%@@1 % File name : gitaabhaashhya.itx %-------------------------------------------- % Text title : gItAbhAShya % Author : Traditional % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : ????Source % Transliterated by : Kapila Shankaran utsaaha at accglobal.net % Proofread by : Kapila Shankaran utsaaha at accglobal.net % Latest update : August 23, 2000 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskrit.gde.to/ % http://sanskritdocuments.org/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto engtitle are % needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Gita commentary by Adi Shankaracharya Chapters 2, 12..}## \itxtitle{.. gItA shA.nkarabhAShya adhyAya 2 12 ..}##\endtitles ## ## %filename=##''##Introduction.txt##''## Encoded by Kapila Shankaran utsAha\ at accglobal.net \medskip \centerline{Introduction} ## shrImachChaN^karAchAryavirachitaM shrImadbhagavadgItAbhAShyam.h . OM namo bhagavate vAsudevAya | upaddhAtaH nArAyaNaH paro.avyaktAt.h aNDamavyaktasambhavam.h . aNDasyAntastvime lokAH saptadvIpA cha medinI .. 1\. sa bhagavAn.h sR^iShTvedaM jagat.h tasya cha sthiti chikIrShuH marIchyAdIn.h agre sR^iShTvA prajApatIn.h pravR^ittilaxaNaM dharmaM grAhayAmAsa vedoktam.h . tataH anyAn.h cha sanakasanandanAdIn.h utpAdya nivR^ittilaxaNaM dharmaM GYAnavairAgyalaxaNaM grAhayAmAsa . dvividho hi vedokto dharmaH \- pravR^ittilaxaNaH nivR^ittilaxaNashcha jagataH sthitikAraNam.h . prANinAM sAxAt.h abhyudayaniHshreyasahetuH yH sa dharmaH brAhmaNAdyaiH varNibhiH AshramibhiH shreyorthibhiH anuShThIyamAnaH . dIrgheNa kAlena anuShThAtR^INAM kAmodbhavAt.h hIyamAnavivekaviGYAnahetukena adharmeNa abhibhUyamAne dharme pravadharmAne cha adharme jagataH sthiti paripipAlayiShuH saH AdikartA nArAyaNAkhyaH viShNuH bhaumasya brahmaNaH brAhmaNatvasya raxaNArtha devakyAM vasudevAt.h a.nshena kR^iShNaH kila sambabhUva . brAhmaNatvasya hi raxaNe raxitaH syAt.h vaidiko dharmaH tadadhInatvAt.h varNAshramabhedAnAm.h .. 2\. sa cha bhagavAn.h GYAnaishvaryashaktibalavIryatejobhiH sadA sampannaH triguNAtmikAM vaiShNavIM svAM mAyAM mUlaprakR^itiM vashIkR^itya ajaH avyayaH bhUtAnAM IshvaraH nityashuddhabuddhamuktasvabhAvo.api san.h svamAyayA dehavAn.h iva jAtaH iva cha lokAnugrahaM kurvan.h laxyate . svaprayojanAbhAve.api bhUtAnujighR^ixayA vaidikaM dharmadvyaM arjunAya shokamohamahodadhau nimagnAya upadidesha guNAdhikaiH hi gR^ihItaH anuShThIyamAnashcha dharmaH prachayaM gamiShyatIti . taM dharmaM bhagavatA yathopadiShTaM vedavyAsaH sarvaGYaH bhagavAn.h gItAkyaiH saptabhiH shlokashataiH upanibabandha .. 3\. tat.h idam.h gItAshAstraM samastavedArthasArasaN^grahabhUtaM durviGYeyArthaM tadarthAviShkaraNAya anekaiH vivR^itapadapadArthavAkyArthanyAyam.h api atyantaviruddhAnekArthatvena lokikaiH gR^ihyamANaM upalabhya ahaM vivekataH arthanirdhAraNArthaM sa.nxepataH vivaraNaM kariShyAmi .. 4\. tasya asya gItAshAstrasya sa.nxepataH prayojanaM paraM niHshreyasaM sahetukasya sa.nsArasya atyantoparamalaxaNam.h . tachcha sarvakarmasa.nyAsapUrvakAt.h AtmaGYAnaniShThArUpAt.h dharmAt.h bhavati . tathA imaM eva gItArthaM dharmaM uddishya bhagtavatA eva uktam.h \- sa hi dharmaH suparyApto brahmaNaH padavedane . ##[##ma\. bhA\. ashva\. 16\. 12\.##]## iti anugItAsu . tatraiva cha uktam.h \- naiva dharmI na chAdharmI na chaiva hi shubhAshubhI . ##[##ma\. bhA\. ashva\. 19 \.7\.##]## yaH syAdekAsena lInaH tUShNIM ki~nchidachintayan.h . ##[##ma\. bhA\. ashva\. 19 \. 1\.##]## GYAnaM sanyAsalaxaNam.h ##[##ma\. bhA\. ashva\. 43 \. 25\.##]## iti cha . ihApi cha ante uktaM arjunAya \- sarvadharmAn.h pariytajya mAmekaM sharaNaM vraja . ##[##18\. 66\.##]## iti . 5\. abhudayArtho.api yaH pravR^ittilaxaNaH dharmaH varNAn.h AshramA.nshcha uddishya vihitaH sa devAdisthAnaprAptihetuH api san.h IshvarArpaNabuddhyA anuShThIyamAnaH satvashuddhaye bhavati phalAbhisandhivarjitaH . shuddhasatvasya cha GYAnaniShThAyogyatAprAptidvAreNa GYAnotpattihetutvena cha niHshreyasahetutvam.h api pratipadyate . tathA chemam.h eva artham.h abhisa.ndhAya vaxyati \- brahmaNyAdhAya karmANi ##[##5\. 10\.##]## yoginaH karma kurvanti saN^gaM tyaktvAtmashuddhaye ##[##5\. 11\.##]## 6\. imaM dviprakAraM dharmaM niHshreyasaprayojanaM paramArthatatvaM cha vAsudevAkhyaM parabrahmAbhidheyabhUtaM visheShataH abhivya~njayat.h vishiShTaprayojanasambandhAbhidheyavat.h gItAshAstram.h . yataH tadarthaviGYAne smastapuruShArthasiddhiH ataH tadvivaraNe yatnaH kriyate mayA .. atra cha dhR^itarAShTra uvAcha \- dharmaxetre ityAdi . ## \medskip \hrule ## atha dvitIyo.adhyAyaH | 11\.0 a atra dR^iShTvA tu pANDavAnIkam.h ##[##1\. 2\.##]## iti Arabhya yAvat.h na yotsya iti govindamuktvAtUShNIM babhUva ha . ##[##1\.9\.##]## ityetadantaH prANinaM shokamohAdisa.nsArabIjabhUtadoShodbhavakAraNapradarshanArthatvena vyAkhyeyaH granthaH . tathA hi \- arjuneta rAjyaguruputramitrasuhR^itsvajanasa.nbandhibAndhaveShu ahaM eShAM mama ete ityevaM bhrAntipratyayanimitasnehavichChedAdinimitau AtmanaH shokamohau pradarshitau kathaM bhIShmamahaM sa.nkhye ##[##2\. 4\.##]## ityAdinA . shokamohAbhyAM hi abhibhUtavivekaviGYAnaH svataH eva xatradharme yuddhe pravR^ito.api tasmAt.h yuddhAt.h upararAma paradharmaM cha bhixAjIvanAdikaM kartuM pravavR^ite . tathA cha sarvaprANinAM shokamohAdidoShAviShTachetasAM svabhAvataH eva svadharmaparityAgaH pratiShiddhasevA cha syAt.h . svadharme pravR^itAnAm.h api teShAM vAN^manaH kAyAdInAM pravR^itiH phalAbhisandhipUrvikA eva sAhaN^kArA cha bhavati . tatra evaM sati dharmAdharmopachayAt.h iShTAniShTajanmasukhaduHkhaprAptilaxaNaH sa.nsAraH anuparataH bhavati . ityataH sa.nsArabIjabhUtau shokamohau . tayoshcha sarvakarmasa.nyAsapUrvakAt.h AtmaGYAnAt.h NAnyataH nivR^itiH iti tat.h upadidixuH sarvalokAnugrahArthaM arjunaM nimitIkR^itya Aha bhagavAn.h vAsudevaH \- ashochyAn.h ##[##2\. 11\.##]## itvAdi .. 11\.0 A\. atra kechit.h AhuH \- sarvakarmasa.nyAsapUrvakAt.h AtmaGYAnaniShThAmAtrAt.h eva kevalAt.h kaivalyaM na prApyate eva . kiM tarhi . agnihotrAdishrautasmartakarmasahitAt.h GYanAt.h kaivalyaprAptiH iti karvAsu gItAsu nishchitaH arthaH iti . GYApakaM cha AhuH aysa arthasya \- atha chetvamimaM dharmyaM sa.ngrAmaM na kariShyasi ##[##2 \. 33\. ##]## karmaNyevAdikAraste ##[##2 \. 47\.##]## kuru karvmaiva tasmAtvam.h ##[##4\. 15\.##]## ityAdi . hi.nsAdiyuktatvAt.h vaidika karma adharmAya iti iyam.h api AshaN^kA na kAryA . katham.h . xAtraM karma yuddhalaxaNaM gurubhrAtR^iputrAdihi.nsAlaxaNaM atyantakrUram.h api svadharmaH iti kR^itvA na adharmAya tadakaraNe cha \- tataH svadharmaM kItiM cha hitvApApamavApsyasi . ##[##2 \. 33\.##]## iti bruvatA yAvajjIvAdishrutichoditAnAM pashvAdihisAlaxaNAnAM cha karmaNAM prAgave na adharmatvamiti sunishchitaM uktaM bhavati \- iti . 11\.0 i\. tat.h asat.h GYAnakarmaniShThayoH vibhAgavachanAt.h buddhidvayAshrayayoH . ashocyAn.h ##[##\ 2\. 11\.##]## ityAdinA bhagavatA yAvat.h svadharmamapi chAvexya ##[##2 \. 31\.##]## ityetadantena granthena yatparamrthAtmatatvanirUpaNaM kR^itam.h tat.h sA.nkhyam.h . tadviShayA buddhiH AtmanaH janmAdiShaDvikriyAbhAvAt.h akartA AtmA iti prakaraNArthanirUpaNAt.h yA jAyate sA sA.nkhyabuddhiH . sAyeShAM GYAninAM uchitA bhavati te sA.nkhyAH . etasyAH buddheH janmanaH prAk.h AtmanaH dehAdivyatiriktatvakartR^itvabhoktR^itvAdyapexaH dharmAdharma vivekapUrvakaH moxasAdhanAnuShThAnalaxNaH yogaH . tadviShayA buddhih yogabuddhiH . sAyeShAM karmiNA uchitAbhavti te yoginaH . tathA cha bhagavatA vibhakte dve buddhI nirdiShTe eShA eShA te.abhihitA sA.nkhye buddhiryoge tvimAM shR^iNu . ##[##2\. 39\.##]## iti . tayoshcha sAN^khyabuddhyAshrayAM GYAnayogena niShThAM sAN^khyAnAM vibhaktAM vaxyati purA vedAtmanA mayA proktA ##[##3 \. 3\.##]## iti . tathA cha yogabuddhyAshrayAM karmayogena niShThAM vibhaktAM vaxyati \- karmayogena yoginAm.h ##[##3\. 3\.##]## iti . evaM sAN^khyabuddhiM yogabuddhiM cha Ashritya dve niShThe vibhakte bhagavtA eva ukte GYAnakarmaNoH kartR^itvAkartR^itvikatvAne katvabuddhyAshrayayoH yugapat.h ekapuruShAshrayatvAsa.nbhavaM pashyatA . 11\.0 I\. tathA etat.h vibhAgavachanaM tathaiva darshitaM shAtapathIye brAhmaNe \- etameva pravrAjino lokamichChAnto brAhmaNAH pravrajanti iti sarvakarmasa.nyAsM vidhAya tachCheSheNa kiM prajayA kariShyAmo yeShAM no.ayamAtmA.ayaM lokaH ##[##bR^i \. u\. 4\. 4\. 22\.##]## iti . tatraiva ch prAk.h dAraparigrahAt.h puruShaH AtmA prAkR^itaH dharmajiGYAsotarakAlaM lokatrayasAdhanaM \- putraM dviprakAraM cha vitaM \- mAnuShaM daivaM cha \; tatra mAnuShaM karmarUpaM pitR^ilokaprAptisAdhanaM vidyAM cha daivaM vitaM devalokaprAptisAdhanaM so.akAmayata iti avidyAkAmavataH eva sarvANi karmANi shrautAdIni darshitAni . tebhyaH \##(## vyutthAya pravrajanti iti \##)## vyutthAnaM AtmanaM eva lokaM ichChataH akAmasya vihitam.h . tadetat.h vibhAgavachanaM anupapannaM syAt.h yadi shrautakarmaGYAnayoH samuchchayaH abhipreta syAt.h bhagavataH .. 11\.0 u\. na cha rjunasya prashnaH upapannaH bhavati jyAyasI chetkarmaNaste ##[##3\. 1\.##]## ityAdiH . ekapuruShAnuShTheyatvAsa.nbhavaM buddhikarmaNoH bhagavatA pUrvaM anuktaM kathaM arjunaH ashrutaM buddheshcha karmaNaH jyAyastvaM bhagavati adhyAropayet.h mR^iShaiva jyAyasI chetkarmaNaste matAbuddhiH ##[##3\. 1\.##]## iti .. 11\.0 U\. ki~ncha \- yadi buddhikarmaNoH sarveShAM smuchchayaH uktaH syAt.h arjunasyApi saH uktaH eva iti yachChreya etayorekaM tanme brUhi sunishcitam.h ##[##5 \. 1 \.##]## iti kathamubhayoH upadeshe sati anyataraviShayaH eva prashnaH syAt.h . na hi pitaprashamanArthinaH vaidyena madhuraM shItaM cha bhoktavyamiti upadiShTe tayoranyataratpitaprashamanakAraNaM brUhi iti prashnaH sa.nbhavati . atha arjunasya bhagavaduktavachanArthavivekAnavadhAraNanimitaH prashnaH kalpyate tathA.api bhagavatA prashnAnurUpaM prativachanaM deyaM mayA buddhikarmaNoH samuchchayaH uktaH kimartham.h itthaM tvaM bhrAnto.asi iti . na tu punaH prativachanamananurUpaM pR^iShTAt.h anyat.h eva dve niShThe mayA purA prokte ##[##3\. 3\.##]## iti vaktuM yuktam.h . 11\.0 R^i\. nApi smArtenaiva karmaNA buddheH samuchchaye.abhiprete vibhAgavachanAdi sarvam.h upapannaM ki.ncha xatriyasya yuddhaM smArtaM karma svadharma iti jAnataH tatkiM karmaNi ghore mAM niyojayasi ##[##3\. 1\.##]## iti upAlambhaH anupapannaH . 11\.0 R^I\. tasmAdgItAshAstre IShanmAtreNApi shrautena smArtena vA karmaNA.a.atmaGYAnasya samuchchayaH na kenachiddarshayituM shakyaH . 11\. L^i\. yasya tu aGYAnAdrAgAdidoShato vAkarmaNi pravR^itasya yaGYena dAnena tapasA vA vishuddhasatvasya GYAnamutpannaM paramArthatatvaviShayaM ekamevedaM sarvaM brahma akartR^i cha iti tasya karmaNi karmaprayojane cha nivR^ite.api lokasa.ngrahArthaM yatnapUrvaM yathA pravR^itiH tathaiva karmaNi pravR^itasya yatpravR^itirUpaM dR^ishyate na tatkarma yena buddheH samuchchayaH syAt.h . yathA bhagavataH vAsudevasya xAtradharmacheShTitaM na GYAnena samuchchIyate puruShArthasiddhayeH tadvatatphalAbhisa.ndhyaha.nkArAbhAvasya tulyatvAt.h viduShaH . tatvavitu na ahaM karomi iti manyate na cha tatphalam.h abhisa.ndhate . yathA cha svargAdikrAmArthinaH agnihotrAdikAmasAdhanAnuShThAnAya AhitAgneH kAmye eva agnihotrAdau pravR^itasya sAmikR^ite vinaShTe.api kAme tadeva agnihotrAdi anutiShThato.api na tatkAmyam.h agnihotrAdi bhavati . tathA cha darshayati bhagavAn.h kurvannapi na lipyate ##[##5\. 7\.##]## na kAroti na lipyate ##[##13 \. 31\.##]## iti tatra tatra . yachcha pUrvaiH pUrvataraM kR^itam.h ##[##4 \. 15\.##]## karmaNaiva hi sa.nsiddhimAsthitA janakAdayaH ##[##3\. 20\.##]## iti tatu pravibhajya viGYeyam.h . tatkatham.h . yadi tAvatpUrve janakAdayaH tatvavidaH api pravR^ittakarmANaH syuH te lokasa.ngrahArthaM guNA guNeShu vartante ##[##3\. 28\.##]## iti GYAnenaiva sa.nsiddhim.h AsthitAH na karmasa.nyAsaM kR^itavantaH ityarthaH . atha na te tatvavidaH \- Ishvarasamarpitena karmaNA sAdhanabhUtena sa.nsiddhiM satvashuddhiM GYAnotpatilaxaNAM vA sa.nsiddhimAsthitAH janakAdayaH iti vyAkhyeyam.h . etameva arthaM vaxyati bhagavAn.h satvashuddhaye karma kurvanti ##[##5\. 11\. ##]## iti . svakarmaNA tamabhyarchya siddhiM vindati mAnavaH ##[##18\. 46\.##]## ityuktvA siddhiM prAptasya cha punaH GYAnaniShThAM vaxyati siddhiM prApto yathA brahma ##[##15\. 50\.##]## ityAdinA . tasmAt.h gItAshAstre kevalAt.h eva tatvaGYAnAt.h moxaprAptiH na karmasamuchchitAt.h iti nishchitaH arthaH . yathA cha ayaM arthaH tathA prakaraNashaH vibhajya tatra tatra darshayiShyAmaH .. 11\.0 L^I\. tatra evaM dharmasambbUdhachetasaH mithyAGYAnavataH mahati shokasAgare nimagnaysya arjunasya anyatra AtmaGYAnAt.h uddharaNaM apashyan.h bhagavAn.h vAsudevaH tataH kR^ipayA arjunaM uddidhArayiShuH AtmaGYAnAya avatArayan.h Aha \- 11\.1 ashocyAn.h ityAdi .. na shochyAh ashochyAH bhIShmadorNAdayaH sadvR^itatvAt.h paramArthasvarUpeNa cha nityatvAt.h . tAn.h ashochyAn.h anvashochaH anushochitavAn.h asi te mriyante mannimitaM ahaM taiH vinAbhUtaH kiM kariShyAmi rAjyasukhAdinA iti . tvaM praGYAvAdAn.h praGYAvatAM buddhimataM vAdAn.h cha vachanAni cha bhAShase . tadetat.h mauDhyaM pANDityaM cha viruddhaM Atmani darshayasi unmataH iva iti abhiprAyaH yasmAt.h gatAsUn.h gataprANAt.h mR^itAn.h agatAsUn.h agataprANAn.h jIvataH cha na anushochanti paNDitAH AtmaGYAH . paNDA AtmaviShayA buddhiH yeShAM te hi paNDitAH pANDItyaM nirvedya ##[##bR^i\. u\. 3\. 5\. 1\.##]## iti shruteH . paramArthatastu tAn.h nityAn.h ashochyAn.h anushochasi ataH mUDhaH asi iti abhiprAyaH .. 12\.0 kutaH te ashocyA . yatazH nityAH . katham.h . 12\.1 na tu iti .. na tu eva jAtu kadAchit.h ahaM na Asa.m kintu Asam.h eva .. atIteShu dehotpativinAsheShu ghaTAdiShu viyad.h iva nityaH eva ahaM AsaM iti abhiprAyaH . tathA \- na tvaM na AsIH kiM tu AsIH eva . tathA \- na ime janAdhipAH na Asan.h kiM tu Asan.h eva . tathA na cha eva na bhaviShyAmaH kiM tu bhaviShyAmaH eva sarve vayaM ataH asmAt.h dehavinAshAt.h paraM utarakAle.api . triShvapi kAleShu nityAH AtmasvarUpeNa ityarthaH . dehabhedAnuvR^ityA bahuvachanam.h na AtmabhedAbhiprAyeNa . 13\.0 tatra kathamiva nityaH AtmA iti . dR^iShTAntaM Aha \- 13\.1 dehinaH iti .. dehaH asya asti iti dehI tasya dehinaH dehavataH AtmanaH asmin.h vartamAne dehe yathA yena prakAreNa kaumAraM kumArabhAvaH bAlyAvasthA yauvanaM yUnaH bhAvaH madhyamAvasthA jarA vayohAniH jIrNAvasthA iti etaH tisraH avasthAH anyonyavilaxaNAH . tAsAM prathamAvasthAnAshe na nAshaH dvitIyAvasthopajanane na upajananaM AtmanaH . kiM tarhi . avikriyasya eva ekasya dvitIyatR^itIyAvasthAprAptiH AtmanaH dR^iShTA . tathA tadvat.h eva dehAt.h anyaH dehaH dehAntaraM tasya prAptiH dehAntaraprAptiH avikR^iyasya eva AtmanaH ityarthaH . dhIrAH dhImAn.h tatra evaM sati na muhyati na mohaM Apadyate .. 14\.0 yadyapi AtmavinAshanimitaH mohaH na sa.nbhavati nityaH AtmA iti vijAnataH tathApi shItoShNasukhaduHkhaprAptinimitaH mohaH laukikaH dR^ishyate sukhaviyoganimito mohaH duHkhasa.nyoganimitashcha shokaH . ityetat.h arjunasya vachanaM AshaN^kya bhagavAn.h Aha \- 14\.1 mAtrAsparshAH iti .. mAtrAH AbhiH mIyante shabdAdayaH iti shrotrAdIni indriyANi . mAtrANAM sparshAH shabdAdibhiH sa.nyogAH . te shItoShNasukhaduHkhadAH shItaM uShNaM sukhaM duHkhaM cha prayachChantIti . athavA \- spR^ishyante iti sparShAH viShayAH shabdAdayaH mAtrAshcha sparshAshcha shItoShNasukhaduHkhadAH \- shItaM kadAchit.h sukhaM kadAchit.h duHkham.h . tathA uShNam.h api aniyatasvarUpam.h . sukhaduHkhe punaH niyatarUpatAM na vyabhicharataH . ataH tAbhyAM pR^ithak.h shItoShNayoH grahaNam.h . yasmAt.h te mAtrAsparshAdayaH AgamApAyinaH AgamApAyashIlAH tasmAt.h anityAH . ataH tAn.h shItoShNAdIn.h titixasva prasahasva . teShu harShaM viShAdaM vA mA kArShIH ityarthaH .. 15\.0 shItoShNAdIn.h sahataH kiM syAt.h iti . shR^iNu \- 15\.1 yaM hi iti .. yaM hi puruShaM samaduHkhasukhaM same duHkhasukhe yasya taM samaduHkhasukhaM sukhaduHkhaprAptau harshaviShAdarahitaM dhIraM dhImantaM na vyathayanti na chAlayanti nityAtmadarshanAt.h ete yathoktAH shItoShNAdayaH saH nityAtmasvarUpadarshananiShThaH dvandvasahiShNuH amR^itatvAya amR^itabhAvAya moxAya kalpate samarthaH bhavati .. 16\.0 itashcha shokamohau akR^itvAshItoShNAdisahanaM yuktaM yasmAt.h \- 16\.1 nAsataH iti .. na asataH avidyamAnasya shItoShNAdeH sakAraNasya na vidyate nAsti bhAvo bhavanaM astitA .. na hi shItoShNAdi sakAraNaM pramANaiH nirUpyamANaM vastu sat.h bhavati . vikAro hi saH vikArashcha vyabhicharati . yathA ghaTAdisa.nsthAnaM chaxuShAnirUpyamANaM mR^idvyatirekeNa anupalabdheH asat.h tathA sarvo vikAraH kAraNavyatirekeNa anupalabdheH asan.h . janmapradhva.nsAbhyAM prAk.h UrdhvaM cha anupalabdheH kAryasya ghaTAdeH mR^idAdikAraNasya cha tatkAraNavyatirekeNa anupalabdheH asatvam.h .. tadastve sarvAbhAvaprasaN^gaH iti chet.h \- na sarvatra buddhidvayopalabdheH sadbuddhiH asadbuddhiH iti . yadviShayA buddhiH na vyabhicharati tat.h sat.h yadviShayA vyabhicharati tat.h asat.h iti sadasadvibhAge buddhitantre sthite sarvatra dve buddhI sarvaiH upalabhyete samAnAdhikaraNe na nIlotpalavat.h san.h ghaTaH san.h paTaH san.h hastI iti . evaM sarvatra . tayoH buddhyoH ghaTAdibuddhiH vyabhicharati . tathA cha darshitam.h . na tu sadbuddhiH . tasmAd.h ghaTAdibuddhiviShayaH asan.h vyabhichArAt.h na tu sadbuddhiviShayaH avyabhichArAt.h .. 16\.2 ghaTe vinaShTe ghaTabuddhau vyabhicharantyAM sadbuddhiH api vyabhicharati iti chet.h \- na paTAdau api sadbuddhidarshanAt.h . visheShaNaviShayA eva sA sadbuddhiH .. sadbuddhivat.h ghaTabuddhiH api ghaTAntare dR^ishyate iti chet.h \- na paTAdau adarshanAt.h .. visheShaNaviShayA eva sA sadbuddhiH .. sadbuddhivat.h ghTabuddhiH api ghaTAntare dR^ishyate iti chet.h na paTAdau adarshanAt.h .. sadbuddhiH api naShTe ghaTe na dR^ishyate iti chet.h na visheShyAbhAvAt.h . sadbuddhiH visheShaNaviShayA satI visheShyAbhAve visheShaNAnupapatau ki.nviShayA syAt.h . na tu punaH sadbuddheH viShayAbhAvAt.h . 16\.3 ekAdhikaraNatvaM ghaTAdivisheShyAbhAve na yuktamiti chet.h \- na idaM udakam.h iti marIchyAdau anyatarAbhAve.api sAmAnAdhikaraNyadarshanAt.h . tasmAt.h dehAdeH dvandvasya cha skAraNasya asataH na vidyate bhAvaH iti . tathA satH cha AtmanaH abhAvaH avidyamAnatA na vidyate sarvatra avyabhichArAt.h iti avochAma . evaM AtmAnAtmanoH sadasatoH ubhayoH api dR^iShTaH upalabdhaH antaH nirNayaH sat.h sadeva asat.h asadeva iti tu anayoH yathoktayoH tatvadarshibhiH . 16\.4 tat.h iti sarvanAmaH sarvaM cha brahma . tasya nAma tat.h iti tadbhAvaH tatvaM brahmaNaH yAthAtmyam.h . tat.h draShTiM shIlaM yeShAM te tatvadarshinaH tauH tatvadarshibhiH . tvamapi tatvadarshinAM dR^iShTiM Ashritya shokaM mohaM cha hitvA shItoShNAdIni niyatAni yatarUpANi dvandvAni vikAro.ayamasan.h eva marIchijalavat.h mithyA avbhAsate \- iti manasi nishchitya titixasva iti abhiprAyaH .. 17\.0 kiM punaH tat.h yat.h sat.h eva sarvadA iti . uchyate \- 17\.1 avinAshi iti .. avinAshi na vinaShTuM shIlaM asya iti . tu shabdaH asataH visheShaNArthaH . tat.h viddhi vijAnIhi . kim.h . yena sarvaM idaM jagat.h tat.h vyAptaM sadAkhyena brahmaNA sAkAshaM AkAshena eva ghaTAdayaH . vinAshaM adarshanaM abhAvam.h . avyayasya na vyeti upachayApachayau na yAti iti avyayaM tasya avyayasya . 17\.2 na etat.h sadAkhyaM brahma svena rUpeNa vyeti vyabhicharati niravayavatvAt.h dehAdivat.h . nApi AtmIyena AtmIyAbhAvAt.h . yathA devadattaH dhanahAnyA vyeti ta tu evaM brahma vyeti . ataH avyayasya asya brahmaNaH vinAshaM na kashcit.h artuM arhati na kashchit.h AtmAnaM vinAshayituM shaknoti Ishvaro.api . AtmA hi brahmaH svAtmani cha kriyAvirodhAt.h .. 18\.0 kiM punaH tat.h asat.h yat.h svAtmasatAM vyabhicharati iti . uchyate \- 18\.1 antavantaH iti .. antaH vinAshaH vidyate yeShAM te antavantaH . yathA mR^igatR^iShNikAdau sadbuddhiH anuvR^ittA pramANavirUpaNAnte vichChidyate sa tasya antaH tathA ime dehAH svapnamAyAdehAdivachcha antavantaH nityasya sharIriNaH sharIravataH anAshinaH aprameyasya AtmanaH antavanta iti uktAH vivekibhiH ityarthaH . nityasya anAshinaH iti na punaruktam.h . nityatvasya dvividhatvAt.h loke nAshasya cha . yathA dehaH bhasmIbhUtaH adarshanaM gataH naShTaH uchyate . tatra nityasya anAshinaH iti dvividhenApi nAshena asa.nbaddhasya ityarthaH . anyathA pR^ithivyAdivat.h api nityatvaM syAt.h AtmanaH tat.h mA bhUt.h iti nityasya anAshinaH ityAha . 18\.2 aprameyasya na prameyasya pratyaxAdipramANaiH aparichChedyasya ityarthaH . nanu Agamena AtmA parichChidyate pratyaxAdinA cha pUrvam.h . na AtmanaH svataHsiddhatvAt.h . siddhe hi Atmani pramAtari pramitsoH pramANAnveShaNA bhavati . na hi pUrvaM itthaM ahaM iti AtmAnaM apramAya pashchAt.h prameyaparichChedAya pravartate . na hi AtmA nAma kasyachit.h aprasiddhaH bhavati . shAstraM tu antyaM pramANaM ataddharmAdhyAropaNamAtra nivartakatvena prAmANyaM AtmanaH pratipadyate na tu aGYAtArthaGYApakatvena . tathA cha shrutiH \- yat.h sAxAdaparoxAd.h brahma ya AtmA sarvAntaraH ##[##bR^i\. u\. 3\. 4\. 1\.##]## iti .. 18\.3 yasmAt.h evaM nityaH avikriyashcha AtmA tasmAt.h yudhyasva yuddhAt.h uparamaM mA kArShIH ityarthaH .. na hi atra yuddhakartavyatA vidhIyate yuddhe pravR^itaH eva hi asau shokamohapratibaddhaH tUShNIM Aste . ataH tasya kartavyapratibandhApanayanamAtraM bhagavatA kriyate . tasmAt.h yudhyasva iti anuvAdamAtraM na vidhiH .. 19\.0 shokamohAdisa.nsArakAraNanivR^ityarthaM gItAshAstraM na pravartakaM iti etasya arthasya sAxibhUte R^Ichau ##[##kaTha\. u\. 2\. 18\. 19\.##]## AninAya bhagavAn.h .. yatu manyase yuddhe bhIShmAdayaH mayA hanyante aham.h eva teShAM hantA iti eShA buddhiH mR^iShaiva te . katham.h \- 19\.1 ya enaM iti .. yaH enaM prakR^itaM dehinaM vetiH vijAnAti hantAraM hananakriyAyAH kartAraM yaH cha enaM anyaH manyate hataM dehahananena hataH aham.h iti hananakriyAyAH karmabhUtaM tau ubhau na vijAnItaH na GYAtavantau avivekena AtmAnam.h . hantA ahaM hataH asmi aham.h iti dehahananena AtmAnaM aha.npratyayaviShayaM yau vijAnItaH tau AtmasvarUpAnabhiGYau ityarthaH. yasmAt.h na ayaM AtmA hanti na hananakriyAyAH kartA bhavati na hanyate na cha karma bhavatItyarthaH avikriyatvAt.h .. 20\.0 kathaM avikriyaH AtmA iti dvitIyaH mantraH \- 20\.1 na jAyate iti . na jAyate na utpadyate janilaxaNA vastuvikriyA na AtmanaH vidyate ityarthaH . tathA na mriyate vA . vAshabdaH chArthe . na mriyate cha iti antyA vinAshalaxaNA vikriyA pratiShiddhyate . kadAchit.h shabdaH sarvavikriyApratiShedhauH sa.nbaddhyate \- na kadAchit.h jAyate na kadAchit.h mriyate ityevam.h . yasmAt.h ayaM AtmAbhUtvA bhavanakriyAM anubhUya pashchAt.h abhivitA abhAvaM gantA na bhUyaH punaH tasmAt.h na mriyate . yo hi bhUtvA na bhavitA sa mriyate iti uchyate loke . vAshabdAt.h nashabdAchcha ayaM AtmA abhUtvA vA bhavitA dehavat.h na bhUyaH punaH . tasmAt.h na jAyate . yo hi abhUtvA bhavitA sa jAyate iti uchyate . naivaM AtmA . atH na jAyate . yasmAt.h evaM tasmAt.h ajaH . yasmAt.h na mriyate tasmAt.h nityaH cha . 20\.2 yadyapi AdyantayoH vikriyayoH pratiShedhe sarvAH vikriyAH pratiShiddhAH bhavanti tathApi madhyabhAvinInAM vikriyANAM svashabdaiH eva tadArthaiH pratiShedhaH kartavyaH iti anuktAnAM api yauvanAdisamastavikriyANAM pratiShedhaH yathA syAt.h ityAha \- shAshvataH ityAdinA . shAshvataH iti apaxayalaxaNA vikriyA pratiShiddhyate . shashvadbhavaH shAshvataH . na apaxIyate svarUpeNa niravayavatvAt.h . nirguNatvAt.h cha nApi guNaxayeNa apaxayaH . apaxayaviparItA api vR^iddhilaxaNA vikriyA pratiShiddhyate purANaH iti . yo hi avayavAgamena upachIyate sa vardhate abhinavaH iti cha uchyate . ayaM tu AtmA niravayavatvAt.h purA api navaH eva iti purANaH na vardhate ityarthaH . tathA na hanyate . hantiH atra vipariNAmArtho draShTavyaH apunaruktatayai . na vipariNamyate ityarthaH . hanyamAne vipariNamyamAne.api sharIre . asmin.h mantre ShaD.h bhAvavikArAH laukikavastuvikriyAH Atmani pratiShiddhyante . sarvaprakAravikriyArahitaH AtmA iti vAkyArthaH . yasmAt.h evaM tasmAt.h ubhau tau na vijAnItaH ##[##2 \. 19\.##]## iti pUrveNa mantreNa asya sa.nbandhaH .. 21\.0 ya enaM veti hantAram.h ##[##2\. 19\.##]## ityanena mantreNa hananakriyAyAH kartA karma cha na bhavati iti pratiGYAya na jAyate ityanena avikriyatve hetuM uktvA pratiGYAtArthaM upasa.nharati \- 21\.1 vedAvinAshinaM iti . veda vijAnAti avinAshinaM antyabhAvavikArarahitaM nityaM vipariNAmarahitaM yaH veda iti sambandhaH . enaM pUrveNa mantreNa uktalaxaNaM ajaM janmarahitaM avyayaM apaxayarahitaM kathaM kena prakAreNa saH vidvAn.h puruShaH adhikR^itaH hanti hananakriyAM karoti . kathaM vA ghAtayati hantAraM prayojayati . na katha.nchit.h ka.nchit.h hanti na katha.nchit.h ki.nchit.h ghAtayati iti ubhayatra AxepaH eva arthaH prashnArthA sa.nbhavAt.h . hetvarthasya cha avikriyatvasya tulyatvAt.h viduShaH sarvakarmapratiShedhaH eva prakaraNArthaH abhipretaH bhagavataH . hanteH tu AxepaH udAharaNArthatvena kathitaH .. 21\.2 viduShaH kaM karmAsa.nbhave hetuvisheShaM pasyan.h karmANi Axipati bhagavAn.h kathaM sa puruShaH iti . nanu uktaH eva AtmanaH avikriyatvaM sarvakarmAsa.nbhavakAraNavisheShaH . satyaM uktaH . na tu saH kAraNavisheShaH anyatvAt.h viduShaH avikriyAt.h AtmanaH iti . na hi avikriyaM sthANuM viditavataH karma na sambhavati iti chet.h \- na viduShaH AtmatvAt.h . na dehAdisa.nghAtasya didvattA . ataH pArisheShyAt.h asa.nhataH AtmAvidvAn.h avikriyaH iti tasya viduShaH karmAsa.mbhavAt.h AxepaH yuktaH kathaM sa puruShaH iti . 21\.3 yathA buddhyAdyAhR^itasya shabdAdyarthasya avikriyaH eva san.h buddhivR^ityavivekaviGYAnena avidyayA upalabdhA AtmA kalpyate evaM eva AtmAnAtmavivekaGYAnena buddhivR^ItyA vidyayA \- asatyarUpayA eva paramArthataH avikriyaH eva AtmA vidvAn.h uchyate . viduShaH karmAsa.nbhavavachanAt.h yAni karmANi shAstreNa vidhIyante tAni aviduShaH vihitAni iti bhagavataH nishchayo.avagamyate .. 21\.4 nanu vidyApi aviduShaH eva vidhIyate viditvidyasya piShTapeShaNavat.h vidyAvidhAnAnarthakyAt.h . tatra aviduShaH karmANi vidhIyante na viduShaH iti visheShaH na upapadyate iti chet.h \- na . anuShTheyasya bhAvAbhAvavisheShopapateH . agnihotrAdi vidhyarthaGYAnotarakAlaM agnihotrAdikarma anekasAdhanopasa.nhArapUrvakaM anuShTheyaM kartA ahaM mama kartavyam.h ityeva.nprakArakaviGYAnavataH aviduShaH yathA anuShTheyaM bhavati na tu tathA na jAyate ityAdyAtmasvarUpavidhyarthaGYAnotarakAlabhAvi ki~nchit.h anuShTheyaM bhavati kintu nAhaM kartA nAhaM bhoktA ityAdyatmaikatvAkartR^itvAdiviShayaGYAnAt.h anyat.h na utpadyate iti eShaH visheShaH upapadyate . yaH punaH kartA ahaM iti veti AtmAnaM tasy mama idaM kartavyam.h iti avashya.nbhAvinI buddhiH syAt.h tadapexayA saH adhikriyate iti taM prati karmANi sa.nbhavanti . sa cha avidvAn.h ubhau tau na vijAnItaH ##[##2\. 19\.##]## iti vachanAt.h visheShitasya cha viduShaH karmAxepavachanAt.h cha kathaM sa puruShaH iti . tasmAt.h visheShitasya avikriyAtmadarshinH viduShaH mumuxoshcha sarvakarmasa.nyAse eva adhikAraH . ataH eva bhagavAn.h nArAyaNaH sA.ndhyAn.h viduShaH aviduShashcha karmiNaH pravibhajya dve niShThe grAhayati \- GYAnayogena sA.nkhyAnAM karmayogena yoginAm.h ##[##3\. 3\.##]## iti . tathA cha putrAya Aha bhagavAn.h vyAsaH \- dvAvimAvatha panthAnau ##[##ma\. bhA\. shA.nti 240\. 6\.##]## ityAdi . tathAcha kriyApathashcaiva purastAt.h pashchAt.h sa.nyAsasashcha ##[##tau\. A\. 10\. 62\. tAtparyAnuvAdaH . tulaya \- I\. u\. 2\. bhAShyaM tathA ke\. u\. 1\. bhAshyam.h##]## iti . etameva vibhAgaM punaH punaH darshayiShyati bhagavAn.h \=3D atatvavit.h aha.nkAravimUdhAtmA kartAhamiti manyate tatvavit.h tu na ahaM karomi ##[##3\. 27 \- 28##]## iti . tathA cha sarvakarmANi manasA sa.nyasyAste ##[##5\. 13\.##]## ityAdi .. 21\.5 tatra kechit.h paNDitamanyAH vadanti \- janmAdiShaDbhAvavikriyArahitaH avikriyaH akartA ekaH ahaM AtmA iti na kasyachit.h GYAnaM utpadyate yasmin.h sati sarvakarmasa.nyAsaH upadishyate iti . tat.h na; na jAyate ityAdishAstropadeshAnarthakyaprasaN^gAt.h . yathA cha shAstropadeshasAmarthyAt.h dharmAdharmAstitvaviGYAnaM kartushcha dehAntarasa.nbandhaviGYAnaM utpadyate tathA shAstrAt.h tasya eva AtmanaH avikriyatvAkartR^itvaikatvAdiviGYAnaM kasmAt.h na utpadyate iti praShTavyAH te . karaNAgocharatvAt.h iti chet.h \- na manasaivAnukraShTavyam.h ##[## bR^i\. u\. 4\. 4\. 19\.##]## iti shruteH . shAstrAchAryopadeshshamadamAdi sa.nskR^itaM manaH Atmadarshane karaNam.h . tathA cha tadadhigamAya anumAne Agame cha sati GYAnaM na utpadyate iti sAhasamAtraM etat.h .. 21\.6 GYAnaM cha utpadyamAnaM tadviparItaM aGYAnaM avashyaM bAdhate iti abhyupagantayvam.h . tat.h cha aGYAnaM darshitaM hantA ahaM hataH asmi iti ubhau tau na vijAnItaH ##[##2\. 19\.##]## iti . atra cha AtmanaH hananakriyAyAH kartR^itvaM karmatvaM hetukartR^itvaM cha aGYAnakR^itaM darshitam.h . tat.h cha sarvakriyAsu api samAnaM kartR^itvAdeH avidyAkR^itatvaM avikriyatvAt.h AtmanaH . vikriyAvAn.h hi kartA AtmanaH karmabhUtaM anyaM prayojayati kuru iti \- tat.h etat.h avisheSheNa viduShaH sarvakriyAsu kartR^itvaM hetukartR^itvaM cha pratiShedhati bhagavAn.h vAsudevaH viduShaH karmAdhikArAbhAvaprdarshanArtha vedAvinAshinaM kathaM sa puruShaH ityAdinA . 21\.7 kva punaH viduShaH adhikAraH iti . etat.h uktaM pUrvameva GYAnayogena sA.nkhyAnAm.h ##[##3\. 3\.##]## iti . tathA cha sarvakarmasa.nyAsaM vaxyati sarvakarmANi manasA ##[##5\. 13\.##]## ityAdinA . nanu manasA iti vachanAt.h na vAchikAnAM kAyikAnAM cha sa.nyAsaH iti chet.h \- na sarvakarmANi iti visheShitatvAt.h . mAnasAnAM eva sarvakarmaNAM iti chet.h \- na manovyApArapUrvakatvAt.h vAkkAyavyApArANAM manovyApArAbhAve tadanupapateH . shAstrIyANAM vAkkAyakarmaNaM kAraNani mAnasAni karmANi varjayitvAanyAni sarvakarmANi manasAsa.nyAsya iti chet.h \- na naiva kurvanna kArayan.h ##[##5\. 13\.##]## iti visheShaNAt.h . sarvakarmasa.nyAsaH ayaM bhagavatA uktaH mariShyataH na jIvataH iti chet.h \- na navadvAre pure dehI \.\.\. Aste ##[##5\. 13\.##]## iti visheShaNAnupapateH . na hi sarvakarmasa.nyAsena mR^itasya taddehe AsanaM sa.nbhavati . akurvataH akArayatashcha dehe sa.nyasya iti sa.nbandhaH na dehe Aste iti chet.h \- na sarvatra AtmanaH avikriyatvAvadhAraNAt.h AsanakriyAyAH cha adhikaraNApexatvAt.h tadanapexatvAt.h cha sa.nyAsasya . saMpUrvastu nyAsashabdaH atra tyAgArthaH na nixepArthaH . tasmAt.h gItAshAstre AtmaGYAnavtaH sa.nyAsa eva adhikAraH na karmaNi iti tatra tatra upariShTAt.h AtmaGYAnaprakaraNe darshayiShyAmaH .. 22\.0 prakR^itaM tu vaxyAmaH . tatra AtmanaH avinAshitvaM pratiGYAtam.h . tat.h kimiva iti . uchyate \- 22\.1 vAsA.nsi iti . vAsA.nsi vastrANi jIrNAni durbalatAM gatAni yathA loke vihAya parityajya navAni abhinavAni gR^ihNAti upAdate naraH puruShaH aparANi anyAni tathA tadvat.h eva sharIrANi vihAya jIrNAni anyAni sa.nyAti sa.ngachChati navAni dehI AtmA puruShavat.h avikriyaH eva ityarthaH .. 22 .. 23\.0 kasmAt.h avikriya eveti . Aha \- 23\.1 nainaM Chindanti iti .. enaM krakR^itaM dehinaM na Chindanti shastrANi niravayavatvAt.h na avayavavibhAgaM kurvanti . shastrANi asyAdIni . tathA na enaM dahati pAvakaH agniH api na bhasmIkaroti . tathA \- na cha enaM kledayanti ApaH . apAM hi sAvayavasya vastunaH ArdrIbhAvakaraNena avayavavishleShApAdane sAmarthyam.h . tat.h na niravayave Atmani sa.nbhavati . tathA snehavat.h dravyaM snehashoShaNena nAshayati yataH evaM tasmAt.h \- 24\.1 achChedyo.ayaM iti .. yasmAt.h anynyanAshahetUni bhUtAni enaM AtmAnaM nAshayituM na utsahante tasmAt.h nityaH . nityatvAt.h sarvagataH . sarvagatatvAt.h sthANuH iva sthiraH ityetat.h . sthiratvAt.h achalaH ayaM AtmA ataH sanAtanaH chirantanaH na kAraNAt.h kutashcit.h niShpannaH abhinavaH ityarthaH . 24\.2 na eteShaM shlokAnAM paunaruktyaM chodanIyam.h yataH ekena eva shlokena AtmanaH nityatvaM avikriyatvaM choktam.h na jAyate mriyate vA ityAdinA . tatra yadeva AtmaviShayaM ki~nchit.h uchyate tat.h etasmAt.h shlokArthAt.h na atirichyate ki~nchit.h shabdataH punaruktaM ki~nchit.h arthataH iti . durbodhatvAt.h AtmavastunaH punaH punaH prasaN^gaM ApAdya shabdAntareNa tadeva vastu nirUpayati bhagavAn.h vAsudevaH kathaM nu nAma avyaktaM sa.nsAriNAM ##[##asa.nsAritva \-##]## buddhigocharatAM ApannaM sa.nsArnivR^itteya syAt.h iti .. ki~ncha \- 25\.1 avyakto.ayaM tvAt.h na vyajyate iti avyaktaH ayaM AtmA . ataH eva achintyaH ayam.h . yat.h hi indriyagocharaH tat.h chintAviShayatvaM Apadyate . ayaM tu AtmA anindriyagocharatvAt.h achintyaH avikAryaH ayam.h yathA xIraM dadhyAta~nchanAdinA vikAri na tathA ayaM AtmA . niravayavatvAt.h cha avikriyaH . na hi niravayaM ki~nchit.h vikriyAtmakaM dR^iShTam.h . avikriyatvAt.h avikAryaH ayaM AtmA uchyate . tasmAt.h evaM yathoktaprakAreNa enaM AtmAnaM viditvA tvaM na anushochituM arhasi hantA ahaM eShAM mayA ete hanyante iti .. 26\.0 AtmanaH anityatvaM abhyupagamya idaM uchyate \- 26\.1 atha chainaM iti . atha cha iti abhupagamArthaH . enaM prakR^itaM AtmAnaM nityajAtaM lokaprasiddhyA pratyanekasharIrotpattiM jAto jAtaH iti vA manyase tathA pratitattAdvinAshaM nityaM vA manyase mR^itaM mR^ito mR^itaH iti . tathApi tathAbhAve.api Atmani tvaM mahAbAho na evaM shochituM arhasi janmavataH nAshaH nAshavataH janma cha iti etau avashya.nbhAvinau iti yasmAt.h .. tathA cha sati \- 27\.1 jAtasya iti . jAtasya hi labdhajanmanaH dhruvaH avyabhichArI mR^ityuH maraNaM dhruvaM mR^itasya cha . tasmAt.h aparihAryo.ayaM janmamaraNalaxaNaH arthaH ##[##yasmAt.h \- tasmAt.h aparihArye arthe na tvaM shochituM arhasi . janmavato nAshaH nAshavato janma iti cha svAbhAvikashchet.h aparihAryaH saH arthaH .##]## tasmin.h aparihArye arthe na tvaM shochtiuM arhasi .. 28\.0 kAryakaraNasaN^ghAtAtmakAni api bhUtAni uddishya shokaH na yuktaH kartuM yataH \- 28\.1 avyaktAdIni iti . avyaktAdIni avyaktaM adarshanaM anupalabdhiH AdiH yeShAM bhUtAnAM putramitrAdikAryakaraNasa.nghAtAtmakAnAM tAni avyaktAdIni bhUtAni prAk.h utpatteH . utpannAni cha prAk.h maraNAt.h vyaktamadhyAni . avyaktanidhanAni eva punaH avyaktaM adarshanaM nidhanaM maraNaM yeShAM tAni avyaktanidhanAni . maraNAt.h UrdhvaM avyaktatAm.h eva pratipadyante ityarthaH . tathA choktam.h \- adarshanAdApatitaH punashchAdarshanaM gataH . nAsau tava na tasya tvaM vR^ithA kA paridevanA . ##[##strIparva\. 2\. 13\.##]## iti .. tatra kA paridevanA ko vA pralApaH adR^iShTadR^iShtapranaShTabhrAntibhUteShu bhUteShu ityarthaH .. 29\.0 durveGYeyaH ayaM prakR^itaH AtmA . kiM tvAm.h eva ekaM upAlabhe sAdhAraNe bhrAntinimitte . kathaM durviGYeyaH ayaM AtmA iti . ataH Aha \- 29\.1 Ashcaryavat.h iti .. Ashcharyavat.h AshcharyaM adR^iShTapUrvaM adbhutaM akasmAt.h dR^ishyamAnaM tena tulyaM Ashcharyavat.h Ashcharyamiva enaM AtmAnaM pashyati kashchit.h . Ashcharyavat.h enaM vadati tathaiva cha anyaH Ashcharyavat.h cha enaM anyaH shR^iNoti . shrutvA dR^iShTvA uktvA api enaM AtmAnaM veda na chaiva kashchit.h . 29\.2 athavA \- yaH ayaM AtmAnaM pashyati sa AshcharyatulyaH . yaH vadati yaH cha shR^iNoti saH anekasahasreShu kashchideva bhavati . ataH durbodhaH AtmA ityabhiprAyaH .. 30\.0 atha idAnI prakaraNArthaM upasa.nharati \- 30\.1 dehI iti .. dehI sharIrI nityaM sarvadA sarvAvasthAsu avadhyaH niravayavatvAt.h nityatvAt.h cha tatra avadhyo.ayaM dehe sharIre sarvasya sarvagatatvAt.h sthAvarAdiShu sthito.api . sarvasya prANijAtasya dehe vadhyamAne.api ayaM dehI na vadhyaH yasmAt.h tasmAt.h bhIShmAdIni sarvANi sarvANi bhUtAni uddishya na tvaM shochituM arhasi .. 31\.1 iha ##[##2\. 30\.##]## paramArthatatvApexAyAM shoko vA moho vA na sa.nbhavati ityuktam.h . na kevalaM paramArthatatvApexAyAm.h iva ki.ntu \- 31\.1 svadharmaM iti .. svadharmaM api svaH dharmaH xatriyasya dharmaH yuddhaM tamapi avixyatvaM na vikampituM prachalituM arhasi dharmyAt.h xatriyasya svAbhAvikAt.h dharmAt.h AtmasvAbhAvyAt.h ityabhiprAyaH . tachcha yuddhaM pR^ithivIjayadvAreNa dharmArthaM prajAraxaNArthaM cha iti paramaM dharmyam.h . dharmAt.h anapetaM dharmyam.h . tasmAt.h dharmyAt.h yuddhAt.h shreyaH anyat.h xatriyasya na vidyate hi yasmAt.h .. 32\.0 kutashcha tat.h yuddhaM kartavyaM iti . uchyate \- 32\.1 yadR^ichChayA iti . yudR^ichChayA cha aprArthitayA upapannaM AgataM svargadvAraM apAvR^itaM udghATitaM ye etat.h IdR^ishaM yuddhaM labhante xatriyAH he pArtha . kiM na sukhinaH te .. 33\.0 evaM kartavyatAprAptam.h api \- 33\.1 atha iti .. atha chet.h tvaM imaM dharmyaM dharmAdanapetaM vihitaM sa.ngrAmaM yuddhaM na kariShyasi chet.h tataH tadakaraNAt.h svadharmaM kIrtiM cha mahAdevAdisamAgamanimittAM hitvA kevalaM pApaM avApsyasi .. 34\.0 na kevalaM svadharmakIrtiparityAgaH \- 34\.1 akIrtiM iti .. akIrtiM cha api bhUtAni kathayiShyanti te tava avyayAM dIrghakAlAm.h . dharmAtmA shUraH ityevamAdibhiH guNaiH sa.nbhAvitasya cha akIrtiH maraNAt.h atirichyate sa.nbhAvitasya cha akIrteH varaM maraNaM ityarthaH .. ki~ncha 35\.1 bhayAt.h iti .. bhayAt.h karNAdibhyaH raNAt.h yuddhAt.h uparataM nivR^ittaM ma.nsyante chintayiShyanti na kR^ipayA iti tvAM mahArathAH duryodhanaprabhR^itayaH . ##[##ke ma.nsyante ##?## iti Aha \-##]## yeShAM cha tvaM duryodhanAdInAM bahumataH bahubhiH guNaiH yuktaH ityevaM mataH bahumataH bhUtvApunaH tvaM yAsyasi lAghavaM laghubhAvam.h ki~ncha \- 36\.1 avAchyavAdAn.h iti .. avAchyavAdAn.h avaktavyAn.h vAdAn.h cha bahUn.h anekaprakArAn.h vadiShyanti tava ahitAH shatravaH nindantaH kutsayantaH tava tvadIyaM sAmarthyam.h nivAtakavachAdiyuddhanimittam.h . tataH tasmAt.h nindAprApteH duHkhAt.h duHkhataraM nu kiM ##?## tataH kaShTataraM duHkhaM nAsti ityarthaH .. 37\.0 yuddhe punaH kriyamANe karNAdibhiH \- 37\.1. hato vA iti .. hataH vA prApsyasi svargaM hataH san.h svargaM prApsyasi . jitvA vA karNAdIn.h shUrAn.h bhoxyase mahIm.h . ubhayathApi tava lAbhaH eva ityabhipriyaH . yataH evaM tasmAt.h uttiShTha kaunteya . yuddhAya kR^itanishchayaH jeShyAmi shatrUn.hmariShyAmi vA iti nishchayaM kR^itvA ityarthaH .. 38\.0 tatra yuddhaM svadharmaH ityevaM yudhyamAnasya upadesham.h imaM shR^iNu \- 38\.1 sukhaduHkhe iti .. sukhaduHkhe same tulye kR^itvA rAgadveShau ##[## api##]## akR^itvA ityetat.h . tathA lAbhAlAbhau jayAjayau cha samau kR^itvA tataH yuddhAya yujyasva ghaTasva . na evaM yuddhaM kurvan.h pApaM avApsyasi ##[##iti##]## eShaH upadeshaH prAsaN^gakaH .. 39\.0 shokamohApanaye ##[##nayanAya##]## laukikaH nyAyaH svadharmamapi chAvexya ityAdyaiH shlokaiH uktaH na tu tAtparyeNa . paramARthadarshanaM tu iha prakR^itam.h . tachcha uktaM upsa.nhriyate \- eShA te abhihitvA iti shAstraviShayavibhAgapradarshanAya . iha hi pradarshite punaH shastraviShayavibhAge upariShThAt.h GYAnayogena sA.nkhyAnAM karmayogena yoginAm.h ##[##3\. 3\.##]## iti niShThAdvayaviShayaM shAstraM sukhaM pravartiShyate shrotArashcha viShayavibhAgena sukhaM grahIShyanti iti \- ataH Aha \- 39\.1 eShA te iti .. eShA te tubhyaM abhihitA uktA sA.nkhye paramArthavastuviveka viShaye buddhiH GYAnaM sAxAt.h shokamohAdisa.nsArahetudoShanivR^ittikAraNam.h yoge tu tatprAptyupAye niHsaN^gatayA dvandvaprahANapUrvakaM IshvarArAdhanArthe karmayoge karmAnuShThAne samAdhiyoge cha imAM anantaram.h eva uchyamAnAM buddhiM shR^iNu . tAM cha buddhiM stauti prarochanArtham.h \- buddhyA yayA yogaviShayayA yuktaH he pArtha . karmbandhaM darma eva dharmAdharmAkhyaH bandhaH karmabandhaH taM prahAsyasi IshvaraprasAdanimittaGYAnaprAptyA eva ityabhiprAyaH .. ki~ncha anyat.h \- 40\.1 neha iti .. na iha moxamArge karmayoge abhikramanAshaH abhikramaNaM abhikramaH prArambhaH tasya nAshaH na asti yathA kR^iShyAdeH . yogaviShaye prArambhasya na anaikAntikaphalatvaM ityarthaH . kiM cha \- na api chikitsAvat.h pratyavAyaH vidyate . kiM tu svalpam.h api asya dharmasya yogadharmasya anuShThitaM trAyate raxati mahataH bhayAt.h sa.nsArabhayAt.h janmamaraNAdilaxaNAt.h .. 41\.1 yA iyaM sA.nkhye buddhiH uktA yoge cha vaxyamaNalaxaNA sA \- 41\.1 vyavasAya iti .. vyavasAyAtmikA nishchayasvabhAvA ekA eva buddhiH taraviparItabuddhishAkhAbhedasya bAdhikA samyak.h pramANajanitatvAt.h iha shreyomArge he kurunandana . yAH punaH itarAH viparItabuddhayaH yAsAM shAkhAbhedaprachAravashAt.h anantaH apAraH anuparataH sa.nsAraH nityapratataH nityapratataH vistIRNaH bhavati pramANajanitavivekabuddhinimittavashAchcha uparatAsu anantabhedabuddhiShu sa.nsAro.api uparamate tAH buddhayaH bahushAkhAH bahvyaH shAkhAH yAsAM tAH bahushAkhAH bahubhedAH ityetat.h . pratishAkhAbhedena hi anantAshcha buddhayaH . keShAm.h . avyavasAyinAM pramANajanitavivekabuddhirahitAnAM ityarthaH .. 42\.0 yeShAM vyavasAyAtmikA buddhiH nAsti te \- 42\.1 yAmimAM iti .. yAM imAM vaxymANAM puShpitAM puShpitavR^ixaH iva shobhamAnAM shrUyamANIyAM vAchaM vAkyalaxaNAM pravadanti . ke . avipashchitaH alpamedhasaH avivekinaH ityarthaH . vedavAdaratAH bahvarthavAdaphalasadhanaprakAshakeShu vedavAkyeShu ratAH he pArthaH . na anyat.h svargapashvAdiphalasAdhanebhyaH karmabhyaH asti iti evaM vAdinaH vadanashIlAH .. te cha \- 43\.1 kAmAtmAnaH iti .. kAmAtmAnaH kAmasvabhAvAH kAmaparAH ityarthaH . svargaparAH svargaH paraH puruSharthaH yeShAM te svargaparAH svargapradhAnAH . janmakarmaphalapradAM karmaNaH phalaM karmaphalaM janma eva karmaNaH phalaM janmakarmaphalaM tat.h pradadAti iti janmakarmaphalapradA tAM vAcham.h \- pravadanti iti anuShajyate . kriyAvishehabahulAM kriyANAM visheShAH kriyAvisheShAH te bahulA yasyAM vAchi tAM svargapashuputrAdyarthAH yayA vAchA bAhulyena prakAshyante . bhogaishvaryagatiM prati bhogashcha aisvharyaM cha bhogaishvarye tayoH gatiH prAptiH bhogaishvaryagatiH tAM prati sAdhanabhUtAH ye kriyAvisheShAH tadbahulAM tAM vAchaM pravadantaH mUDhAH sa.nsAre parivartante ityabhiprAyaH .. teShAM cha \- 44\.1 bhoga iti .. bhogaishvaryaprasaktAnAM bhogaH kartavyaM aishvaryaM cha iti bhogaishvaryayoH eva praNavachatAM tadAtmabhUtAnAM . tayA kriyAvisheShabahulayA vAchA apahR^itachetasAM AchChAditavivekapraGYAnAM vyavasAyAtmikA sA.nkhye yoge vA yA buddhiH sA samAdhau samAdhIyate asmin.h puruShopabhogAya sarvaM samAdhiH antaHkaraNaM \- buddhiH tasmin.h samAdhau na vidhIyate na bhavati ityarthaH .. 45\.0 ye evaM vivekabuddhirahitAH teShAM kamAtmanAM yat.h phalaM tat.h Aha \- 45\.1 traiguNya iti .. traiguNyaviShayAH \- traiguNyaM sa.nsAraH viShayaH prakAshayitavyaH yeShAM te vedAH traguNyaviShayAH . tvaM tu nistraiguNyaH bhava arjuna niShkAmaH bhava ityarthaH nirdvandvaH sukhaduHkhahetU satpratipaxau padArthau dvandvashabdavAchyau tataH nirgataH nirdvandvaH bhava . nityasatvasthaH sadA satvaguNAshritaH bhava . tathA niryogaxemaH anupAtasya upAdAnaM yogaH upAtasya raxaNaM xemaH . yogaxemapradhAnasya shreyasi pravR^ittih duShkarA iti ataH niryogaxemaH bhava . AtmavAn.h apramattaH cha bhava . eSha tava upadeshaH svadharmaM anutiShThataH .. 46\.0 sarveShu vedokteShu karmasu yAni uktAni anantAni phalAni tAni na apexyante chet.h kimarthaM tAni IsvharAya iti anuShThIyante iti . uchyate shR^iNu \- 46\.1 yAvAn.h iti .. yathA loke kUpataDAgAdyanekasmin.h udapAne parichChinnodake yAvAn.h yAvatparimANaH snAnapAnAdiH arthaH phalaM prayojanaM saH sarvaH arthaH sarvathaH sa.nplutodake tAvAn.h eva sa.npadyate tatra antarbhavati ityarthaH . evaM tAvAn.h tAvatparimANaH eva sa.npadyate sarveShu vedeShu vekokteShu karmasu yaH arthaH yat.h karmaphalaM saH arthaH brAhmaNasya sa.nyAsinaH aramArthatatvaM vijAnataH yaH arthaH yat.h viGYAnaphalaM sarvataH sa.nplutodakasthAnIyaM tasmin.h tAvAn.h eva sa.npadyate \- tatraiva antarbhavatItyarthaH . sarvaM tat.h abhisameti yat.h ki~ncha prajAH sAdhu kurvanti yastadveda yat.h sa veda ##[## ChA\. u\. 4\. 1\. 4\.##]## iti shruteH . sarvaM karmAkhilam.h ##[##4\. 33\.##]## iti cha vaxyati . tasmAt.h prAk.h GYAnaniShThAdhikAraprApteH karmaNi adhikR^itena kUpataDAgAdyarthasthAnIyaM api karma kartavyam.h .. tava cha \- 47\.1 karmaNi iti .. karmaNi eva adhikAraH na GYAnaniShThAyAM te tava . tatra cha karma kurvataH mA phaleShu adhikAraH astu karmaphalatR^iShNA mA bhUt.h kadAchana kasyA.nchit.h api avasthAyAM ityarthaH . yadA karmaphale tR^iShNA te syAt.h tadA karmaphalaprApteH hetuH syAH evaM mA karmaphalahetuH bhUH . yadA hi karmaphalatR^ihNAprayuktaH karmaphalaM na iShyate kiM karmaNA duHkharUpeNa . iti mA te tava saN^gaH astu akarmaNi akaraNe prItiH mA bhUt.h .. 48\.0 yadi karmaphalaprayuktena na kartavyaM karma kathaM tarhi kartavyaM iti . uchyate \- 48\.1 yogasthaH iti .. yogasthaH san.h kuru karmANi kevalaM IshvarArthaM tatrApi Ishvaro me tuShyatu iti saN^gaM tyaktvA dhana~njaya . phalatR^iShNAshUnyena kriyamANe karmaNi satvashuddhijA GYAnaprAptilaxaNA siddhiH tadviparyayajA asiddhiH tayoH siddhyasiddhyoH api samaH tulyaH bhUtvA kuru karmANi . to.asau yogaH yatrasthaH kuru iti uktam.h . idaM eva tat.h \- siddhyasiddhyoH samatvaM yogaH uchyate .. 49\.0 yat.h punaH amatvabuddhiyuktaM IshvarArAdhanArthaM karma ##[##uktaM##]## etasmAt.h karmaNaH \- 49\.1 dUreNa iti .. dUreNa ativiprakarSheNa hi avaraM adhamaM nikR^iShTaM karma phalArthinA kriyamANaM buddhiyogAt.h samatvabuddhiyuktAt.h karmaNaH janmamaraNAdihetutvAt.h . he dhana~njaya yataH evaM tataH yogaviShayAyAM buddhau tatparipAkajAyAM vA sA.nkhyabuddhau sharaNaM AshrayaM abhayaprAptikAraNaM anvichCha prArthayasva paramArthaGYAnasharaNaH bhava ityarthaH . yataH avaraM karma kurvANAH kR^ipaNAH dInAH phalahetavaH phalatR^iShNAprayuktAH santaH yo vA etadaxaraM gArgyaviditvA.asmAllokAtpraiti sa kR^ipaNaH ##[##bR^i\. u\. 3\. 8\. 10\.##]## iti shruteH .. 50\.0 samatvabuddhiyuktaH san.h svadharmaM anutiShThan.h yat.h phalaM prApnoti tat.h shR^iNu \- 50\.1 buddhi iti .. buddhiyuktaH samatvaviShayayA buddhyA yuktaH buddhiyuktaH saH jahAti parityajati iha asmin.h loke ubhe sukR^itaduShkR^ite puNyapApe satvashuddhiGYAna prAptivAreNa yataH tasmAt.h samatvabuddhiyogAya yujyasva ghaTasva . yogaH hi karmasu kaushalaM svadharmAkhyeShu karmasu vartamAnasya yA siddhyasiddhyoH samatvabuddhiH IshvarArpi tachetastayA tat.h kaushalaM kushalabhAvaH . taddhi kaushalaM yat.h bandhasvabhAvAni api karmANi samatvabuddhyA svabhAvAt.h nivartante . tasmAt.h samatvabuddhiyuktaH bhava tvam.h .. yasmAt.h \- 51\.1 karmajaM iti .. karmajaM phalaM tyaktvA iti vyavahitena sa.nbandhaH iShTaniShTadehaprAptiH karmajaM phalaM karmabhyaH jAtaM buddhiyuktAH samatvabuddhiyuktAH santaH hi yasmAt.h phalaM tyaktvA parityajya manIShiNaH GYAninaH bhUtvA janmabandhavinirmuktAH janma eva bandhaH janmabandhaH tena vinirmuktAH jIvantaH eva janmabandhAt.h vinirmuktAH santaH padaM paramaM viShNoH moxAkhyaM gachChanti anAmayam.h sarvopadravarahitaM ityarthaH . ## \medskip \hrule \medskip ## atha dvAdasho.adhyAyaH dvitIyAdhyAyaprabhR^itiShu vibhUtyanteShu adhyAyeShu ##(##10##)## paramAtmanaH brahmaNaH axarasya vidhvastasarvopAdhivisheShasya upAsanaM uktaM; sarvayogaishvaryasarvaGYAnashaktimatsatvopAdheH Ishvarasya tava cha upAsanaM tatra tatra uktam.h . vishvarUpAdhyAye ##(##11##)## tu aishvaraM AdyaM samastajagadAtmarUpaM vishvarUpaM tvadIyaM darshitaM upAsanArthameva tvayA . tachcha darshayitvA uktavAnasi ##''##matkarmakR^it.h##''## ##(##11\.55##)## ityAdi . ataH ahaM anayoH ubhayoH paxayoH vishiShTatarabubhutsayA tvAM pR^ichChAmi iti arjuna uvAcha \- arjuna uvAchaH evaM satatayuktA ye bhaktAstvAM paryupAsate . ye chApyaxaramavyaktaM teShAM ke yogavittamAH .. 12\.1.. evaM iti .. ##''##evaM##''## iti atItAnantarashlokena uktaM arthaM parAmR^ishati ##''##matkarmakR^it.h##''## ##(##11\.55##)## ityAdinA . evaM satatayuktAH nairantaryeNa bhagavatkarmAdau yathokte arthe samAhitAH santaH pravR^ittAH ityarthaH . ye bhaktAH ananyasharaNAH santaH tvAM yathAdarshitaM vishvarUpaM paryupAsate dhyAyanti . ye cha anye api tyktasarvaiShaNAH sa.nyAstasarvakarmANaH yathAvisheShitaM brahma axaraM . nirastasarvopAdhitvAt.h avyaktaM akaraNagocharaM \- yat.h hi loke karaNagocharaM tat.h vyaktaM uchyate . a~njeH dhAtoH tatkarmakatvAt.h; idaM tu axaM tadviparItaM \- shiShTaishcha uchyamAnaiH visheShaNaiH nishiShTaM . tat.h ye chApi paryupAsate \- teShAM ubhayeShAM madhye ke yogavittamAH . ke atishayena yogavidaH ##?## ityarthaH .. 2\.0 ye tu axaropAsakAH samyagdarshinaH nivR^ittaiShaNAH . te tAvat.h tiShThantu; tAn.h prati yat.h vaktavyaM tat.h upariShTAt.h vaxyAmaH ##(##shloke 13 \- 20##)## ye tu itare \- shrIbhagavAnuvAchaH mayyAveshya mano ye mAM nityayuktA upAsate . shraddhayA parayopetAste me yuktatamA matAH .. 12\.2.. 2\.1 mayi iti .. mayi vishvarUpe parimeshvare Aveshya samAdhAya manaH ye bhaktAH santaH mAM sarvayogeshvarANAM adhIshvaraM sarvaGYaM vimuktarAgAdikleshatimiradR^iShTiM\, nityayuktAH atItAnantarAdhyAyAnte uktashlokArthanyAyena satatayuktAH santaH upAsate shraddhayA parayA prakR^iShTayA upetAH ye\, te me mama yuktatamAH matAH abhipretAH yuktatamAH iti . nairantaryeNa hi te machchittatayA ahorAtraM ativAhayanti ##(##ahorAtraM atimAtrM mAM dhyAyanti##)##\, ataH yuktaM tAn.h prati yuktatamAH iti vaktum.h .. 3\.0 kiM itare yuktatamAH na bhavanti ##?## na; ki.ntu tAn.h prati yat.h vaktavyaM tat.h shR^iNu \- ye tvaxaramanirdeshyamavyaktaM paryupAsate . sarvatragamachintyaM cha kUTasthamachalaM dhruvam.h .. 12\.3.. 3\.1 ye tu iti .. ye tu axaraM anirdeshyaM avyaktatvAt.h ashabdagocharaM iti na nirdeShTu shakyate\, ataH anirdeshyaM\, avyaktaM na kenApi pramANena vyajyate iti avyaktaM paryupAsate pari samantAt.h upAsate . upAsanaM nAma yathAshAstraM upAsyasya arthasya viShayIkaraNena sAmIpyaM upagamya tailadhAravat.h samAnapratyayapravAheNa dIrghakAlaM yat.h AsanaM\, tat.h upAsanaM Achaxate . axarasya visheShaNaM Aha upAsyasya \- sarvatragaM vyomavat.h vyApi achintyaM cha \- yat.h hi karaNagocharaM tat.h manasA.api chintyaM\, tadviparItatvAt.h achintyaM axaraM kUTasthaM dR^ishyamAnaguNakaM antadoShaM vastu kUTam.h . ##''##kUTarUpakaM\,##''## ##''##kUTasAxyaM##''## ityAdau kUTashabdaH prasiddhaH loke . tathA cha avidyAdyanekasa.nsArabIjaM antadoShavat.h mAyA.avyAkR^itAdyanekashabdavAchyatayA ##''##mAyAM tu prakR^itiM vidyAt.h mAyinaM tu maheshvaram.h##''## ##(##shve\. u\. 4\.10\.##)##\, ##''##mama mAyA duratyayA##''## ##(##7\.14##)## ityAdau prasiddhaM yat.h tat.h kUTaM\, tasmin.h kUTe sthitaM kUTasthaM tadadhyaxatayA . athavA \-rAshiriva sthitaM kUTastham.h . ata eva achalam.h . yasmAt.h achalaM\, tasmAt.h dhruvaM\, nityaM ityarthaH .. sa.nniyamendriyagrAmaM sarvatra samabuddhayaH . te prApnuvanti mAmeva sarvabhUtahite ratAH .. 12\.4.. 4\.1 sa.nniyamya iti . sa.nniyamya samyak.h niyamya upasa.nhR^itya indriyagrAmaM indriyasamudAyaM\, sarvatra sarvasmin.h kAle samabuddhayaH samA tulyA buddhiH yeShAM iShTAniShTaprAptau te samabuddhayaH . te ye eva.nvidhAH te prApnuvanti mAM eva sarvabhUtahite ratAH . na tu teShAM vaktavyaM ki~nchit.h ##''##mAM te prApnuvanti##''## iti\, ##''##GYAni tvAtmaiva me mataM##''## ##(##7\.18##)## iti hi uktam.h . na hi bhagavatsvarUpANAM satAM yuktatamatvaM\, ayuktatamatvaM vA vAchyam.h .. kintu \- klesho.adhikatarasteShAmavyaktAsaktachetasAm.h . avyaktA hi gatirduHkhaM dehavadbhiravApyate .. 12\.5.. 5\.1 kleshaH iti .. kleshaH adhikataraH \- yadyapi matkarmAdiparANAM adhikaH eva kleshaH\, adhikatarastu axarAtmanAM paramAtmadarshinAM dehAbhimAnaparityAganimittaH \- avyaktAsaktachetasAM avyakte AsaktaM chetaH yeShAM te avyaktAsaktachetasaH teShAM avyaktAsaktachetasAm.h .. avyaktA hi yasmAt.h ##(##yA##)## gatiH axarAtmikA duHkhaM ##(##sA##)## dehavadbhiH dehAbhimAnavadbhiH avApyate\, ataH kleshaH adhikataraH . 6\.0 axaropAsakAnAM yat.h vartanaM tat.h upariShTAt.h ##(##shlokeShu 12\. 13 \- 20##)## vaxyAmaH .. ye tu sarvANi karmANi mayi sa.nnyasya matparAH . ananyenaiva yogena mAM dhyAyanta upAsate .. 12\.6.. 6\.1 ye tu iti .. ye tu sarvANi karmANi mayi Ishvare sa.nnyasya matparAH ahaM paraH yeShAM te matparAH santaH ananyena eva avidyamAnaM anyat.h AlambanaM vishvarUpaM devaM dhyAyantaH chintayantaH upAsate .. teShAM kim.h ##?## \- teShAmahaM samuddhartA mR^ityusa.nsArasAgarAt.h . bhavAmi na chirAtpArtha mayyAveshitachetasAm.h .. 12\. 7.. 7\.1 teShAM iti . teShAM madupAsanaikaparANAM ahaM IshvaraH samuddhartA \- kutaH iti ##?## Aha \- mR^ityusa.nsArasAgarAt.h mR^ityuyuktaH sa.nsAraH mR^ityusa.nsAraH\, sa eva sAgara iva sAgaraH\, dustaratvAt.h\, tasmAt.h mR^ityusa.nsArasAgarAt.h ahaM teShAM samuddhartA bhavAmi na chirAt.h \. kiM tarhi##?## \- xiprameva he pArtha ! mayi AveshitachetasAM mayi vishvarUpe AveshitaM samAhitaM chetaH yeShAM te mayyaveshitachetasaH teShAm.h .. yataH evaM\, tasmAt.h \- mayyena mana Adhastva mayi buddhiM niveshaya . nivasiShyasi mayyeva ata UrdhvaM na sa.nshayaH .. 12\.8.. 8\.1 mayyeva iti .. mayi eva vishvarUpe Ishvare manaH saN^kalpavikalpAtmakaM samAdhatsva sathApaya . mayi eva adhyavasAyaM kurvatIM buddhiM cha Adhatsva niveshaya . tataH te kiM bhyAt.h iti ##?## shR^iNu \- nivasiShyasi nivatsyasi nishchayena madAtmanA mayi vAsaM kariShyasi eva ataH sharIrapAtAt.h Urdhvam.h . na sa.nshayaH\, sa.nshayaH atra na kartavyaH .. atha chittaM samAdhAtuM na shaknoShi mayi sthiram.h . abhyAsayogena tato mAmichChAptuM dhana~njaya .. 12\.9.. 9\.1 atha iti .. atha evaM yathA avochaM tathA mayi chittaM samAdhAtuM sthApayituM sthiraM achalaM na shaknoShi chet.h\, tataH pashchAt.h abhyAsayogena\, chittasya ekasmin.h Alambena sarvataH samAhR^itya punaHpunaH sthApanaM abhyAsaH\, tatpUrvaka yogaH samAdhAnalaxaNaH tena abhyAsayogena mAM vishvarUpaM ichCha prArthayasva AptuM he dhana~njaya ! .. abhyAse.apyasamartho.asi matkarmaparamo bhava . madarthamapi karmANi kurvan.h siddhimavApsyasi .. 12\.10.. 10\.1 abhyAse iti .. abhyAse api asamarthaH asi ashaktaH asi\, tarhi matkarmaparamaH bhava\, madarthaM karma matkarma\, tatparamaH matkarmaparamaH\, matkarmapradhAnaH ityarthaH . abhyAsena vinA madarthaM api karmANi kevalaM kurvan.h siddhi satvashuddhiyogaGYAnaprAptidvAreNa avApsyasi .. athaitadapyashakto.asi kartuM madogamAshritaH . sarvakarmaphalatyAgaM tataH kuru yatAtmavAn.h .. 12\. 11.. 11\.1 athaitad.h iti .. atha punaH etat.h api yat.h uktaM matkarmaparamatvaM tat.h kartuM ashaktaH asi\, madyogaM AshritaH\, mayi kriyamANAni karmANi sa.nyasya yat.h karaNaM teShAM anuShThAnaM saH madyogaH\, taM AshritaH san.h \- sarvakarmaphalatyAgaM sarveShAM karmaNAM phalasa.nyAsaM sarvakarmaphalatyAgaM tataH anantaraM kuru yatAtmavAn.h sa.nyatachittaH san.h ityarthaH .. 12\.0 idAnIM sarvakarmaphalatyAgaM stauti \- shreyo hi GYAnamabhyAsAjGYAnAddhyAnaM vishiShyate . dhyAnAtkarmaphalatyAgastyAgAchChAntiranantaram.h .. 12\. 12.. 12\.1 shreyaH iti .. shreyaH hi prashasyataraM GYAnaM \- kasmAt.h ##?## \- ##(##a##)## vivekapUrvakAth.h abhyAsAt.h tasmAt.h api GYAnAt.h GYAnapUrvakaM dhyAnaM vishiShyate . GYAnavataH dhyAnAt.h api karmaphalatyAgaH\, ##''##vishiShyate##''## iti anuShajyate . evaM karmaphalatyAgAt.h pUrvoktavisheShaNavataH ##(##11##)## shAntiH upashamaH sahetukasya sa.nsArasya anantaraM eva syAt.h\, na tu kAlAntaraM apexate .. 12\.2 aGYasya karmaNi pravR^ittasya pUrvopadiShTopAyAnuShThAnashaktau sarvakarmaNAM phalatyAgaH shreyassAdhanaM iti upadiShTaM\, na prathamameva . atashcha ##''##shreyo hi GYAnaM##''## ityAdyuttarottaravishiShTatvopadeshena sarvakarmaphalatyAgaH stUyate\, sampannasAdhanAnuShThAnashaktau anuShTheyatvena shrutatvAt.h . kena dharmeNa stutitvaM ##?## ##''##yadA sarve pramuchyante##''## ##(##kaTha\. u\. 6\.14##)## . kAmAshcha sarve shrautasmArtakarmaNAM phalAni . tatyAge cha viduShaH dhyAnaniShThasya anantarA eva shAntiH . iti sarvakAmatyAgasAmAnyaM aGYakarmaphalatyAgasya api asti iti tatsAmAnyAt.h sarvakarmaphalatyAgastutiH iyaM prarochanArthI . yathA agastyena brAhmaNena samudraH pItaH iti idAnIntanAH api brAhmaNAH brAhmaNatvasAmAnyAt.h stUyante . evaM karmaphalatyAgAt.h karmayogasya sheyassAdhanatvaM abhihitam.h .. 13\.0 atra cha AtmeshvarabhedaM Ashritya vishvarUpe Ishvare chetaH samAdhAnalaxaNaH yogaH uktaH\, IshvarArthaM karmAnuShThAnAdi cha . ##''##athaitadapyashakto.asi##''## ##(##12\.11##)## iti aGYAnakAryasUchanAt.h na abhedadarshinaH axaropAsakasya karmayogaH upapadyate iti darshayati . tathA karmayoginaH axaropAsanAnupapattiM darshayati bhagavAn.h ##''##te prApnuvanti mAmeva##''## ##(##12\.4##)## iti axaropAsakAnAM kaivalyaprAptau svAtantryaM uktvA\, itareShAM pAratantryAt.h IshvarAdhInatAM darshitavAn.h ##''##teShAmahaM samuddharthA##''## ##(##12\.7##)## iti . yadi hi Ishvarasya AtmabhUtAH te matAH abhedadarshitvAt.h axarasvarUpAH eva te iti samuddharaNa karmaviShayavachanaM tAn.h prati apeshalaM syAt.h . yasmAchcha arjunasya atyantam.h eva hitauShI bhagavAn.h tasya samyagdarshanAnanvitaM karmayogaM bhedadR^iShTimantam.h eva upadishati . na cha AtmAnaM IshvaraM pramANataH buddhvA kasyachit.h guNabAvaM jigamiShati kashchit.h\, virodhAt.h . tasmAt.h axaropAsakAnAM samyagdarshananiShThAnAM sa.nyAsinAM tyaktasarvaiShaNAnAM ##''##adveShTA sarvabhUtAnAM##''## ityAdidharmapUgaM sAxAt.h amR^itatvakAraNaM vaxyAmi iti pravartate \- adveShTA sarvabhUtAnAM maitraH karuNa eva cha . nirmamo nirahaN^kAraH samaduHkhasukhaH xamI .. 12\. 13.. 13\.1 adveShTA iti .. adveShTA sarva bhUtAnAM sarveShAM bhUtAnAM na dveShTA\, AtmanaH duHkhahetumapi na ki~nchit.h dveShTi\, sarvANi bhUtAni Atmatvena pashyati . maitraH \- mitrabhAvaH maitrI\, mitratayA vartate iti \- maitraH . karuNaH eva cha\, karuNA kR^ipA duHkhiteShu dayA\, tadvAn.h karuNaH\, sarvabhUtAbhayapradaH\, sa.nyAsI ityarthaH . nirmamaH mamapratyayavarjitaH . nirahaN^kAraH nirgatAhapratyayaH . samaduHkhasukhaH\, same duHkhasukhe dveSharAgayoH apravartake yasya saH samaduHkhasukhaH . xamI xamAvAn.h AkruShTaH abhihato vA avikriyaH eva Aste .. santuShTaH satataM yogI yatAtmA dR^iDhanishchayaH . mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaH sa me priyaH .. 12\.14.. 14\.1 santuShTaH iti .. santuShTaH satataM nityaM\, dehasthitikAraNasya lAbhe alAbhe cha utpannala.npratyayaH . tathA guNavallAbhe viparyaye cha santuShTaH . satataM yogI samAhitachittaH . yatAtmA sa.nyatasvabhAvaH . dR^iDhanishchayaH\, dR^iDhaH sthiraH nishchayaH adhyavasAyaH yasya AtmatatvaviShaye saH dR^iDhanishchayaH . mayyarpitamanobuddhiH saN^kalpavikalpAtmakaM manaH\, adhyavasAyalaxaNA buddhiH\, te mayi eva arpite sthApite yasya sa.nyAsinaH sa mayyarpitamanobuddhiH . yaH IdR^ishaH madbhaktaH saH me priyaH . ##''##priyo hi GYAnino.atyarthamahaM sa cha mama priyaH##''## ##(##7\.17##)## iti saptame adhyAye sUchitaM tat.h iha prapa~nchyate .. yasmAnnodvijate loko lokannodvijate cha yaH . harShAmarShabhayodvegairmukto yaH sa cha me priyaH .. 12\.15.. 15\.1 yasmAt.h iti .. yasmAt.h sa.nyAsinaH na udvijate na udvegaM gachChati na sa.ntapyate\, na sa.nxubhyati lokaH\, tathA lokAt.h na udvijate cha yaH\, harShAmarShabhayodvegaiH\, harShashcha amarShashcha bhayaM cha udvegashcha taiH harShAmarShabhayodvegaiH muktaH \- harShaH priyalAbhe antaHkaraNasya utkarShaH romA~nchanAshrupAtAdiliN^gaH\, amarShaH asahiShNutA\, bhayaM trAsaH\, udvegaH sdvignatA\, taiH muktaH yaH saH cha me priyaH .. anapexaH shudhirdaxa udAsIno gatavyathaH . sarvArambhaparityAgI yo madbhaktaH sa me priyaH .. 12\.16.. 16\.1 anapexaH iti .. anapexaH dehendriyaviShayasambandhAdiShu apexA yasya nAsti saH anapexaH niHspR^ihaH . shuchiH\, bAhyena AbhyatareNa cha shauchena sampannaH . daxaH\, pratyutpanneShu kAryeShu sadyaH yathAvat.h pratipattuM samarthaH . udAsInaH na kasyachit.h mitrAdeH paxaM bhajate yaH saH udAsInaH \- yatiH . gatavyathaH gatabhayaH . sarvArambhaparirtyAN^gI\, Arabhyante iti ArambhAH ihAmutraphalabhogArthAni kAmahetUni karmANi sarvArambhAH\, tAn.h parityaktuM shIlaM asya iti sarvArambhaparityAgI yaH madbhaktaH saH me priyaH .. ki~nch \- yo na hR^iShyati na dveShTi na shochati na kAN^xati . shubhAshubhaparityAgI bhaktimAn.h yaH sa me priyaH .. 12\.17.. 17\.1 yo na iti .. yaH na hR^iShyati iShTaprAptau\, na dveShTi aniShTaprAptau\, na shochati priyaviyoge\, na cha aprAptaM kAN^xati\, shubhAshubhe karmaNI parityaktaM shIlaM asya iti shubhAshubhaparityAgI bhaktimAn.h yaH saH me priyaH .. samaH shatrau cha mitre cha tathA mAnApamAnayoH . shItoShNasukhaduHkheShu samaH saN^gavivarjitaH .. 12\.8.. 18\.1 samaH iti .. samaH shatrau cha mitre cha\, tathA mAnApamAnayoH pujAparibhavayoH\, shItoShNusukhaduHkheShu samaH sarvatra saN^gavivarjitaH .. ki~ncha \- tulyanindAstunirmaunI santuShTo yena kenachit.h . aniketaH sthiramatirbhaktimAnme priyo naraH .. 12\.19.. 19\.1 tulya iti .. tulyanindAstutiH nindA cha stutishcha nindAstutI te tulye yasya saH tulyanindAstuitiH . maunI maunavAn.h sa.nyatavAk.h . santuShTaH yena kenachit.h sharIrasthitihetumAtreNa; tathA cha uktam.h \- yena kenachidAchChanno yena kenachidAshitaH . yatra kvachana shAyI syAttaM devA brAhmaNaM viduH .. \- ##(##shAntiparva\. 245\. 12\.##)## iti . ki~ncha \- aniketaH niketaH AshrayaH nivAsaH niyataH na vidyate yasya saH aniketaH\, ##''##nAgAre##''## ityAdismR^ityantarAt.h . sthiramatiH sthirA pAramArthavastuviShayA yasya matiH saH sthiramatiH . bhaktimAn.h me priyaH naraH .. 20\.0 ##''##adveShTA sarvabhUtAnAM##''## ##(##12\.13\.##)## ityAdinA axaropAsakAnAM nivR^ittasarvaiShaNAnAM sa.nyAsinAM paramArthaGYAnaniShThAnAM dharmajAtaM prakrAntaM upasa.nharati \- ye tu dharmyAmR^itamidaM yathoktaM paryupAsate . shraddadhAnA matparamA bhaktAste.atIva me priyAH .. 12\.20 .. iti shrImahAbhArate shatasAhasryAM sa.nhitAyAM vaiyAsikyAM bhIShmaparvaNi shrImadbhagavadgItAsUpaniShatsu brahmavidyAyAM yogashAstre shrIkR^iShNArjunasa.nvAde bhaktiyoge nAma dvAdasho.adhyAyaH .. 20\.1 ye tu iti .. ye tu sa.nyAsinaH dharmyAmR^itaM dharmAdanapetaM dharmyaM cha tat.h amR^itaM cha tat.h\, amR^itatvehetutvAt.h\, idaM yathoktaM ##''##adveShTA sarvabhUtAnAM##''## ityAdinA paryupAsate anutiShThanti shraddadhAnAH sa.ntaH matparamAH yathoktAH ahaM axarAtmA paramaH niratishayAgatiH yeShAM te matparamAH\, madbhaktAH cha uttamAM paramArthaGYAnalaxaNAM bhaktiM Asthi ##(##shri##)##tAH te atIva me priyAH . ##''##priyo hi GYAnino.atyartham.h##''## ##(##7\.17\.##)## iti yat.h sUchitaM tat.h vyAkhyAya iha upasa.nhR^itaM ##''##bhaktAste.atIva me priyAH##''## iti . yasmAt.h dharmyAmR^itaM idaM yathoktaM anutiShThan.h bhagavataH viShNoH parameshvarasya atIva priyaH bhavati\, tasmAt.h idaM dharmyAmR^itaM mumuxuNA yatnataH anuShTheyaM\, viShNoH\, priyaM paraM dhAma jigamiShuNA \- iti vAkyArthaH .. \medskip AUM shA.ntAkAraM bhujagashayanaM padmanAbhaM suresham.h . vishvAdhAraM gaganasadR^ishaM meghavarNaM shubhA.ngam.h . lakShmIkA.ntaM kamalanayanaM yogIbhirdhyAnagamyam.h . va.nde viShNuM bhavabhayaharaM sarvalokaikanAtham.h .. ## \medskip \hrule \medskip Encoded by Kapila Shankaran utsAha at accglobal.net %Sent: Monday, October 25, 1999 6:52 PM \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} {\rm http://sanskritdocuments.org} \end{document}