%@@1 % File name : brahmagItAyogavAsiShTha.inf %-------------------------------------------- % Text title : Brahma Gita (in Yoga Vasishtha) % Author : unknown % Language : Sanskrit % Subject : hinduism/advaita/philosophy % Description/comments : % Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com) % Latest update : Nov. 13, 2010 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskritdocuments.org % http://sanskrit.gde.to %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Brahma Gita of Yoga Vasishtha..}## \itxtitle{.. brahmagItA \- yogavAsiShThAntargatA ..}##\endtitles## ##Yoga Vasishtha - Moksha-Nirvana Uttarardha Brahmagita - Chs. 173-186## .. yogavAsiShThAntargatA brahmagItA .. sarga\-kramA.nka nAma shlokasa.nkhyA 1 \- 173 paramArthopadeshaH 34 2 \- 174 nirvANopadeshaH 30 3 \- 175 advaitayuktiH 79 4 \- 176 brahmANDopAkhyAnam 25 5 \- 177 satyavarNanam 44 6 \- 178 aindavopAkhyAnam 64 7 \- 179 brahmamayatvapratipAdanam 22 8 \- 180 tApasopAkhyAnam 41 9 \- 181 gauryAshramavarNanam 39 10 \- 182 saptadIpeshvara 53 11 \- 183 dvIpasapkAShTakavarNanam 70 13 \- 185 kundadantaprabodhaH 27 14 \- 186 sarvaM khalvidaM brahmeti\- 90 pratipAdanayogopadeshaH 618 .. atha prArabhyate yogavAsiShThAntargatA brahmagItA .. shrIrAma uvAcha . sarvAnubhavarUpasya tathA sarvAtmano.apyayam . ana.ntasyAtmatattvasya dehe.api kimahaMgrahaH .. 1.. chitaH pAShANakAShThatvaM svapnAdiShu kathaM bhavet . idaM pAShANakAShThAdi kathaM nAstyasti vA katham .. 2.. vasiShTha uvAcha . sharIriNo yathA haste hastatAyAM yathAgrahaH . sarvAtmanastathA dehe dehatAyAM tathAgrahaH .. 3.. pAdapastha yathA patre patratAyAM yathAgrahaH . sarvAtmanastathA vRRikShe vRRikShatAyAM tathAgrahaH .. 4.. AkAshasya yathA shUnye shUnyatAyAM yathAgrahaH . sarvAtmanastathA dravye dravyatAyAM tathAgrahaH.. 5.. svapnochitaH svapnapure rUpatAyAM yathAgrahaH . sarvAtmanastathA svapnajAgradAdau tathAgrahaH .. 6.. yathAgendre dRRiShad{}dRRikShavAryAdau sa tathAgrahaH . tathA sarvAtmano.agendrapuratAyAM tathAgrahaH .. 7.. sharIrasya yathA keshanakhAdiShu yathAgrahaH . sarvAtmanastathA kAShThadRRiShadAdau tathAgrahaH .. 8.. chita eva yathA svapne bhavetkAShThopalAditA . chidAkAshasya sargAdau tathaivAvayavAditA .. 9.. chetanAchetanAtmaikaM puruShasya yathA vapuH . nakhakeshajalAkAshadharmamAkArabhAsuram .. 10.. chetanAchetanAtmaikaM tathA sarvAtmano vapuH . ja.ngamaM sthAvaramayaM ki.ntu nityamanAkRRiti .. 11.. yathAsthitaM shAmyatIdaM samyagj~nAnavato jagat . svapne svapnaparij~nAturyathA dRRiShTArthasaMbhramaH .. 12.. chinmAtrAkAshamevedaM na draShTAsti na dRRishyatA . iti maunamalaM svapnadraShTuryatsA prabuddhatA .. 13.. kalpakoTisahasrANi sargA AyAnti yAnti cha . ta evAnye cha chidvyomni jalAvartA ivArNave .. 14.. karotyabdhau yathormyAdau nAnA kachakachaM vapuH . chitkaroti tathA sa.nj~nAH sargAdyAshchetane nije .. 15.. yathAsthitamidaM vishvaM brahmaivAnAmayaM sadA . tattvaj~naM pratyatattvaj~najanatAnishchayAdRRite .. 16.. nAhaM tara.ngaH salilamahamityeva yuktitaH . buddhaM yena tara.ngeNa kutastasya tara.ngatA .. 17.. brahmaNo.asya tara.ngatvamivAbhAnaM yatastataH . tara.ngatvAtara.ngatve brAhmyau shaktI sthitiM gate .. 18.. chidvyomno.atyajato rUpaM svapnavadvyastavedanam . tadidaM hi mano rAma brahmetyuktaH pitAmahaH .. 19.. evamAdyaH prajAnAtho nirAkAro nirAmayaH . chinmAtrarUpasa.nkalpapuravatkAraNojjhitaH .. 20.. yenA.ngadatvaM nAstIti buddhaM hemA.ngadena vai . a.ngadatvaM kutastasya tasya shuddheva hematA .. 21.. aje sa.nkalpamAtrAtmachinmAtravyomadehini . ahaM tvaM jagadityAdi yadvibhAtaM tadeva tat .. 22.. chichchamatkRRitayo bhAnti yAshchidvyomani shUnyatAH . etAstAH sargasa.nhArasthitisa.nrabhasa.nvidaH .. 23.. achchhaM chinmAtranabhasaH kachanaM svayameva tat . svapnAbhaM chittatAmAtraM sa eSha prapitAmahaH .. 24.. yathA tara.ngastenaiva rUpeNAnyena vAnisham . sphuratyevamanAdyantaH sargapralayavibhramaH .. 25.. chidvyomnaH kachanaM kAntaM yadvirADiti shabditam . bhavetsa.nkalpapuravattasya kuryAnmano.api vai .. 26.. sargaH svapnaH svapna eva jAgraddehaH sa eva cha . ghanaM suShuptaM taimiryAdyathA sa.nvedanaM bhavet .. 27.. tasya kalpAntarajanI shiroruhatayoditA . prakAshatamasI kAlakriyAkhyAH svA.ngasa.ndhayaH .. 28.. tasyAgnirAsyaM dyaurmUrdhA khaM nAbhishcharaNau kShitiH . cha.ndrArkau dRRigdishau shrotre kalpaneti vijRRimbhitA .. 29.. evaM samyagdRRishyamAno vyomAtmA vitatAkRRitiH . asmatsa.nkalpashailAbho virAT svapnAkRRitisthitaH .. 30.. yachcha chetachchidAkAshe svayaM kachakachAyate . tadetajjagadityevaM tenAtmaivAnubhUyate .. 31.. virADAtmaivamAkAshaM bhAti chinmayamAtatam . svabhAvasvapnanagaraM naganAgamayAtmakam .. 32.. anubhavitaivAnubhavaM satyaM svAtmAnamapyasantamiva . anubhavatIyattvena svapnanaTaH svapnadeshamiva .. 33.. vedAntArhatasA.nkhyasaugatagurutryakShAdisUktAdRRisho brahmaiva sphuritaM tathAtmakalayAstAdAtmanityaM yataH . teShAM chAtmavido.anurUpamakhilaM svargaM phalaM tadbhava\- tyasya brahmaNa IdRRigeva mahimA sarvAtma yattadvapuH .. 34.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu paramArthopadesho nAma trisaptatyadhikashatatamaH sargaH .. 173.. \-1\- \medskip\hrule\medskip .. atha dvitIyo.adhyAH .. .. nirvANopadeshaH .. vasiShTha uvAcha . sargAdau svapnasa.nvityA chidevAbhAti kevalA . jagadityavabhAseva brahmaivAto jagattrayam .. 1.. sargAstara.ngA brahmAbdhesteShu sa.nvedanaM dravaH . sargAntaraM sukhAdyAtma dvaityaikyAdItaratkutaH .. 2.. yathA svapnasuShuptAtma nidrArUpakameva kham . dRRishyAdRRishyA.nshamekAtma rUpaM chinnabhastathA .. 3.. jAgrati svapnanagaraM yAdRRiktAdRRigidaM jagat . parij~nAtaM bhavedatra kathAmAsthA vivekinaH .. 4.. sargAdau sargasa.nvitteryathAbhUtArthavedanAt . jAgrati svApnanagaraM yAdRRishaM tAdRRishaM jagat .. 5.. jAgrati svapnanagaravAsanA vividhA yathA . satyA api na satyAstA jAgratyo vAsanAstathA .. 6.. anyathopaprapadyeha kalpyate yadi kAraNam . tatkiM nedIyasI nAtra bhrAntatA kalpyate tathA .. 7.. svAnubhUyata eveyaM bhrAntiH svapnajagatsviva . kAraNaM tvanumAsAdhyaM kvAnumAnubhavAdhikA .. 8.. dRRiShTamapyasti yanneshe na chAtmani vichAritam . anyathAnupapattyAntarbhrAntyAtma svapnashailavat .. 9.. nirvikalpaM paraM jADyaM savikalpaM tu sa.nsRRitiH . dhyAnaM tena samAdhAnaM na saMbhavati ki.nchana .. 10.. sachetyaM sa.nsRRitirdhyAnamachetyaM tUpalasthiti . mokSho nopalavadbhAnaM na vikalpAtmakaM tataH .. 11.. na cha nAmopalAbhena nirvikalpasamAdhinA . anyadAsAdyate ki.nchillabhyate kiM svanidrayA .. 12.. tasmAtsamyakparij~nAnAdbhrAntimAtraM vivekinaH . sargAtyantAsaMbhavato yo jIvanmuktatodayaH .. 13.. nirvikalpaM samAdhAnaM tadanantamihochyate . yathAsthitamavikShubdhamAsanaM sarvabhAsanam .. 14.. tadanantasuShuptAkhyaM tatturIyamiti smRRitam . tannirvANamiti proktaM tanmokSha iti shabditam .. 15.. samyagbodhaikaghanatA yAsau dhyAnamiti smRRitam . dRRishyAtyantAsaMbhavAtma bodhamAhuH paraM padam .. 16.. tachcha nopalavajjADyaM na suShuptopamaM bhavet . na nirvikalpaM na cha vA savikalpaM na vApyasat .. 17.. dRRishyAtyantAsaMbhavAtma tadevAdyaM hi vedanam . tatsarvaM tanna ki.nchichcha tadvadevA.nga vetti tat .. 18.. samyakprabodhAnnirvANaM paraM tatsamudAhRRitam . yathAsthitamidaM vishvaM tatrAlaMpralayaM gatam .. 19.. na tatra nAnAnAnA na na cha ki.nchinna ki.nchana . samastasada sadbhAvasImAntaH sa udAhRRitaH.. 20.. atyantAsaMbhavaM dRRishyaM yadvai nirvANamAsitam . shuddhabodhodayaM shAntaM tadviddhi paramaM padam .. 21.. sa cha saMprApyate shuddho bodho dhyAnamanuttamam . shAstrAtpadapadArthaj~nabodhinotpannabuddhinA .. 22.. mokShopAyAbhidhaM shAstramidaM vAchayatAnisham . buddhyupAyena shuddhena pu.nsA nAnyena kenachit .. 23.. na tIrthena na dAnena na snAnena na vidyayA . na dhyAnena na yogena na tapobhirna chAdhvaraiH .. 24.. bhrAntimAtraM kiledaM sadasatsadiva lakShyate . vyomaiva jagadAkAraM svapno.anidre chidaMbare .. 25.. na shAmyati tapastIrthairbhrAntirnAma kadAchana . tapastIrthAdinA svargAH prApyante na tu muktatA .. 26.. bhrAntiH shAmyati shAstrArthAtsamyagbuddhyAvalokitAt . Atmaj~nAnamayAnmokShopAyAdeveha nAnyataH .. 27.. AlokakAriNAtyarthaM shAstrArthenaiva shAmyati . amalenAkhilA bhrAntiH prakAshenaiva tAmasI .. 28.. sargasa.nhArasa.nsthAnAM bhAso bhAnti chidaMbare . spandanAnIva maruti dravatvAnIva vAriNi .. 29.. dravyasya hRRidyeva chamatkRRitirnijA nabhasvataH spanda ivAnishaM yathA . yathA sthitA sRRiShTiriyaM tathAstitA layaM nabhasyantarananyarUpiNI .. 30.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu nirvANopadesho nAma chatuHsaptatyadhikashatatamaH sargaH .. 174.. \-2\- \medskip\hrule\medskip .. atha tRRitIyo.adhyAyaH .. .. advaitayuktiH .. vasiShTha uvAcha . svapnAbhamAdyaM chidvyoma kAraNaM dehasa.nvidAm . dRRishyAnyatA saMbhavatashchidvyomnastatkuto vapuH .. 1.. sargAdau svapnasa.nvittirUpaM sarvaM vinAnagha . na sargo na paro loko dRRishyamAno.api sidhyati .. 2.. asadevAnubhUritthamevedaM bhAsate jagat . svapnA.nganAsa.nga iva shAntaM chidvyoma kevalam .. 3.. evaM nAmAsti chiddhAturanAdinidhano.amalaH . shUnyAtmaivAchchharUpo.api jagadityavabhAti yaH .. 4.. malastveSho.aparij~nAtaH parij~nAtaH paraM bhavet . kutaH kila pare vyomanyanAdinidhane malaH .. 5.. yadetadvedanaM shuddhaM tadeva svapnapattanam . jagattadeva sargAdau pRRithvyAdeH saMbhavaH kutaH .. 6.. chidvyomAtmAvabhAsasya nabhasaH sargarUpiNI . kRRitA pRRithvyAdikalatA manobuddhyAditA tathA .. 7.. vAryAvarta iavAbhAti pavanaspa.ndavachcha yat . abuddhipUrvaM chidvyomni jagadbhAnamabhittimat .. 8.. pashchAttasyaiva tenaiva svayamaishvaryasha.nsinA . kRRitaM buddhyAdipRRithvyAdikalpanaM sadasanmayam .. 9.. svayameva kachatyachchhAchchhAyeyaM svA mahAchitiH . sargAbhidhAnamasyaiva nabha eveha netarat .. 10.. na cha ki.nchana nAmA.nga kachatyachchhaiva sA smRRitA . chinmAtraikaikakalanaM tatamevAtmanAtmani .. 11.. chidAkAshashchidAkAshe tadidaM svamala vapuH . chittaM dRRishyamivAbhAti svapne tathA sthitam .. 12.. anyathAnupapanyArthakAraNAbhAvataH svataH . sargAdAveva svAtmaiva dRRishyaM chidvyoma pashyati .. 13.. svapnavattachcha nirdharma manAgapi na bhidyate . tasmAchchidvyoma chidvyoma shUnyatvaM gaganAdivat .. 14.. yadeva tatparaM brahma sarvarUpavivarjitam . tadevaikaM tathArUpamevaM sarvatayA sthitam .. 15.. svapne.anubhUyate chaitatsvapno hyAtmaiva bhAsate . nAnAbodhamanAnaiva brahmaivAmalameva tat .. 16.. brahmaivAtmani chidbhAvAjjIvatvamiva kalpayat . rUpamanyajadevAchchhaM manastAmiva gachchhati .. 17.. idaM sarvaM tanotIva tachcha khAtmakameva kham . bhavatIva jagadrUpaM vikArIvAvikAryapi .. 18.. mana eva svayaM brahmA sa sargamya hRRidi sthitaH . karotyavirataM sarvamajasraM sa.nharatyapi .. 19.. pRRithvAdirahito yasminmanohRRidya.ngavarjite . anyadvA trijagadbhAti yathA svapne nirAkRRiti .. 20.. deharUpajagadrUpairahamekamanAkRRiti . manastiShThAmyana.ntAtmabodhAbodhaM parAbhavam .. 21.. neha pRRithvyAdi no deho na chaivAnyAsti dRRishyatA . jagatrayA kevalaM khaM manaH kachakachAyate .. 22.. vichAryadRRiShTyaitadapi na ki.nchidapi vidyate . kevalaM bhAti chinmAtramAtmanAtmani nirdhanam .. 23.. yato vAcho nivartante tUShNIMbhAvo.avashiShyate . vyavahAryapi khAtmaiva tadvattiShThati mUkavat .. 24.. anantApAraparyantA chinmAtraparameShTakA . tUShNIMbhUtvA bhavatyeSha prabuddhaH puruShottamaH .. 25.. abuddhipUrvaM dravato yathAvartAdayoM.abhasi . kriyante brahmaNA tadvachchittabuddhyAdayo jaDAH .. 26.. abuddhipUrvaM vAtena kriyate spa.ndanaM yathA . ananyadevaM buddhyAdi kriyate paramAtmanA .. 27.. ananyadAtmano vAyoryathA spa.ndanamavyayam . ananyadAtmanastadvachchinmAtraM paramAtmanaH .. 28.. chidvyoma brahmachinmAtramAtmA chiti mahAniti . paramAtmeti paryAyA j~neyA j~nAnavatAM vara .. 29.. brahmonmeShanimeShAtma spa.ndAspa.ndAtma vAtavat . nimeSho yAdRRigevAsya samunmeShastathA jagat .. 30.. dRRishyamasya samunmeSho dRRishyAbhAvo nimeShaNam . ekametannirAkAraM tad{}dvayorapyupakShayAt.. 31.. nimeShonmeShayorekarUpameva paraM matam . ato.asti dRRishyaM nAstIti sadasachcha sadAchitiH .. 32.. nimeSho nAnya unmeShAnnonmeSho.api nimeShataH . brahmaNaH sargavapuSho nimeShonmeSharUpiNaH .. 33.. tadyathAsthitamevedaM viddhi shAntamasheShataH . ajAtamajaraM vyoma saumyaM samasamaM jagat .. 34.. chidachityAtmakaM vyoma rUpaM kachakachAyate . chinnAma tadidaM bhAti jagadityeva tadvapuH .. 35.. na nashyati na chotpannaM dRRishyaM nApyanubhUyate . svayaM chamatkarotyantaH kevalaM kevalaiva chit .. 36.. mahAchidvyomamaNibhA dRRishyanAmnI nijAkarAt . ananyAnyeva bhAtApi bhAnubhAsa ivoShNatA .. 37.. suShuptaM svapnavadbhAti brahmaiva sargavat . sarvamekaM shivaM shAntaM nAnevApi sthitaM sphurat .. 38.. yadyatsa.nvedyate yAdRRiksadvAsadvA yathA yadA . tathAnubhUyate tAdRRik{}tatsadastvasadastu vA .. 39.. anyathAnupapatyA chetkAraNaM parikalpyate . tatsvapnAbho jagadbhAvAdanyathA nopapadyate .. 40.. pramAtItAtparAdvishvamananyaduditaM yataH . pramAtItamidaM chaiva ki.nchinnAbhyuditaM tataH .. 41.. yasya yadrasikaM chittaM tattathA tasya gachchhati . brahmaikarasikaM tena manastattAM samashnute .. 42.. yachchitto yadgataprANo jano bhavati sarvadA . tattena vastviti j~nAtaM jAnAti tadasau sphuTam .. 43.. brahmaikarasikaM yatsyAnmanastattadbhavetkShaNAt . yasya yadrasikaM cheto buddhaM tena tadeva sat .. 44.. vishrAntaM yasya vai chittaM jantostatparamArthasat . vyavahRRityai karotyanyatsadAchArAdatadrasam .. 45.. dvitvaikatvAdikalanA neha kAchana vidyate . sattAmAtraM cha dRRigiyamitashchedalamIkShyate .. 46.. adRRishyadRRishyasadasanmUrtAmUrtadRRishAmiha . naivAsti na cha nAstyeva kartA bhoktAthavA kvachit .. 47.. idamitthamanAdyantaM jagatparyAyamAtmani . brahmaikaghanamAshAntaM sthitaM sthANurivAdhvani .. 48.. yadeva brahmabuddhyAdi tadevaitannira.njanam . yadeva gaganaM shAntaM shUnyaM viddhi tadeva tat .. 49.. keshoNDrakAdayo vyomni yathA sadasadAtmakAH . dvitAmivAgatA bhAnti pare buddhyAdayastathA .. 50.. tathA buddhyAdi dehAdi vedanAdi parApare . anekAnyapyananyAni shUnyatvAni yathAMbare .. 51.. suShuptAdvishataH svapnamekanidrAtmano yathA . sargasthasyApi na dvitvaM naikatvaM brahmaNastathA .. 52.. evameva kachatyachchhA chhAyeyaM svA mahAciteH . na cha ki.nchana nAmA.nga kachatyachchhaivamAsthitA .. 53.. chidvyomni hi chidAkAshameva svamamalaM vapuH . chetyaM dRRishyamivAbhAti svapneShviva yathAsthitam .. 54.. anyathAnupapattyArthakAraNAbhAvataH svataH . chidvyomAtmAnamevAdau dRRishyamityeva pashyati .. 55.. sargAdAveva khAtmaiva dRRishyaM bhAti nirAkRRiti . saMbhramaH svapnasa.nkalpamithyAj~nAneShvivAbhitaH .. 56.. svapnavattachcha nirdharma manAgapi na bhidyate . vikAryapi sadharmApi chidvyomno vastuno malAt .. 57.. tatsvapnanagarAkAraM sadharmApyasadharmakam . shivAdananyamevetthaM sthitameva nirantaram .. 58.. dRRishyaM svapnAdrivatsvachchhaM manAgapi na bhidyate . tasmAchchidvyoma chidvyomnaH shUnyatvaM gaganAdiva .. 59.. yadeva tatparaM brahma sarvarUpavivarjitam . tadevedaM tathAbhUtameva sargatayA sthitam .. 60 . svapne.anubhUyate chaitatsvapne hyAtmaiva bhAsate . purAditvena na tu satpurAdirachitaM tadA .. 61.. svapne cha pratyabhij~nAyAH sa.nskArasya smRRitestathA . na sattA tadidaM dRRiShTamityarthasyAtyasaMbhavAt .. 62.. tasmAdetattrayaM tyaktvA yadbhAnaM brahmasa.nvidaH . tasya dRRiShTArthasAdRRishyAnmUDhaiH smRRityAditohitA .. 63.. yathA yatraiva laharI vAriNyeti punaH punaH . tatraiveti tathA tadvadananyA khe pare jagat .. 64.. vidhayaH pratiShedhAshcha sarva eva sadaiva cha . vibhaktAshcha vimishrAshcha pare santi na santi cha .. 65.. tasmAtsadbrahma sarvAtma kimivAtra na vidyate . saiva sattaiva sarvAtma chaitadapyetadAtmakam .. 66.. bhrAntasya bhramaNaM bhUmerna bhUbhrAntaiva vA gaNaiH . na shAmyati j~nAturapi tathAbhyAsaM vinAtra dRRik .. 67.. shAstrasyAsya tu yannAma vAdanaM tadvinAparaH . abhyAso dRRishyasa.nshAntyai na bhUto na bhaviShyati .. 68.. na jIvannamRRitaM chittaM rodhamAyAti sa.nsRRiteH . avinAbhAvidehatvAdbodhAttvetanna pashyati .. 69.. sarvadaivAvinAbhAvi chittaM dRRishyasharIrayoH . iha chAmutra chaitasya bodhAnte shAmyataH svayam .. 70.. chittadRRishyasharIrANi trINi shAmyanti bodhataH . pavanaspandasainyAni kAraNAbhAvato yathA .. 71.. kAraNaM maurkhyamevAsya tachchAsmAdeva shAstrataH . ki.nchitsa.nskRRitabuddhInAM vAchitAdeva shAmyati .. 72.. abuddhamuttaragra.nthAtpUrvaM pUrvaM hi budhyate . gra.nthaM padapadArthaj~naH khedavAnna nivartate .. 73.. upAyamidamevAto viddhi shAstraM bhramakShaye . ananyasAdhAraNatAM gatamityanubhUyate .. 74.. tasmAdasmAnmahAshAstrAdyathAshakti vichArayet . bhAgau dvau bhAgamekaM vA tena duHkhakShayo bhavet .. 75.. AruSheyamidamiti pramAdAchchenna rochate . tadanyadAtmavij~nAnashAstraM ki.nchidvichArayet .. 76.. anarthenAvichAreNa vayaH kuryAnna bhasmasAt . bodhena j~nAnasAreNa dRRishyaM kartavyamAtmasAt .. 77.. AyuShaH kShaNa eko.api sarvaratnairna labhyate . nIyate tadvRRithA yena pramAdaH sumahAnaho .. 78.. anubhUtamapi cha no sadRRishyamidaM draShTRRisahitamapi . svapnanijamaraNabA.ndhavarodanamiva sadiva kachitamapi .. 79.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu paramArthagItAsu advaitayuktirnAma pa~nchasaptatyadhikashatatamaH sargaH .. 175.. \-3\- \medskip\hrule\medskip .. atha pa.nchamo.adhyAyaH .. .. satyavarNanam .. shrIrAma uvAcha . akAraNakamevedaM jagadbrahma parAtpadAt . yadi pravartate nAma svapnasa.nkalpanAdivat .. 1.. tadakAraNataH siddheH saMbhave.anyadakAraNam . kathaM na jAyate vastu kvachitki.nchitkadAchana .. 2.. vasiShTha uvAcha . yadyathA kalpitaM yena sa saMpashyati tattathA . kalpanaivAnyathA na syAttAdRRikkAraNavichyuteH .. 3.. yathedaM kalpitaM dRRishyaM manasA yena tattathA . vettyasau yAdRRiganyena kalpitaM vettyasau tathA .. 4.. kalpanAkalpanAtmaikaM tachcha brahma svabhAvataH . kalpanAtmedRRishaM janturyathA keshanakhAdimAn .. 5.. akAraNapadArthatvaM sakAraNapadArthatA . brahmaNi dvayamapyasti sarvashaktyAtma tadyataH .. 6.. yataH syAdbrahmaNastvanyatkvachitki.nchitkadAchana . tatkAraNavikalpena sa.nyogastasya yujyate .. 7.. yatra sarvamanAdyantaM nAnAnAnAtma bhAsate . brahmaiva shAntamekAtma tatra kiM kasya kAraNam .. 8.. neha pravartate ki.nchinna cha nAma nivartate . sthitamekamanAdyantaM brahmaiva brahma khAtmakam .. 9.. kiM kasya kAraNaM kena kimarthaM bhavatu kva vA . kiM kasya kAraNaM kena kimarthaM mAstu vA kvachit .. 10.. neha shUnyaM na vA shUnyaM na sannAsanna madhyatA . vidyate na mahAshUnye na neti na na neti cha .. 11.. idaM na ki.nchitki.nchidvA yannAmAstyatha nAsti vA . sarvaM brahmaiva tadviddhi yattathaivAtathaiva tat .. 12.. shrIrAma uvAcha . ataj~naviShaye brahmankArye kAraNasaMbhave . kimakAraNatAtma syAtkathaM veti vada prabho .. 13.. vasiShTha uvAcha . ataj~no nAma nAstyeva tAvattajj~najanaM prati . asato vyomavRRikShasya vichAraH kIdRRishastataH .. 14.. ekabodhamayAH shAntavij~nAnaghanarUpiNaH . tajj~nAsteShAmasadrUpe kathamarthe vichAraNA .. 15.. atajj~natvaM cha bodhe.antaravabhAti tada.ngatA . gate svapnasuShupte.antariva nidrAtma kevalam .. 16.. tathApyabhyupagamyApi mUrkhanishchaya uchyate . prayedamaNu sarvAtma yasmAdbrahma nirAmayam .. 17.. santyakAraNakA eva santi kAraNajAstathA . bhAvAH sa.nvidyathA yasmAtkalpyate labhyate tathA .. 18.. sarvakAraNasa.nshAntau sarvAnubhavashAlinAm . sargasya kAraNaM nAsti tena sargastvakAraNaH .. 19.. hRRidaya.ngamatAtyaktamIshvarAdi prakalpyate . yadatra ki.nchiduHsvAdu vyarthaM vAgjAlameva tat .. 20.. anyathAnupapattyaiva svapnAbhAkalanAdRRite . sthUlAkArAtmikA kAchinnAsti dRRishyasya dRRishyatA .. 21.. svapnapRRithvyAdyanubhave kimabuddhasya kAraNam . chitsvabhAvAdRRite brUhi svapnArtho nAma kIdRRishaH .. 22.. svapnArtho hyaparij~nAto mahAmohabharapradaH . parij~nAto na mohAya yathA sargAstathaiva cha .. 23.. shuShkatarkahaThAveshAdyadvApyanubhavojjhitam . kalpyate kAraNaM ki.nchitsA maurkhyAbhiniveshitA .. 24.. agnerauShNyamapAM shaityaM prAkAshyaM sarvatejasAm . svabhAvo vAkhilArthAnAM kimabuddhasya kAraNam .. 25.. kiM dhyAtRRishatalabdhasya dhyeyasyaikasya kAraNam . kiM cha ga.ndharvanagare pure bhittiShu kAraNam .. 26.. dharmAdyamutrAmUrtatvAnmUrte dehe na kAraNam . dehasya kAraNaM kiM syAttatra sargAdibhoginaH .. 27.. bhittyabhittyAdirUpANAM j~nAnasya j~nAnavAdinaH . kiM kAraNamanantAnAmutpannadhva.nsinAM muhuH .. 28.. svabhAvasya svabhAvo.asau kila kAraNamityapi . yaduchyate svabhAvasya sA paryAyoktikalpatA .. 29.. tasmAdakAraNA bhrAntirbhAvA bhAnti cha kAraNam . aj~ne j~ne tvakhilaM kAryaM kAraNAdbhavati sthitam .. 30.. yadvatsvapnaparij~nAnAtsvapne dravyApahAribhiH . na duHkhAkaraNaM tadvajjIvitaM tattvadarshanAt .. 31.. sargAdAveva notpannaM dRRishyaM chidgaganaM tvidam . svarUpaM svapnavadbhAti nAnyadatropapadyate .. 32.. anyA na kAchitkalanA dRRishyate sopapattikA . asmAnnyAyAdRRite kasmAdbrahmaivaiShAnubhUtibhUH .. 33.. UrmyAvartadravatvAdi shuddhe jalaghane yathA . tathedaM sargaparyAyaM brahmaNi brahma bhAsate .. 34.. spandAvartavivartAdi nirmale pavane yathA . tathAyaM brahmapavane sargaspando.avabhAsate .. 35.. yathAnantatvasauShiryashUnyatvAdi mahAMbare . sa sannAsannabodhAtma tathA sargaH parAparaH .. 36.. eShu nidrAdikeShvete sUpalabdhA api sphuTam . bhAvA asanmayA evamete.ananyAtmakA yataH .. 37.. sargapralayasa.nsthAnAnyevamAtmani chidghane . saumye svapnasuShuptAbhA shuddhe nidrAghane yathA .. 38.. svapnAtsvapnAntarANyAste nidrAyAM mAnavo yathA . sargAtsargAntarANyAste svasattAyAmajastathA .. 39.. pRRithvAdirahito.apyeSha brahmAkAsho nirAmayaH . atadvA.nstadvadAbhAti yathA svapnAnubhUtiShu .. 40.. sthitA yathAsyAM pashyantAM shabdA ghaTapaTAdayaH . jAtAjAtAH sthitAH sargAstathAnanye mahAchiti .. 41.. pashyantAmeva pashyantI yathA bhAti tathaiva cha . yathA shabdAstathA sargAshchitaiva chitichinmayaH .. 42.. kiM shAstrakaM tatra kathAvichArai\- rnirvAsanaM jIvitameva mokShaH . sarge tvasatyevaprakAraNatvA\- tsatyeva nAstyeva na nAma kAchit .. 43.. eShA cha siddheha hi vAsaneti sA bodhasattaiva nirantaraikA . nAnAtvanAnArahitaiva bhAti svapne chideveha purAdirUpA .. 44.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu satyavarNanaM nAma saptasaptatyadhikashatatamaH sargaH .. 177.. \-5\- \medskip\hrule\medskip .. atha ShaShThaH sargaH .. .. aindavopAkhyAnam .. shrIrAma uvAcha . padArthA dvividhAH santi mUrtAmUrtA jagattraye . yatra sapratighAH kechitkechidapratighA api .. 1.. tAnihApratighAnADhurnAnyonyaM vellayanti ye . tA.nshcha sapratighAnAhuranyonyaM vellayanti ye .. 2.. iha sapratighAnaM tu dRRiShTamanyonyavellanam . natvapratigharUpANAM keShA.nchidapi ki.nchana .. 3.. tatra sa.nvedanaM nAma yadidaM cha.ndramaNDale . itaH patatyapratighaM tatsarveNAnubhUyate .. 4.. ardhaprabuddhasa.nkalpavikalpAdvaitakalpitam . vadAmyabhyupagamyedaM na tu bodhadashAsthitam .. 5.. kaH prANamArutaH kShobhaM janayatyAshayasthitaH . praveshanirgamabhayaM kathaM vA vada me prabho .. 6.. kathamapratighaM nAma vedanaM pratighAtmakam . imaM dehaM chAlayati bhAraM bhAraharo yathA .. 7.. yadi sapratighaM vastu vellatyapratighAtmakam . kathaM sa.nvittimAtreNa puMsaH shailo na valgati .. 8.. vasiShTha uvAcha . vikAsamatha sa.nkochamatra nAlI hRRidi sthitA . yadA yAti tadA prANashchchhedairAyAti yAti cha .. 9.. bAhyopaskarabhasrAyAM yathAkAshAspadAtmakaH . vAyuryAtyapi chAyAti tathAtra spa.ndanaM hRRidi .. 10.. shrIrAma uvAcha . bahirbhasrAmayaskAraH sa.nkochanavikAsanaiH . yojayatyAntaraM nADIM kashchAlayati chAlakaH .. 11.. shataM kathaM bhavedekaM kathamekaM shataM bhavet . kathaM sachetanA ete kAShThaloShToopalAdayaH.. 12.. kasmAnna sthAvaraM vastu praspandyapi chamatkRRitam . vastu ja.ngamameveha spandimAtreva kiM vada .. 13.. vasiShTha uvAcha . antaHsa.nvedanaM nAma chAlayatyAntraveShTanam . bahirbhasrAmayaskAra iva loke.anucheShTanam .. 14.. shrIrAma uvAcha . vAyvantrAdisharIrasthaM sarvaM sapratighaM mune . kathamapratighA sa.nvichchAlayediti me vada .. 15.. sa.nvidapratighAkArA yadi sapratighAtmakam . chAlayedachalipyattadadUramambho yadichchhayA .. 16.. sapratighApratighayormitho yadi padArthayoH . vellanaM syAttadichchhaiva kartRRikarmendriyaiH kva kim .. 17.. sapratighApratighayoH sheSho nAsti bahiryathA . tathaivAntarahaM manye sheShaM kathaya me mune .. 18.. antaHsvayaM yoginA vA yathaitadanubhUyate . amUrtasyaiva mUrtena vellanaM tadvadAshu me .. 19.. vasiShTha uvAcha . sarvasa.ndehavRRikShANAM mUlakAShamidaM vachaH . sarvaikatAnubhUtyarthaM shRRiNu shravaNabhUShaNam .. 20.. neha ki.nchinna nAmAsti vastu sapratighaM kvachit . sarvadA sarvamevedaM shAntamapratighaM tatam .. 21.. shuddhaM sa.nvinmayaM sarvaM shAntamapratighAtmakam . padArthajAtaM pRRithvyAdi svapnasa.nkalpayoriva .. 22.. AdAvante cha nAstIdaM kAraNAbhAvato.akhilam . bhrAntyAtmA vartamAnApi bhAti chitsvapnagA yathA .. 23.. dyauH kShamA vAyurAkAshaM parvatAH sarito dishaH . mahatA kAraNaughena bodhamapratighaM viduH .. 24.. antaHkaraNabhUtAdi mRRitkAShThadRRiShadAdi vA . sarvaM shUnyamashUnyaM cha chetanaM viddhi netarat .. 25.. tatraivamaindavAkhyAnaM shRRiNu shravaNabhUShaNam . mayA cha pUrvamuktaM tatki.nchAnyadabhivarNyate .. 26.. tathApi vartamAnoktaprashnabodhAya tachchhRRiNu . yathedaM sarvamadryAdi chidityeva tu bhotsyate .. 27 . kasmi.nshchitprAktanenaiva jagajjAle.abhavaddvijaH . tapovedakriyAdhAro brahmanninduriti smRRitaH .. 28.. dasha tasyAbhavanputrA jagato diktaTA iva . mahAshayA mahAtmAno mahatAmAspadAM satAM .. 29.. sa teShAM kAlavashataH pitAntardhimupAyayau . dashAnAM bhagavAn{}rudra ekAdasha iva kShaye .. 30.. tasyAnugamanaM chakre bhAryA vaidhavyabhItibhiH . anuraktA dinasyeva sa.ndhyA tArAvilochanA .. 31.. tayoste tanayA duHkhakalitA vipinaM gatAH . kRRitaurdhvadehikAstyaktvA vyavahAraM samAdhaye .. 32.. dhAraNAnAM samastAnAM kA syAduttamasiddhidA . dhAraNA yanmayAH santaH syAmaH sarveshvarA vayam .. 33.. iti te tatra sa.nchintya baddhapadmAsanA dasha . idaM sa.nchintayAmAsurnirvighne ka.ndarodare .. 34.. padmajAdhiShThitAsheShajagaddhAraNayA sthitAH . bhavAma padmajopetaM jagadrUpamavighnataH .. 35.. iti sa.nchintya sabrahma jagaddhAraNayA chiram . nimIlitadRRishastasthuste chitrarachitA iva .. 36.. athaitaddhAraNAbaddhachittAste tAvadachyutAH . AsanmAsAndashAShTau cha yAvatte tatra dehakAH .. 37.. shuShkAH ka.nkAlatAM yAtAH kravyAdaishcharvitA.ngakAH . nAshamabhyAyayustatra chhAyAbhAgA iavAtapaiH .. 38.. ahaM brahmA jagachchedaM sargo.ayaM bhuvanAnvitaH . iti saMpashyatAM teShAM dIrghakAlo.abhyavartata .. 39.. tAni chittAnyadehAni dashaikadhyAnatastataH . saMpannAni jagantyeva dasha dehAni vai pRRithak .. 40.. iti teShAM chidichchhAsAsaMpannA sakalaM jagat . atya.ntasvachchharUpaiva sthitA chAkAravarjitA .. 41.. sa.nvinmayatvAjjagatAM teShAM bhUmyachalAdi tat . sarvaM chidAtmakaM viddhi no chedanyatkimuchyatAm .. 42.. kilayattrijagajjAlaM teShAM kimAtmatattathA . sa.nvidAkAshashUnyatvamAtramevetaranna tat .. 43.. vidyate na yathA ki.nchittara.ngaH salilAdRRite . sa.nvittatvAdRRite tadvadvidyate chalanAdikam .. 44.. ai.ndavAni yathaitAni chinmayAni jaganti khe . tathA chinmayameteShu kAShThaloShTopalAdyapi .. 45.. yathaivai.ndavasa.nkalpAste jagattvamupAgatAH . tathaivAbjajasa.nkalpo jagattvamayamAgataH .. 46.. tasmAdiheme girayo vasudhApAdapA ghanAH . mahAbhUtAni sarvaM cha chinmAtramayamAtatam .. 47.. chidvRRikShAshchinmahI chiddyaushchidAkAshaM chidadrayaH . nAchitkvachitsaMbhavati teShvai.ndavajagatsviva .. 48.. chinmAtrakhakulAlena svadehachalachakrake . svasharIramRRidA sargaH kuto.ayaM kriyate.anisham .. 49.. sa.nkalpanirmite sarge dRRiShadashchennachetanAH . tadatra loShTashailAdi kimetaditi kathyatAm .. 50.. kalanasmRRitisa.nskArA dadhatyarthaM cha nodare . prA~NmRRiShTaM kalpanAdInAmanyaivArthakalAvatAm .. 51.. taddhAmasa.nvido nAmni maNirAshau maNiryathA . sarvAtmani tathA chitte kashchidartha udetyalam .. 52.. akAryakaraNasyArtho na bhinno brahmaNaH kvachit . svabhAva iti tenedaM sarvaM brahmeti nishchayaH .. 53.. yathApravRRittaM chidvAri vahatyAvartateva nau . svayatnenAtitIvreNa parAtmIyAtmanA vinA .. 54.. padmalIlA jagadiva prakachanti jaganti yat . chinmAtrAdbrahmaNaH svasmAdanyAni na manAgapi .. 55.. ajAtmAniruddhaM cha sanmAtraM brahma khAtmakam . shAntaM sadasatormadhyaM chidbhAmAtramidaM jagat .. 56.. yatsa.nvinmayamadryAdisa.nkalpaM jagati sthitam . tadasa.nvinmayamiti vaktA.aj~no j~nairvihasyate .. 57.. jagantyAtmeva sa.nkalpamayAnyetAni vetti khe . khAtmakAni tathedaM cha brahma sa.nkalpajaM jagat .. 58.. yAvadyAvadiyaM dRRiShTiH shIghraM shIghraM vilokyate . tAvattAvadidaM duHkhaM shIghraM shIghraM vilIyate .. 59.. yAvadyAvadiyaM dRRiShTiH prekShyate na chirAchchitA . tAvattAvadidaM duHkhaM bhavetpratighanaM ghanam .. 60.. dIrghaduShkRRitamUDhAnAmimAM dRRiShTimapashyatAm . sa.nsRRitirvajrasAreyaM na kadAchitprashAmyati .. 61.. nehAkRRitirna cha bhavAbhavajanmanAshAH sattA na chaiva na cha nAma tathAstyasattA . shAntaM paraM kachati kevalamAtmanItthaM brahmAthavA kachanamapyalamatra nAsti .. 62.. AdyantavarjitamalabhyalatAgramUla\- nirmANamUlapariveshamasheShamachchham . antasthanirgaganasargakaputrakaughaM nityaM sthitaM nanu ghanaM gatajanmanAsham .. 63.. sanmAtramantarahitAkhilahastajAtaM paryantahInagaNanA~NgamamuktarUpam . AtmAmbarAtmakamahaM tvidameva sarvaM sustambharUpamajamaunamalaM vikalpaiH .. 64.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu aindavo nAmAShTasaptatyadhikashatatamaH sargaH .. 178.. \-6\- \medskip\hrule\medskip .. atha saptamaH sargaH .. .. brahmamayatvapratipAdanam .. vasiShTha uvAcha . evaM chinmAtramevaikaM shuddhaM sattvaM jagattrayam . saMbhavantIha bhUtAni nAj~nabuddhAni kAnichit .. 1.. tasmAtkutaH sharIrAdi vastu sapratighaM kutaH . yadidaM dRRishyate ki.nchittadapratighamAtatam .. 2.. sthitaM chidvyoma chidvyomni shAnte shAntaM samaM sthitam . sthitamAkAshamAkAshe j~naptirj~naptau vijRRimbhate .. 3.. sarvaM sa.nvinmayaM shAntaM satsvapnaM iva jAgrati . sthitamapratighAkAraM kvAsau sapratighAM sthitiH .. 4.. kva deha avayavAH kvAntraveShTanI kvAsthipa.njaram . vyomevApratighaM viddhi dehaM sapratighoShamam .. 5.. sa.nvitkarau shiraH sa.nvitsa.nvidindriyavRRindakam . shAntamapratighaM sarvaM na sapratighamasti hi .. 6.. brahmavyomnaH svapnarUpasvabhAvatvAjjagatsthiteH . idaM sarvaM saMbhavati sahetukamahetukam .. 7.. na kAraNaM vinA kAryaM bhavatItyupapadyate . yadyathA yena nirNItaM tattathA tena lakShyate .. 8.. kAraNena vinA kAryaM sadvadityupapadyate . yathA bhAvitamevArthaM sa.nvidApnotyasa.nshayam .. 9.. yathA saMbhavati svapne sarvaM sarvatra sarvathA . chinmayatvAttathA jAgratyasti sarvAtmarUpatA .. 10.. sarvAtmani brahmapade nAnAnAtmani sthitA . astyakAraNakAryANAM sattA kAraNajApi cha .. 11.. ekaH sahasraM bhavati yathA hyete kilaindavAH . prayAtA bhUtalakShatvaM sa.nkalpajagatAM gaNaiH .. 12.. sahasramekaM bhavati sa.nvidAM cha tathA hi yat . sAyujye chakrapANyAdeH sargairekaM bhavedvapuH .. 13.. eka eka bhavatyabdhiH sravantInAM shatairapi . eka eka bhavetkAla RRitusa.nvatsarotkaraiH .. 14.. sa.nvidAkAsha evAyaM dehaH svapna ivoditaH . svapnAdrivannirAkAraH svAnubhUtisphuTo.api cha .. 15.. sa.nvittirevAnubhavAtsaivAnanubhavAtmikA . draShTRRidRRishyadRRishA bhAti chidvyomaikamato jagat .. 16.. vedanAvedanAtmaikaM nidrAsvapnasuShuptavat . vAtaspandAvivAbhinnau chidvyomaikamato jagat .. 17.. draShTA dRRishyaM darshanaM cha chidbhAna paramArthakham . shUnyasvapna ivAbhAti chidvyomaikamato jagat .. 18.. jagattvamasadeveshe bhrAntyA prathamasargataH . svapne bhayamivAsheShaM parij~nAta prashAmyati .. 19.. ekasyAH sa.nvidaH svapne yathA bhAnamanekadhA . nAnApadArtharUpeNa sargAdau gagane tathA .. 20.. bahudIpe gRRihe chchhAyA bahvyo bhAntyekavadyathA . sarvashaktestathaivaikA bhAti shaktiranekadhA .. 21.. yatsIkarasphuraNamambunidhau shivAkhya vyomnIva vRRikShanikarasphuraNaM sa sargaH . vyomneSha vRRikShanikaro vyatiriktarUpo brahmAmbudhau na tu manAgapi sargabinduH .. 22.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu brahmamayatvapratipAdanaM nAmaikonAshItyadhikashatatamaH sargaH .. 179.. \-7\- \medskip\hrule\medskip .. atha aShTamo.adhyAyaH .. .. tApasopAkhyAnam .. shrIrAma uvAcha . imaM me sa.nshayaM chhindhi bhagavanbhAskaraM tamaH . bhuvanasyeva bhAvAnAM samyagrUpAnubhUtaye .. 1.. kadAchidahamekAgro vidyAgehe vipashchitAm . sa.nsadi sthitavAnyAvattApasaH kashcidAgataH .. 2.. vidvAn dvijavaraH shrImAnvidehajanamaNDalAt . mahAtapAH kAntiyuto durvAsA iva duHsahaH .. 3.. sa pravishyAbhivAdyAshu sabhAmAbhAsvaradyutim . upavishyAsane tiShThannasmAbhirabhivAditaH .. 4.. vedAntasA.nkhyasiddhAntavAdAnsa.nhRRitya sattamam . sukhopaviShTaM vishrAntaM tamahaM pRRiShTavAnidam .. 5.. dIrghAdhvanA parishrAntaH sayatna iva lakShyase . vadAdya vadatAM shreShTha kuta AgamanaM kRRitam .. 6.. brAhmaNa uvAcha . evametanmahAbhAga sumahAyatnavAnaham . yadarthamAgato.asmIha tasyAkarNaya nirNayam .. 7.. vaideho nAma desho.asti sarvasaubhAgyasa.nyutaH . svargasyAsvarasa.nsthasya pratibimbamivAvanau .. 8.. tatrAhaM brAhmaNo jAtaH prAptavidyashcha sa.nsthitaH . kundAvadAdantatvAtkundadanta iti shrutaH .. 9.. athAhaM jAtavairAgyaH pravihartuM pravRRittavAn . devadvijamunIndrANAM saMbhramAchchhamashAntaye .. 10.. shrIparvatamakhaNDe.ahaM kadAchitprAptavAnaham . tatrAvasaM chiraM kAlaM mRRidu dIrghaM tapashcharan .. 11.. tatrAstyaraNyaM viditaM muktaM tRRiNavanAdibhiH . tyaktatejastamobhrAdibhUmAviva nabhastalam .. 12.. tatrAsti madhye viTapi laghuH pelavapallavaH . sthita eSho.ambare shUnye mandarashmirivA.nshumAn .. 13.. lambate tasya shAkhAyAM puruShaH pAvanAkRRitiH . bhAnurbhAnAviva rashmigRRihIto grathitAkRRitiH .. 14.. mau~njadAmani baddhordhvapAdo nityamavAkshirAH . aShThIlatvaM dadhadiva mahAShThIlasya shAlmaleH .. 15.. dRRiShTaH prAptena taM deshaM sa kadAchinmayA pumAn . vichArito nikaTato vakShaHsthA~njalisaMpuTaH .. 16.. yAvajjIvatyasau vipro niHshvasityahatAkRRitiH . shItavAtAtapasparshAnsarvAnvetti cha kAlajAn .. 17.. anantaramasAveko nopacharyamayA bahUn . divasAtapakhedena vishrambhe pAtitaH shanaiH .. 18.. pRRiShTashcha ko.asi bhagavankimarthaM dAruNaM tapaH . karoShIdaM vishAlAkSha lakShyAlakShyAtmajIvitaH .. 19.. atha tenoktamarthaste ka ivAnena tApasa . arthe nAtivichitrA hi bhavantIchchhAH sharIriNAm .. 20.. ityuktavAnprayatnena so.anubandhena vai mayA . yadA pRRiShTastadA tena mamoktamidamuttaram .. 21.. mathurAyAmahaM jAto vRRiddhiM yAtaH piturgRRihe . bAlyayauvanayormadhye sthitaH padapadArthavit .. 22.. samagrasukhasaMbhArakosho bhavati bhUmipaH . ityahaM shrutavA.nstatra bhogArthI navayauvanaH .. 23.. atha saptamahAdvIpavistIrNAyA bhuvaH patiH . syAmityahamudArAtmA paribimbitavA.nshchiram .. 24.. ityarthena samAgatya deshamitthamahaM sthitaH . atra dvAdashavarShANi samatItAni mAnada .. 25.. tadakAraNamitratvaM gachchheShTaM deshamAshugaH . ahaM chAbhimataprApteritthameva dRRiDhasthitiH .. 26.. iti tenehamuktaH sa.nstamichchhaM proktavA~nchhRRiNu . AshcharyashravaNe chetaH khedameti na dhImataH .. 27.. sAdho yAvattayA prApto na nAmAbhimato varaH . tvadrakShAparicharyArthamiha tAvadahaM sthitaH .. 28.. mayetyukte sa pAShANa maunavAnabhamachchhamI . nimIlitekShaNaH kShINarUpastvakalano bahiH .. 29.. tathAhaM puratastasya kAShThamaunavato.avasam . ShaNmAsAnvigatodvegaM vegAnkAlakRRitAnsahan .. 30.. arkabimbAdviniShkramya tatpradeshAntare sthitam . ekadA dRRiShTavAnasmi puruShaM bhAnubhAsvaram .. 31.. sa tena pUjyate yAvanmanasA karmaNA mayA . uvAcha tAvadvachanamamRRitasyandasundaram .. 32.. shAkhApralambanapara he brahmandIrghatApasa . tapaH sa.nhara sa.nhArI gRRihANAbhimataM varam .. 33.. saptAbdhidvIpavalayAM pAlayiShyasi medinIm . saptavarShasahasrANi dehenAnena dharmataH .. 34.. evaM samIhitaM datvA sa dvitIyo divAkaraH . gantumastamathArkAbdhimavishatprodito yataH .. 35.. tasminyAte mayA proktaM tasya shAkhAtapasvinaH . shrutadRRiShTAnubhUtAgryavaradasya vivekinaH .. 36.. saMprAptAbhimataM brahma.nstarushAkhAvalambanam . tapastyaktvA yathA prAptaM vyavahAraM samAchara .. 37.. evama~NgIkRRitavataH pAdau tasya mayA tataH . muktau viTapinastasmAdAlAnAtkAlabhAviva .. 38.. svAtaH pavitrahasto.asau chakre japtvAghamarShaNam . phalena puNyalabdhena viTapAdvratapAraNam .. 39.. tatpuNyavashataH prAptaiH svAdubhistaistaroH phalaiH . samAshvastAvasa.nkShubdhAvAvAM tatra dinatrayam .. 40.. saptadvIpasamudramudritadishaM bhoktuM samagrAM mahIM vipraH pAdapalambitena vapuShA taptvordhvapAdastapaH . saMprApyAbhimataM varaM dinakRRito vishvasya chAhnAM trayaM sArdhaM matsuhRRidA svameva sadanaM gantuM pravRRitto.abhavat .. 41.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu tApsopAkhyAnaM nAmAshItyadhikashatatamaH sargaH .. 180.. \-8\- \medskip\hrule\medskip .. atha navamo.adhyAyaH .. .. gauryAshramavarNanam .. kundadanta uvAcha . AvAsamantare gantuM pravRRittau muditAkRRitI . mathurAnagarIM chandrasUryAvindrapurImiva .. 1.. prApya rodhAbhidhaM grAmaM vishramyAmravaNAchale . uShitau dve dine tasminsAlIse nagare sukham .. 2.. adhvAnanditachittAbhyAmAvAbhyAmativAhitaH . dvitIye.ahani shItAmbusnigdhachchhAyAvanadrumAH .. 3.. nadItIralatonmuktapuShpaprakarapANDurAH . tarattara~NgajhA.nkAragAyanAnanditAdhvagAH .. 4.. snigdhadrumavanachchhAyaraNanmRRigaviha.ngamAH . sthUlashAdvalashAkhAgraprotAvashyAyamauktikAH .. 5 . ja.ngalAdripuragrAmashvabhrAbhUpasthalAvanIH . samulla.nghya dine tasminsaritsrotaH sarA.nsi cha .. 6.. nItavantau nishAmAvAM kadalIkAnane ghane . tuShArashishire shrAntau kadalIdalatalpake .. 7.. prAptAvAvAM tRRitIye.ahni ShaNDaShaNDakamaNDitam . ja~NgalaM janavichchhedavibhaktaM khamivAkRRitam .. 8.. tatra sa prakRRitaM mArgaM parityajya vanAntaram . pravishansamuvAchedamakAryakaraNaM vachaH .. 9.. gachchhAvo.atrAshrame gauryA munimaNDalamaNDite . bhrAtaro me sthitAH sapta vaneShvevamivArthinaH .. 10.. bhrAtaroShTau vayamime jAtAnekatayA tayA . ekasa.nvinmayA jAtA ekasa.nkalpanishchayAH .. 11.. tena te.apyatra tapase svanishchayasamAshrayAH . sthitA Agatya vividhaistapobhiH kShapitainasaH .. 12.. taiH sArdhaM bhrAtRRibhiH pUrvamAgatyAhamihAvasam . ShaNmAsAnAshrame gauryAstena dRRiShTo mayaiSha saH .. 13.. puShpakhaNDa taruchchhAyA suptamugdhamRRigArbhakaH . parNoTajAgravishrAntashukodgrAhitashAstradRRik .. 14.. tadbrahmalokasa.nkAshamehi munyAshramaM shriye . gachchhAvo.achchhataraM tatra chetaH puNyairbhaviShyati .. 15.. viduShAmapi dhIrANAmapi tattvavidAmapi . tvarate hi manaH pu.nsAmalaMbuddhivilokane .. 16.. tenetyukte cha tAvAvAM prAptau munyAshramaM cha tam . yAvattatra mahAraNye pashyAvashchAntarUpiNam .. 17.. na vRRikShaM noTajaM ki.nchinna gulmaM na cha mAnavam . na muniM nArbhakaM nAnyanna vediM na cha vA dvijam .. 18.. kevalaM shUnyamevAti tadaraNyamanantakam . tApopataptamabhito bhUmau sthitamivAmbaram .. 19.. hA kaShTaM kimidaM jAtamiti tasminvadatyatha . AvAbhyAM suchiraM bhrAntvA dRRiShTa ekatra vRRikShakaH .. 20.. snigdhachchhavirghanachchhAyaH shItalo.ambudharopamaH . tale tasya samAdhAne sa.nsthito vRRiddhatApasaH .. 21.. AvAmagre munestasya chchhAyAyAM shAdvalasthale . upaviShTau chiraM yAvannAsau dhyAnAnnivartate .. 22.. tatashchireNa kAlena mayodvegena chApalAt . uktaM mune prabudhyasva dhyAnAdityuchchakairvachaH .. 23.. shabdenochchairmadIyena saMprabuddho.abhavanmuniH . si.nho.ambudaraveNeva jRRimbhAM kRRitvAbhyuvAcha cha .. 24.. kau bhavantAvimau sAdhU kvAsau gauryAshramo gataH . kena vAhamihAnItaH kAlo.ayaM kashcha vartate .. 25.. tenetyukte mayApyuktaM bhagavanviddhi IdRRisham . na ki.nchidAvAM buddho.api kasmAjjAnAsi na svayam .. 26.. iti shrutvA sa bhagavAnpunardhyAnamayo.abhavat . dadarshodantamakhilamasmAkaM svAtmanastathA .. 27.. muhUrtamAtreNovAcha prabudhya dhyAnato muniH . shrUyatAmidamAshcharyamAryau hi kAryavedinau .. 28.. yamimaM pashyathaH sAdhU kadambataruputrakam . madAspadamaraNyAnyAdhammillamiva puShpitam .. 29.. kenApi kAraNenAsminsatI vAgIshvarI satI . avasaddashavarShANi samastartuniShevitA .. 30.. tadA tenehavistIrNamabhavadghanakAnanam . gaurivanamiti khyAtaM bhUShitaM kusumartubhiH .. 31.. bhRRi~NgA~NganAjanamanoharahArigIta\- lIlAvilolakalakaNThaviha.ngama~Nga . puShpAmbuvAhashatachandranabhovitAnaM rAjIvareNukaNakIrNadigantarAlam .. 32.. mandArakundamakarandasugandhitAshaM sa.nsUchchhvasatkusumarAshishashA~NkaniShTham . sa.ntAnakastabakahAsavikAsakAnta\- mAmodimArutasamastalatA~Nganaugham .. 33.. puShkAkarasya nagaraM navagItabhRRi~NgaM bhRRi~NgA~NganAkusumakhaNDakamaNDapADhyam . chandrA.nshujAlaparikomalapuShpadolA\- dolAyamAnasurasiddhavadhUsamUham .. 34.. hArItaha.nsashukakokilakokakAka\- chakrAhvabhAsakalavi~NkakulAkulA~Ngam . meruNDakukkuTakapi~njalahemachUDa\- rADhAmayUrabakakalpitakeliramyam .. 35.. gandharvayakShasurasiddhakirITaghRRiShTa\- pAdAbjakarNikakadambasarasvatIkam . vAtAyanaM kanakakomalachampakaugha\- tArAmbarAmbudharapUragRRihItagandham .. 36.. mandAnilaskhalitapallavabAlavallI\- vinyAsaguptadivasAdhiparashmishItam . pItaM kadambakaravIrakanAlikera\- tAlItamAlakulapuShpaparAgapUraiH .. 37.. kahvArakIrNakumudotpalapadmakhaNDa\- valgachchakorabakakokakadambaha.nsam . tAlIsaguggulakachandanapAribhadra\- bhadradrumodavihArivichitrashakti .. 38.. tasminvane chiramuvAsa harArdhadehA kenApi kAraNavashena chirAya gaurI . bhUtvA prasannashashibimbamukhI kadamba\- vAgIshvarI shashikaleva shivasya mUrdhni .. 39.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu tApasopAkhyAne gauryAshramavarNanaM nAmaikAshItyadhikashatatamaH sargaH .. 181.. \-9\- \medskip\hrule\medskip .. atha dashamo.adhyAyaH .. .. saptadIpeshvara .. vRRiddhatApasa uvAcha . tasminneva kadambe.asminvarShANi svechchhayA dasha . sthitvA gaurI jagAmAtha haravAmArdhamandiram .. 1.. tatsparshAmRRitasikto.ayaM kadambataruputrakaH . utsa~Nga iva chAsIno na yAtyeva purANatAm .. 2.. tato gauryA prayAtAyAM tadvanaM tAdRRishaM mahat . sAmAnyavanatAM yAtaM janavRRindopajIvitam .. 3.. mAlavo nAma desho.asti tatrAhaM pRRithivIpatiH . kadAchittyaktarAjya shrIrmunInAmAshramAnbhraman .. 4.. imaM deshamanuprApta iha chAshramavAsibhiH . pUjito.asya kadambasya dhyAnaniShThastale sthitaH .. 5.. kenachittvatha kAlena bhrAtRRibhiH saptabhiH saha . bhavAnabhyAgataH pUrvaM taporthamimamAshramam .. 6.. tapasvino.aShTAviha te tathA nAma tadAvasan . yathA tapasvino.anye te teShAM mAnyAstapasvinaH .. 7.. kAlenAntaramasAvekaH shrIparvataM gataH . svAminaM kArtikeyaM cha dvitIyastapase gataH .. 8.. vArANasIM tRRitIyastu chaturtho.agAddhimAchalam . ihaiva te pare dhIrAshchatvAro.anye paraM tapan .. 9.. sarveShAmeva chaiteShAM pratyekaM tvetadIpsitam . yathA samastadvIpAyA bhuvo.asyAH syAM mahIpatiH .. 10.. atha sampAditaM teShAM sarveShAmetadIpsitam . tapastuShTAbhiriShTabhirdevatAbhirvaraiH .. 11.. tapataste tato yAtA bhrAtaraH sadanaM nijam . bhUmau dharmayugaM bhuktvA vedhA brahmapurImiva .. 12.. tadbhavadbhrAtRRibhirbhavya varadAnavidhau tadA . idaM varodyatA yatnAtprArthitAH sveShTadevatAH .. 13.. devyasmAkamime sarve saptadvIpeshvarau sthitau . satyAH prakRRitayaH santu sarva AshramavAsinaH .. 14.. tamiShTadevatAsArthamurarIkRRitya sAdaram . teShAmastvevamityuktvA jagAmAntarddhimIshvarI .. 15.. te tataH sadanaM yAtAsteShAmAshramavAsinaH . sarva eva gatAH pashchAdeka evAsmi no gataH .. 16.. ahaM kevalamekAnte dhyAnaikagatamAnasaH . vAgIshvarIkadambasya tale tiShThAmi shailavat .. 17.. atha kAle vahatyasminnRRitusa.nvatsarAtmani . iadaM sarvaM vanaM chhinnaM janaiH paryantavAsibhiH .. 18.. idaM kadambamamlAnaM janatAH pUjayantyalam . vAgIshvarIgRRihamiti mAM chaivaikasamAdhigam .. 19.. athainaM deshamAyAtau bhavantau dIrghatApasau . etattvatkathitaM sarvaM dhyAnadRRiShTaM mayAkhilam .. 20.. tasmAdutthAya he sAdhU gachchhataM gRRihamAgatau . tatra te bhrAtaraH sarve sa.ngatA dArabandhubhiH .. 21.. aShTAnAM bhavatAM bhavyaM sadane sve bhaviShyati . mahAtmanAM brahmaloke vasUnAmiva sa.ngamaH .. 22.. ityukte tena sa mayA pRRiShTaH paramatApasaH . sa.ndehAdidamAshcharyamAryAstadvarNayAmyaham .. 23.. ekaiva saptadvIpAsti bhagavanbhUriyaM kila . tulyakAlaM bhavantyaShTau saptadvIpeshvarAH katham .. 24.. kadambatApasa uvAcha . asama.njasametAvadeva no yAvaduchyate . idamanyadasaMbaddhataraM sa.nshrUyatAM mama .. 25.. ete.aShTau bhrAtarastatra tApasA dehasa.nkShaye . saptadvIpeshvarAH sarve bhaviShyanti gRRihodare .. 26.. aShTau hyete mahIpITheShveteShveteShu sadmasu . saptadvIpeshvarA bhUpA bhaviShyantIha me shRRiNu .. 27.. astyeteShAM kilAShTAnAM bhAryAShTakamaninditam . digantarANAM niyataM tArAShTakamivojjvalam .. 28.. tadbhAryAShTakameteShu yAteShu tapase chiram . babhUva duHkhitaM strINAM yadviyogo.ahiduHsahaH .. 29.. duHkhitAH pratyaye teShAM chakrustA dAruNaM tapaH . shatachAndrAyaNaM tAsAM tuShTAbhUttena pArvatI .. 30.. adRRishyovAcha sA tAsAM vacho.antaHpuramandire . devI saparyAvasare pratyekaM pRRithagIshvarI .. 31.. devyuvAcha . bhartrarthamatha chAtmArthaM gRRihyatAM bAlike varaH . chiraM kliShTAsi tapasA nidAghenaiva ma.njarI .. 32.. ityAkarNya vacho devyA dattapuShpA chira.nTikA . svavAsanAnusAreNa kurvANaiveshvarIstavam .. 33.. AnandamantharovAcha vachanaM mRRidubhAShiNI . AkAshasa.nsthitAM devIM mayUrIvAbhramAlikAm .. 34.. chira.nTikovAcha . devi devAdhidevena yatha te premashaMbhunA . bhartrA mama tathA prema sa bhartAstu mamAmaraH .. 35.. devyuvAcha . AsRRiShTerniyaterdArDhyAdamaratvaM na labhyate . tapodAnairato.anyatvaM varaM varaya suvrate .. 36.. chira.nTikovAcha . alabhyametanme devi tanmadbhartRRirgRRihAntarAt . mRRitasya mA viniryAtu jIvo bAhyamapi kShaNAt .. 37.. dehapAtashcha me bharturyadA syAdAtmamandire . tadetadastviti varoo dIyatAmambike mama .. 38.. devyuvAcha . evamastu sute tvaM cha patyau lokAntarAsthite . bhaviShyasi priyA bhAryA dehAnte nAtra sa.nshayaH .. 39.. ityuktvA virarAmAsau gauryA gIrgaganodare . meghamAlAdhvaniriva niravadyasamudyatA .. 40.. devyAM gatAyAM bhartArastAsAM kAlena kenachit . te kakubbhyaH samAjagmuH sarve prAptamahAvarAH .. 41.. adyAyamapi sa.nyAtu bhAryAyA nikaTaM patiH . bhrAtRRiNAM bAndhavAnAM cha bhavatvanyonyasa.ngamaH .. 42.. idamanyadathaiteShAmasama.njasamAkulam . shRRiNu ki.nvRRittamAshcharyamAryakAryoparodhakam .. 43.. tapyatAM tapa eteShAM pitarau tau vadhU yutau . tIrthamunyAshramashreNIM draShTuM duHkhAnvitau gatau .. 44.. sharIranairapekShyeNa putrANAM hitakAmyayA . gantuM kalApagrAmaM taM yatnavantau babhUvatuH .. 45.. tau prayAtau munigrAma mArge dadRRishatuH sitam . puruShaM kapilaM hrasvaM bhasmA~NgaM chordhvamUrdhajam .. 46.. dhUlIlavamanAdRRitya taM jaratpAnthasha.nkayA . yadA tau jagmatustena sa uvAchAnvitaH krudhA .. 47.. savadhUka mahAmUrkha tIrthArthI dArasa.nyutaH . mAM durvAsasamulla.nghya gachchhasyavihitAnatiH .. 48.. vadhUnAM te sutAnAM cha gachchhatastapasArjitAH . viparItA bhaviShyanti labdhA api mahAvarAH .. 49.. ityuktavantaM taM yAvatsadAro.atha vadhUyutaH . sanmAnaM kurute tAvanmunirantardhimAyayau .. 50.. atha tau pitarau teShAM savadhUkau suduHkhitau . kRRishIbhUtau dInamukhau nirAshau gRRihamAgatau .. 51.. ato vadAmyahaM teShAM naikaM nAmAsama.njasam . asama.njasalakShANi gaNDe sphoTAH sphuTA iva .. 52.. chidvyomasa.nkalpamahApueresmi\- nnitthaM vichitrANyasama.njasAni . niHshUnyarUpe.api hi saMbhavanti dRRishye yathA vyomani dRRishyajRRimbhAH .. 53.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu tApasopAkhyAnAntargatasaptadvIpeshvaro saptadvIpeshvara nAma vyashItyadhikashatatamaH sargaH .. 182.. \-10\- \medskip\hrule\medskip .. atha ekAdasho.adhyAyaH .. ..dvIpasaptakAShTakavarNanam .. kundadanta uvAcha . tataH pRRiShTo mayA tatra sa gauryAshramatApasaH . tApasa.nshuShkadarbhAgrajarAjarjaramUrdhajaH .. 1.. ekaiva saptadvIpAsti vasudhA yatra tatra te . saptadvIpeshvarA aShTau bhavanti kathamuttamAH .. 2.. yasya jIvasya sadanAnnAsti nirgamanaM bahiH . sa karoti kathaM saptadvIpeshatvena digjayam .. 3.. yairvarA varadairdattAH shApaiste tadviruddhatAm . kathaM gachchhanti gachchhanti kathaM chhAyA hi tApatAm .. 4.. mitho.ashakyAM kathaM dharmau sthitimekatra gachchhataH . AdhAra evAdheyatvaM karoti kathamAtmani .. 5.. gauryAshramatApasa uvAcha . saMpashyasi kimeteShAM bho sAdho shRRiNvanantaram . aShTame.asminsusaMprApte taM pradeshaM sabAndhavam .. 6.. ito bhavantau taM deshamAsAdya sukhasa.nsthitau . svabandhusukhasa.nsthAnau ka.nchitkAlaM bhaviShyataH .. 7.. tataste.aShTau mariShyanti bhrAtaraH kramasho gRRihe . bAndhavo.atha kariShyanti teShAM dehA.nstadagnisAt .. 8.. teShAM te sa.nvidAkAshaH pRRithakpRRithagavasthitAH . muhUrtamAtraM sthAsyanti suShuptasthA jaDA iva .. 9.. etasminnantare teShAM tAni karmANi dharmataH . ekatra sa.nghaTiShyanti varashApAtmakAni khe .. 10.. karmANi tAnyadhiShThAtRRidevarUpANi peTakam . varashApasharIrANi kariShyanti pRRithak pRRithak .. 11.. varAste.atra gamiShyanti subhagAH padmapANayaH . brahmadaNDAyudhAshchandradhavalA~NgAshchaturbhujAH .. 12.. shApAstatra bhaviShyanti trinetrAH shUlapANayaH . bhIShaNAH kRRiShNameghAbhA dvibhujA bhrukuTImukhAH .. 13.. varA vadiShyanti sudUraM gamyatAM shApAH kAlo.asmAkamupAgataH . RRitUnAmiva tannAma kaH samartho.ativartitum .. 14.. shApA vadiShyanti gamyatAM he varA dUraM kAlo.asmAkamupAgataH . RRitUnAmiva tannAma kaH samartho.ativartitum .. 15.. varA vadiShyanti kRRitA bhavanto muninA vayaM dinakRRitA kRRitAH . munInAM chAdhiko devo bhagavantaM purA yataH .. 16.. pravadatsu vareShvevaM shApAH kruddhadhiyo varAn . vivasvatA kRRitA yUyaM vayaM rudrA.nshataH kRRitAH .. 17.. devAnAmadhiko rudro rudrA.nshaprabhavo muniH . ityuktvA prodyatA teShAM chakruHshru~NgANyagA iva .. 18.. ashApeShUdyatashRRi~NgeShu varA idamarAtiShu . vihasantaH pravakShyanti prameyIkRRitanishchayam .. 19.. he shApAH pApatAM tyaktvA kAryasyAnto vichAryatAm . yatkAryaM kalahasyAnte tadevAdau vichAryatAm .. 20.. pitAmahapurIM gatvA kalahAnte vinirNayaH . kartavyo.asmAbhiretatatkimAdau neha vidhIyate .. 21.. shApairvaroktamAkarNya bADhamityurarIkRRitam . ko na gRRihNAti mUDho.api vAkyaM yuktisamanvitam .. 22.. tataH shApA varaiH sArdhaM yAsyanti brahmaNaH puram . mahAnubhAvA hi gatiH sadA sa.ndehanashane .. 23.. praNAmapUrvaM tatsarvaM yathAvRRittaM parasparam . brahmaNe kathayiShyanti shrutvA teShAM sa vakShyati .. 24.. brahmovAcha . varashApAdhipA bhobho ye.antaH sArA jayanti te . ke.antaHsArA iti mitho nUnamanviShyatAM svayam .. 25.. iti shrutvA praviShTAste sAratAM samavekShitum . varANAM hRRidayaM shApAH shApAnAM hRRidayaM varAH .. 26.. te parasparamanviShya svayaM hRRidayasAratAm . j~nAtvA cha samavAyena pravakShyanti pitAmaham .. 27.. shApA vakShyanti jitAH prajAnAtha vayaM nAntaHsArA vayaM yataH . antaHsArA varA eva vajrastambhA ivAchalAH .. 28.. vayaM kileme bhagavanvarAH shApAshcha sarvadA . nanu sa.nvinmayA eva deho.anyo.asmAkamasti no .. 29.. varadasya hi yA sa.nvidvaro datta iti sthitA . saivArthini mayA labdho varo.ayamiti tiShThati .. 30.. vij~naptimAtravachanaM dehaM saiva phalaM tataH . pashyatyanubhavatyatti deshakAlashatabhramaiH .. 31.. varadAtmA gRRihItatvAchchitkAlAntarasaMbhRRitA . yadA tadAntaHsArAsau durjayA na tu shApajA .. 32.. varapradAnaM varadairvaradAnAM varArthibhiH . yadA suchiramabhyastaM varANAM sAratA tadA .. 33.. yadeva suchiraM sa.nvidabhyasyati tadeva sA . sAramevAshu bhavati bhavatyAshu cha tanmayI .. 34.. shuddhAnAmatishuddhaiva sa.nvijjayati sa.nvidAm . ashuddhAnAM tvashuddhaiva kAlAtsAmyaM na vidyate .. 35.. kShaNA.nshenApi yo jyeShTho nyAyastenAvapUryate . nArthe nyAyAntaraM ki.nchitkartumutsahate madam .. 36.. samenobhayakoTisthaM mishraM vastu bhavetsamam . varashApavilAsena kShIramishraM yathA payaH .. 37.. samAbhyAM varashApAbhyAmathavA chiddvirUpatAm . svayamevAnubhavati svapneShviva purAtmikA .. 38.. shikShitaM tvatta eveti yattadeva tava prabho . punaH pratIpaM paThitaM shIghraM yAmo namo.astu te .. 39.. ityuktvA sa svaya.nshApaH kvApi shApagaNo yayau . prashAnte timire dRRiShTe vyomni keshoNDrakaM yathA .. 40.. athAnyo varapUgo.atra gRRihanirgamarodhakaH . sthAnisthAnamivAdeshaH samAnArtho.abhyapUrayat .. 41.. shApasthAnakA vadiShyanti saptadvIpeshajIvAnAM niryANaM shavasadmanaH . devesha vidmo na vayamandhakUpAdivAmbhasAm .. 42.. saptadvIpeshvarAnetAnime dvIpeShu sadmasu . kArayanti varA varyA vIrA digvijayaM raNe .. 43.. tadevamanivArye.asminvirodhe vibudheshvara . yadanuShTheyamasmAbhistadAdisha shivAya naH .. 44.. brahmovAcha . saptadvIpeshvaravarA gRRiharodhavarAshcha he . kAmaH saMpanna eveha bhavatAM bhavatAmapi .. 45.. vrajataitadapekShatvaM yAvanneShTAvapi kShaNAt . chiraM chirAya sadane saptadvIpeshvarAH sthitAH .. 46.. samanantaramevaite dehapAtAtsvasadmasu . saptadvIpeshvarAH sarve saMpannAH paramaM varAH .. 47.. sarve varA vadiShyanti kuto bhUmaNDalAnyaShTau saptadvIpAni bhUtayaH . ekameveha bhUpIThaM shrutaM dRRiShTaM cha netarat .. 48.. kathaM chaitAni tiShThanti kasmi.nshchidgRRihakoshake . padmAkShakoshake sUkShme kathaM bhAnti mata.ngajAH .. 49.. brahmovAcha . yuktaM yuShmAbhirasmAbhiH sarvaM vyomAtmakaM jagat . sthitaM chitparamANvantarantaHsvapno.anubhUyate .. 50.. bhAti yatparamasyANorantasthasvagRRihodare . sphuritaM tatkimAshcharyaM kaH smayaH prakRRiteH krame .. 51.. mRRiteranantaraM bhAti yathAsthitamidaM jagat . shUnyAtmaiva ghanAkAraM tasminnaiva kShaNe chitaH .. 52.. aNAvapi jaganmAti yatra tatra gRRihodare . saptadvIpA vasumatI kachatIti kimadbhutam .. 53.. yadbhAtIdaM cha chittatvaM jagatvaM jagatkvachit . chinmAtrameva tadbhAti shUnyatvena yathAmbaram .. 54.. iti te brahmaNA proktA varadena varAstataH . tAnAdhibhautikabhrAntimayAnsa.ntyajya dehakAn .. 55.. praNamyAjaM samaM jagmurAtivAhikadehinaH . saptadvIpe cha devAnAM gRRihakoshAnkachajjanAn .. 56.. yAvatte tatra saMpannA saptadvIpAdhinAyakAH . aShTAvapIShTApuShTAnAM dinAShTakamahIbhujAm .. 57 ... te parasparamaj~nAtA aj~nAshchAnyonyabandhavaH . anyonyabhUmaNDalagA anyonyAbhimate hitAH .. 58.. teShAM kashchidgRRihasyAntareva tAruNyasundaraH . ujjayinyAM mahApuryAM rAjadhAnyAM sukhe sthitaH .. 59.. shAkadvIpAspadaH kashchinnAgalokajigIShayA . vicharatyabdhijaThare sarvadigvijayodyataH .. 60.. kushadvIparAjadhAnyAM nirAdhiH sakalaprajAH . kRRitadigvijayaH kashchitsuptaH kAntAvalambitaH .. 61.. shAlmalidvIpashailendrashiraHpuryAH sarovare . jalalIlArataH kashchitsahavidyAdharIgaNaiH .. 62.. krau~nchadvIpe hemapure saptadvIpavivardhite . pravRRitto vAjimedhena kashchidyaShTuM dinAShTakam .. 63.. udyataH shAlmalidvIpe kashchiddvIpAntachAriNA . yoddhumuddhRRitadigdantidantAkRRiShTakulAchalaH .. 64.. gomedadvIpakaH kashchitpuShkaradvIparAT sutAm . samAnetuM vashAdyAti kaShatseno.aShTamo.abhavat .. 65.. puShkaradvIpakaH kashchillokAlokAdribhUbhujaH . dUtena saha niryAto dhanabhUmididRRikShayA .. 66.. pratyekamitthameteShAM dvIpadvIpAdhinAthatAm . kurvatAM svagRRihAkAshe dRRiShTvA svapratibhochitAm .. 67.. tyaktAbhimAnikAkArA dvividhAste varAstataH . tatsa.nvidbhirgRRiheShvantarekatAM khAni khairiva .. 68.. yAsyanti te bhaviShyanti saMprAptAbhimatAshchiram . saptadvIpeshvarAstuShTA nanvaShTAvapi tuShTimat .. 69.. ityete pravikasitoditakriyArthAH prApsyanti pravitatabuddhayastapobhiH . antaryatsphurati vidastadeva bAhye nAptaM kaistaduchitakarmabhiH kileti .. 70.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu tApasopAkhyAnAntargata dvIpasaptakAShTakavarNanaM nAma trisaptatyadhikashatatamaH sargaH .. 183.. \-11\- \medskip\hrule\medskip .. atha dvAdasho.adhyAyaH .. .. kundadantopadeshaH .. kundadanta uvAcha . ityuktavAnasau pRRiShTaH kadambatalatApasaH . saptadvIpA bhuvo.aShTau tAH kathaM bhrAtA gRRiheShviti .. 1.. kadambatApasa uvAcha . chiddhAturIdRRigevAyaM yadesha vyomarUpyapi . sarvago yatra yatrAste tatra tatrAtmani svayam .. 2.. AtmAnamitthaM trailokyarUpeNAnyena vA nijam . paripashyati rUpaM svamatyajanneva khAtmakam .. 3.. kundadanta uvAcha . ekasminvimale shAnte shive paramakAraNe . kathaM svabhAvasa.nsiddhA nAnAtA vAstavI sthitA .. 4.. kadambatApasa uvAcha . sarvaM shAntaM chidAkAshaM nAnAstIha na ki.nchana . dRRishyamAnamapi sphAramAvartAtmA yathAmbhasi .. 5.. asatsveShu padArtheShu padArthA iti bhAnti yat . chitkhaM svapnasuShuptAtma tattasyAchchhaM nijaM vapuH .. 6.. saspando.api hi niHspandaH parvato.api na parvataH . yathA svapneShu chidbhAvaHsvabho.arthagatastathA .. 7.. na svabhAvA na chaivArthAH santi sarvAtmakochite . sargAdau kachitaM rUpaM yadyathA tattathA sthitam .. 8.. na cha nAma paraM rUpaM kachanAkachanAtmakam . dravyAtmA chichcha chidvyoma sthitamitthaM hi kevalam .. 9.. ekaiva chidyathA svapne senAyAM janalakShatAm . gatevAchchhaiva kachati tathaivAsyAH padArthatA .. 10.. yatsvataH svAtmani svachchhe chitkhaM kachakachAyate . tattenaiva tadAkAraM jagadityanubhUyate .. 11.. asatyapi yathA vahnAvuShNasa.nviddhi bhAsate . sa.nvinmAtrAtmake vyomni tathArthaH svasvabhAsakaH .. 12.. asatyapi yathA stambhe svapne khe stambhatA vidaH . tathedamasyA nAnAtvamananyadapi chAnyavat .. 13.. Adisarge padArthatvaM tatsvabhAvAchchhameva cha . chidvyomnA yadyathA buddhaM tattathAdyApi vindate .. 14.. puShpe patre phale stambhe tarureva yathA tataH . sarva sarvatra sarvAtma parameva tathA.aparam .. 15.. paramArthAmbarAmbhodhAvApaH sarga paraMparA . paramArtha mahAkAshe shUnyatA sargasa.nvidaH .. 16.. paramArthashcha sargashcha paryAyau taruvRRikShavat . bodhAdetadabodhAttu dvaitaM duHkhAya kevalam .. 17.. paramArtho jagachchedakamityeva nishchayaH . adhyAtmashAstrabodhena bhavetsaiShA hi muktatA .. 18.. sa.nkalpasya vapurbrahma sa.nkalpakachidAkRRiteH . tadeva jagato rUpaM tasmAdbrahmAtmakaM jagat .. 19.. yato vAcho nivartante na nivartanta eva vA . vidhayaH pratiShedhAshcha bhAvAbhAvadRRishastathA .. 20.. amaunamaunaM jIvAtma yatpAShANavadAsanam . yatsadevAsadAbhAsAM tadbrahmAbhidhamuchyate .. 21.. sarvasminnekasughane brahmaNyeva nirAmaye . kA pravRRittirnivRRittiH kA bhAvAbhAvAdivastunaH .. 22.. ekasyAmeva nidrAyAM suShuptasvapnavibhramAH . yadA bhAntyavichitrAyAM chitrA iva nirantarAH .. 23.. etasyAM chitkhasattAyAM tathA mUlakasargakAH . bahavo bhAntyachitrAyAM chitrA iva nirantarAH .. 24.. dravye dravyAntarashliShTaM yatkAryAntaramAkShipet . tadvadantastathAbhUtachitsAraM sphuraNaM mithaH .. 25.. sarve padArthAshchitsAramAtramapratighAH sadA . yathA bhAnti tathA bhAnti chinmAtraikAtmatAvashAt .. 26 . chinmAtraikAtmasAratvAdyathAsa.nvedanaM sthitAH . niHspandA nirmanaskArAH sphuranti dravyashaktayaH .. 27.. avidyamAnamevedaM dRRishyate.athAnubhUyate . jagatsvapna ivAsheShaM sarudropendrapadmajam .. 28.. vichitrAH khalu dRRishyante chijjale spandarItayaH . harShAmarShaviShAdotthaja~NgamasthAvarAtmani .. 29.. svabhAvavAtAdhUtasya jagajjAlachamatkRRiteH . hA chinmarIchipA.nshvabhranIhArasya visAritA .. 30.. yathA keshoNDrakaM vyomni bhAti vyAmalachakShuShaH . tathaiveyaM jagadbhAntirbhAtyanAtmavido.ambare .. 31.. yAvatsa.nkalpitaM tAvadyathA sa.nkalpitaM tathA . yathA sa.nkalpanagaraM kachatIdaM jagattathA .. 32.. sa.nkalpanagare yAvatsa.nkalpasakalA sthitiH . bhavatyevApyasadrUpA satIvAnubhave sthitA .. 33.. pravahatyeva niyatirniyatArthapradAyinI . sthAvaraM ja~NgamaM chaiva tiShThatyeva yathAkramam .. 34.. jAyate ja~NgamaM jIvAtsthAvaraM sthAvarAdapi . niyatyAdho vahatyambu gachchhatyUrdhvamathAnalaH .. 35.. vahanti dehayantrANi jyotI.nShi pratapanti cha . vAyavo nityagatayaH sthitAH shailAdayaH sthirAH .. 36.. jyotirmayaM nivRRittaM tu dhArAsArAmbarIkRRitam . yugasa.nvatsarAdyAtma kAlachakraM pravartate .. 37.. bhUtalaikAntarAbdhyadrisa.nniveshaH sthitAyate . bhAvAbhAvograhotsargadravyashaktishcha tiShThati .. 38.. kundadanta uvAcha . prAgdRRiShTaM smRRitimAyAti tatsvasa.nkalpanAnyataH . bhAti prathamasarge tu kasya prAgdRRiShTabhAsanam .. 39.. tApasa uvAcha . apUrvaM dRRishyate sarvaM svapne svamaraNaM yathA . prAgdRRiShTaM dRRiShTamityeva tatraivAbhyAsataH smRRitiH .. 40.. chittvAchchidvyomni kachati jagatsa.nkalpapattanam . na sannAsadidaM tasmAdbhAtAbhAtaM yataH svataH .. 41.. chitprasAdena sa.nkalpasvapnAdyadyAnubhUyate . shuddhaM chidvyoma sa.nkalpapuraM mA smaryatAM katham .. 42.. harShAmarShavinirmuktairduHkhena cha sukhena cha . prakRRitenaiva mArgeNa j~nashchakrairiva gamyate .. 43.. nidrAvyapagame svapnanagare yAdRRishaM smRRitau . chidvyomAtma paraM viddhi tAdRRishaM trijagadbhramam .. 44.. sa.nvidAbhAsamAtraM yajjagadityabhishabditam . tatsa.nvidvyoma sa.nshAntaM kevalaM viddhi netarat .. 45.. yasminsarvaM yataH sarvaM yatsarvaM sarvatashcha yat . sarvaM sarvatayA sarvaM tatsarvaM sarvadA sthitam .. 46.. yatheyaM sa.nsRRitirbrAhmI bhavato yadbhaviShyati . yathA bhAnaM cha dRRishyasya tadetatkathitaM mayA .. 47.. uttiShThataM vrajatamAspadamahni padmaM bhRRi~NgAvivAbhimatamAshu vidhIyatAM svam . tiShThAmi duHkhamalamastasamAdhisa.nsthaM bhUyaH samAdhimahama~Nga chiraM vishAmi .. 48.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu tApasopAkhyAnAntargata kundadantopadesho nAma chatuHshItyadhikashatatamaH sargaH .. 184.. \-12\- \medskip\hrule\medskip .. atha trayodasho.adhyAyaH .. .. kundadantaprabodhaH .. kundadanta uvAcha . jaranmunirapItyuktvA dhyAnamIlitalochanaH . AsIdaspanditaprANamanAshchitra ivArpitaH .. 1.. AvAbhyAM praNayodAraiH prArthito.api punaHpunaH . vAkyaiH sa.nsAramavidanna vacho dattavAnpunaH .. 2.. AvAM pradeshatastasmAchchalitvA mandamutsukau . dinaiH katipayaiH prAptau gRRihaM muditabAndhavam .. 3.. atha tatrotsavaM kRRitvA kathAH prochya chira.ntanIH . sthitAstAvadvayaM yAvatsaptApi bhrAtaro.atha te .. 4.. krameNa vilayaM prAptAH pralayeShvarNavA iva . mukto.asau me sakhaivaika ekArNava ivAShTakaH .. 5.. tataH kAlena so.apyastaM dinAnte.arka ivAgataH . ahaM duHkhaprItAtmA paraM vaidhuryamAgataH .. 6.. tato.ahaM duHkhito bhUyaH kadambatarutApasam . gato duHkhopaghAtAya tajj~nAnaM praShTumAdRRitaH .. 7.. tatra mAsatrayeNAsau samAdhivirato.abhavat . praNatena mayA pRRiShTaH sannidaM proktavAnatha .. 8.. kadambatApasa uvAcha . ahaM samAdhivirataH sthAtuM shaknomi na kShaNam . samAdhimeva pravishyAmyahamAshu kRRitatvaraH .. 9.. paramArthopadeshaste nAbhyAsena vinAnagha . lagatyatra parAM yuktimimAM shRRiNu tataH kuru .. 10.. ayodhyAnAma pUrasti tatrAsti vasudhAdhipaH . nAmnA dasharathastasya putro rAma iti shrutaH .. 11.. sakAshaM tatra gachchha tvaM tasmai kulaguruH kila . vasiShThAkhyo munishreShThaH kathayiShyati sa.nsadi .. 12.. mokShopAyakathAM divyAM tAM shrutvA suchiraM dvija . vishrAntimeShyasi pare pade.ahamiva pAvane .. 13.. ityuktvA sa samAdhAnarasAyanamahArNavam . vi.nvashAhamimaM deshaM tvatsakAshamupAgataH .. 14.. eSho.ahametadvRRittaM me sarvaM kathitavAnaham . yathAvRRittaM yathAdRRiShTaM yathAshrutamakhaNDitam .. 15.. shrIrAma uvAcha . sakundadanta ityAdikathAkathanakovidaH . sthitastataH prabhRRityeva matsamIpagataH sadA .. 16.. sa eSha kundadantAkhyo dvijaH pArshve samAsthitaH . shrutavAnsa.nhitAmetAM mokShopAyAbhidhAmiha .. 17.. sa eSha kundadantAkhyo mama pArshvagato dvijaH . adya niHsa.nshayo jAto na veti paripRRichchhyatAm .. 18.. shrIvAlmIkiruvAcha . ityukte rAghaveNAtha provAcha vadatA.nvaraH . sa vasiShTho munishreShThaH kundadantaM vilokayan .. 19.. shrIvasiShTha uvAcha . kundadanta dvijavara kathyatAM kiM tvayAnagha . buddhaM shrutavatA j~neyaM maduktaM mokShadaM param .. 20.. kundadanta uvAcha . sarvasa.nshayavichchhedi cheta eva jayAya me . sarvasa.nshayavichchhedo j~nAtaM j~neyamakhaNDitam .. 21.. j~nAtaM j~nAtavyamamalaM dRRiShTaM draShTavyamakShatam . prAptaM prAptavyamakhilaM vishrAnto.asmi pare pade .. 22.. buddheyaM tvadidaM sarvaM paramArthaghanaM ghanam . ananyenAtmano vyomni jagadrUpeNa jRRimbhitam .. 23.. sarvAtmakatayA sarvarUpiNaH sarvagAtmanaH . sarvaM sarveNa sarvatra sarvadA saMbhavatyalam .. 24.. saMbhavanti jagatyantaH siddhArthakaNakoTare . na saMbhavanti cha yathA j~nAnametadasheShataH .. 25.. gRRihe.antaH saMbhavatyeva saptadvIpA vasu.ndharA . gehaM cha shUnyamevAste satyametadasa.nshayam .. 26.. yadyadyadA vastu yathoditAtma bhAtIha bhUtairanubhUyate cha . tattattadA sarvaghanastathAste brahmetthamAdyantavimuktamasti .. 27.. ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu tApasopAkhyAnAntargata kundadantaprabodho saptadvIpeshvara nAma pa~nchAshItyadhikashatatamaH sargaH .. 185.. \-13\- \medskip\hrule\medskip .. atha chaturdasho.adhyAyaH .. .. sarvaM khalvidaM brahmetipratipAdanayogopadeshaH .. shrIvAlmIkiruvAcha . kundadante vadatyevaM vasiShTho bhagavAnmuniH . uvAchedamanindyAtmA paramArthochitaM vachaH .. 1.. shrIvasiShTha uvAcha . bata vij~nAnavishrAntirasya jAtA mahAtmanaH . karAmalakavadvishvaM brahmeti paripashyati .. 2.. kiledaM bhrAntimAtrAtma vishvaM brahmeti bhAtyajam . bhrAntirbrahmaiva cha brahma shAntamekamanAmayam .. 3.. yadyathA yena yatrAsti yAdRRigyAvadyadA yataH . tattathA tena tatrAsti tAdRRiktAvattadA tataH .. 4.. shivaM shAntamajaM maunamamaunamajaraM tatam . sushUnyAshUnyamabhavamanAdinidhanaM dhruvam .. 5.. yasyA yasyAstvavasthAyAH kriyate sa.nvidA bharaH . sA sA sahasrashAkhatvameti sekairyathA latA .. 6.. paro brahmANDamevANushchidvyomnontaH sthito yataH . paramANureva brahmANDamantaH sthitajagadyataH .. 7.. tasmAchchidAkAshamanAdimadhya\- makhaNDitaM saumyamidaM samastam . nirvANamastaM gatajAtibandho yathAsthitaM tiShTha nirAmayAtmA .. 8.. svayaM dRRishyaM svayaM draShTRRi svayaM chittvaM svayaM jaDam . svayaM ki.nchinna ki.nchichcha brahmAtmanyeva sa.nsthitam .. 9.. yathA yatra jagatyetatsvayaM brahma khamAtmani . svarUpamajahachchhAntaM yatra saMpadyate tathA .. 10.. brahma dRRishyamiti dvaitaM na kadAchidyathAsthitam . ekatvametayorviddhi shUnyatvAkAshayoriva .. 11.. dRRishyameva paraM brahma paraM brahmaiva dRRishyatA . etanna shAntaM nA.ashAntaM nAnAkAraM na chAkRRitiH .. 12.. yAdRRikprabodhe svapnAdistAdRRigdeho nirAkRRitiH . sa.nvinmAtrAtmA pratighaH svAnubhUto.apyasanmyaH .. 13.. sa.nvinmayo yathA janturnidrAtmAste jaDo.abhavat . jaDIbhUtA tathaivAste sa.nvitsthAvaranAmikA .. 14.. sthAvaratvAjjaDAchchittvaM ja.ngamAtma prayAti chit . jIvaH suShuptAtmA svapnaM jAgrachchaiva jagachchhataiH .. 15.. AmokShameShA jIvasya bhuvyambhasyanile.anale . khe khAtmabhirjagallakShaiH svapnAbhairbhAsate sthitiH .. 16.. chichchinoti tathA jADyaM naro nidrAsthitiryathA . chinoti jaDatAM chittvaM na nAma jaDatAvashAt .. 17.. chitA vedana vettAraM sthAvaraM kriyate vapuH . chitA vedana vettAraM ja~NgamaM kriyate vapuH .. 18.. yathA pu.nso nakhAH pAdavekameva sharIrakam . tathaikamevApratighaM chitaH sthAvaraja~Ngamam .. 19.. Adisarge svapna iva yatprathAmAgataM sthitam . chito rUpaM jagaditi tattathaivAnta uchyate .. 20.. tachchaivApratighaM shAntaM yathAsthitamavasthitam . na prathAmAagataM ki.nchinnAsIdaprathitaM hitam .. 21.. ayamAdirayaM chAntaH sargasyetyavabhAsate . chitaH sughananidrAyAH suShuptasvapnakoShThataH .. 22.. sthita eko hyanAdyantaH paramArthaghano yataH . pralayasthitisargANAM na nAmApyasti mAM prati .. 23.. pralayasthitisargAdi dRRishyamAnaM na vidyate . etanna chAtmanashchAnyachchitre chitravadhUryathA .. 24.. kartavyachitrasenAsmAdyathA chitrAnna bhidyate . nAnA.anAnaiva pratighA chittattve sargatA tathA .. 25.. vibhAgahInayApyeSha bhAgashchiddhananidrayA . suShuptAnmuchyate mokSha iti svapnastu chittakam .. 26.. pralayo.ayamiyaM sRRiShTirayaM svapno ghanastvayam . bhAso.apratigharUpasya chitsahasrarucheriti .. 27.. chinnidrAyAH svapnamayo bhAgashchittamudAhRRitam . tadeva muchyate bhUtaM jIvo devasasurAdidRRik .. 28.. eSha eva parij~nAtaH suShuptirbhavati svayam . yadA tadA mokSha iti prochyate mokShakA.nkShibhiH .. 29.. shrIrAma uvAcha . chittaM devAsurAdyAtma chinnidrA svAtmadarshanam . kiyatpramANaM bhagavankathamasyodare jagat .. 30.. shrIvasiShTha uvAcha . viddhi chittaM naraM devamasuraM sthAvaraM striyam . nAgaM nagaM pishAchAdi khagakITAdirAkShasam .. 31.. pramANaM tasya chAnantaM viddhi yadyatra reNutAm . AbrahmastambaparyantaM jagadyAti sahasrashaH .. 32.. yadetadAdityapathAdUrdhvaM sa.nyAti vedanam . etachchitaM bhUtametadaparyantAmalAkRRiti .. 33.. etadugraM chito rUpamasyAntarbhuvanarddhayaH . yadAyAnti tadA sargashchittAdAgata uchyate .. 34.. chittameva vidurjIvaM tadAdyantavivarjitam . khaM ghaTeShviva deheShu chAste nAste tadichchhayA .. 35.. nimnonnatAnbhuvo bhAgAn gRRihNAti cha jahAti cha . saritpravAho.a~Nga yathA sharIrANi tathA manaH .. 36.. asya tvAtmaparij~nAnAdeSha dehAdisaMbhramaH . shAmyatyAshvavabodhena maruvAHpratyayo yathA .. 37.. jagatyantaraNuryatra tatpramANaM hi chetasaH . sadeva cha pumA.nstasmAtpu.nsAmantaH sthitaM jagat .. 38.. yAvatki.nchididaM dRRishyaM tachchittaM svapnabhUShviva . tadeva cha pumA.nstasmAtko bhedo jagadAtmanoH .. 39.. chidevAyaM padArthaugho nAstyanyasminpadArthatA . vyatiriktA svapna iva hemnIva kaTakAditA .. 40.. yathaikadeshe sarvatra sphurantyApo.ambudhau pRRithak . brahmaNyananyA nityasthAshchito dRRishyAtmikAstathA .. 41.. yathA dravatvamambhodhAvApo jaTharakoshagAH . sphurantyeva.nvidA.ananyAH padArthaughAstathApare .. 42.. yathA sthitajagachchhAlabha~njikAkAsharUpadhRRik . chitstambhoyamapaspandaH sthita AdyantavarjitaH .. 43.. yathAsthitamidaM vishvaM sa.nvidvyomni vyavasthitam . svarUpamatyajachchhAntaM svapnabhUmAvivAkhilam .. 44.. samatA satyatA sattA chaikatA nirvikAritA . AdhArAdheyatAnyonyaM chaitayorvishvasa.nvidoH .. 45.. svapnasa.nkalpasa.nsAravarashApadRRishAmiha . sarobdhisaridambUnAmiavAnyatvaM na vAthavA .. 46.. shrIrAma uvAcha . varashApArthasa.nvittau kAryakAraNatA katham . upAdAnaM vinA kAryaM nAstyeva kila kathyatAm .. 47.. shrIvasiShTha uvAcha . svavadAtachidAkAshakachanaM jagaduchyate . sphuraNe payasAmabdhAvAvartachalanaM yathA .. 48.. dhvananto.abdhijalAnIva bhAnti bhAvAshchidAtmakAH . sa.nkalpAdIni nAmAni teShAmAhurmanIShiNaH .. 49.. kAlenAbhyAsayogena vichAreNa samena cha . jAtervA sAttvikatvena sAttvikenAmalAtmanA .. 50.. samyagj~nAnavato j~nasya yathA bhUtArthadarshinaH . buddhirbhavati chinmAtrarUpA dvaitaikyavarjitA .. 51.. nirAvaraNavij~nAnamayI chidbrahmarUpiNI . sa.nvitprakAshamAtraikadehAdehavivarjitA .. 52.. so.ayaM pashyatyasheSheNa yAvatsa.nkalpamAtrakam . svamAtmakachanaM shAntamananyatparamArthataH .. 53.. asyA idaM hi sa.nkalpamAtramevAkhilaM jagat . yathAsa.nkalpanagaraM yathA svapnamahApuram .. 54.. AtmA svasa.nkalpavaraH svavadAto yathA yathA . yadyathA sa.nkalpayati tathA bhavati tasya tat .. 55.. sa.nkalpanagare bAlaH shilAproDDayanaM yathA . satyaM vettyanubhUyAshu svavidheyaniyantraNam .. 56.. svasa.nkalpAtmabhUte.asminparamAtmA jagattraye . varashApAdikaM satyaM vettyananyattathAtmanaH .. 57.. svasa.nkalpapure tailaM yathA siddhyati saikatAt . kalpanAtsargasa.nkalpairvarAdIha tathAtmanaH .. 58.. anirAvaraNaj~napteryataH shAntA na bhedadhIH . tataH sa.nkalpanAdvaitAdvarAdyasya na siddhyati .. 59.. yA yathA kalanA rUDhA tAvatsAdyApi sa.nsthitA . na parAvartitA yAvadyatnAtkalpanayAnyayA .. 60.. brahmaNyavayavonmukte dvitaikatve tathA sthire . yathA sAvayave tattve vichitrAvayavakramaH .. 61.. shrIrAma uvAcha . anirAvaraNAj~nAnAtkevalaM dharmachAriNaH . shApAdInsaMprayachchhanti yathA brahma.nstathA vada .. 62.. vasiShTha uvAcha . sa.nkalpayati yannAma sargAdau brahma brahmaNi . tattadevAnubhavati yasmAttattAsti netarat .. 63.. brahma vetti yadAtmAnaM sa brahmAyaM prajApatiH . sa cha no brahmaNo bhinnaM dravatvamiva vAriNaH .. 64.. sa.nkalpayati yannAma prathamo.asau prajApatiH . tattadevAshu bhavati tasyedaM kalpanaM jagat .. 65.. nirAdhAraM nirAlambaM vyomAtma vyomni bhAsate . durdRRiShTeriva keshoNDraM dRRiShTamuktAvalIva cha .. 66.. sa.nkalpitAH prajAstena dharmo dAnaM tapo guNAH . vedAH shAstrANi bhUtAni pa~ncha j~nAnopadeshanAH .. 67.. tapasvino.atha vAdaishcha yaddhyuravilambitam . yadyadvedavidastatsyAditi tenAtha kalpitam .. 68.. idaM chidbrahmachchhidraM khaM vAyushcheShTAgniruShNatA . dravo.ambhaH kaThinaM bhUmiriti tenAtha kalpitAH .. 69.. chiddhAturIdRRisho vAsau yadyatkhAtmApi chetati . tattathAnubhavatyAshu tvamahaM sa ivAkhilam .. 70.. yadyathA vetti chidvyoma tattathA tadbhavatyalam . svapne tvamahamAdIva sadAtmApyasadAtmakam .. 71.. shilAnRRitaM yathA satyaM sa.nkalpanagare tathA . jagatsa.nkalpanagare satyaM brahmaNa Ipsitam .. 72.. chitsvabhAvena shuddhena yadbuddhaM yachcha yAdRRisham . tadashuddho.anyathA kartuM na shaktaH kITako yathA .. 73.. abhyastaM bahulaM sa.nvitpashyatItaradalpakam . svapne jAgratsvarUpe cha vartamAne.akhilaM cha sat .. 74.. sadA chidvyoma chidvyomni kachadekamidaM nijam . draShTRRidRRishyAtmakaM rUpaM pashyadAbhAti netarat .. 75.. ekaM draShTA cha dRRishyaM cha chinnabhaH sarvagaM yataH . tasmAdyatheShTaM yadyatra dRRiShTaM tattatra satsadA .. 76.. vAyva~NgagaspandanavajjalA~NgadravabhAvavat . yathA brahmaNi brahmatvaM tathAjasyA~NgagaM jagat .. 77.. brahmaivAhaM virADAtmA virADAtmavapurjagat . bhedo na brahmajagatoH shUnyatvAmbarayoriva .. 78.. yathA prapAte payaso vichitrAH kaNapa~NktayaH . vichitradeshakAlAntA nipatantyutpatanti cha .. 79.. nipattyaivaikayA.a.akalpaM manobuddhyAdivarjitAH . AtmanyevAtmano bhAnti tathA yA brahmasa.nvidaH .. 80.. tAMbhi svayaM svadeheShu buddhyAdiparikalpanAH . kRRitvorarIkRRitA sargashrIradbhirdravatA yathA .. 81.. tadevaM jagadityasti durbodhena mama tvidam . akAraNakamadvaitamajAtaM karma kevalam .. 82.. astasthitiH sharIre.asminyAdRRigrUpAnubhUyateH . upalAdau jaDA sattA tAdRRishI paramAtmanaH .. 83.. yathaikasyAM sunidrAyAM suShuptasvapnakau sthitau . tathaite sargasa.nhArabhAsau brahmaNi sa.nsthite .. 84.. suShuptasvapnayorbhAtaH prakAshatamasI yathA . ekasyAmeva nidrAyAM sargAsargo tathA pare .. 85.. yathA naro.anubhavati nidrAyAM dRRiShadaH sthitim . paramAtmAnubhavati tathaitajjaDasa.nsthitim .. 86.. a~NgaShThasyAthavA~NgulyA vAtAdyasparshane sati . yo.anyachittasyAnubhavo dRRiShadAdau sa AtmanaH .. 87.. vyomopalajalAdInAM yathA dehAnubhUtayaH . tathAsmAkamachittAnAmadya nAnAnubhUtayaH .. 88.. kAle kalpeShu bhAntyetA yathAhorAtrasa.nvidaH . tathA.asa.nkhyAH pare bhAnti sargasa.nhArasa.nvidaH .. 89.. AlokarUpamananAnubhavaiShaNechchhA muktAtmani sphurati vArighane svabhAvAt . AvartavIchivalayAdi yathA tathAyaM shAnte pare sphurati sa.nhRRitisargapUgaH .. 90 . ityArShe shrIvAsiShThamahArAmAyaNe vAlmikIye mokSha\-nirvANa uttarArdhe brahmagItAsu sarvaM khalvidaM brahmetipratipAdanayogopadesho nAma ShaDashItyadhikashatatamaH .. 186.. \-14\- ## Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} {\rm http://sanskritdocuments.org} \end{document}