhasya bhUrida . arthaH api agachChan nidhanaM bahu AyAsa parishramaH .. 10.. j~nAtayaH jagR^ihuH ki.nchit ki.nchit asyavaH uddhava . daivataH kAlataH ki.nchit brahmabandhoH nR^ipArthivAt.h .. 11.. saH eva.n draviNe naShTe dharmakAmavivarjitaH . upekShitaH cha svajanaiH chintAm Apa duratyayAm.h .. 12.. tasya eva.n dhyAyataH dIrgha.n naShTarAyaH tapasvinaH . khidyataH bAShpakaNThasya nirvedaH sumahAn abhUt.h .. 13.. saH cha Aha idam aho kaShTa.n vR^ithA AtmA me anutApitaH . na dharmAya na kAmAya yasya artha AyAsaH IdR^ishaH .. 14.. prAyeNa arthAH kadaryANA.n na sukhAya kadAchana . iha cha AtmopatApAya mR^itasya narakAya cha .. 15.. yashaH yashasvinA.n shuddha.n shlAghyAH ye guNinA.n guNAH . lobhaH svalpaH api tAn hanti shvitraH rUpam iva ipsitam.h .. 16.. arthasya sAdhane siddhaH utkarShe rakShaNe vyaye . nAsha upabhogaH AyAsaH trAsaH chintA bhramaH nR^iNAm.h .. 17.. steya.n hi.nsA anR^ita.n dambhaH kAmaH krodhaH smayaH madaH . bhedaH vairam avishvAsaH sa.nspardhA vyasanAni cha .. 18.. ete pa~nchadashAn arthAH hi arthamUlAH matAH nR^iNAm.h . tasmAt anartham arthAkhya.n shreyaH arthI dUrataH tyajet.h .. 19.. bhidyante bhrAtaraH dArAH pitaraH suhR^idaH tathA . ekAsnigdhAH kAkiNinA sadyaH sarve arayaH kR^itAH .. 20.. arthena alpIyasA hi ete sa.nrabdhA dIptam anyavaH . tyajanti Ashu spR^idhaH ghnanti sahasA utsR^ijya sauhR^idam.h .. 21.. labdhvA janma amaraprArthyaM mAnuShya.n tat dvija agryatAm.h . tat anAdR^itya ye svArtha.n ghnanti yAnti ashubhA.n gatim.h .. 22.. svarga apavargayoH dvAraM prApya lokam imaM pumAn.h . draviNe kaH anUShajjeta martyaH anarthasya dhAmani .. 23.. devarShi pitR^i bhUtAni j~nAtIn bandhUn cha bhAginaH . asa.nvibhajya cha AtmAna.n yakShavittaH patati adhaH .. 24.. vyarthayA arthehayA vittaM pramattasya vayaH balam.h . kushalAH yena sidhyanti jaraThaH ki.n nu sAdhaye .. 25.. kasmAt sa.nklishyate vidvAn vyarthayA arthehayA asakR^it.h . kasyachit mAyayA nUna.n lokaH aya.n suvimohitaH .. 26.. ki.n dhanaiH dhanadaiH vA ki.n kAmaiH vA kAmadaiH uta . mR^ityunA grasyamAnasya karmabhiH vA uta janmadaiH .. 27.. nUnaM me bhagavAn tuShTaH sarvadevamayaH hariH . yena nItaH dashAm etA.n nirvedaH cha AtmanaH plavaH .. 28.. saH aha.n kalau asheSheNa shoShayihhye a~Ngam AtmanaH . apramattaH akhilasvArthe yadi syAt siddhaH Atmani .. 29.. tatra mAm anumoderan devAH tribhuvaneshvarAH . muhUrtena brahmaloka.n khaTvA~NgaH samasAdhayat.h .. 30.. shrIbhagavAn uvAcha . iti abhipretya manasA hi AvantyaH dvijasattamaH . unmuchya hR^idayagranthIn shAntaH bhikShuH abhUt muniH .. 31.. saH chachAra mahIm etA.n sa.nyata Atmendriya anilaH . bhikShArtha.n nagara grAmAn asa~NgaH alakShitaH avishat.h .. 32.. ta.n vai pravayasaM bhikShum avadhUtam asajjanAH . dR^iShTvA paryabhavan bhadraH bahvIbhiH paribhUtibhiH .. 33.. kechit triveNu.n jagR^ihuH eke pAtra.n kamaNDalum.h . pITha.n cha eke akShasUtra.n cha kanthA.n chIrANi kechana .. 34.. pradAya cha punaH tAni darshitAni AdaduH muneH . anna.n cha bhaikShyasampannaM bhu~njAnasya sarit taTe .. 35.. mUtrayanti cha pApiShThAH ShThIvanti asya cha mUrdhani . yatavAcha.n vAchayanti tADayanti na vakti chet .. 36.. tarjayanti apare vAgbhiH stenaH ayam iti vAdinaH . badhnanti rajjvA ta.n kechit badhyatAM badhyatAm iti .. 37.. kShipanti eke avajAnantaH eShaH dharmadhvajaH shaThaH . kShINavittaH imA.n vR^ittim agrahIt svajana ujjhitaH .. 38.. aho eShaH mahAsAraH dhR^itimAn giriH ADiva . maunena sAdhayati artha.n bakavat dR^iDhanishchayaH .. 39.. iti eke vihasanti enam eke durvAtayanti cha . taM babandhuH nirurudhuH yathA krIDanaka.n dvijam.h .. 40.. eva.n saH bhautika.n duHkha.n daivika.n daihika.n cha yat.h . bhoktavyam AtmanaH diShTaM prAptaM prAptam abudhyata .. 41.. paribhUtaH imA.n gAthAm agAyata narAdhamaiH . pAtayadbhiH svadharmasthaH dhR^itim AsthAya sAtvikIm.h .. 42.. dvijaH uvAcha . na aya.n janaH me sukhaduHkhahetuH na devatAtmA grahakarmakAlAH . manaH para.n kAraNam Amananti sa.nsArachakraM parivartayet yat.h .. 43.. manaH guNAn vai sR^ijate balIyaH tataH cha karmANi vilakShaNAni . shuklAni kR^iShNAni atha lohitAni tebhyaH savarNAH sR^itayaH bhavanti .. 44.. anIhaH AtmA manasA samIhatA hiraNmayaH matsakhaH udvichaShTe . manaH svali~NgaM parigR^ihya kAmAn juShan nibaddhaH guNasa~NgataH asau .. 45.. dAna.n svadharmaH niyamaH yamaH cha shruta.n cha karmANi cha sadvratAni . sarve manonigrahalakShaNAntAH paraH hi yogaH manasaH samAdhi .. 46.. samAhita.n yasya manaH prashAntam dAnAdibhiH ki.n vada tasya kR^ityam.h . asa.nyata.n yasya manaH vinashyat dAnAdibhiH chet apara.n kimebhiH .. 47.. manovashe anye hi abhavan sma devAH manaH cha na anyasya vasha.n sameti . bhIShmaH hi devaH sahasaH sahIyAn yu~njyAt vashe ta.n saH hi devadevaH .. 48.. ta.n durjaya.n shatrum asahyavega.n maruntuda.n tat na vijitya kechit.h . kurvanti asat vigraham atra martyaiH mitrANi udAsIna ripUn vimUDhAH .. 49.. dehaM manomAtram ima.n gR^ihItvA mama aham iti andha dhiyaH manuShyAH . eShaH aham anyaH ayam iti bhrameNa durantapAre tamasi bhramanti .. 50.. janaH tu hetuH sukhaduHkhayoH chet kim AtmanaH cha atra ha bhaumayoH tat.h . jihvA.n kvachit sandashati svadadbhiH tat vedanAyA.n katamAya kupyet.h .. 51.. duHkhasya hetuH yadi devatAH tu kim AtmanaH tatra vikArayoH tat.h . yat a~Ngam a~Ngena nihanyate kvachit krudhyeta kasmai puruShaH svadehe .. 52.. AtmA yadi syAt sukhaduHkhahetuH kim anyataH tatra nijasvabhAvaH . na hi AtmanaH anyat yadi tat mR^iShA syAt krudhyeta kasmAt na sukha.n na duHkham.h .. 53.. grahAH nimitta.n sukhaduHkhayoH chet kim AtmanaH ajasya janasya te vai . grahaiH grahasya eva vadanti pIDAm krudhyeta kasmai puruShaH tataH anyaH .. 54.. karmAH tu hetuH sukhaduHkhayoH chet kim AtmanaH tat hi jaDAjaDatve . dehaH tu achitpuruShaH aya.n suparNaH krudhyeta kasmai na hi karmamUlam.h .. 55.. kAlaH tu hetuH sukhaduHkhayoH chet kim AtmanaH tatra tat AtmakaH asau . na agneH hi tApaH na himasya tat syAt krudhyeta kasmai na parasya dvandvam.h .. 56.. na kenachit kva api katha.nchana asya dvandva uparAgaH parataH parasya . yathAhamaH sa.nsR^itirUpiNaH syAt evaM prabuddhaH na bibheti bhUtaiH .. 57.. etA.n saH AsthAya parAtmaniShThAm adhyAsitAM pUrvatamaiH maharShibhiH . aha.n tariShyAmi durantapAram tamaH mukunda a~NghriniShevayA eva .. 58.. shrIbhagavAn uvAcha . nirvidya naShTadraviNaH gataklamaH pravrajya gAM paryaTamAnaH ittham.h . nirAkR^itaH asadbhiH api svadharmAt akampitaH amuM muniH Aha gAthAm.h .. 59.. sukhaduHkhapradaH na anyaH puruShasya AtmavibhramaH . mitra udAsInaripavaH sa.nsAraH tamasaH kR^itaH .. 60.. tasmAt sarvAtmanA tAta nigR^ihANa mano dhiyA . mayi AveshitayA yuktaH etAvAn yogasa.ngrahaH .. 61.. yaH etAM bhikShuNA gItAM brahmaniShThA.n samAhitaH . dhArayan shrAvayan shruNvan dvandvaiH na eva abhibhUyate .. 62.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvAde bikShugItanirUpaNa.n nAma trayovi.nsho.adhyAyaH .. 23.. atha chaturvi.nsho.adhyAH . shrIbhagavAn uvAcha . atha te saMpravakShyAmi sA.nkhyaM pUrvaiH vinishchitam.h . yat vij~nAya pumAn sadyaH jahyAt vaikalpikaM bhramam.h .. 1.. AsIt j~nAnam athaH hi arthaH ekam eva avikalpitam.h . yadA vivekanipuNAH Adau kR^itayuge ayuge .. 2.. tat mAyAphalarUpeNa kevala.n nirvikalpitam.h . vA~NmanaH agochara.n satya.n dvidhA samabhavat bR^ihat.h .. 3.. tayoH ekataraH hi arthaH prakR^itiH sobhayAtmikA . j~nAna.n tu anyataraH bhAvaH puruShaH saH abhidhIyate .. 4.. tamaH rajaH sattvam iti prakR^iteH abhavan guNAH . mayA prakShobhyamANAyAH puruSha anumatena cha .. 5.. tebhyaH samabhavat sUtraM mahAn sUtreNa sa.nyutaH . tataH vikurvataH jAtaH yaH aha.nkAraH vimohanaH .. 6.. vaikArikaH taijasaH cha tAmasaH cha iti aha.n trivR^it.h . tanmAtra indriya manasA.n kAraNa.n chit achit mayaH .. 7.. arthaH tanmAtrikAt jaj~ne tAmasAt indriyANi cha . taijasAt devatAH Asan ekAdasha cha vaikR^itAt.h .. 8.. mayA sa.nchoditAH bhAvAH sarve sa.nhati akAriNaH . aNDam utpAdayAmAsuH mama Ayatanam uttamam.h .. 9.. tasmin aha.n samabhavam aNDe salilasa.nsthitau . mama nAbhyAm abhUt padma.n vishvAkhya.n tatra cha AtmabhUH .. 10.. saH asR^ijat tapasA yuktaH rajasA mat anugrahAt.h . lokAn sapAlAn vishvAtmA bhUH bhuvaH svaH iti tridhA .. 11.. devAnAm okaH AsIt svaH bhUtAnA.n cha bhuvaH padam.h . martya AdInA.n cha bhUH lokaH siddhAnA.n tritayAt param.h .. 12.. adhaH asurANA.n nAgAnAM bhUmeH okaH asR^ijat prabhuH . trilokyA.n gatayaH sarvAH karmaNA.n triguNa AtmanAm.h .. 13.. yogasya tapasaH cha eva nyAsasya gatayaH amalAH . mahaH janaH tapaH satyaM bhaktiyogasya madgatiH .. 14.. mayA kAlAtmanA dhAtrA karmayuktam ida.n jagat.h . guNapravAhaH etasmin unmajjati nimajjati .. 15.. aNuH bR^ihat kR^ishaH sthUlaH yaH yaH bhAvaH prasidhyati . sarvaH api ubhayasa.nyuktaH prakR^ityA puruSheNa cha .. 16.. yaH tu yasya AdiH antaH cha saH vai madhya.n cha tasya san.h . vikAraH vyavahArArthaH yathA taijasa pArthivAH .. 17.. yat upAdAya pUrvaH tu bhAvaH vikurute aparam.h . AdiH antaH yadA yasya tat satyam abhidhIyate .. 18.. prakR^itiH hi asya upAdAnam AdhAraH puruShaH paraH . sataH abhivya~njakaH kAlaH brahma tat tritaya.n tu aham.h .. 19.. sargaH pravartate tAvat paurva aparyeNa nityashaH . mahAn guNavisarga arthaH sthiti antaH yAvat IkShaNam.h .. 20.. virAT mayA AsAdyamAnaH lokakalpavikalpakaH . pa~nchatvAya visheShAya kalpate bhuvanaiH saha .. 21.. anne pralIyate martyam anna.n dhAnAsu lIyate . dhAnAH bhUmau pralIyante bhUmiH gandhe pralIyate .. 22.. apsu pralIyante gandhaH ApaH cha svaguNe rase . lIyate jyotiShi rasaH jyotI rUpe pralIyate .. 23.. rUpa.n vAyau saH cha sparshe lIyate saH api cha ambare . ambara.n shabdatanmAtraH indriyANi svayoniShu .. 24.. yoniH vaikArike saumya lIyate manasi Ishvare . shabdaH bhUtAdim api eti bhUtAdiH mahati prabhuH .. 25.. saH lIyate mahAn sveShu guNeShu guNavattamaH . te avyakte saMpralIyante tatkale lIyate avyaye .. 26.. kAlaH mAyAmaye jIve jIvaH Atmani mayi aje . AtmA kevalaH AtmasthaH vikalpa apAya lakShaNaH .. 27.. evam anvIkShamANasya katha.n vaikalpikaH bhramaH . manasaH hR^idi tiShTheta vyomni iva arka udaye tamaH .. 28.. eShaH sA.nkhyavidhiH proktaH sa.nshayagranthibhedanaH . pratiloma anulomAbhyAM parAvaradR^ishA mayA .. 29.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde prakR^itipuruShasA~Nkhyayogo nAma chaturvi.nsho.adhyAyaH .. 24.. atha pa~nchavi.nsho.adhyAyaH . shrIbhagavAnuvAcha . guNAnAm asamishrANAM pumAnyena yathA bhavet.h . tanme puruShavarya iadam upadhAraya sha.nsataH .. 1.. samaH damaH titikShA IkShA tapaH satya.n dayA smR^itiH . tuShTiH tyAgaH aspR^ihA shraddhA hrIH dayA AdiH svanirvR^itiH .. 2.. kAmaH IhA madaH tR^iShNA stambhaH AshIH bhidA sukham.h . mada utsAhaH yashaH prItiH hAsya.n vIryaM bala udyamaH .. 3.. krodhaH lobhaH anR^ita.n hi.nsA yA~nchA dambhaH klamaH kaliH . shokamohau viShAdArtI nidrA AshA bhIH anudyamaH .. 4.. sattvasya rajasaH cha etAH tamasaH cha anumUrvashaH . vR^ittayaH varNitaprAyAH sa.nnipAtam athaH shruNu .. 5.. sa.nnipAtaH tu aham iti mama iti uddhava yA matiH . vyavahAraH sa.nnipAtaH manomAtra indriyAsubhiH .. 6.. dharme cha arthe cha kAme cha yadA asau pariniShThitaH . guNAnA.n sa.nnikarShaH aya.n shraddhAH atidhanAvahaH .. 7.. pravR^ittilakShaNe niShThA pumAn yaH hi gR^ihAshrame . svadharme cha anutiShTheta guNAnA.n samitiH hi sA .. 8.. puruSha.n sattvasa.nyuktam anumIyAt shama AdibhiH . kAmAdibhI rajoyukta.n krodhAdyaiH tamasA yutam.h .. 9.. yadA bhajati mAM bhaktyA nirapekShaH svakarmabhiH . ta.n sattvaprakR^iti.n vidyAt puruSha.n striyam eva vA .. 10.. yadA AshiShaH AshAsya mAM bhajeta svakarmabhiH . ta.n rajaHprakR^iti.n vidyAt hi.nsAm AshAsya tAmasam.h .. 11.. sattva.n rajaH tamaH iti guNAH jIvasya na eva me . chittajA yaiH tu bhUtAnA.n sajjamAnaH nibadhyate .. 12.. yadetarau jayet sattvaM bhAsvara.n vishada.n shivam.h . tadA sukhena yujyeta dharmaj~nAna AdibhiH pumAn.h .. 13.. yadA jayet tamaH sattva.n rajaH sa~Nga.n bhidA chalam.h . tadA duHkhena yujyeta karmaNA yashasA shriyA .. 14.. yadA jayet rajaH sattva.n tamaH mUDhaH laya.n jaDam.h . yujyeta shokamohAbhyA.n nidrayA hi.nsayA AshayA .. 15.. yadA chittaM prasIdeta indriyANA.n cha nirvR^itiH . dehe abhayaM manosa~Nga.n tat sattva.n viddhi matpadam.h .. 16.. vikurvan kriyayA cha adhIra nirvR^itiH cha cetasAm.h . gAtrAsvAsthyaM manaH bhrAnta.n rajaH etaiH nishAmaya .. 17.. sIdat chitta.n vilIyeta chetasaH grahaNe akShamam.h . manaH naShTa.n tamaH glAniH tamaH tat upadhAraya .. 18.. edhamAne guNe sattve devAnAM balam edhate . asurANA.n cha rajasi tamasi uddhava rakShasAm.h .. 19.. sattvAt jagaraNa.n vidyAt rajasA svapnam Adishet.h . prasvApa.n tamasA jantoH turIya.n triShu santatam.h .. 20.. uparyupari gachChanti sattvena AbrahmaNaH janAH . tamasA adhaH adhaH AmukhyAt rajasA antarachAriNaH .. 21.. sattve pralInAH svaH yAnti naraloka.n rajolayAH . tamolayAH tu niraya.n yAnti mAm eva nirguNAH .. 22.. madarpaNa.n niShphala.n vA sAtvika.n nijakarma tat.h . rAjasaM phalasa~Nkalpa.n hi.nsAprAyAdi tAmasam.h .. 23.. kaivalya.n sAtvika.n j~nAna.n rajaH vaikalpika.n cha yat.h . prAkR^ita.n tAmasa.n j~nAnaM manniShTha.n nirguNa.n smR^itam.h .. 24.. vana.n tu sAtvikaH vAsaH grAmaH rAjasaH uchyate . tAmasa.n dyUtasadanaM manniketana.n tu nirguNam.h .. 25.. sAtvikaH kArakaH asa~NgI rAgAndhaH rAjasaH smR^itaH . tAmasaH smR^itivibhraShTaH nirguNaH madapAshrayaH .. 26.. sAttvikI AdhyAtmikI shraddhA karmashraddhA tu rAjasI . tAmasyadharme yA shraddhA matsevAyA.n tu nirguNA .. 27.. pathyaM pUtam anAyaH tam AhArya.n sAttvika.n smR^itam.h . rAjasa.n cha indriyapreShTha.n tAmasa.n cha Artida ashuchi .. 28.. sAttvika.n sukham Atmottha.n viShayottha.n tu rAjasam.h . tAmasaM mohadainottha.n nirguNaM madapAshrayam.h .. 29.. dravya.n deshaH phala.n kAlaH j~nAna.n karma cha kArakAH . shraddhA avasthA AkR^itiH niShThA traiguNyaH sarvaH eva hi .. 30.. sarve guNamayAH bhAvAH puruSha avyakta dhiShThitAH .. 31.. etAH sa.nsR^itayaH pu.nsaH guNakarmanibandhanAH . yena ime nirjitAH saumya guNAH jIvena chittajAH . bhaktiyogena manniShThaH madbhAvAya prapadyate .. 32.. tasmAt aham ima.n labdhvA j~nAnavij~nAnasaMbhavam.h . guNasa~Nga.n vinirdhUya mAM bhajantu vichakShaNAH .. 33.. niHsa~NgaH mAM bhajet vidvAn apramattaH jitendriyaH . rajaH tamaH cha abhijayet sattvasa.nsevayA muniH .. 34.. sattva.n cha abhijayet yuktaH nairapekShyeNa shAntadhIH . saMpadyate guNaiH muktaH jIvaH jIva.n vihAya mAm.h .. 35.. jIvaH jIvavinirmuktaH guNaiH cha AshayasaMbhavaiH . mayA eva brahmaNA pUrNaH na bahiH na antaraH charet.h .. 36.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde guNanirguNanirUpaNa.n nAma pa~nchavi.nsho.adhyAyaH .. 25.. atha ShaDvi.nsho.adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . mat lakShaNam ima.n kAya.n labdhvA maddharmaH AsthitaH . AnandaM paramAtmAnam Atmastha.n samupaiti mAm.h ..1.. guNamayyAH jIvayonyAH vimuktaH j~nAnaniShThayA . guNeShu mAyAmAtreShu dR^ishyamAneShu avastutaH . vartamAnaH api na pumAn yujyate avastubhiH guNaiH .. 2.. sa~Nga.n na kuryAt asatA.n shishna udara tR^ipA.n kvachit.h . tasya anugataH tamasi andhe patati andha anugAndhavat.h .. 3.. ailaH samrAT imA.n gAthAm agAyata bR^ihachChravAH . urvashI virahAt muhyan nirviNNaH shokasa.nyame .. 4.. tyaktvA AtmAna.n vrajantI.n tA.n nagnaH unmattavat nR^ipaH . vilapan anvagAt jAye ghore tiShTha iti viklavaH .. 5.. kAmAn atR^iptaH anujuShan kShullakAn varShayAminIH . na veda yAntIH na ayAntIH urvashI AkR^iShTacheatanaH .. 6.. ailaH uvAcha . aho me mohavistAraH kAmakaShmalachetasaH . devyAH gR^ihItakaNThasya na AyuHkhaNDAH ime smR^itAH .. 7.. na aha.n veda abhinirmuktaH sUryaH vA abhyuditaH amuyA . muShitaH varShapUgAnAM bata ahAni gatAni uta .. 8.. aho me AtmasaMmohaH yena AtmA yoShitA.n kR^itaH . krIDAmR^igaH chakravartI naradevashikhAmaNiH .. 9.. saparichChadam AtmAna.n hitvA tR^iNam iva Ishvaram.h . yAntI.n striya.n cha anvagama.n nagnaH unmattavat rudan.h .. 10.. kutaH tasya anubhAvaH syAt tejaH Ishatvam eva vA . yaH anvagachCha.n striya.n yAntI.n kharavat pAdatADitaH .. 11.. ki.n vidyayA ki.n tapasA ki.n tyAgena shrutena vA . ki.n viviktena maunena strIbhiH yasya manaH hR^itam.h .. 12.. svArthasya akovida.n dhi~N mAM mUrkhaM paNDita mAninam.h . yaH aham IshvaratAM prApya strIbhiH go kharavat jitaH .. 13.. sevataH varShapUgAt me urvashyaH adharAsavam.h . na tR^ipyati AtmabhUH kAmaH vahniH AhutibhiH yathA .. 14.. pu.nshchalyA apahR^ita.n chitta.n konvanyaH mochituM prabhuH . AtmArAmeshvaram R^ite bhagavantam adhokShajam.h .. 15.. bodhitasya api devyA me sUktavAkyena durmateH . manogataH mahAmohaH na apayAti ajitAtmanaH .. 16.. kim etayA naH apakR^ita.n rajjvA vA sarpachetasaH . rajjusvarUpa aviduShaH yaH aha.n yat ajitendriyaH .. 17.. kva ayaM malomasaH kAyaH daurgandhi Adi AtmakaH ashuchiH . kva guNAH saumanasya AdyAH hi adhyAsaH avidyayA kR^itaH .. 18.. pitroH ki.n sva.n nu bhAryAyAH svAminaH agneH shvagR^idhrayoH . kim AtmanaH ki.n suhR^idAm iti yaH na avasIyate .. 19.. tasmin kalevare amedhye tuchChaniShThe viShajjate . aho subhadra.n sunasa.n susmita.n cha mukha.n striyaH .. 20.. tva~N mA.nsa rudhira snAyu medo majjA asthi sa.nhatau . viNmUtrapUye ramatA.n kR^imINA.n kiyat antaram.h .. 21.. atha api na upasajjeta strIShu straiNeShu cha arthavit.h . viShaya indriya sa.nyogAt manaH kShubhyati na anyathA .. 22.. adR^iShTAt ashrutAt bhAvAt na bhAvaH upajAyate . asaMprayu~njataH prANAn shAmyati stimitaM manaH .. 23.. tasmAt sa~NgaH na kartavyaH strIShu straiNeShu cha indriyaiH . viduShA.n cha api avishrabdhaH ShaDvargaH kimu mAdR^ishAm.h .. 24.. shrIbhagavAn uvAcha . evaM pragAyan nR^ipadevadevaH saH urvashIlokam athaH vihAya . AtmAnam Atmani avagamya mA.n vai upAramat j~nAnavidhUtamohaH .. 25.. tataH duHsa~Ngam utsR^ijya satsu sajjeta buddhimAn.h . santaH etasya Chindanti manovyAsa~NgamuktibhiH .. 26.. santaH anapekShAH machchittAH prashAntAH samadarshinaH . nirmamAH niraha~NkArAH nirdvandvAH niShparigrahAH .. 27.. teShu nityaM mahAbhAgaH mahAbhAgeShu matkathAH . saMbhavanti hitA nR^INA.n juShatAM prapunanti agham.h .. 28.. tAH ye shruNvanti gAyanti hi anumodanti cha adR^itAH . matparAH shraddadhAnAH cha bhakti.n vindanti te mayi .. 29.. bhakti.n labdhavataH sAdhoH kim anyat avashiShyate . mayi anantaguNe brahmaNi Ananda anubhava Atmani .. 30.. yathA upashrayamANasya bhagavanta.n vibhAvasum.h . shItaM bhaya.n tamaH api eti sAdhUn sa.nsevataH tathA .. 31.. nimajjya unmajjyatA.n ghore bhavAbdhau parama ayanam.h . santaH brahmavidaH shAntAH nauH dR^iDha iva apsu majjatAm.h .. 32.. anna.n hi prANinAM prANaH ArtAnA.n sharaNa.n tu aham.h . dharmaH vitta.n nR^iNAM pretya santaH arvAk bibhyataH araNam.h .. 33.. santaH dishanti chakShU.nShi bahiH arkaH samutthitaH . devatAH bAndhavAH santaH santaH AtmA aham eva cha .. 34.. vaitasenaH tataH api evam urvashyA lokaniHspR^ihaH . muktasa~NgaH mahIm etAm AtmArAmaH chachAra ha .. 35.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde ailagIta.n nAma ShaDvi.nsho.adhyAyaH .. 26.. atha saptavi.nsho.adhyAyaH . uddhavaH uvAcha . kriyAyoga.n samAchakShva bhavat ArAdhanaM prabho . yasmAt tvA.n ye yathA archanti sAtvatAH sAtvatarShabha .. 1.. etat vadanti munayaH muhuH niHshreyasa.n nR^iNAm.h . nAradaH bhagavAn vyAsaH AchAryaH a~NgirasaH sutaH .. 2.. niHsR^ita.n te mukhAmbhojAdyat Aha bhagavAn ajaH . putrebhyaH bhR^igumukhyebhyaH devyai cha bhagavAn bhavaH .. 3.. etat vai sarvavarNAnAm AshramANA.n cha saMmatam.h . shreyasAm uttamaM manye strIshUdrANA.n cha mAnada .. 4.. etat kamalapatrAkSha karmabandhavimochanam.h . bhaktAya cha anuraktAya brUhi vishveshvara Ishvara .. 5.. shrIbhagavAn uvAcha . nahi antaH anantapArasya karmakANDasya cha uddhava . sa.nkShipta.n varNayiShyAmi yathAvat anupUrvashaH .. 6.. vaidikaH tAntrikaH mishraH iti me trividhaH makhaH . trayANAm Ipsitena eva vidhinA mA.n samarchayet.h .. 7.. yadA svanigamena ukta.n dvijatvaM prApya pUruShaH . yathA yajeta mAM bhaktyA shraddhayA tat nibodha me .. 8.. archAyA.n sthaNDile agnau vA sUrye vA apsu hR^idi dvijaH . dravyeNa bhaktiyuktaH archet svaguruM mAm amAyayA .. 9.. pUrva.n snAnaM prakurvIta dhautadantaH a~Ngashuddhaye . ubhayaiH api cha snAnaM mantraiH mR^idgrahaNAdinA .. 10.. sandhyA upAsti Adi karmANi vedena achoditAni me . pUjA.n taiH kalpayet samyak sa.nkalpaH karmapAvanIm.h .. 11.. shailI dArumayI lauhI lepyA lekhyA cha saikatI . manomayI maNimayI pratimA aShTavidhA smR^itA .. 12.. chala achala iti dvividhA pratiShThA jIvamandiram.h . udvAsa AvAhane na staH sthirAyAm uddhava archane .. 13.. asthirAyA.n vikalpaH syAt sthaNDile tu bhavet dvayam.h . snapana.n tu avilepyAyAm anyatra parimArjanam.h .. 14.. dravyaiH prasiddhyaiH mat yAgaH pratimAdiShu amAyinaH . bhaktasya cha yathAlabdhaiH hR^idi bhAvena cha eva hi .. 15.. snAna ala.nkaraNaM preShTham archAyAm eva tu uddhava . sthaNDile tattvavinyAsaH vahnau Ajyapluta.n haviH .. 16.. sUrye cha abhyarhaNaM preShTha.n salile salila AdibhiH . shraddhayA upAhR^itaM preShThaM bhaktena mama vAri api .. 17.. bhUryapi abhakta upahR^ita.n na me toShAya kalpate . gandhaH dhUpaH sumanasaH dIpaH anna Adya cha kiM punaH .. 18.. shuchiH saMbhR^itasaMbhAraH prAk darbhaiH kalpita AsanaH . AsInaH prAk udak vA archet archAyAm atha saMmukhaH .. 19.. kR^itanyAsaH kR^itanyAsAM madarchAM pANinA mR^ijet.h . kalashaM prokShaNIya.n cha yathAvat upasAdhayet.h .. 20.. tat adbhiH devayajana.n dravyANi AtmAnam eva cha . prokShya pAtrANi trINi adbhiH taiH taiH dravyaiH cha sAdhayet.h .. 21.. pAdya argha AchamanIyArtha.n trINi pAtrANi daishikaH . hR^idA shIrShNA atha shikhayA gAyatryA cha abhimantrayet.h .. 22.. piNDe vAyu agni sa.nshuddhe hR^itpadmasthAM parAM mama . aNvI.n jIvakalA.n dhyAyet nAda ante siddhabhAvitAm.h .. 23.. tayA AtmabhUtayA piNDe vyApte saMpUjya tanmayaH . AvAhya archa AdiShu sthApya nyasta a~NgaM mAM prapUjayet.h .. 24.. pAdya upasparsha arhaNa AdIn upachArAn prakalpayet.h . dharmAdibhiH cha navabhiH kalpayitvA AsanaM mama .. 25.. padmam aShTadala.n tatra karNikAkesara ujjvalam.h . ubhAbhyA.n vedatantrAbhyAM mahya.n tu ubhayasiddhaye .. 26.. sudarshanaM pA~nchajanya.n gadAsIShudhanuH halAn.h . musala.n kaustubhaM mAlA.n shrIvatsa.n cha anupUjayet.h .. 27.. nanda.n sunanda.n garuDaM prachaNDa.n chaNDam eva cha . mahAbalaM bala.n cha eva kumuda.n kumudekShaNam.h .. 28.. durgA.n vinAyaka.n vyAsa.n viShvaksena.n gurUn surAn.h . sve sve sthAne tu abhimukhAn pUjayet prokShaNa AdibhiH .. 29.. chandana ushIra karpUra ku~Nkuma agaru vAsitaiH . salilaiH snApayet mantraiH nityadA vibhave sati .. 30.. svarNagharma anuvAkena mahApuruShavidyayA . pauruSheNa api sUktena sAmabhIH rAjanAdibhiH .. 31.. vastra upavIta AbharaNa patra srak gandha lepanaiH . ala.nkurvIta saprema madbhaktaH mA.n yathA uchitam.h .. 32.. pAdyam AchamanIya.n cha gandha.n sumanasaH akShatAn.h . dhUpa dIpa upahAryANi dadyAt me shraddhayA archakaH .. 33.. guDapAyasasarpI.nShi shaShkuli ApUpa modakAn.h . sa.nyAva dadhi sUpA.n cha naivedya.n sati kalpayet.h .. 34.. abhya~Nga unmardana Adarsha dantadhau abhiShechanam.h . annadya gIta nR^ityAdi parvaNi syuH utAnvaham.h .. 35.. vidhinA vihite kuNDe mekhalAgartavedibhiH . agnim AdhAya paritaH samUhet pANinA uditam.h .. 36.. paristIrya atha paryukShet anvAdhAya yathAvidhi . prokShaNyA AsAdya dravyANi prokShyAgnau bhAvayeta mAm.h .. 37.. taptajAmbUnadaprakhya.n sha~NkhachakragadAmbujaiH . lasat chaturbhuja.n shAntaM padmaki~njalkavAsasam.h .. 38.. sphurat kirITa kaTaka kaTisUtravara a~Ngadam.h . shrIvatsavakShasaM bhrAjat kaustubha.n vanamAlinam.h .. 39.. dhyAyan abhyarchya dArUNi haviShA abhighR^itAni cha . prAsya AjyabhAgau AghArau dattvA cha Ajyapluta.n haviH .. 40.. juhuyAt mUlamantreNa ShoDasharcha avadAnataH . dharmAdibhyaH yathAnyAyaM mantraiH sviShTikR^itaM budhaH .. 41.. abhyarchya atha namaskR^itya pArShadebhyaH bali.n haret.h . mUlamantra.n japet brahma smaran nArAyaNa Atmakam.h .. 42.. dattvA Achamanam uchCheSha.n viShvaksenAya kalpayet.h . mukhavAsa.n surabhimat tAmbUlAdyam atha arhayet.h .. 42.. upagAyan gR^iNan nR^ityan karmANi abhinayan mama . matkathAH shrAvayan shruNvan muhUrta.n kShaNikaH bhavet.h .. 44. stavaiH uchchAvachaiH stotraiH paurANaiH prakR^itaiH api . stutvA prasIda bhagavan iti vandeta daNDavat.h .. 45.. shiraH mat pAdayoH kR^itvA bAhubhyA.n cha parasparam.h . prapannaM pAhi mAm Isha bhItaM mR^ityugraha arNavAt.h .. 46.. iti sheShAM mayA dattA.n shirasi AdhAya sAdaram.h . udvAsayet chet udvAsya.n jyotiH jyotiShi tat punaH .. 47.. archAdiShu yadA yatra shraddhA mA.n tatra cha archayet.h . sarvabhUteShu Atmani cha sarva AtmA aham avasthitaH .. 48.. eva.n kriyAyogapathaiH pumAn vaidikatAntrikaiH . archan ubhayataH siddhiM mattaH vindati abhIpsitAm.h .. 49.. madarchAM saMpratiShThApya mandira.n kArayet dR^iDham.h . puShpa udyAnAni ramyANi pUjA yAtrA utsava AshritAn.h .. 50.. pUjAdInAM pravAhArthaM mahAparvasu atha anvaham.h . kShetrApaNapuragrAmAn dattvA mat sArShTitAm iyAt.h .. 51.. pratiShThayA sArvabhauma.nsadmanA bhuvanatrayam.h . pUjAdinA brahmaloka.n tribhiH mat sAmyatAm iyAt.h .. 52.. mAm eva nairapekShyeNa bhaktiyogena vindati . bhaktiyoga.n saH labhate eva.n yaH pUjayeta mAm.h .. 53.. yaH svadattAM paraiH datta.n hareta suraviprayoH . vR^itti.n saH jAyate viDbhuk varShANAm ayutAyutam.h .. 54.. kartuH cha sAratheH hetoH anumodituH eva cha . karmaNAM bhAginaH pretya bhUyaH bhUyasi tatphalam.h .. 55.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe shrIkR^iShNoddhavasa.nvAde saptavi.nsho.adhyAyaH .. 27.. atha aShTavi.nshaH adhyAyaH . shrIbhagavAn uvAcha . parasvabhAvakarmANi na prasha.nset na garhayet.h . vishvam ekAtmakaM pashyan prakR^ityA puruSheNa cha .. 1.. parasvabhAvakarmANi yaH prasha.nsati nindati . saH Ashu bhrashyate svArthAt asatya abhiniveshataH .. 2.. taijase nidrayA Apanne piNDasthaH naShTachetanaH . mAyAM prApnoti mR^ityu.n vA tadvat nAnArthadR^ik pumAn.h .. 3.. kiM bhadra.n kim abhadra.n vA dvaitasya avastunaH kiyat.h . vAchA udita.n tat anR^itaM manasA dhyAtam eva cha .. 4.. ChAyApratyAhvayAbhAsA hi asantaH api arthakAriNaH . eva.n dehAdayaH bhAvAH yachChanti AmR^ityutaH bhayam.h .. 5.. AtmA eva tat ida.n vishva.n sR^ijyate sR^ijati prabhuH . trAyate trAti vishvAtmA hriyate harati IshvaraH .. 6.. tasmAt nahi AtmanaH anyasmAt anyaH bhAvaH nirUpitaH . nirUpiteya.n trividhA nirmUlA bhAtiH Atmani . ida.n guNamaya.n viddhi trividhaM mAyayA kR^itam.h .. 7.. etat vidvAn madudita.n j~nAnavij~nAnanaipuNam.h . na nindati na cha stauti loke charati sUryavat.h .. 8.. pratyakSheNa anumAnena nigamena Atmasa.nvidA . Adi antavat asat j~nAtvA niHsa~NgaH vicharet iha .. 9.. uddhavaH uvAcha . na eva AtmanaH na dehasya sa.nsR^itiH draShTR^idR^ishyayoH . anAtmasvadR^ishoH Isha kasya syAt upalabhyate .. 10.. AtmA avyayaH aguNaH shuddhaH svaya.njyotiH anAvR^itaH . agnivat dAruvat dehaH kasya iha sa.nsR^itiH .. 11.. shrIbhagavAn uvAcha . yAvat deha indriya prANaiH AtmanaH sa.nnikarShaNam.h . sa.nsAraH phalavAn tAvat apArthaH api avivekinaH .. 12.. arthe hi avidyamAne api sa.nsR^itiH na nivartate . dhyAyataH viShayAn asya svapne anartha AgamaH yathA .. 13.. yathA hi apratibuddhasya prasvApaH bahu anarthabhR^it.h . saH eva pratibuddhasya na vai mohAya kalpate .. 14.. shoka harSha bhaya krodha lobha moha spR^ihAdayaH . aha.nkArasya dR^ishyante janma mR^ityuH cha na AtmanaH .. 15.. deha indriya prANa manaH abhimAnaH jIvaH antarAtmA guNakarma mUrtiH . sUtraM mahAn iti urudhA iva gItaH sa.nsAraH AdhAvati kAlatantraH .. 16.. amUlam etat bahurUpa rUpitaM manovachaHprANasharIrakarma . j~nAnAsinA upAsanayA shitena ChittvA muniH gA.n vicharati atR^iShNaH .. 17.. j~nAna.n vivekaH nigamaH tapaH cha pratyakSham aitihyam atha anumAnam.h . Adi antayoH asya yat eva kevalam kAlaH cha hetuH cha tat eva madhye .. 18.. yathA hiraNya.n svakR^itaM purastAt pashchAt cha sarvasya hiraNmayasya . tat eva madhye vyavahAryamANam nAnApadeshaiH aham asya tadvat.h .. 19.. vij~nAnam etat triyavastam a~Nga guNatraya.n kAraNa kArya kartR^i . samanvayena vyatirekataH cha yena eva turyeNa tat eva satyam.h .. 20.. na yat purastAt uta yat na pashchAt madhye cha tat na vyapadeshamAtram.h . bhUtaM prasiddha.n cha pareNa yadyat tat eva tat syAt iti me manIShA .. 21.. avidyamAnaH api avabhAsate yaH vaikArikaH rAjasasargaH eShaH . brahma svaya.njyotiH ataH vibhAti brahma indriya artha Atma vikAra chitram.h .. 22.. eva.n sphuTaM brahmavivekahetubhiH parApavAdena vishAradena . ChittvA Atmasandeham upArameta svAnandatuShTaH akhila kAmukebhyaH .. 23.. na AtmA vapuH pArthivam indriyANi devAH hi asuH vAyujala.n hutAshaH . manaH annamAtra.n dhiShaNA cha sattvam aha.nkR^itiH kha.n kShitiH arthasAmyam.h .. 24.. samAhitaiH kaH karaNaiH guNAtmabhiH guNaH bhavet matsuviviktadhAmnaH . vikShipyamANaiH uta ki.n na dUShaNam ghanaiH upetaiH vigataiH raveH kim.h .. 25.. yathA nabhaH vAyu anala ambu bhU guNaiH gatAgataiH vartuguNaiH na sajjate . tathA akShara.n sattva rajaH tamaH malaiH ahaMmateH sa.nsR^itihetubhiH param.h .. 26.. tathApi sa~NgaH parivarjanIyaH guNeShu mAyArachiteShu tAvat.h . madbhaktiyogena dR^iDhena yAvat rajaH nirasyeta manaHkaShAyaH .. 27.. yathA AmayaH asAdhu chikitsitaH nR^iNAm punaH punaH santudati prarohan.h . evaM manaH apakva kaShaya karma kuyogina.n vidhyati sarvasa~Ngam.h .. 28.. kuyoginaH ye vihita antarAyaiH manuShyabhUtaiH tridasha upasR^iShTaiH . te prAktana abhyAsabalena bhUyaH yu~njanti yoga.n na tu karmatantram.h .. 29.. karoti karma kriyate cha jantuH kenApi asau choditaH AnipAtAt.h . na tatra vidvAnprakR^itau sthitaH api nivR^itta tR^iShNaH svasukha anubhUtyA .. 30.. tiShThantam AsInam uta vrajantam shayAnam ukShantam adantam annam.h . svabhAvam anyat kim api ihamAnam AtmAnam AtmasthamatiH na veda .. 31.. yadi sma pashyati asat indriya atha nAnA anumAnena viruddham anyat.h . na manyate vastutayA manIShI svApna.n yathA utthAya tirodadhAnam.h .. 32.. pUrva.n gR^ihIta.n guNakarmachitram aj~nAnam Atmani aviviktam a~Nga . nivartate tat punaH IkShayA eva na gR^ihyate na api visR^ijya AtmA .. 33.. yathA hi bhAnoH udayaH nR^ichakShuShAm tamaH nihanyAt na tu sadvidhatte . eva.n samIkShA nipuNA satI me hanyAt tamisraM puruShasya buddheH .. 34.. eShaH svaya.njyotiH ajaH aprameyaH mahAnubhUtiH sakalAnubhUtiH . ekaH advitIyaH vachasA.n virAme yena IshitA vAk asavaH charanti .. 35.. etAvAn AtmasaMmohaH yat vikalpaH tu kevale . Atman nR^ite svamAtmAnam avalambaH na yasya hi ..36.. yat nAma AkR^itibhiH grAhyaM pa~nchavarNam abAdhitam.h . vyarthena api arthavAdaH aya.n dvayaM paNDitamAninAm.h .. 37.. yoginaH apakvayogasya yu~njataH kAyaH utthitaiH . upasargaiH vihanyeta tatra aya.n vihitaH vidhiH .. 38.. yogadhAraNayA kA.nshchit AsanaiH dhAraNa anvitaiH . tapomantrauShadhaiH kA.nshchit upasargAn vinirdahet.h .. 39.. kA.nshchit mama anudhyAnena nAmasa.nkIrtana AdibhiH . yogeshvara anuvR^ittyA vA hanyAt ashubhadAn shanaiH .. 40.. kechit deham ima.n dhIrAH sukalpa.n vayasi sthiram.h . vidhAya vividha upAyaiH atha yu~njanti siddhaye .. 41.. na hi tat kushalAt dR^itya.n tat AyAsaH hi apArthakaH . antavattvAt sharIrasya phalasya iva vanaspateH .. 42.. yoga.n niShevataH nitya.n kAyaH chet kalpatAm iyAt.h . tat shraddadhyAt na matimAn yogam utsR^ijya matparaH .. 43.. yogacharyAm imA.n yogI vicharan mat vyapAshrayaH . na antarAyaiH vihanyeta niHspR^ihaH svasukhAnubhUH .. 44.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvAde paramArthanirNayo nAma aShTAvi.nsho.adhyAyaH .. 28.. atha ekonatri.nshaH adhyAyaH . sudustarAm imAM manye yogacharyAm anAtmanaH . yathA a~njasA pumAn sihyet tat me brUhi a~njasA achyuta .. 1.. prAyashaH puNDarIkAkSha yu~njantaH yoginaH manaH . viShIdanti asamAdhAnAt manonigrahakarshitAH .. 2.. atha ataH AnandadughaM padAmbujam ha.nsAH shrayeran aravindalochana . sukha.n nu vishveshvara yogakarmabhiH tvat mAyayA amI vihatAH na mAninaH .. 3.. ki.n chitram achyuta tava etat asheShabandhaH dAseShu ananyasharaNeShu yat Atma sAttvam.h . yaH arochayatsaha mR^igaiH svayam IshvarANAm shrImat kirITa taTa pIDita pAda pIThaH .. 4.. ta.n tvA akhila Atmadayita Ishvaram AshritAnAm sarva arthada.n svakR^itavit visR^ijeta kaH nu . kaH vA bhajet kim api vismR^itaye anu bhUtyai ki.n vA bhavet na tava pAdarajojuShA.n naH .. 5.. na eva upayanti apachiti.n kavayaH tava Isha brahmAyuShA api kR^itam R^idhamudaH smarantaH . yaH antarbahiH tanubhR^itAm ashubha.n vidhunvan AchAryachaityavapuShA svagat.n vyanakti .. 6.. shrIshukaH uvAcha . iti uddhavena ati anurakta chetasA pR^iShTaH jagatkrIDanakaH svashaktibhiH . gR^ihIta mUrtitrayaH Ishvara IshvaraH jagAda saprema manoharasmitaH .. 7.. shrIbhagavAn uvAcha . hanta te kathayiShyAmi mama dharmAn suma~NgalAm.h . yAn shraddhayA Acharan martyaH mR^ityu.n jayati durjayam.h .. 8.. kuryAt sarvANi karmANi madartha.n shanakaiH smaran.h . mayi arpita manaH chittaH mat dharma AtmamanoratiH .. 9.. deshAn puNyAn Ashrayeta madbhaktaiH sAdhubhiH shritAn.h . deva Asura manuShyeShu madbhakta AcharitAni cha .. 10.. pR^ithak satreNa vA mahyaM parvayAtrA mahotsavAn.h . kArayet gItanR^itya AdyaiH mahArAja vibhUtibhiH .. 11.. mAm eva sarvabhUteShu bahiH antaH apAvR^itam.h . IkSheta Atmani cha AtmAna.n yathA kham amala AshayaH .. 12.. iti sarvANi bhUtAni madbhAvena mahAdyute . sabhAjayan manyamAnaH j~nAna.n kevalam AshritaH .. 13.. brAhmaNe pulkase stene brahmaNye arke sphuli~Ngake . akrUre krUrake cha eva samadR^ik paNDitaH mataH .. 14.. nareShu abhIkShNaM madbhAvaM pu.nsaH bhAvayataH achirAt.h . spardhA asUyA tiraskArAH sAha~NkArAH viyanti hi .. 15.. visR^ijya smayamAnAn svAn dR^isha.n vrIDA.n cha daihikIm.h . praNamet daNDavat bhUmau Ashva chANDAla go kharam.h .. 16.. yAvat sarveShu bhUteShu madbhAvaH na upajAyate . tAvat evam upAsIta vA~N mana kAya vR^ittibhiH .. 17.. sarvaM brahmAtmaka.n tasya vidyayA Atma manIShayA . paripashyan uparamet sarvataH mukta sa.nshayaH .. 18.. aya.n hi sarvakalpAnA.n sadhrIchInaH mataH mama . madbhAvaH sarvabhUteShu manovAkkAyavR^ittibhiH .. 19.. na hi a~Nga upakrame dhva.nsaH maddharmasya uddhava aNu api . mayA vyavasitaH samyak nirguNatvAt anAshiShaH .. 20.. yaH yaH mayi pare dharmaH kalpyate niShphalAya chet.h . tat AyAsaH nirarthaH syAt bhayAdeH iva sattma .. 21.. eShA buddhimatAM buddhiH manIShA cha manIShiNAm.h . yat satyam anR^itena iha martyena Apnoti mA amR^itam.h .. 22.. eSha te abhihitaH kR^itsnaH brahmavAdasya sa.ngrahaH . samAsavyAsavidhinA devAnAm api durgamaH .. 23.. abhIkShNashaH te gadita.n j~nAna.n vispaShTayuktimat . etat vij~nAya muchyeta puruShaH naShTasa.nshayaH .. 24.. suvivikta.n tava prashnaM mayA etat api dhArayet.h . sanAtanaM brahmaguhyaM paraM brahma adhigachChati .. 25.. yaH etat mama bhakteShu saMpradadyAt supuShkalam.h . tasya ahaM brahmadAyasya dadAmi AtmAnam AtmanA .. 26.. yaH etat samadhIyIta pavitraM parama.n shuchi . saH pUyeta ahaH ahaH mA.n j~nAnadIpena darshayan.h .. 27.. yaH etat shraddhayA nityam avyagraH shruNuyAt naraH . mayi bhaktiM parA.n kurvan karmabhiH na saH badhyate .. 28.. api uddhava tvayA brahma sakhe samavadhAritam.h . api te vigataH mohaH shokaH cha asau manobhavaH .. 29.. na etat tvayA dAmbhikAya nAstikAya shaThAya cha . ashushrUShoH abhaktAya durvinItAya dIyatAm.h .. 30.. etaiH doShaiH vihInAya brahmaNyAya priyAya cha . sAdhave shuchaye brUyAt bhaktiH syAt shUdra yoShitAm.h .. 31.. na etat vij~nAya jij~nAsoH j~nAtavyam avashiShyate . pItvA pIyUSham amR^itaM pAtavya.n na avashiShyate .. 32.. j~nAne karmaNi yoge cha vArtAyA.n daNDadhAraNe . yAvAn arthaH nR^iNA.n tAta tAvAn te aha.n chaturvidhaH .. 33.. martyaH yadA tyakta samastakarmA niveditAtmA vichikIrShitaH me . tadA amR^itatvaM pratipadyamAnaH mayA AtmabhUyAya cha kalpate vai .. 34.. shrIshukaH uvAcha . saH evam Adarshita yogamArgaH tadA uttama shlokavachaH nishamya . baddha a~njaliH prIti uparuddha kaNThaH na ki.nchit UcheH ashru paripluta akShaH .. 35.. viShTabhya chittaM praNaya avaghUrNam dhairyeNa rAjan bahu manyamAnaH . kR^itA~njaliH prAha yadupravIram shIrShNA spR^ishan tat charaNa aravindam.h .. 36.. uddhavaH uvAcha . vidrAvitaH moha mahA andhakAraH yaH AshritaH me tava sannidhAnAt.h . vibhAvasoH ki.n nu samIpagasya shIta.n tamaH bhIH prabhavanti aja adya .. 37.. pratyarpitaH me bhavatA anukampinA bhR^ityAya vij~nAnamayaH pradIpaH . hitvA kR^itaj~naH tava pAdamUlam kaH anyat samIyAt sharaNa.n tvadIyam.h .. 38.. vR^ikNaH cha me sudR^iDhaH snehapAshaH dAshArha vR^iShNi andhaka sAtvateShu . prasAritaH sR^iShTivivR^iddhaye tvayA svamAyayA hi Atma subodha hetinA .. 39.. namaH astu te mahAyogin prapannam anushAdhi mAm.h . yathA tvat charaNa ambhoje ratiH syAt anapAyinI .. 40.. shrIbhagavAn uvAcha . gachCha uddhava mayA AdiShTaH badari AkhyaM mama Ashramam.h . tatra mat pAda tIrthode snAna upasparshanaiH shuchiH .. 41.. IkShayA alakanandAyA vidhUta asheSha kalmaShaH . vasAnaH valkalAni a~Nga vanyabhuk sukha niHspR^ihaH .. 42.. titikShauH dvandvamAtrANA.n sushIlaH sa.nyatendriyaH . shAntaH samAhitadhiyA j~nAnavij~nAnasa.nyutaH .. 43.. mattaH anushikShita.n yat te viviktamanubhAvayan.h . mayi Aveshita vAk chittaH maddharma nirataH bhava . ativrajya gatIH tisraH mAm eShyasi tataH param.h .. 44.. shrIshukaH uvAcha . saH evam uktaH harimedhasA uddhavaH pradakShiNa.n taM parisR^itya pAdayoH . shiraH nidhAya ashrukalAbhiH ArdradhIH nyaShi~nchat advandvaparaH api upakrame .. 45.. sudustyaja sneha viyoga kAtaraH na shaknuvan taM parihAtum AturaH . kR^ichChra.n yayau mUrdhani bhartR^ipAduke bibhran namaskR^itya yayau punaH punaH .. 46.. tataH tam antarhR^idi sa.nniveshya gataH mahAbhAgavataH vishAlAm.h . yathA upadiShTA.n jagat ekabandhunA tataH samAsthAya hareH agAt gatim.h .. 47.. yaH eatat Ananda samudra saMbhR^itam j~nAnAmR^itaM bhAgavatAya bhAShitam.h . kR^iShNeNa yogeshvara sevitA~NghriNA sachChraddhayA Asevya jagat vimuchyate .. 48.. bhavabhaya apahantu.n j~nAnavij~nAnasAram nigamakR^it upajahe bhR^i~Ngavat vedasAram.h . amR^itam udadhitaH cha apAyayat bhR^ityavargAn puruSham R^iShabham Adya.n kR^iShNasa.nj~na.n nataH asmi .. 49.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe bhagavaduddhavasa.nvAde paramArthaprAptisugamopAyakathanoddhavabadarikAshramapravesho nAma ekonatri.nsho.adhyAyaH .. 29.. atha tri.nshaH adhyAyaH . rAjA uvAcha . tataH mahAbhAgavate uddhave nirgate vanam.h . dvAravatyA.n kim akarot bhagavAn bhUtabhAvanaH .. 1.. brahmashApa upasa.nsR^iShTe svakule yAdavarShabhaH . preyasI.n sarvanetrANA.n tanu.n saH katham atyajat.h .. 2.. pratyAkraShTu.n nayanam abalA yatra lagna.n na shekuH karNAviShTa.n na sarati tataH yat satAm Atmalagnam.h . yat shrIH vAchA.n janayati rati.n ki.n nu mAna.n kavInAm dR^iShTvA jiShNoH yudhi rathagata.n yat cha tat sAmyam IyuH .. 3.. R^iShiH uvAcha . divi bhuvi antarikShe cha mahotpAtAn samutthitAn.h . dR^iShTvA AsInAn sudharmAyA.n kR^iShNaH prAha yadUn idam.h .. 4.. shrIbhagavAn uvAcha . ete ghorAH mahotpAtAH dvArvatyA.n yamaketavaH . muhUrtam api na stheyam atra naH yadupu~NgavAH .. 5.. striyaH bAlAH cha vR^iddhAH cha sha~NkhoddhAra.n vrajantvitaH . vayaM prabhAsa.n yAsyAmaH yatra pratyak sarasvatI .. 6.. tatra abhiShichya shuchaya upoShya susamAhitAH . devatAH pUjayiShyAmaH snapana Alepana arhaNaiH ..7.. brAhmaNAn tu mahAbhAgAn kR^itasvastyayanA vayam.h . go bhU hiraNya vAsobhiH gaja ashvaratha veshmabhiH .. 8.. vidhiH eShaH hi ariShTaghnaH ma~Ngala Ayanam uttamam.h . deva dvija gavAM pUjA bhUteShu paramaH bhavaH .. 9.. iti sarve samAkarNya yaduvR^iddhAH madhudviShaH . tathA iti naubhiH uttIrya prabhAsaM prayayU rathaiH .. 10.. tasmin bhagavatA AdiShTa.n yadudevena yAdavA . chakruH parabhayA bhaktyA sarvashreya upabR^i.nhitam.h .. 11.. tataH tasmin mahApAnaM papuH maireyakaM madhu . diShTa vibhra.nshita dhiyaH yat dravaiH bhrashyate matiH .. 12.. mahApAna abhimattAnA.n vIrANA.n dR^iptachetasAm.h . kR^iShNamAyA vimUDhAnA.n sa.ngharShaH sumahAn abhUt.h .. 13.. yuyudhuH krodhasa.nrabdhA velAyAm AtatAyinaH . dhanubhiH asibhiH mallaiH gadAbhiH tAm ararShTibhiH .. 14.. patatpatAkai rathaku~njarAdibhiH khara uShTra gobhiH mahiShaiH naraiH api . mithaH sametya ashvataraiH sudurmadA nyahan sharardadbhiH iva dvipA vane .. 15.. pradyumna sAmbau yudhi rUDhamatsarau akrUra bhojau aniruddha sAtyakI . subhadra sa.ngrAmajitau sudAruNau gadau sumitrA surathau samIyatuH .. 16.. anye cha ye vai nishaTha ulmuka AdayaH sahasrajit shatajit bhAnu mukhyAH . anyonyam AsAdya madAndhakAritA jaghnuH mukundena vimohitA bhR^isham.h .. 17.. dAshArha vR^iShNi andhaka bhoja sAtvatA madhu arbudA mAthurashUrasenAH . visarjanAH kukurAH kuntayaH cha mithaH tataH te atha visR^ijya sauhR^idam.h .. 18.. putrAH ayudhyan pitR^ibhiH bhrAtR^ibhiH cha svastrIya dauhitra pitR^ivyamAtulaiH . mitrANi mitraiH suhR^idaH suhR^idbhiH j~nAtI.nstvahan j~nAtayaH eva mUDhAH .. 19.. shareShu kShIyamANeShu bhajyamAneShu dhanvasu . shastreShu kShIyamANeShu muShTibhiH jahruH erakAH .. 20.. tAH vajrakalpAH hi abhavan parighAH muShTinAH bhR^itAH . jaghnuH dviShaH taiH kR^iShNena vAryamANAH tu ta.n cha te .. 21.. pratyanIkaM manyamAnAH balabhadra.n cha mohitAH . hantu.n kR^itadhiyaH rAjan ApannAH AtatAyinaH .. 22.. atha tau api sa.nkruddhau udyamya kurunandana . erakA muShTi parighau jarantau jaghnatuH yudhi .. 23.. brahmashApa upasR^iShTAnA.n kR^iShNamAyAvR^ita AtmanAm.h . spardhAkrodhaH kShaya.n ninye vaiNavaH agniH yathA vanam.h .. 24.. eva.n naShTeShu sarveShu kuleShu sveShu keshavaH . avatAritaH bhuvaH bhAraH iti mene avasheShitaH .. 25.. rAmaH samudravelAyA.n yogam AsthAya pauruSham.h . tat tyAja lokaM mAnuShya.n sa.nyojya AtmAnam Atmani .. 26.. rAmaniryANam Alokya bhagavAn devakIsutaH . niShasAda dharopasthe tUShNIm AsAdya pippalam.h .. 27.. bibhrat chaturbhuja.n rUpaM bhrAjiShNu prabhayA svayA . dishaH vitimArAH kurvan vidhUmaH iva pAvakaH .. 28.. shrIvatsA~Nka.n ghanashyAma.n tapta hATaka varchasam.h . kausheya ambara yugmena parivIta.n suma~Ngalam.h .. 29.. sundara smita vaktra abja.n nIla kuntala maNDitam.h . puNDarIka abhirAmAkSha.n sphuran makara kuNDalam.h .. 30.. kaTisUtra brahmasUtra kirITa kaTaka a~NgadaiH . hAra nUpura mudrAbhiH kaustubhena virAjitam.h .. 31.. vanamAlA parItA~NgaM mUrtimadbhiH nija AyudhaiH . kR^itvA urau dakShiNe pAdam AsInaM pa~Nkaja aruNam.h .. 32.. musalau asheShAyaH khaNDakR^iteShuH lubdhakaH jarAH . mR^igAsya AkAra.n tat charaNa.n vivyAdha mR^igasha~NkayA .. 33.. chaturbhuja.n taM puruSha.n dR^iShTvA saH kR^ita kilbiShaH . bhItaH papAta shirasA pAdayoH asuradviShaH .. 34.. ajAnatA kR^itam idaM pApena madhusUdana . kShantum arhasi pApasya uttamashlokaH me anagha .. 35.. yasya anusmaraNa.n nR^INAm aj~nAna dhvAnta nAshanam.h . vadanti tasya te viShNo mayA asAdhu kR^itaM prabho .. 36.. tat mA Ashu jahi vaikuNTha pApmAnaM mR^iga lubdhakam.h . yathA punaH aha.n tu eva.n na kuryA.n sat atikramam.h .. 37.. yasya Atma yoga rachita.n na viduH viri~nchaH rudra AdayaH asya tanayAH patayaH girA.n ye . tvat mAyayA pihita dR^iShTayaH etat a~njaH ki.n tasya te vayam asat gatayaH gR^iNImaH .. 38.. shrIbhagavAn uvAcha . mA bhaiH jare tvam uttiShTha kAmaH eShaH kR^itaH hi me . yAhi tvaM mat anuj~nAtaH svarga.n sukR^itinAM padam.h .. 39.. iti AdiShTaH bhagavatA kR^iShNena ichChA sharIriNA . triH parikramya ta.n natvA vimAnena diva.n yayau .. 40.. dArukaH kR^iShNapadavIm anvichChan adhigamyatAm.h . vAyu.n tulasikAmodam AghrAya abhimukha.n yayau .. 41.. ta.n tatra tigmadyubhiH AyudhaiH vR^itam hi ashvatthamUle kR^itaketanaM patim.h . snehaplutAtmA nipapAta pAdayo rathAt avaplutya sabAShpalochanaH .. 42.. apashyataH tvat charaNa ambujaM prabho dR^iShTiH praNaShTA tamasi praviShTA . dishaH na jAne na labhe cha shAntim yathA nishAyam uDupe praNaShTe .. 43.. iti bruvate sUte vai rathaH garuDalA~nChanaH . kham utpapAta rAjendra sAshvadhvajaH udIkShataH .. 44.. tam anvagachChan divyAni viShNupraharaNAni cha . tena ati vismita AtmAna.n sUtam Aha janArdanaH .. 45.. gachCha dvAravatI.n sUta j~nAtInA.n nidhanaM mithaH . sa.nkarShaNasya niryANaM bandhubhyaH brUhi mat dashAm.h .. 46.. dvArakAyA.n cha na stheyaM bhavadbhiH cha svabandhubhiH . mayA tyaktA.n yadupurI.n samudraH plAvayiShyati .. 47.. sva.n svaM parigraha.n sarve AdAya pitarau cha naH . arjunena AvitAH sarva indraprastha.n gamiShyatha .. 48.. tva.n tu mat dharmam AsthAya j~nAnaniShThaH upekShakaH . manmAyA rachanAm etA.n vij~nAya upashama.n vraja .. 49.. iti uktaH taM parikramya namaskR^itya punaH punaH . tat pAdau shIrShNi upAdhAya durmanAH prayayau purIm.h .. 50.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe yadukulasa.nkShayo nAma tri.nsho.adhyAyaH .. 30.. atha ekatri.nshaH adhyAyaH . shrIshukaH uvAcha . atha tatra Agamat brahmA bhavAnyA cha samaM bhavaH . mahendrapramukhAH devAH munayaH saprajeshvarAH .. 1.. pitaraH siddhagandharvAH vidyAdhara mahoragAH . chAraNAH yakSharakShA.nsi ki.nnara apsarasaH dvijAH .. 2.. draShTukAmAH bhagavataH nirvANaM parama utsukAH . gAyantaH cha gR^iNantaH cha shaureH karmANi janma cha .. 3.. vavarShuH puShpavarShANi vimAna AvalibhiH nabhaH . kurvantaH sa.nkula.n rAjan bhaktyA paramayA yutAH .. 4.. bhagavAn pitAmaha.n vIkShya vibhUtiH AtmanaH vibhuH . sa.nyojya Atmani cha AtmAnaM padmanetre nyamIlayat.h .. 5.. lokAbhirAmA.n svatanu.n dhAraNA dhyAna ma~Ngalam.h . yogadhAraNayA AgneyyA adagdhvA dhAma Avishat svakam.h .. 6.. divi dundubhayaH neduH petuH sumanaH cha khAt.h . satya.n dharmaH dhR^itiH bhUmeH kIrtiH shrIH cha anu ta.n vayuH .. 7.. deva AdayaH brahmamukhyAH na vishanta.n svadhAmani . avij~nAtagati.n kR^iShNa.n dadR^ishuH cha ativismitAH .. 8.. saudAmanyAH yathA AkAshe yAntyAH hitvA abhramaNDalam.h . gatiH na lakShyate martyaiH tathA kR^iShNasya daivataiH .. 9.. brahma rudra AdayaH te tu dR^iShTvA yogagati.n hareH . vismitAH tAM prasha.nsantaH sva.n sva.n loka.n yayuH tadA .. 10.. rAjan parasya tanubhR^it jananApyayehA mAyAviDambanam avehi yathA naTasya . sR^iShTvA AtmanA idam anuvishya vihR^itya cha ante sa.nhR^itya cha Atma mahinA uparataH saH Aste .. 11.. martyena yaH gurusuta.n yamalokanItam tvA.n cha Anayat sharaNadaH parama astra dagdham.h . jigye antaka antakam api Isham asau avanIshaH ki.n svAvane svaranayan mR^igayu.n sadeham.h .. 12.. tathA api asheshA sthiti sambhava api ayeShu ananya hetuH yat asheSha shaktidhR^ik.h . na ichChat praNetu.n vapuH atra sheShitam martyena ki.n svasthagatiM pradarshayan.h .. 13.. yaH etAM prAtaH utthAya kR^iShNasya padavIM parAm.h . prayataH kIrtayet bhaktyA tAm eva Apnoti anuttamAm.h .. 14.. dArukaH dvArakAm etya vasudeva ugrasenayoH . patitvA charaNAvasraiH nyaShi~nchat kR^iShNavichyutaH .. 15.. kathayAmAsa nidhana.n vR^iShNInA.n kR^itsnashaH nR^ipa . tat shrutvA udvigna hR^idayAH janAH shoka vimUrchChitAH .. 16.. tatra sma tvaritA jagmuH kR^iShNa vishleSha vihvalAH . vyasavAH sherate yatra j~nAtayaH ghnantaH Ananam.h .. 17.. devakI rohiNI cha eva vasudevaH tathA sutau . kR^iShNa rAma avapashyantaH shoka ArtAH vijahuH smR^itim.h .. 18.. prANAn cha vijahuH tatra bhagavat viraha AturAH . upaguhya patIn tAta chitAm AruruhuH striyaH .. 19.. rAmapatnyaH cha tat deham upaguhya agnim Avishan.h . vasudevapatnyaH tat gAtraM pradyumna AdIn hareH snuShAH . kR^iShNapatnyaH Avishan agni.n rukmiNi AdyAH tadAtmikAH .. 20.. arjunaH preyasaH sakhyuH kR^iShNasya viraha AturaH . AtmAna.n sAntvayAmAsa kR^iShNagItaiH saduktibhiH .. 21.. bandhUnA.n naShTagotrANAm arjunaH sAmparAyikam.h . hatAnA.n kArayAmAsa yathAvat anupUrvashaH .. 22.. dvArakA.n hariNA tyaktA samudraH aplAvayat kShaNAt.h . varjayitvA mahArAja shrImat bhagavat Alayam.h .. 23.. nitya.n sa.nnihitaH tatra bhagavAn madhusUdanaH . smR^ityA asheShA ashubhahara.n sarva ma~Ngalam ama~Ngalam.h .. 24.. strI bAla vR^iddhAn AdAya hatasheShAn dhana~njayaH . indraprastha.n samAveshya vajra tatra abhyaShechayat.h .. 25.. shrutvA suhR^it vadha.n rAjan arjunAt te pitAmahAH . tvA.n tu va.nshadhara.n kR^itvA jagmuH sarve mahApatham.h .. 26.. yaH etat devadevasya viShNoH karmANi janma cha . kIrtayet shraddhayA martyaH sarvapApaiH pramuchyate .. 27.. ittha.n hareH bhagavataH ruchira avatAra\ vIryANi bAlacharitAni cha shantamAni . anyatra cha iha cha shrutAni gR^iNan manuShyaH bhaktiM parAM paramaha.nsagatau labheta .. 28.. iti shrImadbhAgavate mahApurANe pAramaha.nsyA.n sa.nhitAyAmekAdashaskandhe mausalopAkhyAna.n nAma ekatri.nsho.adhyAyaH .. 31.. .. iti uddhavagItA nAma ekAdashaskandhaH samAptaH .. ## \medskip\hrule\medskip Encoded by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} {\rm http://sanskritdocuments.org} \end{document}