%@@1 % File name : giitaabhaashya-3.itx %-------------------------------------------- % Text title : Gita Ch. 3 - Shankara Bhashya % Author : Adi Sankaracharya % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Description/comments : % Transliterated by : sunder hattangadi % Proofread by : sunder hattangadi % Translation by : - % Latest update : October , 2008 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskritdocuments.org % http://sanskrit.gde.to/ %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Commands upto engtitle are % needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Gita - Shankara Bhashya - Ch. 3 ..}## \itxtitle{.. gItAbhAshya\-3 ..}##\endtitles ## tR^itIyo.adhyAyaH .. karma\-yoga . shAstrasya pravR^ittinivR^ittiviShayabhUte dve buddhI bhagavatA nirdiShTe \, sA~Nkhye buddhiH yoge buddhiH iti cha . tatra ##'## prajahAti yadA kAmAn.h ##'## ityArabhya A adhyAyaparisamApteH sA~NkhyabuddhyAshritAnAM sa.nnyAsaM kartavyamuktvA teShAM tanniShThatayaiva cha kR^itArthatA uktA \- ##'## eShA brAhmI sthitiH ##'## iti . arjunAya cha ##'## karmaNyevAdhikAraste \.\.\. mA te sa~Ngo.astvakarmaNi ##'## iti karmaiva kartavyamuktavAn.h yogabuddhimAshritya \, na tata eva shreyaHprAptimuktavAn.h . tadetadAlakShya paryAkulIkR^itabuddhiH arjunaH uvAcha . kathaM bhaktAya shreyorthine yat.h sAkShAt.h shreyaHprAptisAdhanaM sA~NkhyabuddhiniShThAM shrAvayitvA mAM karmaNi dR^iShTAnekAnarthayukte pAraMparyeNApi anaikAntikashreyaHprAptiphale niyu~njyAt.h iti yuktaH paryAkulIbhAvaH arjunasya \, tadanurUpashcha prashnaH ##'## jyAyasI chet.h ##'## ityAdiH \, prashnApakaraNavAkyaM cha bhagavataH yuktaM yathoktavibhAgaviShaye shAstre .. kechittu \- arjunasya prashnArthamanyathA kalpayitvA tatpratikUlaM bhagavataH prativachanaM varNayanti\, yathA cha AtmanA sambandhagranthe gItArtho nirUpitaH tatpratikUlaM chaiha punaH prashnaprativachanayoH arthaM nirUpayanti . katham.h ##?## tatra sambandhagranthe tAvat.h \- sarveShAmAshramiNAM j~nAnakarmaNoH samuchchayaH gItAshAstre nirUpitaH arthaH ityuktam.h \; punaH visheShitaM cha yAvajjIvashrutichoditAni karmANi parityajya kevalAdeva j~nAnAt.h mokShaH prApyate ityetat.h ekAntenaiva pratiShiddhamiti . iha tu AshramavikalpaM darshayatA yAvajjIvashrutichoditAnAmeva karmaNAM parityAga uktaH . tat.h kathamIdR^ishaM viruddhamartham.h arjunAya brUyAt.h bhagavAn.h \, shrotA vA kathaM viruddhamarthamavadhArayet.h .. tatraitat.h syAt.h \- gR^ihasthAnAmeva shrautakarmaparityAgena kevalAdeva j~nAnAt.h mokShaH pratiShidhyate \, na tu AshramAntarANAmiti . etadapi pUrvottaraviruddhameva . katham ##?## sarvAshramiNAM j~nAnakarmaNoH samuchchayo gItAshAstre nishchitaH arthaH iti pratij~nAya iha kathaM tadviruddhaM kevalAdeva j~nAnAt.h mokShaM brUyAt.h AshramAntarANAm.h .. atha mataM shrautakarmApekShayA etadvachanaM ##'## kevalAdeva j~nAnAt.h shrautakarmarahitAt.h gR^ihasthAnAM mokShaH pratiShidhyate ##'## iti \; tatra gR^ihasthAnAM vidyamAnamapi smArtaM karma avidyamAnavat.h upekShya ##'## j~nAnAdeva kevalAt.h ##'## ityuchyate iti . etadapi viruddham.h . katham.h ##?## gR^ihasthasyaiva smArtakarmaNA samuchchitAt.h j~nAnAt.h mokShaH pratiShidhyate na tu AshramAntarANAmiti kathaM vivekibhiH shakyamavadhArayitum.h . ki.ncha \- yadi mokShasAdhanatvena smArtAni karmANi UrdhvaretasAM samuchchIyante tathA gR^ihasthasyApi iShyatAM smArtaireva samuchchayo na shrautaiH .. atha shrautaiH smArtaishcha gR^ihasthasyaiva samuchchayaH mokShAya \, UrdhvaretasAM tu smArtakarmamAtrasamuchchitAt.h j~nAnAt.h mokSha iti . tatraivaM sati gR^ihasthasya AyAsabAhulyAt.h \, shrautaM smArtaM cha bahuduHkharUpaM karma shirasi AropitaM syAt.h .. atha gR^ihasthasyaiva AyAsabAhulyakAraNAt.h mokShaH syAt.h \, na AshramAntarANAM shrautanityakarmarahitatvAt.h iti . tadapyasat.h \, sarvopaniShatsu itihAsapurANayogashAstreShu cha j~nAnA~Ngatvena mumukShoH sarvakarmasa.nnyAsavidhAnAt.h \, AshramavikalpasamuchchayavidhAnAchcha shrutismR^ityoH .. siddhastarhi sarvAshramiNAM j~nAnakarmaNoH samuchchayaH \- na \, mumukShoH sarvakarmasa.nnyAsavidhAnAt.h . ##'## putraiShaNAyA vittaiShaNAyAshcha vyutthAyAthabhikShAcharyaM charanti ##'##\, ##'## tasmAt.h nyAsameShAM tapasAmatiriktamAhuH ##'##\,##'## nyAsa evAtyarechayat.h ##'## iti \, ##'## na karmaNA na prajayA dhanena tyAgenaike amR^itatvamAnashuH ##'## iti cha . ##'## brahmacharyAdeva pravrajet.h ##'## ityAdyAH shrutayaH . ##'## tyaja dharmamadharmaM cha ubhe satyAnR^ite tyaja . ubhe satyAnR^ite tyaktvA yena tyajasi tattyaja . saMsArameva niHsAraM dR^iShTvA sAradidR^ikShayA . pravrajantyakR^itodvAhAH paraM vairAgyamAshritAH ##'## iti bR^ihaspatiH . ##'## karmaNA badhyate janturvidyayA cha vimuchyate . tasmAtkarma na kurvanti yatayaH pAradarshinaH ##'## iti shukAnushAsanam.h . ihApi cha ##'## sarvakarmANi manasA sa.nnyasya ##'## ityAdi .. mokShasya cha akAryatvAt.h mumukShoH karmAnarthakyam.h . nityAni pratyavAyaparihArArthAni iti chet.h \, na \; asa.nnyAsiviShayatvAt.h pratyavAyaprApteH . na hi agnikAryAdyakaraNAt.h sa.nnyAsinaH pratyavAyaH kalpayituM shakyaH \, yathA brahmachAriNAmasa.nnyAsinAmapi karmiNAm.h . na tAvat.h nityAnAM karmaNAmabhAvAdeva bhAvarUpasya pratyavAyasya utpattiH kalpayituM shakyA \, ##'## kathamasataH sajjAyeta ##'## iti asataH sajjanmAsambhavashruteH . yadi vihitAkaraNAt.h asambhAvyamapi pratyavAyaM brUyAt.h vedaH \, tadA anarthakaraH vedaH apramANamityuktaM syAt.h \; vihitasya karaNAkaraNayoH duHkhamAtraphalatvAt.h . tathA cha kArakaM shAstraM na j~nApakaM ityanupapannarthaM kalpitaM syAt.h . na chaitadiShTam.h . tasmAt.h na sa.nnyAsinAM karmANi . ato j~nAnakarmaNoH samuchchayAnupapattiH \; ##'## jyAyasI chet.h karmaNaste matA buddhiH ##'## iti arjunasya prashnAnupapatteshcha .. yadi hi bhagavatA dvitIye.adhyAye j~nAnaM karma cha samuchchitya tvayA anuShTheyam.h ityuktaM syAt.h \, tataH arjunasya prashnaH anupapannaH ##'## jyAyasI chetkarmaNaste matA buddhiH ##'## iti . arjunAya chet.h buddhikarmaNI tvayA anuShTheye ityukte \, yA karmaNo jyAyasI buddhiH sApi uktaiva iti ##'## tat.h kiM karmaNi ghore mAM niyojayasi keshava ##'## iti upAlambhaH prashno vA na katha~nchana upapadyate . na cha arjunasyaiva jyAyasI buddhiH na anuShTheyA iti bhagavatA uktaM pUrvam.h iti kalpayituM yuktam.h \, yena ##'## jyAyasI chet.h ##'## iti vivekataH prashnaH syAt.h .. yadi punaH ekasya puruShasya j~nAnakarmaNorvirodhAt.h yugapadanuShThAnaM na sambhavatIti bhinnapuruShAnuShTheyatvaM bhagavatA pUrvamuktaM syAt.h \, tato.ayaM prashna upapannaH ##'## jyAyasI chet.h ##'## ityAdiH . avivekataH prashnakalpanAyAmapi bhinnapuruShAnuShTheyatvena j~nAnakarmaniShThayoH bhagavataH prativachanaM nopapadyate . na cha aj~nAnanimittaM bhagavatprativachanaM kalpanIyam.h . asmAchcha bhinnapuruShAnuShTheyena j~nAnakarmaniShThayoH bhagavataH prativachanadarshanAt.h j~nAnakarmaNoH samuchchayAnupapattiH . tasmAt.h kevalAdeva j~nAnAt.h mokSha ityeSho.artho nishchito gItAsu sarvopaniShatsu cha .. j~nAnakarmaNoH ##'## ekaM vada nishchitya ##'## iti cha ekaviShayaiva prArthanA anupapannA \, ubhayoH samuchchayasambhave . ##'## kuru karmaiva tasmAttvaM ##'## iti cha j~nAnaniShThAsambhavaM arjunasya avadhAraNena darshayiShyati .. arjuna uvAcha . jyAyasI chetkarmaNaste matA buddhirjanArdana . tatki.n karmaNi ghore mA.n niyojayasi keshava .. 3\-1.. jyAyasI shreyasI chet.h yadi karmaNaH sakAshAt.h te tava matA abhipretA buddhiH j~nAnaM he janArdana . yadi buddhikarmaNI samuchchite iShTe tadA ekaM shreyaHsAdhanamiti karmaNo jyAyasI buddhiH iti karmaNaH atiriktakaraNaM buddheranupapannaM arjunena kR^itaM syAt.h \; na hi tadeva tasmAt.h phalato.ariktaM syAt.h . tathA cha \, karmaNaH shreyaskarI bhagavatoktA buddhiH \, ashreyaskaraM cha karma kurviti mAM pratipAdayati \, tat.h kiM nu kAraNamiti bhagavata upAlambhamiva kurvan.h tat.h kiM kasmAt.h karmaNi ghore krUre hiMsAlakShaNe mAM niyojayasi keshava iti cha yadAha \, tachcha nopapadyate . atha smArtenaiva karmaNA samuchchayaH sarveShAM bhagavatA uktaH arjunena cha avadhAritashchet.h \, ##'## tatkiM karmaNi ghore mAM niyojayasi ##'## ityAdi kathaM yuktaM vachanam.h .. ki.ncha \- vyAmishreNeva vAkyena buddhiM mohayasIva me . tadekaM vada nishchitya yena shreyo.ahamApnuyAm.h .. 3\-2.. vyAmishreNeva \, yadyapi viviktAbhidhAyI bhagavAn.h \, tathApi mama mandabuddheH vyAmishramiva bhagavadvAkyaM pratibhAti . tena mama buddhiM mohayasi iva \, mama buddhivyAmohApanayAya hi pravR^ittaH tvaM tu kathaM mohayasi ##?## ataH bravImi buddhiM mohayasi iva me mama iti . tvaM tu bhinnakartR^ikayoH j~nAnakarmaNoH ekapuruShAnuShThAnasambhavaM yadi manyase \, tatraivaM sati tat.h tayoH ekaM buddhiM karma vA idameva arjunasya yogyaM buddhishaktyavasthAnurUpamiti nishchitya vada brUhi \, yena j~nAnena karmaNA vA anyatareNa shreyaH aham.h ApnuyAM prApnuyAm.h . iti yaduktaM tadapi nopapadyate .. yadi hi karmaniShThAyAM guNabhUtamapi j~nAnaM bhagavatA uktaM syAt.h \, tat.h kathaM tayoH ##'## ekaM vada ##'## iti ekaviShayaiva arjunasya shushrUShA syAt.h . na hi bhagavatA pUrvamuktaM ##'## anyataradeva j~nAnakarmaNoH vakShyAmi \, naiva dvayam.h ##'## iti \, yena ubhayaprAptyasambhavam.h Atmano manyamAnaH ekameva prArthayet.h .. prashnAnurUpameva prativachanaM shrIbhagavAnuvAcha \- shrIbhagavAnuvAcha . loke.asmin dvividhA niShThA purA proktA mayAnagha . GYAnayogena sA~NkhyAnA.n karmayogena yoginAm.h .. 3\-3.. loke asmin.h shAstrArthAnuShThAnAdhikR^itAnAM traivarNikAnAM dvividhA dviprakArA niShThA sthitiH anuShTheyatAtparyaM purA pUrvaM sargAdau prajAH sR^iShTvA tAsAm.h abhyudayaniHshreyasaprAptisAdhanaM vedArthasampradAyamAviShkurvatA proktA mayA sarvaj~nena IshvareNa he anagha apApa . tatra kA sA dvividhA niShThA ityAha \- tatra j~nAnayogena j~nAnameva yogaH tena sA~NkhyAnAM AtmAnAtmaviShaya\- vivekavij~nAnavatAM brahmacharyAshramAdeva kR^itasa.nnyAsAnAM vedAntavij~nAnasunishchitArthAnAM paramahaMsaparivrAjakAnAM brahmaNyeva avasthitAnAM niShThA proktA . karmayogena karmaiva yogaH karmayogaH tena karmayogena yoginAM karmiNAM niShThA proktA ityarthaH . yadi cha ekena puruSheNa ekasmai puruShArthAya j~nAnaM karma cha samuchchitya anuShTheyaM bhagavatA iShTam.h uktaM vakShyamANaM vA gItAsu vedeShu choktam.h \, kathamiha arjunAya upasannAya priyAya vishiShTabhinna\- puruShakartR^ike eva j~nAnakarmaniShThe brUyAt.h ##?## yadi punaH ##'## arjunaH j~nAnaM karma cha dvayaM shrutvA svayamevAnuShThAsyati anyeShAM tu bhinnapuruShAnuShTheyatAM vakShyAmi iti ##'## mataM bhagavataH kalpeta \, tadA rAgadveShavAn.h apramANabhUto bhagavAn.h kalpitaH syAt.h . tachchAyuktam.h . tasmAt.h kayApi yuktyA na samuchchayo j~nAnakarmaNoH .. yat.h arjunena uktaM karmaNo jyAyastvaM buddheH \, tachcha sthitam.h \, anirAkaraNAt.h . tasyAshcha j~nAnaniShThAyAH sa.nnyAsinAmeva\- anuShTheyatvam.h \, bhinnapuruShAnuShTheyatvavachanAt.h . bhagavataH evameva anumatamiti gamyate .. ##'## mAM cha bandhakAraNe karmaNyeva niyojayasi ##'## iti viShaNNa\- manasamarjunam.h ##'## karma nArabhe ##'## ityevaM manvAnamAlakShya Aha bhagavAn.h \- na karmaNAmanArambhAt.h iti . athavA \-\-\-j~nAnakarmaniShThayoH parasparavirodhAt.h ekena puruSheNa yugapat.h anuShThAtumashakyatve sati itaretAnapekShayoreva puruShArthahetutve prApte karmaniShThAyA j~nAnaniShThAprAptihetutvena puruShArthahetutvaM \, na svAtantryeNa \; j~nAnaniShThA tu karmaniShThopAyalabdhAtmikA satI svAtantryeNa puruShArthahetuH anyAnapekShA \, ityetamarthaM pradarshayishyan.h Aha bhagavAn.h \- na karmaNAmanArambhAnnaiShkarmyaM puruSho.ashnute . na cha sa.nnyasanAdeva siddhi.n samadhigachChati .. 3\-4.. na karmaNAM kriyANAM yaj~nAdInAm.h iha janmani janmAntare vA anuShThitAnAm.h upAttaduritakShayahetutvena sattvashuddhikAraNAnAM tatkAraNatvena cha j~nAnotpattidvAreNa j~nAnaniShThAhetUnAm.h \, ##'## j~nAnamutpadyate puMsAM kShayAtpApasya karmaNaH ##'## . yathAdarshatalaprakhye pashyatyAtmAnamAtmani ##'## ityAdismaraNAt.h \, anArambhAt.h ananuShThAnAt.h naiShkarmyaM niShkarmabhAvaM karmashUnyatAM j~nAnayogena niShThAM niShkriyAtmasvarUpeNaiva avasthAnamiti yAvat.h . puruShaH na ashnute na prApnotItyarthaH .. karmaNAmanArambhAnnaiShkarmyaM nAshnute iti vachanAt.h tadviparyayAt.h teShAmArambhAt.h naiShkarmyamashnute iti gamyate . kasmAt.h punaH kAraNAt.h karmaNAmanArambhAtnaiShkarmyaM nAshnute iti ##?## uchyate \- karmArambhasyaiva naiShkarmyopAyatvAt.h . na hyupAyamantareNa upeyaprAptirasti . karmayogopAyatvaM cha naiShkarmyalakShaNasya j~nAnayogasya \, shrutau iha cha \, pratipAdanAt.h . shrutau tAvat.h prakR^itasya Atmalokasya vedyasya vedanopAyatvena ##'## tametaM vedAnuvachanena brAhmaNA vividiShanti yaj~nena ##'## ityAdinA karmayogasya j~nAnayogapAyatvaM pratipAditam.h . iahApi cha \- ##'## sa.nnyAsastu mahAbAho duHkhamAptumayogataH ##'## ##'## yoginaH karma kurvanti sa~NgaM tyaktvAtmashuddhaye ##'## ##'## yaj~no dAnaM tapashchaiva pAvanAni manIShiNAm.h ##'## ityAdi pratipAdayiShyati .. nanu cha ##'## abhayaM sarvabhUtebhyo dattvA naiShkarmyamAcharet.h ##'## ityAdau kartavyakarmasa.nnyAsAdapi naiShkarmyaprAptiM darshayati . loke cha karmaNAmanArambhAnnaiShkarmyamiti prasiddhataram.h . atashcha naiShkarmyArtinaH kiM karmArambheNa ##?## iti prAptam.h . ata Aha \- na cha sa.nnyasanAdeveti . nApi sa.nnyasanAdeva kevalAt.h karmaparityAgamAtrAdeva j~nAnarahitAt.h siddhiM naiShkarmyalakShaNAM j~nAnayogena niShThAM samadhigachChati na prApnoti .. kasmAt.h punaH kAraNAt.h karmasa.nnyAsamAtrAdeva kevalAt.h j~nAnarahitAt.h siddhiM naiShkarmyalakShaNAM puruSho nAdhigachChati iti hetvAkA~NkShAyAmAha \- na hi kashchitkShaNamapi jAtu tiShThatyakarmakR^it.h . kAryate hyavashaH karma sarvaH prakR^itijairguNaiH .. 3\-5.. na hi yasmAt.h kShaNamapi kAlaM jAtu kadAchit.h kashchit.h tiShThati akarmakR^it.h san.h . kasmAt.h ##?## kAryate pravartyate hi yasmAt.h avasha eva asvatantra eva karma sarvaH prANI prakR^itijaiH prakR^itito jAtaiH sattvarajastamobhiH guNaiH . aj~na iti vAkyasheShaH \, yato vakShyati ##'## guNairyo na vichAlyate ##'## iti . sA~NkhyAnAM pR^ithakkaraNAt.h aj~nAnameva hi karmayogaH \, na j~nAninAm.h . j~nAninAM tu guNairachAlyamAnAnaM svatashchalanAbhAvAt.h karmayogo nopapadyate . tathA cha vyAkhyAtam.h ##'## vedAvinAshinam.h ##'## ityatra .. yattvanAtmaj~naH choditaM karma nArabhate iti tadasadevetyAha \- karmendriyANi sa.nyamya ya Aste manasA smaran.h . indriyArthAnvimUDhAtmA mithyAchAraH sa uchyate .. 3\-6.. karmendriyANi hastAdIni saMyamya saMhR^itya yaH Aste tiShThati manasA smaran.h chintayan.h indriyArthAn.h viShayAn.h vimUDhAtmA vimUDhAntakaraNaH mithyAcharo mR^iShAchAraH pApAchAraH sa uchyate .. yastvindriyANi manasA niyamyArabhate.arjuna . karmendriyaiH karmayogamasaktaH sa vishiShyate .. 3\-7.. yastu punaH karmaNyadhikR^itaH aj~naH buddhIndriyANi manasA niyamya Arabhate arjuna karmendriyaiH vAkpANyAdibhiH . kimArabhate ityAha \- karmayogaH asaktaH san.h phalAbhisandhivarjitaH saH vishiShyate itarasmAt.h mithyAchArAt.h .. yataH evam.h ataH \- niyata.n kuru karma tvaM karma jyAyo hyakarmaNaH . sharIrayAtrApi cha te na prasidhyedakarmaNaH .. 3\-8.. niyataM nityaM shAstropadiShTam.h \, yo yasmin.h karmaNi adhikR^itaH phalAya cha ashrutaM tat.h niyataM karma \, tat.h kuru tvaM he arjuna \, yataH karma jyAyaH adhikataraM phalataH \, hi yasmAt.h akarmaNaH akaraNAt.h anArambhAt.h . katham ##?## sharIrayAtrA sharIrasthitiH api cha te tava na prasiddhyet.h prasiddhiM na gachChet.h akarmaNaH akaraNAt.h . ataH dR^iShTaH karmAkarmaNorvisheSho loke .. yachcha manyase bandhArthatvAt.h karma na kartavyamiti tadapyasat.h . katham.h \- yaGYArthAtkarmaNo.anyatra loko.aya.n karmabandhanaH . tadartha.n karma kaunteya muktasa~NgaH samAchara .. 3\-9.. ##'##yaj~no vai viShNuH##' ## iti shruteH yaj~naH IshvaraH \, tadarthaM yet.h kriyate tat.h yaj~nArthaM karma . tasmAt.h karmaNaH anyatra anyena karmaNaH lokaH ayaM adhikR^itaH karmakR^it.h karmabandhanaH karma bandhanaM yasya so.ayaM karmabandhanaH lokaH \, na tu yaj~nArthAt.h . ataH tadarthaM yaj~nArthaM karma kaunteya \, muktasa~NgaH karmaphalasa~NgavarjitaH san.h samAchara nirvartaya .. itashcha adhikR^itena karma kartavyam.h \- sahayaGYAH prajAH sR^iShTvA purovAcha prajApatiH . anena prasaviShyadhvameSha vo.astviShTakAmadhuk.h .. 3\-10.. sahaya~jnAH yaj~nasahitAH prajAH trayo varNAH tAH sR^iShTvA utpAdya purA pUrvaM sargAdau uvAcha uktavAn.h prajApatiH prajAnAM sraShTA anena yaj~nena prasaviShyadhvaM prasavaH vR^iddhiH utpattiH taM kurudhvam.h . eSha yaj~naH vaH yuShmAkam.h astu bhavatu iShTakAmadhuk.h iShTAn.h abhipretAn.h kAmAn.h phalavisheShAn.h dogdhIti iShTakAmadhuk.h .. katham.h \- devAnbhAvayatAnena te devA bhAvayantu vaH . parasparaM bhAvayantaH shreyaH paramavApsyatha .. 3\-11.. devAn.h indrAdIn.h bhAvayata vardhayata anena yaj~nena . te devA bhAvayantu ApyAyayantu vR^iShTyAdinAH vaH yuShmAn.h . evaM parasparaM anyonyaM bhAvayantaH shreyaH paraM mokShalakShaNaM j~nAnaprAptikrameNa avApsyatha . svargaM vA paraM shreyaH avApsyatha .. ki.ncha \- iShTAnbhogAnhi vo devA dAsyante yaGYabhAvitAH . tairdattAnapradAyaibhyo yo bhu~Nkte stena eva saH .. 3\-12.. iShTAn.h abhipretAn.h bhogAn.h hi vaH yuShmabhyaM devAH dAsyante vitariShyanti strIpashuputrAdIn.h yaj~nabhAvitAH yaj~naiH vardhitAH toShitAH ityarthaH . taiH devaiH dattAn.h bhogAn.h apradAya adattvA \, AnR^iNyamakR^itvA ityarthaH \, ebhyaH devebhyaH \, yaH bhu~Nkte svadehendriyANeva tarpayati stena eva taskara eva saH devAdi svApahArI .. ye punaH \- yaGYashiShTAshinaH santo muchyante sarvakilbiShaiH . bhu~njate te tvaghaM pApA ye pachantyAtmakAraNAt.h .. 3\-13.. devayaj~nAdIn.h nirvartya tachChiShTam.h ashanam.h amR^itAkhyam.h ashituM shIlaM yeShAM te yaj~nashiShTAshinaH santaH muchyante sarvakilbiShaiH sarvapApaiH chullyAdipa~nchasUnAkR^itaiH pramAdakR^itahiMsAdijanitaishcha anyaiH . ye tu AtmaMbharayaH \, bhu~njate te tu aghaM pApaM svayamapi pApAH \- ye pachanti pAkaM nirvartayanti AtmakAraNAt.h AtmahetoH .. itashcha adhikR^itena karma kartavyam.h jagachchakrapravR^ittiheturhi karma . kathamiti uchyate \- annAdbhavanti bhUtAni parjanyAdannasambhavaH . yaGYAdbhavati parjanyo yaGYaH karmasamudbhavaH .. 3\-14.. annAt.h bhuktAt.h lohitaretaHpariNatAt.h pratyakShaM bhavanti jAyante bhUtAni . parjanyAt.h vR^iShTeH annasya sambhavaH annasambhavaH . yaj~nAt.h bhavati parjanyaH \, ##'## agnau prAstAhutiH samyagAdityamupatiShThate . AdityAjjAyate vR^iShTirvR^iShTerannaM tataH prajAH iti smR^iteH . yaj~naH apUrvam.h . sa cha yaj~naH karmasamudbhavaH R^itvigyajamAnayoshcha vyApAraH karma \, tat.h samudbhavaH yasya yaj~nasya apUrvasya sa yaj~naH karmasamudbhavaH .. tachchaivaMvidhaM karma kuto jAtmaityAha \- karma brahmodbhava.n viddhi brahmAkSharasamudbhavam.h . tasmAtsarvagataM brahma nityaM yaGYe pratiShThitam.h .. 3\-15.. karma brahmodbhavaM brahma vedaH saH udbhavaH kAraNaM prakAshako yasya tat.h karma brahmodbhavaM viddhi vijAnIhi . brahma punaH vedAkhyam.h akSharasamudbhavam.h akSharaM brahma paramAtmA samudbhavo yasya tat.h akSharasamudbhavam.h . brahma veda ityarthaH . yasmAt.h sAkShAt.h paramAtmAkhyAt.h akSharAt.h puruShaniHshvAsavat.h samudbhUtaM brahma tasmAt.h sarvArthaprakAshakatvAt.h sarvagatam.h \; sarvagatamapi sat.h nityaM sadA yaj~navidhipradhAnatvAt.h yaj~ne pratiShThitam.h .. evaM pravartita.n chakraM nAnuvartayatIha yaH . aghAyurindriyArAmo moghaM pArtha sa jIvati .. 3\-16.. evam.h ittham.h IshvareNa vedayaj~napUrvaka jagachchakraM pravartitaM na anuvartayati iha loke yaH karmaNi adhikR^itaH san.h aghAyuH aghaM pApaM AyuH jIvanaM yasya saH aghAyuH \, pApajIvanaH iti yAvat.h . indriyArAmaH indriyaiH ArAmaH AramaNam.h AkrIDA viShayeShu yasya saH indriyArAmaH moghaM vR^ithA he pArtha \, sa jIvati .. tasmAt.h aj~nena adhikR^itena kartavyameva karmeti prakaraNArthaH . prAk.h Atmaj~nAnaniShThAyogyatAprApteH tAdarthyena karmayogAnuShThAnam.h adhikR^itena anAtmaj~nena kartavyamevetyetat.h ##'## na karmaNAmanArambhAt.h ##'## ityata Arabhya ##'## sharIrayAtrApi cha te na prasidhyedakarmaNaH ##'## ityevamantena pratipAdya \, ##'## yaj~nArthAt.h karmaNo.anyatra ##'## ityAdinA ##'## moghaM pArtha sa jIvati ##'## ityevamantenApi granthena prAsa~Ngikam.h adhikR^itasya anAtmavidaH karmAnuShThAne bahu kAraNamuktam.h . tadakaraNe cha doShasa~NkIrtanaM kR^itam.h .. evaM sthite kimevaM pravartitaM chakraM sarveNAnuvartanIyam.h \, Ahosvit.h pUrvoktakarmayogAnuShThAnopAyaprApyAm.h anAtmavidaH j~nAnayogenaiva niShThAm.h AtmavidbhiH sA.nkhyaiH anuShTheyAmaprAptenaiva \, ityevamartham.h arjunasya prashnamAsha~Nkya svayameva vA shAstrArthasya vivekapratipratyartham.h ##'## etaM vai tamAtmAnaM viditvA nivR^ittamithyAj~nAnAH santaH brAhmaNAH mithyAj~nAnavadbhiH avashyaM kartavyebhyaH putraiShaNAdibhyo vyutthAyAtha bhikShAcharyaM sharIrasthitimAtraprayuktaM charanti na teShAmAtmaj~nAna\- niShThAvyatirekeNa anyat.h kAryamasti ##'## ityevaM shrutyarthamiha gItAshAstre pratipAdayiShitamAviShkurvan.h Aha bhagavAn.h \- yastvAtmaratireva syAdAtmatR^iptashcha mAnavaH . Atmanyeva cha santuShTastasya kAryaM na vidyate .. 3\-17.. yastu sA~NkhyaH Atmaj~nAnaniShThaH AtmaratiH Atmanyeva ratiH na viShayeShu yasya saH Atmaratireva syAt.h bhavet.h AtmatR^iptashcha Atmanaiva tR^iptaH na annarasAdinA saH mAnavaH manuShyaH sa.nnyAsI Atmanyeva cha santuShTaH . santoSho hi bAhyArthalAbhe sarvasya bhavati \, tamanapekShya Atmanyeva cha santuShTaH sarvato vItatR^iShNa ityetat.h . yaH IdR^ishaH Atmavit.h tasya kAryaM karaNIyaM na vidyate nAsti ityarthaH . ki.ncha \- naiva tasya kR^itenArtho nAkR^iteneha kashchana . na chAsya sarvabhUteShu kashchidarthavyapAshrayaH .. 3\-18.. naiva tasya paramArtharateH kR^itena karmaNA arthaH prayojanamasti . astu tarhi akR^itena akaraNenna pratyavAyAkhyaH anarthaH \, na akR^itena iha loke kashchana kashchidapi pratyavAyaprAptirUpaH AtmahAnilakShaNo vA naiva asti . na cha asya sarvabhUteShu brahmAdisthAvarAnteShu bhUteShu kashchit.h arthavyapAshrayaH prayojananimittakriyAsAdhyaH vyapAshrayaNam.h AlambanaM kaMchit.h bhUtavisheSha\- mAshritya na sAdhyaH kashchidarthaH asti \, yena tadarthA kriyA anuShTheyA syAt.h . na tvam.h etasmin.h sarvataHsamplutodakasthAnIye samyagdarshane vartase .. yataH evam.h \- tasmAdasaktaH satataM kAryaM karma samAchara . asakto hyAcharankarma paramApnoti pUruShaH .. 3\-19.. tasmAt.h asaktaH sa~NgavarjitaH satataM sarvadA kAryaM kartavyaM nityaM karma samAchara nirvartaya . asakto hi yasmAt.h samAcharan.h IshvarArthaM karma kurvan.h paraM mokSham.h Apnoti pUruShaH sattvashuddhidvAreNa ityarthaH .. yasmAchcha \- karmaNaiva hi sa.nsiddhimAsthitA janakAdayaH . lokasa.ngrahamevApi sampashyankartumarhasi .. 3\-20.. karmaNaiva hi yasmAt.h pUrve kShatriyAH vidvAMsaH saMsiddhiM mokShaM gantum.h AsthitAH pravR^ittAH . ke \? janakAdayaH janakAshvapatiprabhR^itayaH . yadi te prAptasamyagdarshanAH \, tataH lokasa.ngrahArthaM prArabdhakarmatvAt.h karmaNA sahaiva asa.nnyasyaiva karma saMsiddhimAsthitA ityarthaH . atha aprAptasamyag\- darshanAH janakAdayaH \, tadA karmaNA sattvashuddhisAdhanabhUtena krameNa saMsiddhimAsthitA iti vyAkhyeyaH shlokaH . atha manyase pUrvairapi janakAdibhiH ajAnadbhireva kartavyaM karma kR^itam.h \; tAvatA nAvashyamanyena kartavyaM samyagdarshanavatA kR^itArtheneti \; tathApi prArabdhakarmAyattaH tvam.h lokasa.ngraham.h eva api lokasya unmArgapravR^ittinivAraNaM lokasa.ngrahaH \, tamevApi prayojanaM sampashyan.h kartum.h arhasi .. lokasa.ngrahaH kimarthaM kartavya ityuchyate \- yadyadAcharati shreShThastattadevetaro janaH . sa yatpramANaM kurute lokastadanuvartate .. 3\-21.. yadyat.h karma Acharati karoti shreShThaH pradhAnaH tattadeva karma Acharati itaraH anyaH janaH tadanugataH . ka.ncha saH shreShThaH yat.h pramANaM kutute laukikaM vaidikaM vA lokaH tat.h anuvartate tadeva pramANIkaroti ityarthaH .. yadi atra te lokasa.ngrahakartavyatAyAM vipratipattiH tarhi mAM kiM na pashyasi \? \- na me pArthAsti kartavyaM triShu lokeShu ki~nchana . nAnavAptamavAptavyaM varta eva cha karmaNi .. 3\-22.. na me mama pArtha na asti na vidyate kartavyaM triShu api lokeShu ki.nchana ki.nchidapi . kasmAt.h \? na anavAptam.h aprAptam.h avAptavyaM prApaNIyam.h \, tathApi varte eva cha karmaNi aham.h .. yadi hyahaM na varteya.n jAtu karmaNyatandritaH . mama vartmAnuvartante manuShyAH pArtha sarvashaH .. 3\-23.. yadi hi punaH ahaM na varteya jAtu kadAchit.h karmaNi atandritaH analasaH san.h mama shreShThasya sataH vartma mArgam.h anuvartante manuShyAH he pArth \, sarvashaH sarvaprakAraiH .. utsIdeyurime lokA na kuryA.n karma chedaham.h . sa~Nkarasya cha kartA syAmupahanyAmimAH prajAH .. 3\-24.. utsIdeyuH vinashyeyuH ime sarve lokAH lokasthitinimittasya karmaNaH abhAvAt.h na kuryAM karma chet.h aham.h . ki.ncha \, sa~Nkarasya cha kartA syAm.h . tena kAraNena upahanyAm.h imAH prajaH . prajAnAmanugrahAya pravR^ittaH upahatim.h upahananaM kuryAm.h ityarthaH . mama Ishvarasya ananurUpamApadyeta .. yadi punaH ahamiva tvaM kR^itArthabuddhiH \, Atmavit.h anyo vA \, tasyApi AtmanaH kartavyAbhAve.api parAnugraha eva kartavya ityAha \- saktAH karmaNyavidvA.nso yathA kurvanti bhArata . kuryAdvidvA.nstathAsaktashchikIrShurlokasa.ngraham.h .. 3\-25.. saktAH karmaNi ##'## asya karmaNaH phalaM mama bhaviShyati ##'## iti kechit.h avidvAMsaH yathA kurvanti bhArata\, kuryAt.h vidvAn.h Atmavit.h tathA asaktaH san.h . tadvat.h kimarthaM karoti ##?## tat.h shR^iNu\-\-\-chikIrShuH kartumichChuH lokasa.ngraham.h .. evaM lokasa.ngrahaM chikIrShoH na mama AtmavidaH kartavyamasti anyasya vA lokasa.ngrahaM muktvA . tataH tasya AtmavidaH idamupadishyate\-\-\- na buddhibheda.n janayedaGYAnA.n karmasa~NginAm.h . joShayetsarvakarmANi vidvAnyuktaH samAcharan.h .. 3\-26.. buddherbhedaH buddhibhedaH ##'## mayA idaM kartavyaM bhoktavyaM chAsya karmaNaH phalam.h ##'## iti nishchayarUpAyA buddheH bhedanaM chAlanaM buddhibhedaH taM na janayet.h na utpAdayet.h aj~nAnAM avivekinAM karmasa~NginAM karmaNi AsaktAnAM Asa~NgavatAm.h .kiM nu kuryAt.h ##?## joShayet.h kArayet.h sarvakarmANi vidvAn.h svayaM tadeva aviduShAM karma yuktaH abhiyuktaH samAcharan.h .. avidvAnaj~naH kathaM karmasu sajjate ityAha \-\-\- prakR^iteH kriyamANAni guNaiH karmANi sarvashaH . aha~NkAravimUDhAtmA kartAhamiti manyate .. 3\-27.. prakR^iteH prakR^itiH pradhAnaM sattvarajastamasAM guNAnAM sAmyAvasthA tasyAH prakR^iteH guNaiH vikAraiH kAryakaraNarUpaiH kriyamANAni karmANi laukikAni shAstrIyANi cha sarvashaH sarvaprakAraiH aha.nkAravimUDhAtmA kAryakaraNa sa.nghAtAtmapratyayaH tena vividhaM nAnAvidhaM mUDhaH AtmA antaHkaraNaM yasya saH ayaM kAryakaraNadharmA kAryakaraNAbhimAnI avidyayA karmANi Atmani manyamAnaH tattatkarmaNAM ahaM kartA iti manyate .. yaH punarvidvAn.h \-\-\- tattvavittu mahAbAho guNakarmavibhAgayoH . guNA guNeShu vartanta iti matvA na sajjate .. 3\-28.. tattvavit.h tu mahAbAho . kasya tattvavit.h ##?## guNakarmavibhAgayoH guNavibhAgasya karmavibhAgasya cha tattvavit.h ityarthaH . guNAH karaNAtmakAH guNeShu viShayAtmakeShu vartante na AtmA iti matvA na sajjate saktiM na karoti .. ye punaH\-\-\- prakR^iterguNasammUDhAH sajjante guNakarmasu . tAnakR^itsnavido mandAnkR^itsnavinna vichAlayet.h .. 3\-29.. prakR^iteH guNaiH samyak.h mUDhAH saMmohitAH santaH sajjante guNAnAM karmasu guNakarmasu ##'## vayaM karma kurmaH phalAya ##'## iti . tAn.h karmasa~NginaH akR^itsnavidaH karmaphalamAtradarshinaH mandAn.h mandapraj~nAn.h kR^itsnavit.h Atmavit.h svayaM na vichAlayet.h buddhibhedakaraNameva chAlanaM tat.h na kuryAt.h ityarthaH .. kathaM punaH karmaNyadhikR^itena aj~nena mumukShuNA karma kartavyamiti \, uchyate \-\-\- mayi sarvANi karmANi sa.nnyasyAdhyAtmachetasA . nirAshIrnirmamo bhUtvA yudhyasva vigatajvaraH .. 3\-30.. mayi vAsudeve parameshvare sarvaj~ne sarvAtmani sarvANi karmANi sa.nnyasya nikShipya adhyAtmachetasA vivekabuddhyA ##'## ahaM kartA IshvarAya bhR^ityavat.h karomi ##'## ityanayA buddhyA . ki.ncha \, nirAshIH tyaktAshIH nirmamaH mamabhAvashcha nirgataH yasya tava sa tvaM nirmamo bhUtvA yudhyasva vigatajvaraH vigatasa.ntApaH vigatashokaH sannityarthaH .. yadetanmama mataM karma kartavyam.h iti sapramANamuktaM tat.h tathA \-\-\- ye me matamidaM nityamanutiShThanti mAnavAH . shraddhAvanto.anasUyanto muchyante te.api karmabhiH .. 3\-31.. ye me madIyaM idaM mataM nityam.h anutiShThanti anuvartante mAnavAH manuShyAH shraddhAvantaH shraddadhAnAH anasUyantaH asUyAM cha mayi paramagurau vAsudeve akurvantaH \, muchyante te.api evaMbhUtAH karmabhiH dharmAdharmAkhyaiH .. ye tvetadabhyasUyanto nAnutiShThanti me matam.h . sarvaGYAnavimUDhA.nstAnviddhi naShTAnachetasaH .. 3\-32.. ye tu tadviparItAH etat.h mama matam.h abhyasUyantaH nindantaH na anutiShThanti nAnuvartante me matam.h \, sarveShu j~nAneShu vividhaM mUDhAH te . sarvaj~nAnavimUDhAn.h tAn.h viddhi jAnIhi naShTAn.h nAshaM gatAn.h achetasaH avivekinaH .. kasmAt.h punaH kAraNAt.h tvadIyaM mataM nAnutiShThanti \, paradharmAnanutiShThanti \, svadharmaM cha nAnuvartante \, tvatpratikUlaH kathaM na bibhyati tvachChAsanAtikramadoShAt.h ##?## tatrAha\-\-\- sadR^isha.n cheShTate svasyAH prakR^iterGYAnavAnapi . prakR^iti.n yAnti bhUtAni nigrahaH kiM kariShyati .. 3\-33.. sadR^isham.h anurUpaM cheShTate cheShTAM karoti . kasya ##?## svasyAH svakIyAyAH prakR^iteH . prakR^itirnAma pUrvakR^ita\- dharmAdharmAdisaMskAraH vartamAnajanmAdau abhivyaktaH \; sA prakR^itiH . tasyAH sadR^ishameva sarvo jantuH j~nAnavAnapi cheShTate \, kiM punarmUrkhaH . tasmAt.h prakR^itiM yAnti anugachChanti bhUtAni prANinaH . nigrahaH niShedharUpaH kiM kariShyati mama vA anyasya vA .. yadi sarvo jantuH AtmanaH prakR^itisadR^ishameva cheShTate \, na cha prakR^itishUnyaH kashchit.h asti \, tataH puruShakArasya viShayAnupapatteH shAstrAnarthakyaprAptau idamuchyate \-\-\- indriyasyendriyasyArthe rAgadveShau vyavasthitau . tayorna vashamAgachChettau hyasya paripanthinau .. 3\-34.. indriyasyendriyasya arthe sarvendriyANAmarthe shabdAdiviShaye iShTe rAgaH aniShTe dveShaH ityevaM pratIndriyArthaM rAgadveShau avashyaMbhAvinau tatra ayaM puruShakArasya shAstrArthasya cha viShaya uchyate . shAstrArthe pravR^ittaH pUrvameva rAgadveShayorvashaM nAgachChet.h . yA hi puruShasya prakR^itiH sA rAgadveShapuraHsaraiva svakArye puruShaM pravartayati . tadA svadharmaparityAgaH paradharmAnuShThAnaM cha bhavati . yadA punaH rAgadveShau tatpratipakSheNa niyamayati tadA shAstradR^iShTireva puruShaH bhavati \, na prakR^itivashaH . tasmAt.h tayoH rAgadveShayoH vashaM na AgachChet.h \, yataH tau hi asya puruShasya paripanthinau shreyomArgasya vighnakartArau taskarau iva pathItyarthaH .. tatra rAgadveShaprayukto manyate shAstrArthamapyanyathA ##'## paradharmo.api dharmatvAt.h anuShTheya eva ##'## iti \, tadasat.h\-\-\- shreyAnsvadharmo viguNaH paradharmAtsvanuShThitAt.h . svadharme nidhana.n shreyaH paradharmo bhayAvahaH .. 3\-35.. shreyAn.h prashasyataraH svo dharmaH svadharmaH viguNaH api vigataguNo.api anuShThIyamAnaH paradharmAt.h svanuShThitAt.h sAdguNyena saMpAditAdapi . svadharme sthitasya nidhanaM maraNamapi shreyaH paradharme sthitasya jIvitAt.h . kasmAt.h ##?## paradharmaH bhayAvahaH narakAdilakShaNaM bhayamAvahati yataH .. yadyapi anarthamUlam.h ##'## dhyAyato viShayAnpuMsaH ##'## iti ##'## rAgadveShau hyasya paripanthinau ##'## iti cha uktam.h \, vikShiptam.h anavadhAritaM cha taduktam.h . tat.h saMkShiptaM nishchitaM cha idameveti j~nAtumichChan.h arjunaH uvAcha ##'## j~nAte hi tasmin.h taduchChedAya yatnaM kuryAm.h ##'## iti arjuna uvAcha . atha kena prayukto.ayaM pApa.n charati pUruShaH . anichChannapi vArShNeya balAdiva niyojitaH .. 3\-36.. atha kena hetubhUtena prayuktaH san.h rAj~neva bhR^ityaH ayaM pApaM karma charati Acharati pUruShaH puruShaH svayam.h anichChan.h api he vArShNeya vR^iShNikulaprasUta \, balAt.h iva niyojitaH rAj~neva ityukto dR^iShTAntaH .. shR^iNu tvaM taM vairiNaM sarvAnarthakaraM yaM tvaM pR^ichChasi iti bhagavAn.h uvAcha\-\-\- shrIbhagavAnuvAcha . kAma eSha krodha eSha rajoguNasamudbhavaH . mahAshano mahApApmA vid.hdhyenamiha vairiNam.h .. 3\-37.. ##'## aishvarasya samagrasya dharmasya yashasaH shriyaH . vairAgyasyAtha mokShasya ShaNNAM bhaga itI~NganA ##'## aishvaryAdiShaTkaM yasmin vAsudeve nityamapratibaddhatvena sAmastyena cha vartate \, ##'## utpattiM pralayaM chaiva bhUtAnAmAgatiM gatim.h . vetti vidyAmavidyAM cha sa vAchyo bhagavAniti ##'## utpattyAdiviShayaM cha vij~nAnaM yasya sa vAsudevaH vAchyaH bhagavAn.h iti .. kAma eSha sarvalokashatruH yannimittA sarvAnarthaprAptiH prANinAm.h . sa eSha kAmaH pratihataH kenachit.h krodhatvena pariNamate . ataH krodhaH api eSha eva rajoguNasamudbhavaH rajashcha tat.h guNasya rajoguNaH saH samudbhavaH yasya saH kAmaH rajoguNasamudbhavaH \, rajoguNasya vA samudbhavaH . kAmo hi udbhUtaH rajaH pravartayan.h puruShaM pravartayati \; ##'## tR^iShNayA hi ahaM kAritaH ##'## iti duHkhinAM rajaHkArye sevAdau pravR^ittAnAM pralApaH shrUyate . mahAshanaH mahat.h ashanaM asyeti mahAshanaH \; ata eva mahApApmA \; kAmena hi preritaH jantuH pApaM karoti . ataH viddhi enaM kAmam.h iha saMsAre vairiNam.h .. kathaM vairI iti dR^iShTAntaiH pratyAyayati\-\-\- dhUmenAvriyate vahniryathAdarsho malena cha . yatholbenAvR^ito garbhastathA tenedamAvR^itam.h .. 3\-38.. dhUmena sahajena Avriyate vahniH prakAshAtmakaH aprakAshAtmakena \, yathA vA Adarsho malena cha \, yathA ulbena cha jarAyuNA garbhaveShTanena AvR^itaH AchChAditaH garbhaH tathA tena idam.h AvR^itam.h .. kiM punastat.h idaMshabdavAchyaM yat.h kAmenAvR^itamityuchyate \-\-\- hhAdya AvR^itaM GYAnametena GYAnino nityavairiNA . kAmarUpeNa kaunteya duShpUreNAnalena cha .. 3\-39.. AvR^itam.h etena j~nAnaM j~nAninaH nityavairiNA \, j~nAnI hi jAnAti ##'## anena ahamanarthe prayuktaH ##'## iti pUrvameva . duHkhI cha bhavati nityameva . ataH asau j~nAnino nityavairI \, na tu mUrkhasya . sa hi kAmaM tR^iShNAkAle mitramiva pashyan.h tatkArye duHkhe prApte jAnAti ##'## tR^iShNayA ahaM duHkhitvamApAditaH ##'## iti \, na pUrvameva . ataH j~nAnina eva nityavairI . kiMrUpeNa ##?## kAmarUpeNa kAmaH ichChaiva rUpamasya iti kAmarUpaH tena duShpUreNa duHkhena pUraNamasya iti duShpUraH tena analena na asya alaM paryAptiH vidyate ityanalaH tena cha .. kimadhiShThAnaH punaH kAmaH j~nAnasya AvaraNatvena vairI sarvasya lokasya ##?## ityapekShAyAmAha \, j~nAte hi shatroradhiShThAne sukhena nibarhaNaM kartuM shakyata iti\-\-\- indriyANi mano buddhirasyAdhiShThAnamuchyate . etairvimohayatyeSha GYAnamAvR^itya dehinam.h .. 3\-40.. indriyANi manaH buddhishcha asya kAmasya adhiShThAnam.h AshrayaH uchyate . etaiH indriyAdibhiH AshrayaiH vimohayati vividhaM mohayati eSha kAmaH j~nAnam.h AvR^itya AchChAdya dehinaM sharIriNam.h .. yataH evam.h\-\-\- tasmAttvamindriyANyAdau niyamya bharatarShabha . pApmAnaM prajahi hyenaM GYAnaviGYAnanAshanam.h .. 3\-41.. tasmAt.h tvam.h indriyANi Adau pUrvameva niyamya vashIkR^itya bharatarShabha pApmAnaM pApAchAraM kAmaM prajahihi parityajya enaM prakR^itaM vairiNaM j~nAnavij~nAnanAshanaM j~nAnaM shAstrataH AchAryatashcha AtmAdInAm.h avabodhaH \, vij~nAnaM visheShataH tadanubhavaH \, tayoH j~nAnavij~nAnayoH shreyaHprAptihetvoH nAshanaM nAshakaraM prajahihi AtmanaH parityajetyarthaH .. indriyANyAdau niyamya kAmaM shatruM jahihi ityuktam.h \; tatra kimAshrayaH kAmaM jahyAt.h ityuchyate\-\-\- indriyANi parANyAhurindriyebhyaH paraM manaH . manasastu parA buddhiryo buddheH paratastu saH .. 3\-42.. indriyANi shrotrAdIni pa~ncha dehaM sthUlaM bAhyaM parichChinnaM cha apekShya saukShmyAntaratvavyApitvAdyapekShayA parANi prakR^iShTAni AhuH paNDitAH . tathA indriyebhyaH paraM manaH sa.nkalpavikalpAtmakam.h . tathA manasaH tu parA buddhiH nishchayAtmikA . tathA yaH sarvadR^ishyebhyaH buddhyantebhyaH AbhyantaraH \, yaM dehinam.h indriyAdibhiH AshrayaiH yuktaH kAmaH j~nAnAvaraNadvAreNa mohayati ityuktam.h . buddheH paratastu saH saH buddheH draShTA para AtmA .. tataH kim.h\-\-\- evaM buddheH paraM buddhvA sa.nstabhyAtmAnamAtmanA . jahi shatruM mahAbAho kAmarUpaM durAsadam.h .. 3\-43.. iti shrImahAbhArate shatasAhasryAM sa.nhitAyAM vaiyAsikyAM bhIShmaparvaNi shrImadbhagavadgItAsUpaniShatsu brahmavidyAyAM yogashAstre shrIkR^iShNArjunasa.nvAde karmayogo nAma tR^itIyo.adhyAyaH .. 3.. evaM buddheH param.h AtmAnaM buddhvA j~nAtvA saMstabhya samyak.h stambhanaM kR^itvA AtmAnaM svenaiva AtmanA saMskR^itenamanasA samyak.h samAdhAyetyarthaH . jahi enaM shatruM he mahAbAho kAmarUpaM durAsadaM duHkhena AsadaH AsAdanaM prAptiH yasya taM durAsadaM durvij~neyAnekavisheShamiti .. iti shrImatparamahaMsaparivrAjakAchAryasya shrIgovindabhagavatpUjyapAdashiShyasya shrImachCha.nkarabhagavataH kR^itau shrImadbhagavadgItAbhAShye tR^itIyo.adhyAyaH .. ## \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} {\rm http://sanskritdocuments.org} \end{document}