%@@1 % File name : buddhacaritaN.itx %-------------------------------------------- % Text title : buddhacarita % Author : Ashvaghosha % Translation by : % Language : Sanskrit % Subject : Buddhist/religion % Description/comments : Available at % http://www.ancient-buddhist-texts.net/Texts-and-Translations/Buddhacarita/index.htm % Transliterated by : % Proofread by : Anandajoti Bhikkhu (received from "Ryan Brizendine" % ) % Latest update : March 25 , 2007 % Send corrections to : sanskrit@cheerful.com % % Special Instructions: % i1h.hdr,ijag.inc,itrans.sty,multicol.sty,iarticle.sty % Transliteration scheme: ITRANS 5.2 % Site access : % http://sanskritdocuments.org/ % http://sanskrit.gde.to %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and research only. % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' % agreement. % @@2 % % Please ignore the following commands upto #indian and others with % \ mark, % which are needed for devanaagarii output and formatting. %-------------------------------------------------------- %-------------------------------------------------------- \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article} %\documentclass[11pt]{article} %\usepackage{multicol} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitwide \parindent=100pt \let\usedvng=\Largedvng % for 1 column \pagenumbering{itrans} \def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\LARGE #1}} \def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule} \def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines} %% \begin{document} \engtitle{.. Buddha's Biography by Ashvaghosha - Buddhacharita ..}## \itxtitle{.. buddhacharitam ..}##\endtitles ## ##Book I [##bhagavatprasuutiH##]## shriyaM paraardhyaaM vidadhadvidhaatRRijit tamo nirasyannabhibhuutabhaanubhRRit | nudannidaaghaM jitachaaruchandramaaH sa vandyate.arhanniha yasya nopamaa || 1.1##*## aasiidvishaalonnatasaanulakShmyaa payodapa~Nktyeva pariitapaarshvam | udagradhiShNyaM gagaNe.avagaaDhaM puraM maharSheH kapilasya vastu || 1.2##*## sitonnateneva nayena hRRitvaa kailaasashailasya yadabhrashobhaam | bhramaadupetaan vahadambuvaahaan saMbhaavanaaM vaa saphaliichakaara || 1.3##*## ratnaprabhodbhaasini yatra lebhe tamo na daaridryamivaavakaasham | paraardhyapauraiH sahavaasatoShaat kRRitasmitevaatiraraaja lakShmiiH || 1.4##*## yadvedikaatoraNasiMhakarNairatnairdadhaanaM prativeshama shobhaam | jagatyadRRiShTveva samaanamanyatspardhaaM svagehairmitha eva chakre || 1.5##*## raamaamukhenduun paribhuutapadmaan yatraapayaato.apyavimanya bhaanuH | santaapayogaadiva vaari veShTuM pashchaatsamudraabhimukhaH pratasthe || 1.6##*## shakyaarjitaanaaM yashasaaM janena dRRiShTvaantabhaavaM gamito.ayamindraH | iti dhvajaishchaaruchalatpataakairyanmaarShTumasyaa~NkamivodayachChat || 1.7##*## kRRitvaapi raatrau kumudaprahaasamindoH karairyadrajataalayasthaiH | sauvarNaharmyeShu gataarkapaadairdivaa sarojadyutimaalalambe || 1.8##*## mahiibRRitaaM muurdhni kRRitaabhiShekaH shuddhodano naama nRRipo.arkabandhuH | adhyaashayo vaa sphuTapudariikaM puraadhiraajaM tadala~nchakaara || 1.9##*## bhuubhRRitparaardhyo.api sapakSha eva pravRRittadaano.api madaanupetaH | iisho.api nityaM samaDRRiShTipaataH saumyasvabhaavo.api pRRithuprataapaH || 1.10##*## bhujena yasyaabhihataaH patanto dviShaddvipendraaH samaraa~NgaNeShu | udvaantamuktaaprakaraiH shirobhirbhaktyeva puShpaa~njalibhiH praNemuH || 1.11##*## atiprataapaadavadhuuya shatruunmahoparaagaaniva tigmabhaanuH | udyotayaamaasa janaM samantaatpradarshayannaashrayaNiiyamaargaan || 1.12##*## dharmaarthakaamaa viShayaM mitho.anyaM na veshamaachakramurasya niityaa | vispardhamaanaa iva tuugrasiddheH sugochare diiptataraa babhuuvuH || 1.13##*## udaarasa~NkhyaiH sachivaairasa~NkhyaiH kRRitaagrabhaavaH sa udagrabhaavaH | shashii yathaa bhairakRRitaanyathaabhaiH shakyendraraajaH sutaraaM raraaja || 1.14##*## tasyaatishobhaavisRRitaatishobhaa raviprabhevaastatamaH prabhaavaa | samagradeviinivahaagradevii babhuuva maayaapagateva maayaa || 1.15##*## prajaasu maateva hitapravRRittaa gurau jane bhaktirivaanuvRRittaa | lakShmiirivaadhiishakule kRRitaabhaa jagatyabhuuduttamadevataa yaa || 1.16##*## kaamaM sadaa striicharitaM tamisraM tathaapi taaM prapya bhRRishaM vireje | na hiindulekhaamupagamya shubhaaM naktaM tathaa santamasatvameti || 1.17##*## atiindriyenaatmani duShkuho.ayaM mayaa jano yojayituM na shakyaH | itiiva suukShmaaM prakRRitiM vihaaya dharmeNa saakShaadvihitaa svamuurtiH || 1.18##*## chyuto.atha kaayaattuShitaat trilokiimudyotayannuttamabodhisattvaH | vivesha tasyaaH smRRita eva kukShau nandaaguhaayaamiva naagaraajaH || 1.19##*## dhRRitvaa himaadridhavalaM guru ShaDviShaaNaaM daanaadhivaasitamukhaM dviradasya ruupam | shuddhodanasya vasudhaadhipatermahiShyaaH kukShiM vivesha sa jagadvyasanakShayaaya || 1.20##*## rakShaavidhaanaM prati lokapaalaa lokaikanaathasya divo.abhijagmuH | sarvatra bhaanto.api hi chandrapaadaa bhajanti kailaasagirau visheSham || 1.21##*## mayaapi taM kukShigataM dadhaanaa vidyudvilaasaM jaladaavaliiva | daanaabhivarShaiH parito janaanaaM daaridryataapaM shamayaa~nchakaara || 1.22##*## saataH purajanaa devii kadaachidatha lumbiniim | jagaamaanumate raaj~naH sambhuutottamadohadaa || 1.23##*## shaakhaamaalambamaanaayaaH puShpabhaaraavalaMbiniim | devyaaH kukShiM vibhidyaashu bodhisattvo viniryayau || 1.24##*## tataH prasannashcha babhuuva puShyastasyaashcha devyaa vratasaMskRRitaayaaH | paarshvaatsuto lokahitaaya jaj~ne nirvedanaM chaiva niraamayaM cha || 1.25 (1.9) praataH payodaadiva tigmabhaanuH samudbhavanso.api cha maatRRikukSheH | sphuranmayuukhairvihataandhakaaraishchakaara lokaM kanakaavadaatam || 1.26##*## taM jaatamaatramatha kaa~nchanayuupagauraM priitaH sahasranayaNaH shanakairagRRihNaat mandaarapuShpanikaraiH saha tasya muurdhni khaannirmale cha vinipetaturambudhaare || 1.27##*## surapradhaanaiH paridhaaryamaaNo dehaaMshujaalairanura~njayaMstaan | sandhyaabhrajaaloparisanniviShTaM navoDuraajaM vijigaaya lakShmyaa || 1.28##*## uuroryathaurvasya pRRithoshcha hastaanmaandhaaturindrapratimasya muurdhnaH | kakShiivatashchaiva bhujaaMsadeshaattathaavidhaM tasya babhuuva janma || 1.29 (1.10) krameNa garbhaadabhiniHsRRitaH san babhau gataH khaadiva yonyajaataH | kalpeShvanekeShviva bhaavitaatmaa yaH samprajaanan suShuve na muuDhaH || 1.30 (1.11) diiptyaa cha dhairyeNa cha yo raraaja baalo ravirbhuumimivaavatiirNaH | tathaatidiipto.api niriikShyamaaNo jahaara chakShuuMShi yathaa shashaa~NkaH || 1.31 (1.12) sa hi svagaatraprabhayojjvalantyaa diipaprabhaaM bhaaskaravanmumoSha | mahaarhajaambuunadachaaruvarNo vidyotayaamaasa dishashcha sarvaaH || 1.32 (1.13) anaakulaanyabjasamudgataani niShpeShavantyaayatavikramaaNi | tathaiva dhiiraaNi padaani sapta saptarShitaaraasadRRisho jagaama || 1.33 (1.14) bodhaaya jaato.asmi jagaddhitaarthamantyaa tathotpattiriyaM mameti | chaturdishaM siMhagatirvilokya vaaNiiM cha bhavyaarthakariimuvaacha || 1.34 (1.15) khaatprasrute chandramariichishubhre dve vaaridhaare shishiroShNaviirye | shariirasaukhyaarthamanuttarasya nipetaturmuurdhani tasya saumye || 1.35 (1.16) shriimadvitaane kanakojjvalaa~Nge vaiDuuryapaade shayane shayaanam | yadgauravaatkaa~nchanapadmahastaa yakShaadhipaaH samparivaarya tasthuH || 1.36 (1.17) maayaatanuujasya divaukasaH khe yasya prabhaavaatpraNataiH shirobhiH | aadhaarayan paaNdaramaatapatraM bodhaaya jepuH paramaashiShashcha || 1.37 (1.18) mahoragaa dharmavisheShatarShaadbuddheShvatiiteShu kRRitaadhikaaraaH | yamavyajan bhaktivishiShTanetraa mandaarapuShpaiH samavaakiraMshcha || 1.38 (1.19) tathaagatotpaadaguNena tuShTaaH shuddhaadhivaasaashcha vishuddhasattvaaH | devaa nanandurvigate.api raage magnasya duHkhe jagato hitaaya || 1.39 (1.20) yasmin prasuute giriraajakiilaa vaataahataa nauriva bhuushchachaala | sachandanaa chotpalapadmagarbhaa papaata vRRiShTirgagaNaadanabhraat || 1.40 (1.21) vaataa vavuH sparshasukhaa manoj~naa divyaani vaasaaMsyavapaatayantaH | suuryaH sa evaabhyadhikaM chakaashe jajvaala saumyaarchiraniirito.agniH || 1.41 (1.22) praaguttare chaavasathapradeshe kuupaH svayaM praadurabhuutsitaambuH | antaH puraaNyaagatavismayaani yasmin kriyaastiirtha iva prachakruH || 1.42 (1.23) dharmaarthibhirbhuutagaNaishcha divyaistaddarshanaarthaM balamaapa puuraH | kautuuhalenaiva cha paadapaishcha prapuujayaamaasa sagandhapuShpaiH || 1.43 (1.24) puShpadumaaH svaM kusumaM pukulluH sasiiraNodraamitadiksugandhi | susambhramadnRRigavadhuupagiitaM bhuja~NgaMvRRidaapihitaattavaatam || 1.44##*## kvachit kvaNattuuryamRRida~NgagiitairviiNaamukundaamurajaadibhishcha | sviiNaaM chalatkuNDalabhuuShitaanaaM viraajitaM chobhayapaarshchatastat || 1.45##*## yadraajashaastraM bhRRigura~Ngiraa vaa na chakraturvaMshakaraavRRiShii tau | tayoH sutau tau cha sasarjatustatkaalena shukrashcha bRRihaspatishcha || 1.46 (1.41) saarasvatashchaapi jagaada naShTaM vedaM punaryaM dadRRishurna puurvam | vyaasastathainaM bahudhaa chakaara na yaM vashiShThaH kRRitavaanashaktiH || 1.47 (1.42) vaalmiikinaadashcha sasarja padyaM jagrantha yanna cyavano mahaarShiH | chikitsitaM yachCha chakaara naatriH pashchaattadaatreya RRiShirjagaada || 1.48 (1.43) yachcha dvijatvaM kushiko na lebhe tadgaadhanaH suunuravaapa raajan | velaaM samudre sagarashcha dadhre nekShvaakavo yaaM prathamaM babandhuH || 1.49 (1.44) aachaaryakaM yogavidhau dvijaanaamapraaptamanyairjanako jagaama | khyaataani karmaaNi cha yaani shauraiH shuuraadayasteShvabalaa babhuuvuH || 1.50 (1.45) tasmaatpramaaNaM na vayo na kaalaH kashchitkvachichChraiShThyamupaiti loke | raaj~naamRRiShiiNaaM cha hitaani taani kRRitaani putrairakRRitaani puurvaiH || 1.51 (1.46) evaM nRRipaH pratyayitairdvijaistairaashvaasitashchaapyabhinanditashcha | sha~NkaamaniShTaaM vijahau manastaH praharShamevaadhikamaaruroha || 1.52 (1.47) priitashcha tebhyo dvijasattamebhyaH satkaarapuurvaM pradadau dhanaani | bhuuyaadayaM bhuumipatiryathokto yaayaajjaraametya vanaani cheti || 1.53 (1.48) athau nimittaishcha tapobalaachCha tajjanma janmaantakarasya buddhvaa | shaakyeshvarasyaalayamaajagaama saddharmatarShaadasito mahaarShiH || 1.54 (1.49) taM brahmavidbrahmavidaaM jvalantaM braahmyaa shriyaa chaiva tapaHshriyaa cha | raaj~no gururgauravasatkriyaabhyaaM praveshayaamaasa narendrasadma || 1.55 (1.50) sa paarthivaantaHpurasannikarShaM kumaarajanmaagataharShavegam | vivesha dhiiro balasa~nj~nayaiva tapaHprakarShaachcha jaraashrayaachCha || 1.56 (1.51) tato nRRipastaM munimaasanasthaM paadyaarghyapuurvaM pratipuujya samyak | nimantrayaamaasa yathopachaaraM puraa vasiShThaM sa ivaantidevaH || 1.57 (1.52) dhanyo.asmyanugraahyamidaM kulaM me yanmaaM didRRikShurbhagavaanupetaH | aaj~naapyataaM kiM karavaaNi saumya shiShyo.asmi vishrambhitumarhasiiti || 1.58 (1.53) evaM nRRipeNopanimantritaH sansarveNa bhaavena muniryathaavat | savismayotphullavishaaladRRiShTirgambhiiradhiiraaNi vachaaMsyuvaacha || 1.59 (1.54) mahaatmani tvayyupapannametat priyaatithau tyaagini dharmakaame | sattvaanvayaj~naanavayo.anuruupaa snigdhaa yadevaM mayi te matiH syaat || 1.60 (1.55) etachcha tadyena nRRiparShayaste dharmeNa suukShmaaNi dhanaanyapaasya | nityaM tyajanto vidhivadbabhuuvustapobhiraaDhyaa vibhavairdaridraaH || 1.61 (1.56) prayojanaM yattu mamopayaane tanme shRRiNu priitimupehi cha tvam | divyaa mayaa divyapathe shrutaa vaagbodhaaya jaatastanayastaveti || 1.62 (1.57) shrutvaa vachastachCha manashcha yuktvaa j~naatvaa nimittaishcha tato.asmyupetaH | didRRikShayaa shaakyakuladhvajasya shakradhvajasyeva samuchchritasya || 1.63 (1.58) ityetadevaM vachanaM nishamya praharShasambhraantagatirnarendraH | aadaaya dhaatrya~NkagataM kumaaraM sandarshayaamaasa tapodhanaaya || 1.64 (1.59) chakraa~NkapaadaM sa tathaa mahaarShirjaalaavanaddhaa~NgulipaaNipaadam | sorNabhruvaM vaaraNavastikoshaM savismayaM raajasutaM dadarsha || 1.65 (1.60) dhaatrya~NkasaMviShTamavekShya chainaM devya~NkasaMviShTamivaagnisuunum | babhuuva pakShmaantarivaa~nchitaashrurnishvasya chaivaM tridivonmukho.abhuut || 1.66 (1.61) dRRiShTvaasitaM tvashrupariplutaakShaM snehaattu putrasya nRRipashchakampe | sagadgadaM baaShpakaShaayakaNThaH paprachcha cha praa~njaliraanataa~NgaH || 1.67 (1.62) svalpaantaraM yasya vapurmuneH syaadbahvadbhutaM yasya cha janma diiptam | yasyottamaM bhaavinamaattha chaarthaM taM prekShya kasmaattava dhiira vaaShpaH || 1.68 (1.63) api sthiraayurbhagavan kumaaraH kachchinna shokaaya mama prasuutaH | labdhaH katha~nchit salilaa~njalirme na khalvimaM paatumupaiti kaalaH || 1.69 (1.64) apyakShayaM me yashaso nidhaanaM kachchiddhruvo me kulahastasaaraH | api prayaasyaami sukhaM paratra supte.api putre.animiShaikachakShuH || 1.70 (1.65) kachchinna me jaatamaphullameva kulaprabaalaM parishoShabhaagi | kShipraM vibho bruuhi na me.asti shaantiH snehaM sute vetsi hi baandhavaanaam || 1.71 (1.66) ityaagataavegamaniShTabuddhyaa buddhvaa narendraM sa* munirbabhaaShe | maa bhuunmatiste nRRipa kaachidanyaa niHsaMshayaM tadyadavochamasmi || 1.72 (1.67) naasyaanyathaatvaM prati vikriyaa me svaaM va~nchanaaM tu prati viklavo.asmi | kaalo hi me yaatumayaM cha jaato jaatikShayasyaasulabhasya boddhaa || 1.73 (1.68) vihaaya raajyaM viShayeShvanaasthastiivraiH prayatnairadhigamya tattvam | jagatyayaM mohatamo nihantuM jvaliShyati j~naanamayo hi suuryaH || 1.74 (1.69) duHkhaarNavaadvyaadhivikiirNaphenaajjaraatara~NgaanmaraNogravegaat | uttaarayiShyatyayamuhyamaanamaarttaM jagajj~naanamahaaplavena || 1.75 (1.70) praj~naambuvegaaM sthirashiilavapraaM samaadhishiitaaM vratachakravaakaam | asyottamaaM dharmanadiiM pravRRittaaM tRRiShNaarditaH paasyati jiivalokaH || 1.76 (1.71) duHkhaarditebhyo viShayaavRRitebhyaH saMsaarakaantaarapathasthitebhyaH | aakhyaasyati hyeSha vimokShamaargaM maargapranaShTebhya ivaadhvagebhyaH || 1.77 (1.72) vidahyamaanaaya janaaya loke raagaagninaayaM viShayendhanena | prahlaadamaadhaasyati dharmavRRiShTyaa vRRiShTyaa mahaamegha ivaatapaante || 1.78 (1.73) tRRiShNaargalaM mohatamaHkapaaTaM dvaaraM prajaanaamapayaanahetoH | vipaaTayiShyatyayamuttamena saddharmataaDena duraasadena || 1.79 (1.74) svairmohapaashaiH pariveShTitasya duHkhaabhibhuutasya niraashrayasya | lokasya sambudhya cha dharmaraajaH kariShyate bandhanamokShameShaH || 1.80 (1.75) tanmaa kRRithaaH shokamimaM prati tvam tatsaumya shochye hi manuShyaloke | mohena vaa kaamasukhairmadaadvaa yo naiShThikaM shroShyati naasya dharmam || 1.81 (1.76) bhraShTasya tasmaachcha guNaadato me dhyaanaani labdhvaapyakRRitaarthataiva | dharmasya tasyaashravaNaadahaM hi manye vipattiM tridive.api vaasam || 1.82 (1.77) iti shrutaarthaH sasuhRRitsadaarastyaktvaa viShaadaM mumude narendraH | evaMvidho.ayaM tanayo mameti mene sa hi svaamapi saaramattaam || 1.83 (1.78) aaryeNa maargeNa tu yaasyatiiti chintaavidheyaM hRRidayaM chakaara | na khalvasau na priyadharmapakShaH santaananaashaattu bhayaM dadarsha || 1.84 (1.79) atha munirasito nivedya tattvaM sutaniyataM sutaviklavaaya raaj~ne | sabahumatamudiikShyamaaNaruupaH pavanapathena yathaagataM jagaama || 1.85 (1.80) kRRitamatiranujaasutaM cha dRRiShTvaa munivachanashravaNe pi tanmatau cha | bahuvidhamanukampayaa sa saadhuH priyasutavadviniyojayaa~nchakaara || 1.86 (1.81) narapatirapi putrajanmatuShTo viShayamataani vimuchya bandhanaani | kulasadRRishamachiikaradyathaavatpriyatanayaM tanayasya jaatakarma || 1.87 (1.82) dashasu pariNateShvahaHsu chaivaM prayatamanaaH parayaa mudaa pariitaH | akuruta japahomama~NgalaadyaaH paramatamaaH sa sutasya devatejyaaH || 1.88 (1.83) api cha shatasahasrapuurNasa~NkhyaaH sthirabalavattanayaaH sahemashRRi~NgiiH | anupagatajaraaH payasviniirgaaH svayamadadaatsutavRRiddhaye dvijebhyaH || 1.89 (1.84) bahuvidhaviShayaastato yataatmaa svahRRidayatoShakariiH kriyaa vidhaaya | guNavati divase shive muhuurte matimakaronmuditaH purapraveshe || 1.90 (1.85) dviradaradamayiimatho mahaarhaaM sitasitapuShpabhRRitaaM maNipradiipaam | abhajata shivikaaM shivaaya devii tanayavatii praNipatya devataabhyaH || 1.91 (1.86) puramatha purataH praveshya patniiM sthavirajanaanugataamapatyanaathaam | nRRipatirapi jagaama paurasa~NghairdivamamarairmaghavaanivaarchyamaanaH || 1.92 (1.87) bhavanamatha vigaahya shaakyaraajo bhava iva ShaNmukhajanmanaa pratiitaH | idamidamiti harShapuurNavaktro bahuvidhapuShTiyashaskaraM vyadhatta || 1.93 (1.88) iti narapatiputrajanmavRRiddhyaa sajanapadaM kapilaahvayaM puraM tat | dhanadapuramivaapsaro.avakiirNaM muditamabhuunnalakuuvaraprasuutau || 1.94 (1.89) iti shriibuddhacharite mahaakaavye bhagavatprasuutirnaama prathamaH sargaH || 1 || \medskip\hrule\medskip ##Book II [##AntaHpuravihaaro##]## aa janmano janmajaraantakasya tasyaatmajasyaatmajitaH sa raajaa | ahanyahanyarthagajaashvamitrairvRRiddhiM yayau sindharivaambuvegaiH || 2.1 dhanasya ratnasya cha tasya tasya kRRitaakRRitasyaiva cha kaa~nchanasya | tadaa hi naikaatmanidhiinavaapi manorathasyaapyatibhaarabhuutaan || 2.2 ye padmakalpairapi cha dvipendrairna maNDalaM shakyamihaabhinetum | madotkaTaa haimavataa gajaaste vinaapi yatnaadupatasthurenam || 2.3 naanaa~NkachihnairnavahemabhaaNDairabhuuShitairlambasaTaistathaanyaiH | sa~nchukShubhe chaasya puraM tura~Ngairbalena maitryaa cha dhanena chaaptaiH || 2.4 puShTaashcha tuShTaashcha tadaasya raajye saadhvyo.arajaskaa guNavatpayaskaaH | udagravatsaiH sahitaa babhuuvurbahvyo bahukShiiraduhashcha gaavaH || 2.5 madhyasthataaM tasya ripurjagaama madhyasvabhaavaH prayayau suhRRittvam | visheShato daarDhyamiyaaya mitraM dvaavasya pakShaavaparastu naasham || 2.6 tathaasya mandaanilameghashabdaH saudaaminiikuNDalamaNDitaa~NgaH | vinaashmavarShaashanipaatadoShaiH kaale cha deshe pravavarSha devaH || 2.7 ruroha saMyak phalavadyathaartu tadaakRRitenaapi kRRiShishrameNa | taa eva chaivauShadhayo rasena saareNa chaivaabhyadhikaa babhuuvuH || 2.8 shariirasandehakare.api kaale sa~Ngraamasammarda iva pravRRitte | svasthaaH sukhaM chaiva niraamayaM cha prajaj~nire garbhadharaashcha naaryaH || 2.9 yachcha pratibhvo vibhave.api shakye na praarthayanti sma naraaH parebhyaH | abhyarthitaH suukShmadhano.api chaayaM tadaa na kashchidvimukho babhuuva || 2.10 naashe vadho bandhuShu naapyadaataa naivaavrato naanRRitiko na hiMsraH | aasiittadaa kashchana tasya raajye raaj~no yayaateriva naahuShasya || 2.11 udyaanadevaayatanaashramaaNaaM kuupaprapaapuShkariNiivanaanaam | chakruH kriyaastatra cha dharmakaamaaH pratyakShataH svargamivopalabhya || 2.12 muktashcha durbhikShabhayaamayebhyo hRRiShTo janaH svargamivaabhireme | patniiM patirvaa mahiShii patiM vaa parasparaM na vyabhicheratushcha || 2.13 kashchitsiSheve rataye na kaamaM kaamaarthamarthaM na jugopa kashchit | kashchiddhanaarthaM na chachaara dharmaM dharmaaya kashchinna chakaara hiMsaam || 2.14 steyaadibhishchaapyabhitashcha naShTaM svasthaM svachakraM parachakramuktam | kShemaM subhikShaM cha babhuuva tasya puraaNyaraNyaani yathaiva raaShTre || 2.15 tadaa hi tajjanmani tasya raaj~no manorivaadityasutasya raajye | chachaara harShaH praNanaasha paapmaa jajvaala dharmaH kaluShaH shashaama || 2.16 evaMvidhaa raajasutasya tasya sarvaarthasiddhishcha yato babhuuva | tato nRRipastasya sutasya naama sarvaarthasiddho.ayamiti prachakre || 2.17 devii tu maayaa vibudharShikalpaM dRRiShTvaa vishaalaM tanayaprabhaavam | jaataM praharShaM na shashaaka soDhuM tato.avinaashaaya divaM jagaama || 2.18 tataH kumaaraM suragarbhakalpaM snehena bhaavena cha nirvisheSham | maatRRiShvasaa maatRRisamaprabhaavaa saMvardhayaamaatmajavadbabhuuva || 2.19 tataH sa baalaarka ivodayasthaH samiirito vahnirivaanilena | krameNa samyagvavRRidhe kumaarastaaraadhipaH pakSha ivaatamaske || 2.20 tato mahaarhaaNi cha chandanaani ratnaavaliishchauShadhibhiH sagarbhaaH | mRRigaprayuktaanrathakaaMshcha haimaanaachakrire.asmai suhRRidaalayebhyaH || 2.21 vayo.anuruupaaNi cha bhuuShaNaani hiraNmayaa hastimRRigaashvakaashcha | rathaashcha gaavo vasanaprayuktaa gantriishcha chaamiikararuupyachitraaH || 2.22 evaM sa taistairviShayopachaarairvayo.anuruupairupacharyamaaNaH | baalo.apyabaalapratimo babhuuva dhRRityaa cha shauchena dhiyaa shriyaa cha || 2.23 vayashcha kaumaaramatiitya madhyaM sampraapya baalaH sa hi raajasuunuH | alpairahobhirbahuvarShagamyaa jagraaha vidyaaH svakulaanuruupaaH || 2.24 naiHshreyasaM tasya tu bhavyamarthaM shrutvaa purastaadasitaanmahaarSheH | kaameShu sa~NgaM janayaambabhuuva vRRiddhirbhavachchaakyakulasya raaj~naH || 2.25 kulaattato.asmai sthirashiilayuktaatsaadhviiM vapurhriivinayopapannaam | yashodharaaM naama yashovishaalaaM tulyaabhidhaanaM shriyamaajuhaava || 2.26 athaaparaM bhuumipateH priyo.ayaM sanatkumaarapratimaH kumaaraH | saardhaM tayaa shaakyanarendravadhvaa shachyaa sahasraakSha ivaabhireme || 2.27 ki~nchinmanaHkShobhakaraM pratiipaM katha~ncha pashyediti so.anuchintya | vaasaM nRRipo hyaadishati sma tasmai harmyodareShveva na bhuuprachaaram || 2.28 tataH sharattoyadapaaNDareShu bhuumau vimaaneShviva ra~njiteShu | harmyeShu sarvartusukhaashrayeShu striiNaamudaarairvijahaara tuuryaiH || 2.29 kalairhi chaamiikarabaddhakakShairnaariikaraagraabhihatairmRRida~NgaiH | varaapsaronRRityasamaishcha nRRityaiH kailaasavattadbhavanaM raraaja || 2.30 vaagbhiH kalaabhirlalitaishcha haarairmadaiH sakhelairmadhuraishcha haasaiH | taM tatra naaryo ramayaambabhuuvurbhruuva~nchitairardhaniriikShitaishcha || 2.31 tatashcha kaamaashrayapaNDitaabhiH striibhirgRRihiito ratikarkashaabhiH | vimaanapRRiShThaanna mahiiM jagaama vimaanapRRiShthaadiva puNyakarmaa || 2.32 nRRipastu tasyaiva vivRRiddhihetostadbhaavinaarthena cha chodyamaanaH | shame.abhireme viraraama paapaadbheje damaM saMvibabhaaja saadhuun || 2.33 naadhiiravat kaamasukhe sasa~nje na saMrara~nje viShamaM jananyaam | dhRRityendriyaashvaaMshchapalaan vijigye bandhuuMshcha pauraaMshcha guNairjigaaya || 2.34 naadhyaiShTa duHkhaaya parasya vidyaaM j~naanaM shivaM yattu tadadhyagiiShTa | svaabhyaH prajaabhyo hi yathaa tathaiva sarvaprajaabhyaH shivamaashashaMse || 2.35 taM bhaasuraM chaa~NgirasaadhidevaM yathaavadaanarcha tadaayuShe saH | juhaava havyaanyakRRishe kRRishaanau dadau dvijebhyaH kRRishanaM cha gaashcha || 2.36 sasnau shariiraM pavituM manashcha tiirthaambubhishchaiva guNaaMbubhishcha | vedopadiShTaM samamaatmajaM cha somaM papau shaantisukhaM cha haardam || 2.37 saantvaM babhaaShe na cha naarthavadyajjajalpa tattvaM na cha vipriyaM yat | saantvaM hyatatvaM paruShaM cha tattvaM hriyaashakannaatmana eva vaktum || 2.38 iShTeShvaniShTeShu cha kaaryavatsu na raagadoShaashrayataaM prapede | shivaM siSheve.avyavahaaralabdhaM yaj~naM hi mene na tathaa yathaavat || 2.39 aashaavate chaabhigataaya sadyo deyaambubhistarShamachechChidiShTa | yuddhaadRRite vRRittaparashvadhena dvidarpamudvRRittamabebhidiShTa || 2.40 ekaM vininye sa jugopa sapta saptaiva tatyaaja rarakSha pa~ncha | praapa trivargaM bubudhe trivargaM jaj~ne dvivargaM prajahau dvivargam || 2.41 kRRitaagaso.api pratipaadya vadhyaannaajiighanannaapi ruShaa dadarsha | babandha saantvena phalena chaitaaMstyaago.api teShaaM hyanapaayadRRiShTaH || 2.42 aarShaaNyachaariitparamavrataani vairaaNyahaasiichChirasambhRRitaani | yashaaMsi chaapadguNagandhavanti rajaaMsyahaasiinmaliniikaraaNi || 2.43 na chaajihiirShiidbalimapravRRittaM na chaachikiirShiitparavastvabhidhyaam | na chaavivakShiiddviShataamadharmaM na chaadidhakShiiddhRRidayena manyum || 2.44 tasmiMstathaa bhuumipatau pravRRitte bhRRityaashcha pauraashcha tathaiva cheruH | shamaatmake chetasi viprasanne prayuktayogasya yathendriyaaNi || 2.45 kaale tatashchaarupayodharaayaaM yashodharaayaaM suyashodharaayaam | shauddhodaneraahusapatnavaktro jaj~ne suto raahula eva naamnaa || 2.46 atheShTaputraH paramapratiitaH kulasya vRRiddhiM prati bhuumipaalaH | yathaiva putraprasave nananda tathaiva pautraprasave nananda || 2.47 pautrasya me putragato mamaiva snehaH kathaM syaaditi jaataharShaH | kaale sa taM taM vidhimaalalambe putrapriyaH svargamivaarurukShan || 2.48 sthitvaa pathi praathamakalpikaanaaM raajarShabhaaNaaM yashasaanvitaanaam | shuklaanyamuktvaapi tapaaMsyatapta yaj~ne cha hiMsaarahitairayaShTa || 2.49 ajaajvaliShTaatha sa puNyakarmaa nRRipashriyaa chaiva tapaHshriyaa cha | kulena vRRittena dhiyaa cha diiptastejaH sahasraaMshurivotsisRRikShuH || 2.50 svaayambhuvaM chaarchikamarchayitvaa jajaapa putrasthitaye sthitashriiH | chakaara karmaaNi cha duShkaraaNi prajaaH sisRRikShuH ka ivaadikaale || 2.51 tatjyaaja shastraM vimamarsha shaastraM shamaM siSheve niyamaM viShehe | vashiiva ka~nchidviShayaM na bheje piteva sarvaanviShayaan dadarsha || 2.52 babhaara raajyaM sa hi putrahetoH putraM kulaarthaM yashase kulaM tu | svargaaya shabdaM divamaatmahetordharmaarthamaatmasthitimaachakaa~NkSha || 2.53 evaM sa dharmaM vividhaM chakaara sadbhirnipaataM shrutitashcha siddham | dRRiShTvaa kathaM putramukhaM suto me vanaM na yaayaaditi naathamaanaH || 2.54 rirakShiShantaH shriyamaatmasaMsthaa rakShanti putraan bhuvi bhuumipaalaaH | putraM narendraH sa tu dharmakaamo rarakSha dharmaadviShayeShvamu~nchat || 2.55 vanamanupamasattvaa bodhisattvaastu sarve viShayasukharasaj~naa jagmurutpannaputraaH | ata upachitakarmaa ruuDhamuule.api hetau sa ratimupasiSheve bodhimaapannayaavat || 2.56 iti shriibuddhacharite mahaakaavye.antaHpuravihaaro naama dvitiiyaH sargaH || 2 || \medskip\hrule\medskip ##Book III [##saMvegotpattiH##]## tataH kadaachinmRRidushaadvalaani puMskokilonnaaditapaadapaani | shushraava padmaakaramaNDitaani shiite nibaddhaani sa kaananaani || 3.1 shrutvaa tataH striijanavallabhaanaaM manoj~nabhaavaM purakaananaanaam | bahiHprayaaNaaya chakaara buddhimantargRRihe naaga ivaavaruddhaH || 3.2 tato nRRipastasya nishamya bhaavaM putraabhidhaanasya manorathasya | snehasya lakShmyaa vayasashcha yogyaam-aaj~naapayaamaasa vihaarayaatraam || 3.3 nivartayaamaasa cha raajamaarge sampaatamaartasya pRRithagjanasya | maa bhuutkumaaraH sukumaarachittaH saMvignachetaa iva manyamaanaH || 3.4 pratya~Ngahiinaan vikalendriyaaMshcha jiirNaaturaadiin kRRipaNaaMshcha bhikShuun | tataH samutsaarya pareNa saamnaa shobhaaM paraa raajapathasya chakruH || 3.5 tataH kRRite shriimati raajamaarge shriimaan viniitaanucharaH kumaaraH | praasaadapRRiShThaadavatiirya kaale kRRitaabhyanuj~no nRRipamabhyagachchat || 3.6 atho narendraH sutamaagataashruH shirasyupaaghraaya chiraM niriikShya | gachcheti chaaj~naapayati sma vaachaa snehaanna chainaM manasaa mumocha || 3.7 tataH sa jaambuunadabhaaNDabhRRidbhiryuktaM chaturbhirnibhRRitaistura~NgaiH | akliivavidhyuchchuchirashmidhaaraaM hiraNmayaM syandanamaaruroha || 3.8 tataH prakiirNojjvalapuShpajaalaM viShaktamaalyaM prachalatpataakam | maargaM prapede sadRRishaanuyaatrashchandraH sanakShatra ivaantariikSham || 3.9 kautuuhalaatsphiitataraishcha netrairniilotpalaabhairiva kiiryamaaNaH | shanaiH shanai raajapathaM jagaahe pauraiH samantaadabhiviikShyamaaNaH || 3.10 taM tuShTuvuH saumyaguNena kechidvavandire diiptatayaa tathaanye | saumukhyatastu shriyamasya kechidvaipulyamaashaMsiShuraayuShashcha || 3.11 niHsRRitya kubjaashcha mahaakulebhyo vyuuhaashcha kairaatakavaamanaanaam | naaryaH kRRishebhyashcha niveshanebhyo devaanuyaanadhvajavat praNemuH || 3.12 tataH kumaaraH khalu gachchatiiti shrutvaa striyaH preShyajanaatpravRRittim | didRRikShayaa harmyatalaani jagmurjanena maanyena kRRitaabhyanuj~naaH || 3.13 taaH srastakaa~nchiiguNavighnitaashcha suptaprabuddhaakulalochanaashcha | vRRittaantavinyastavibhuuShaNaashcha kautuuhalenaapi bhRRitaaH pariiyuH || 3.14 praasaadasopaanatalapraNaadaiH kaa~nchiiravairnuupuranisvanaishcha | vibhraamayantyo gRRihapakShisa~NghaananyonyavegaaMshcha samaakShipantyaH || 3.15 kaasaa~nchidaasaaM tu varaa~NganaanaaM jaatatvaraaNaamapi sotsukaanaam | gatiM gurutvaajjagRRihurvishaalaaH shroNiirathaaH piinapayodharaashcha || 3.16 shiighraM samarthaapi tu gantumanyaa gatiM nijagraaha yayau na tuurNam | hriyaa pragalbhaani niguuhamaanaa rahaH prayuktaani vibhuuShaNaani || 3.17 parasparotpiiDanapiNDitaanaaM sammardasaMshobhitakuNDalaanaam | taasaaM tadaa sasvanabhuuShaNaanaaM vaataayaneShvaprashamo babhuuva || 3.18 vaataayanebhyastu viniHsRRitaani parasparopaasitakuNDalaani | striiNaaM virejurmukhapa~Nkajaani saktaani harmyeShviva pa~Nkajaani || 3.19 tato vimaanairyuvatiikalaapaiH kautuuhalodghaaTitavaatayaanaiH | shriimatsamantaannagaraM babhaase viyadvimaanairiva saapsarobhiH || 3.20 vaataayanaanaamavishaalabhaavaadanyonyagaNDaarpitakuNDalaani | mukhaani rejuH pramadottamaanaaM baddhaaH kalaapa iva pa~Nkajaanaam || 3.21 tasmin kumaaraM pathi viikShamaaNaaH striyo babhurgaamiva gantukaamaaH | uurdhvonmukhaashchainamudiikShamaaNaa naraa babhurdyaamiva gantukaamaaH || 3.22 dRRiShTvaa cha taM raajasutaM striyastaa jaajvalyamaanaM vapuShaa shriyaa cha | dhanyaasya bhaaryeti shanairavocha~nshuddhairmanobhiH khalu naanyabhaavaat || 3.23 ayaM kila vyaayatapiinabaahuu ruupeNa saakShaadiva puShpaketuH | tyaktvaa shriyaM dharmamupeShyatiiti tasmin hitaa gauravameva chakruH || 3.24 kiirNaM tathaa raajapathaM kumaaraH paurairviniitaiH shuchidhiiraveShaiH | tatpuurvamaalokya jaharSha ki~nchinmene punarbhaavamivaatmanashcha || 3.25 puraM tu tatsvargamiva prahRRiShTaM shuddhaadhivaasaaH samavekShya devaaH | jiirNaM naraM nirmamire prayaatuM sa~nchodanaarthaM kShitipaatmajasya || 3.26 tataH kumaaro jarayaabhibhuutaM dRRiShTvaa narebhyaH pRRithagaakRRitiM tam | uvaacha sa~Ngraahakamaagataasthastatraiva niShkampaniviShTadRRiShTiH || 3.27 ka eSha bhoH suuta naro.abhyupetaH keshaiH sitairyaShTiviShaktahastaH | bhruusaMvRRitaakShaH shithilaanataa~NgaH kiM vikriyaiShaa prakRRitiryadRRichchaa || 3.28 ityevamuktaH sa rathapraNetaa nivedayaamaasa nRRipaatmajaaya | saMrakShyamapyarthamadoShadarshii taireva devaiH kRRitabuddhimohaH || 3.29 ruupasya hartrii vyasanaM balasya shokasya yonirnidhanaM ratiinaam | naashaH smRRitiinaaM ripurindriyaaNaameShaa jaraa naama yayaiSha bhagnaH || 3.30 piitaM hyanenaapi payaH shishutve kaalena bhuuyaH parimRRiShTamurvyaam | krameNa bhuutvaa cha yuvaa vapuShmaan krameNa tenaiva jaraamupetaH || 3.31 ityevamukte chalitaH sa ki~nchidraajaatmajaH suutamidaM babhaaShe | kimeSha doSho bhavitaa mamaapiityasmai tataH saarathirabhyuvaacha || 3.32 aayuShmato.apyeSha vayaHprakarShaanniHsaMshayaM kaalavashena bhaavii | evaM jaraaM ruupavinaashayitriiM jaanaati chaivechChati chaiSha lokaH || 3.33 tataH sa puurvaashayashuddhabuddhirvistiirNakalpaachitapuNyakarmaa | shrutvaa jaraaM saMvivije mahaatmaa mahaashanerghoShamivaantike gauH || 3.34 niHshvasya diirghaM sa shiraH prakampya tasmiMshcha jiirNe viniveshya chakShuH | taaM chaiva dRRiShTvaa janataaM saharShaaM vaakyaM sa saMvignamidaM jagaada || 3.35 evaM jaraa hanti cha nirvisheShaM smRRitiM cha ruupaM cha paraakramaM cha | na chaiva saMvegamupaiti lokaH pratyakShato.apiidRRishamiikShamaaNaH || 3.36 evaM gate suuta nivartayaashvaan shiighraM gRRihaaNyeva bhavaanprayaatu | udyaanabhuumau hi kuto ratirme jaraabhave chetasi vartamaane || 3.37 athaaj~nayaa bhartRRisutasya tasya nivartayaamaasa rathaM niyantaa | tataH kumaaro bhavanaM tadeva chintaavashaH shuunyamiva prapede || 3.38 yadaa tu tatraiva na sharma lebhe jaraa jareti prapariikShamaaNaH | tato narendraanumataH sa bhuuyaH krameNa tenaiva bahirjagaama || 3.39 athaaparaM vyaadhipariitadehaM ta eva devaaH sasRRijurmanuShyam | dRRiShTvaa cha taM saarathimaababhaaShe shauddhodanistadgatadRRiShTireva || 3.40 sthuulodaraH shvaasachalachChariiraH srastaaMsabaahuH kRRishapaaNdugaatraH | ambeti vaachaM karuNaM bruvaaNaH paraM samaashliShya naraH ka eShaH || 3.41 tato.abraviitsaarathirasya saumya dhaatuprakopaprabhavaH pravRRiddhaH | rogaabhidhaanaH sumahaananarthaH shakro.api yenaiSha kRRito.asvatantraH || 3.42 ityuuchivaan raajasutaH sa bhuuyastaM saanukampo naramiikShamaaNaH | asyaiva jaataH pRRithageSha doShaH saamaanyato rogabhayaM prajaanaam || 3.43 tato babhaaShe sa rathapraNetaa kumaara saadhaaraNa eSha doShaH | evaM hi rogaiH paripiiDyamaano rujaaturo harShamupaiti lokaH || 3.44 iti shrutaarthaH sa viShaNNachetaaH praavepataambuurmigataH shashiiva | idaM cha vaakyaM karuNaayamaanaH provaacha ki~nchinmRRidunaa svareNa || 3.45 idaM cha rogavyasanaM prajaanaaM pashyaMshcha vishrambhamupaiti lokaH | vistiirNavij~naanamaho naraaNaaM hasanti ye rogabhayairamuktaaH || 3.46 nivartyataaM suuta vahiHprayaaNaannarendrasadmaiva rathaH prayaatu | shrutvaa cha me rogabhayaM ratibhyaH pratyaahataM sa~Nkuchatiiva chetaH || 3.47 tato nivRRittaH sa nivRRittaharShaH pradhyaanayuktaH pravivesha sadma | taM dvistathaa prekShya cha sannivRRittaM puryaagamaM bhuumipatishchakaara || 3.48 shrutvaa nimittaM tu nivartanasya santyaktamaatmaanamanena mene | maargasya shauchaadhikRRitaaya chaiva chukrosha ruShTo.api cha nogradaNDaH || 3.49 bhuuyashcha tasmai vidadhe sutaaya visheShayuktaM viShayaprakaaram | chalendriyatvaadapi naapi shakto naasmaanvijahyaaditi naathamaanaH || 3.50 yadaa cha shabdaadibhirindriyaarthairantaHpure naiva suto.asya reme | tato vahirvyaadishati sma yaatraaM rasaantaraM syaaditi manyamaanaH || 3.51 snehaachcha bhaavaM tanayasya buddhvaa saMvegadoShaanavichintya kaaMshchit | yogyaaH samaaj~naapayati sma tatra kalaasvabhij~na iti vaaramukhyaaH || 3.52 tato visheSheNa narendramaarge svala~NkRRite chaiva pariikShite cha | vyatyaasya suutaM cha rathaM cha raajaa prasthaapayaamaasa bahiH kumaaram || 3.53 tatastathaa gachchati raajaputre taireva devairvihito gataasuH | taM chaiva maarge mRRitamuhyamaanaM suutaH kumaarashcha dadarsha naanyaH || 3.54 athaabraviidraajasutaH sa suutaM naraishchaturbhirhriyate ka eShaH | diinairmanuShyairanugamyamaano yo bhuuShito.ashvaasyavarudyate cha || 3.55 tataH sa shuddhaatmabhireva devaiH shuddhaadhivaasairabhibhuutachetaaH | avaachyamapyarthamimaM niyantaa pravyaajahaaraarthavidiishvaraaya || 3.56 buddhiindriyapraaNaguNairviyuktaH supto visa~nj~nastRRiNakaaShThabhuutaH | sambadhya saMrakShya cha yatnavadbhiH priyaapriyaistyajyata eSha ko.api || 3.57 iti praNetuH sa nishamya vaakyaM sa~nchukShubhe ki~nchiduvaacha chainam | kiM kevalasyaiva janasya dharmaH sarvaprajaanaamayamiidRRisho.antaH || 3.58 tataH praNetaa vadati sma tasmai sarvaprajaanaamayamantakarmaa | hiinasya madhyasya mahaatmano vaa sarvasya loke niyato vinaashaH || 3.59 tataH sa dhiiro.api narendrasuunuH shrutvaiva mRRityuM viShasaada sadyaH | aMsena saMshliShya cha kuubaraagraM provaacha nihraadavataa svareNa || 3.60 iyaM cha niShThaa niyataM prajaanaaM pramaadyati tyaktabhayashcha lokaH | manaaMsi sha~Nke kaThinaani n.rNaaM svasthaastathaa hyadhvani vartamaanaaH || 3.61 tasmaadrathaM suuta nivartyataaM no vihaarabhuumau na hi deshakaalaH | jaananvinaashaM kathamaarttikaale sachetanaH syaadiha hi pramattaH || 3.62 iti bruvaaNe.api naraadhipaatmaje nivartayaamaasa sa naiva taM ratham | visheShayuktaM tu narendrashaasanaatsa padmakhaNDaM vanameva niryayau || 3.63 tataH shivaM kusumitabaalapaadapaM paribhramatpramuditamattakokilam | vipaanavatsakamalachaarudiirghikaM dadarsha tadvanamiva nandanaM vanam || 3.64 varaa~NganaagaNakalilaM nRRipaatmajastato balaadvanamabhiniiyate sma tat | varaapsarovRRitamalakaadhipaalayaM navavrato muniriva vighnakaataraH || 3.65 iti shriibuddhacharite mahaakaavye saMvegautpattirnaama tRRitiiyaH sargaH || 3 || \medskip\hrule\medskip ##Book IV [##striivighaatano##]## tatastasmaat purodyaanaat kautuuhalachalekShaNaaH | pratyujjagmurnRRipasutaM praaptaM varamiva striyaH || 4.1 abhigamya cha taastasmai vismayotphullalochanaaH | chakrire samudaachaaraM padmakoshanibhaiH karaiH || 4.2 tasthushcha parivaaryainaM manmathaakShiptachetasaH | nishchalaiH priitivikachaiH pibantya iva lochanaiH || 4.3 taM hi taa menire naaryaH kaamo vigrahavaaniti | shobhitaM lakShaNairdiiptaiH sahajairbhuuShaNairiva || 4.4 saumyatvaachchaiva dhairyaachCha kaashchidenaM prajaj~nire | avatiirNo mahiiM saakShaad sudhaaMshushchandramaa iva || 4.5 tasya taa vapuShaakShiptaa nirgrahiituM jajRRimbhire | anyonyaM dRRiShTibhirgatvaa shanaishcha vinishashvasuH || 4.6 evaM taa dRRiShTimaatreNa naaryo dadRRishureva tam | na vyaajahrurna jahasuH prabhaaveNaasya yantritaaH || 4.7 taastathaa tu niraarambhaa dRRiShTvaa praNayaviklavaaH | purohitasuto dhiimaanudaayii vaakyamabraviit || 4.8 sarvaaH sarvakalaaj~naaH stha bhaavagrahaNapaNDitaaH | ruupachaaturyasampannaaH svaguNairmukhyataaM gataaH || 4.9 shobhayeta guNairebhirapi taanuttaraan kuruun | kuverasyaapi cha kriiDaM praageva vasudhaamimaam || 4.10 shaktaashchaalayituM yuuyaM viitaraagaanRRiShiinapi | apsarobhishcha kalitaan grahiituM vibudhaanapi || 4.11 bhaavaj~naanena haavena chaaturyaadruupasampadaa | striiNaameva cha shaktaaH stha saMraage kiM punarnRRiNaam || 4.12 taasaamevaMvidhaanaaM vo niyuktaanaaM svagochare | iyamevaMvidhaa cheShTaa na tuShTo.asmyaarjavena vaH || 4.13 idaM navavadhuunaaM vo hriiniku~nchitachakShuShaam | sadRRishaM cheShTitaM hi syaadapi vaa gopayoShitaam || 4.14 yadyapi syaadayaM viiraH shriiprabhaavaanmahaaniti | striiNaamapi mahatteja iti kaaryo.atra nishchayaH || 4.15 puraa hi kaashisundaryaa veshavadhvaa mahaanRRiShiH | taaDito.abhuut padanyaasaaddurdharSho daivatairapi || 4.16 manthaalagautamo bhikShurja~Nghayaa baalamukhyayaa | pipriiShushcha tadarthaarthaM vyasuun niraharat puraa || 4.17 gautamaM diirghatapasaM mahaarShiM diirghajiivinam | yoShit santoShayaamaasa varNasthaanaavaraa satii || 4.18 RRiShyashRRi~NgaM munisutaM tathaiva striiShvapaNDitam | upaayairvividhaiH shaantaa jagraaha cha jahaara cha || 4.19 vishvaamitro maharShishcha vigaaDho.api mahattapaaH | dashavarShaaNyaraNyastho ghRRitaachyaapsarasaa hRRitaH || 4.20 evamaadiinRRiShiiMstaaMstaananayan vikriyaaM striyaH | lalitaM puurvavayasaM kiM punarnRRipateH sutam || 4.21 tadevaM sati vishrabdhaM prayatadhvaM tathaa yathaa | iyaM nRRipasya vaMshashriirito na syaatparaa~Nmukhii || 4.22 yaa hi kaashchidyuvatayo haranti sadRRishaM janam | nikRRiShTotkRRiShTayorbhaavaM yaa gRRihNanti tu taaH striyaH || 4.23 ityudaayivachaH shrutvaa taa viddhaa iva yoShitaH | samaaruruhuraatmaanaM kumaaragrahaNaM prati || 4.24 taa bhruubhiH prekShitairbhaavairhasitairlalitairgataiH | chakruraakShepikaashcheShTaa bhiitabhiitaa ivaa~NganaaH || 4.25 raaj~nastu viniyogena kumaarasya cha maardavaat | jahruH kShipramavishrambhaM madena madanena cha || 4.26 atha naariijanavRRitaH kumaaro vyacharadvanam | vaasitaayuuthasahitaH kariiva himavadvanam || 4.27 sa tasmin kaanane ramye jajvaala striipuraHsaraH | aakriiDa iva babhraaje vivasvaanapsarovRRitaH || 4.28 madenaavarjitaa naama taM kaashchittatra yoShitaH | kaThinaiH paspRRishuH piinaiH sa~NghaTTairvalgubhiH stanaiH || 4.29 srastaaMsakomalaalambamRRidubaahulataabalaa | anRRitaM skhalitaM kaachitkRRitvainaM sasvaje balaat || 4.30 kaachit taamraadharoShThena mukhenaasavagandhinaa | vinishashvaasa karNe.asya rahasyaM shruuyataamiti || 4.31 kaachidaaj~naapayantiiva provaachaardraanulepanaa | iha bhaktiM kuruShveti hastaM saMshliShya lipsayaa || 4.32 muhurmuhurmadavyaajasrastaniilaaMshukaaparaa | aalakShyarasanaa reje sphuradvidyudiva kShapaa || 4.33 kaashchitkanakakaa~nchiibhirmukharaabhiritastataH | babhramurdarshayantyo.asya shroNiistanvaMshukaavRRitaaH || 4.34 chuutashaakhaaM kusumitaaM pragRRihyaanyaa lalambire | suvarNakalashaprakhyaan darshayantyaH payodharaan || 4.35 kaachitpadmavanaadetya sapadmaa padmalochanaa | padmavaktrasya paarshve.asya padmashriiriva tasthuShii || 4.36 madhuraM giitamanvarthaM kaachitsaabhinayaM jagau | taM svasthaM chodayantiiva va~nchito.asiityavekShitaiH || 4.37 shubhena vadanenaanyaa bhruukaarmukavikarShiNaa | praavRRityaanuchakaaraasya cheShTitaM viiraliilayaa || 4.38 piinavalgustanii kaachidvaataaghuurNitakuNDalaa | uchchairavajahaasainaM samaapnotu bhavaaniti || 4.39 apayaantaM tathaivaanyaa babandhurmaalyadaamabhiH | kaashchitsaakShepamadhurairjagRRihurvachanaa~NkushaiH || 4.40 pratiyogaarthinii kaachidgRRihiitvaa chuutavallariim | idaM puShpaM tu kasyeti paprachcha madaviklavaa || 4.41 kaachitpuruShavatkRRitvaa gatiM saMsthaanameva cha | uvaachainaM jitaH striibhirjaya bhoH pRRithiviimimaam || 4.42 atha loleksaNaa kaachijjighrantii niilamutpalam | ki~nchinmadakalairvaakyairnRRipaatmajamabhaaShata || 4.43 pashya bhartashchitaM chuutaM kusumairmadhugandhibhiH | hemapa~njararuddho vaa kokilo yatra kuujati || 4.44 ashoko dRRishyataameSha kaamishokavivardhanaH | ruvanti bhramaraa yatra dahyamaanaa ivaagninaa || 4.45 chuutayaShTyaa samaashliShTo dRRishyataaM tilakadrumaH | shuklavaasaa iva naraH striyaa piitaa~Ngaraagayaa || 4.46 phullaM kuruvakaM pashya nirmuktaalaktakaprabham | yo nakhaprabhayaa striiNaaM nirbhartsita ivaanataH || 4.47 baalaashokashcha nichito dRRishyataameSha pallavaiH | yo.asmaakaM hastashobhaabhirlajjamaana iva sthitaH || 4.48 diirghikaaM praavRRitaaM pashya tiirajaiH sinduvaarakaiH | paaNDuraaMshukasaMviitaaM shayaanaaM pramadaamiva || 4.49 dRRishyataaM striiShu maahaatmyaM chakravaako hyasau jale | pRRiShThataH preShyavadbhaaryaamanuvRRityaanugachchati || 4.50 mattasya parapuShTasya ruvataH shruuyataaM dhvaniH | aparaH kokilo.anutkaH pratishrutyeva kuujati || 4.51 api naama viha~NgaanaaM vasantenaahito madaH | na tu chintayatashchittaM janasya praaj~namaaninaH || 4.52 ityevaM taa yuvatayo manmathoddaamachetasaH | kumaaraM vividhaistaistairupachakramire nayaiH || 4.53 evamaakShipyamaaNo.api sa tu dhairyaavRRitendriyaH | martavyamiti sodvego na jaharSha na sismiye || 4.54 taasaaM tattvena vasthaanaM dRRiShTvaa sa puruShottamaH | sasaMvignena dhiireNa chintayaamaasa chetasaa || 4.55 kiM vinaa naavagachchanti chapalaM yauvanaM striyaH | yato ruupeNa sampannaM jareyaM naashayiShyati || 4.56 nuunametaa na pashyanti kasyachid rogasamplavam | tathaa hRRiShTaa bhayaM tyaktvaa jagati vyaadhidharmiNi || 4.57 anabhij~naashcha suvyaktaM mRRityoH sarvaapahaariNaH | tathaa svasthaa nirudvegaaH kriiDanti cha hasanti cha || 4.58 jaraaM vyaadhiM cha mRRityuM cha ko hi jaanan sachetanaH | svasthastiShThan niShiidedvaa supedvaa kiM punarhaset || 4.59 yastu dRRiShTvaa paraM jiirNaM vyaadhitaM mRRitameva cha | svastho bhavati nodvigno yathaachetaastathaiva saH || 4.60 viyujyamaane.api tarau puShpairapi phalairapi | patati chchidyamaane vaa taruranyo na shochate || 4.61 iti dhyaanaparaM dRRiShTvaa viShayebhyo gataspRRiham | udaayii niitishaastraj~nastamuvaacha suhRRittayaa || 4.62 ahaM nRRipatinaa dattaH sakhaa tubhyaM kShamaH kila | yasmaattvayi vivakShaa me tayaa praNayavattayaa || 4.63 ahitaat pratiShedhashcha hite chaanupravartanam | vyasane chaaparityaagastrividhaM mitralakShaNam || 4.64 so.ahaM maitriiM pratij~naaya puruShaarthaatparaa~Nmukham | yadi tvaaM samupekSheyaM na bhavenmitrataa mayi || 4.65 tadbraviimi suhRRidbhuutvaa taruNasya vapuShmataH | idaM na pratiruupaM te striiShvadaakShiNyamiidRRisham || 4.66 anRRitenaapi naariiNaaM yuktaM samanuvartanam | tadvriiDaaparihaaraarthamaatmaratyarthameva cha || 4.67 sannatischaanuvRRittishcha striiNaaM hRRidayabandhanam | snehasya hi guNaa yonirmaanakaamaashcha yoShitaH || 4.68 tadarhasi vishaalaakSha hRRidaye.api paraa~Nmukhe | ruupasyaasyaanuruupeNa daakShiNyenaanuvartitum || 4.69 daakShiNyamauShadhaM striiNaaM daakShiNyaM bhuuShaNaM param | daakShiNyarahitaM ruupaM niShpuShpamiva kaananam || 4.70 kiM vaa daakShiNyamaatreNa bhaavenaastu parigrahaH | viShayaan durlabhaaMllabdhvaa na hyavaj~naatumarhasi || 4.71 kaamaM paramiti j~naatvaa devo.api hi purandaraH | gautamasya muneH patniimahalyaaM chakame puraa || 4.72 agastyaH praarthayaamaasa somabhaaryaaM cha rohiNiim | tasmaat tatsadRRishaM lebhe lopaamudraamiti shrutiH || 4.73 autathyasya cha bhaaryaayaaM mamataayaaM mahaatapaaH | maarutyaaM janayaamaasa bharadvaajaM vRRihaspatiH || 4.74 vRRihaspatermahiShyaaM cha juhvatyaaM juhvataaM varaH | budhaM vibudhadharmaaNaM janayaamaasa chandramaaH || 4.75 kaaliim chaiva puraa kanyaaM jalaprabhavasambhavaam | jagaama yamunaatiire jaataraagaH paraasharaH || 4.76 maata~NgyaamakShamaalaayaaM garhitaayaaM riraMsayaa | kapi~njalaadaM tanayaM vasiShTho.ajanayanmuniH || 4.77 yayaatishchaiva raajarShirvayasyapi vinirgate | vishvaachyaapsarasaa saardhaM reme chaitrarathe vane || 4.78 striisaMsargaM vinaashaantaM paaNDurj~naatvaapi kauravaH | maadriiruupaguNaakShiptaH siSheve kaamajaM sukham || 4.79 karaalajanakashchaiva hRRitvaa braahmaNakanyakaam | avaapa bhraMsham apyeva na tu tyajechcha manmatham || 4.80 evamaadyaa mahaatmaano viShayaan garhitaanapi | ratihetorbubhujire praageva guNasaMhitaan || 4.81 tvaM punarnyaayataH praaptaan balavaan ruupavaan yuvaa | viShayaanavajaanaasi yatra saktamidaM jagat || 4.82 iti shrutvaa vachastasya shlakShNamaagamasaMhitam | meghastanitanirghoShaH kumaaraH pratyabhaaShata || 4.83 upapannamidaM vaakyaM sauhaardavya~njakaM tvayi | atra cha tvaanuneShyaami yatra maa duShThu manyase || 4.84 naavajaanaami viShayaa~njaane lokaM tadaatmakam | anityaM tu jaganmatvaa naatra me ramate manaH || 4.85 jaraa vyaadhishcha mRRityushcha yadi na syaadidaM trayam | mamaapi hi manoj~neShu viShayeShu ratirbhavet || 4.86 nityaM yadyapi hi striiNaametadeva vapurbhavet | sasaMvitkasya kaameShu tathaapi na ratiH kShamaa || 4.87 yadaa tu jarayaa piitaM ruupamaasaaM bhaviShyati | aatmano.apyanabhipretaM mohaattatra ratirbhavet || 4.88 mRRityuvyaadhijaraadharmo mRRityuvyaadhijaraatmabhiH | ramamaaNo.apyasaMvignaH samaano mRRigapakShibhiH || 4.89 yadapyaattha mahaatmaanaste.api kaamaatmakaa iti | saMvego.atra na kartavyo yadaa teShaamapi kShayaH || 4.90 maahaatmyaM na cha tanmanye yatra saamaanyataH kShayaH | viShayeShu prasaktirvaa yuktirvaa naatmavattayaa || 4.91 yadapyaatthaanRRitenaapi striijane vartyataamiti | anRRitaM naavagachchaami daakShiNyenaapi ki~nchana || 4.92 na chaanuvartanaM tanme ruchitaM yatra naarjavam | sarvabhaavena samparko yadi naasti dhigastu tat || 4.93 anRRite shraddadhaanasya saktasyaadoShadarshinaH | kiM hi va~nchayitavyaM syaajjaataraagasya chetasaH || 4.94 va~nchayanti cha yadyeva jaataraagaaH parasparam | nanu naiva kShamaM draShTuM naraaH striiNaaM nRRiNaam striyaH || 4.95 tadevaM sati duHkhaarttaM jaraamaraNabhoginam | na maaM kaameShvanaaryeShu prataarayitumarhasi || 4.96 aho.atidhiiraM balavachcha te manashchaleShu kaameShu cha saaradarshinaH | bhaye.api tiivre viShayeShu sajjase niriikShamaaNo maraNaadhvani prajaaH || 4.97 ahaM punarbhiiruratiivaviklavo jaraavipadvyaadhibhayaM vichintayan | labhe na shaantiM na dhRRitiM kuto ratiM nishaamayan diiptamivaagninaa jagat || 4.98 asaMshayaM mRRityuriti prajaanato narasya raago hRRidi yasya jaayate | ayomayiiM tasya paraimi chetanaaM mahaabhaye rakShati yo na roditi || 4.99 athau kumaarashcha vinishchayaatmikaaM chakaara kaamaashrayaghaatiniiM kathaam | janasya chakShurgamaniiyamaNDalo mahiidharaM chaastamiyaaya bhaaskaraH || 4.100 tato vRRithaadhaaritabhuuShaNasrajaH kalaaguNaishcha praNayaishcha niShphalaiH | sva eva bhaave vinigRRihya manmathaM puraM yayurbhagnamanorathaaH striyaH || 4.101 tataH purodyaanagataaM janashriyaM niriikShya saayaM pratisaMhRRitaaM punaH | anityataaM sarvagataaM vichintayan vivesha dhiShNyaM kShitipaalakaatmajaH || 4.102 tataH shrutvaa raajaa viShayavimukhaM tasya tu mano na shishye taaM raatriM hRRidayagatashalyo gaja iva | atha shraanto mantre bahuvividhamaarge sasachivo na so.anyatkaamebhyo niyamanamapashyatsutamateH || 4.103 iti shriibuddhacharite mahaakaavye striivighaatano naama chaturthaH sargaH || 4 || \medskip\hrule\medskip ##Book V [##abhiniShkramaNo##]## sa tathaa viShayairvilobhyamaanaH paramohairapi shaakyaraajasuunuH | na jagaama ratiM na sharma lebhe hRRidaye siMha ivaatidigdhaviddhaH || 5.1 atha mantrisutaiH kShamaiH kadaachitsakhibhishchitrakathaiH kRRitaanuyaatraH | vanabhuumididRRikShayaa shamepsurnaradevaanumato vahiH pratasthe || 5.2 navarukmakhaliinaki~NkiNiikaM prachalachChaamarachaaruhemabhaaNDam | abhiruhya sa kaNThakaM sadashvaM prayayau ketumiva drumaabjaketuH || 5.3 sa nikRRiShTataraaM vanaantabhuumiM vanalobhaachcha yayau mahiiguNechChuH | salilormivikaarasiiramaargaaM vasudhaaM chaiva dadarsha kRRiShyamaaNaam || 5.4 halabhinnavikiirNashaShpadarbhaaM hatasuukShmakrimikaaNDajantukiirNaam | samavekShya rasaaM tathaavidhaaM taaM svajanasyeva badhe bhRRishaM shushocha || 5.5 kRRiShataH puruShaaMshcha viikShamaaNaH pavanaarkaaMshurajovibhinnavarNaan | vahanaklamaviklavaaMshcha dhuryaan paramaaryaH paramaaM kRRipaaM chakaara || 5.6 avatiirya tatastura~NgapRRiShThaachchanakairgaaM vyacharat shuchaa pariitaH | jagato jananavyayaM vichinvan kRRipaNaM khalvidamityuvaacha chaarttaH || 5.7 manasaa cha viviktataamabhiipsuH suhRRidastaananuyaayino nivaarya | abhitaaralachaaruparNavatyaa vijane muulamupeyivaan sa jambvaaH || 5.8 niShasaada cha patrakhoravatyaaM bhuvi vaiduuryanikaashashaadvalaayaam | jagataH prabhavavyayau vichintya manasashcha sthitimaargamaalalambe || 5.9 samavaaptamanaH sthitishcha sadyo viShayechChaadibhiraadhibhishcha muktaH | savitarkavichaaramaapa shaantaM prathamaM dhyaanamanaashravaprakaaram || 5.10 adhigamya tato vivekajaM tu paramapriitisukhaM [manaH] samaadhim | idameva tataH paraM pradadhyau manasaa lokagatiM nishamya samyak || 5.11 kRRipaNaM vata yajjanaH svayaM sannaraso vyaadhijaraavinaashadharmaH | jarayaarditamaaturaM mRRitaM vaa paramaj~no vijugupsate madaandhaH || 5.12 iha chedahamiidRRishaH svayaM san vijugupseya paraM tathaasvabhaavam | na bhavetsadRRishaM hi tatkShamaM vaa paramaM dharmamimaM vijaanato me || 5.13 iti tasya vipashyato yathaavajjagato vyaadhijaraavipattidoShaan | balayauvanajiivitapravRRittau vijagaamaatmagato madaH kShaNena || 5.14 na jaharSha na chaapi chaanutepe vichikitsaaM na yayau na tandrinidre | na cha kaamaguNeShu saMrara~nje na cha didveSha paraM na chaavamene || 5.15 iti buddhiriyaM cha niirajaskaa vavRRidhe tasya mahaatmano vishuddhaa | puruShairaparairadRRishyamaanaH puruShashchopasasarpa bhikShuveshaH || 5.16 naradevasutastamabhyapRRichchadvada ko.asiiti shashaMsa so.atha tasmai | sa cha pu~Ngava janmamRRityubhiitaH shramaNaH pravrajito.asmi mokShahetoH || 5.17 jagati kShayadharmake mumukShurmRRigaye.ahaM shivamakShayaM padaM tat | ajano.anyajanairatulyabuddhirviShayebhyo vinivRRittaraagadoShaH || 5.18 nivasan kvachideva vRRikShamuule vijane vaayatane girau vane vaa | vicharaamyaparigraho niraashaH paramaarthaaya yathopapannabhikShuH || 5.19 iti pashyata eva raajasuunoridamuktvaa sa nabhaH samutpapaata | sa hi tadvapuranyabuddhidarshii smRRitaye tasya sameyivaan divaukaaH || 5.20 gaganaM khagavadgate cha tasmin nRRivaraH sa~njahRRiShe visismiye cha | upalabhya tatashcha dharmasa~nj~naamabhiniryaaNavidhau matiM chakaara || 5.21 tata indrasamo jitendriyashcha pravivikShuH paramaashvamaaruroha | parivartya janaM tvavekShamaaNastata evaabhimataM vanaM na bheje || 5.22 sa jaraamaraNakShayaM chikiirShurvanavaasaaya matiM smRRitau nidhaaya | pravivesha punaH puraM na kaamaadvanabhuumeriva maNDalaM dvipendraH || 5.23 sukhitaa vata nirvRRitaa cha saa strii patiriidRRiktvamivaayataakSha yasyaaH | iti taM samudiikShya raajakanyaa pravishantaM pathi saa~njalirjagaada || 5.24 atha ghoShamimaM mahaabhraghoShaH parishushraava shamaM paraM cha lebhe | shrutavaaMshcha hi nirvRRiteti shabdaM parinirvaaNavidhau matiM chakaara || 5.25 atha kaa~nchanashailashRRi~NgavarShmaa gajamegharShabhabaahunisvanaakShaH | kShayamakShayadharmajaataraagaH shashisiMhaananavikramaH prapede || 5.26 mRRigaraajagatistato.abhyagachchannRRipatiM mantrigaNairupaasyamaanam | samitau marutaamiva jvalantaM maghavantaM tridive sanatkumaaraH || 5.27 praNipatya cha saa~njalirbabhaaShe disha mahyaM naradeva saadhvanuj~naam | parivivrajiShaami mokShahetorniyato hyasya janasya viprayogaH || 5.28 iti tasya vacho nishamya raajaa kariNevaabhihato drumashchachaala | kamalapratime.a~njalau gRRihiitvaa vachanaM chedamuvaacha vaaShpakaNThaH || 5.29 pratisaMhara taata buddhimetaaM na hi kaalastava dharmasaMshrayasya | vayasi prathame matau chalaayaaM bahudoShaaM hi vadanti dharmacharyaam || 5.30 viShayeShu kutuuhalendriyasya vratakhedeShvasamarthanishchayasya | taruNasya manashchalatyaraNyaadanabhij~nasya visheShato.avivekam || 5.31 mama tu priyadharma dharmakaalastvayi lakShmiimavasRRijya lakShyabhuute | sthiravikrama vikrameNa dharmastava hitvaa tu guruM bhavedadharmaH || 5.32 tadimaM vyavasaayamutsRRija tvaM bhava taavannirato gRRihasthadharme | puruShasya vayaHsukhaani bhuktvaa ramaNiiyo hi tapovanapraveshaH || 5.33 iti vaakyamidaM nishamya raaj~naH kalavi~Nkasvara uttaraM babhaaShe | yadi me pratibhuushchaturShu raajan bhavasi tvaM na tapovanaM shrayiShye || 5.34 na bhavenmaraNaaya jiivitaM me viharetsvaasthyamidaM cha me na rogaH | na cha yauvanamaakShipejjaraa me na cha sampattimapaaharedvipattiH || 5.35 iti durlabhamarthamuuchivaaMsaM tanayaM vaakyamuvaacha shaakyaraajaH | tyaja buddhimatimaaM gatipravRRittaamavahaasyo.atimanorathakramashcha || 5.36 atha merugururguruM babhaaShe yadi naasti krama eSha naasti vaaryaH | sharaNaajjvalanena dahyamaanaanna hi nishchikramiShuM kShamaM grahiitum || 5.37 jagatashcha yathaa dhruvo viyogo na tu dharmaaya varaM tvayaM viyogaH | avashaM nanu viprayojayenmaamakRRitasvaarthamatRRiptameva mRRityuH || 5.38 iti bhuumipatirnishamya tasya vyavasaayaM tanayasya nirmumukShoH | abhidhaaya na yaasyatiiti bhuuyo vidadhe rakShaNamuttamaaMshcha kaamaan || 5.39 sachivaistu nidarshito yathaavadbahumaanaat praNayaachcha shaastrapuurvam | guruNaa cha nivaarito.ashrupaataiH praviveshaavasathaM tataH sa shochan || 5.40 chalakuNdalachumbitaananaabhirghananishvaasavikampitastaniibhiH | vanitaabhiradhiiralochanaabhirmRRigashaavaabhirivaabhyudiikShyamaaNaH || 5.41 sa hi kaa~nchanaparvataavadaato hRRidayonmaadakaro varaa~Nganaanaam | shravanaa~Ngavilochanaatmabhaavaan vachanasparshavapurguNairjahaara || 5.42 vigate divase tato vimaanaM vapuShaa suurya iva pradiipyamaanaH | timiraM vijighaaMsuraatmabhaasaa ravirudyanniva merumaaruroha || 5.43 kanakojjvaladiiptadiipavRRikShaM varakaalaagurudhuupapuurNagarbham | adhiruhya sa vajrabhaktichitraM pravaraM kaa~nchanamaasanaM siSheve || 5.44 tata uttamamuttamaashcha naaryo nishi tuuryairupatasthurindrakalpam | himavachchirasiiva chandragaure draviNendraatmajamapsarogaNaughaaH || 5.45 paramairapi divyatuuryakalpaiH sa tu tairnaiva ratiM yayau na harSham | paramaarthasukhaaya tasya saadhorabhinishchikramiShaa yato na reme || 5.46 atha tatra suraistapovariShThairakaniShThairvyavasaayamasya buddhvaa | yugapatpramadaajanasya nidraa vihitaasiidvikRRitaashcha gaatracheShTaaH || 5.47 abhavachchayitaa hi tatra kaachidviniveshya prachale kare kapolam | dayitaamapi rukmapattrachitraaM kupitevaa~NkagataaM vihaaya viiNaam || 5.48 vibabhau karalagnaveNuranyaa stanavisrastasitaaMshukaa shayaanaa | RRijuShaTpadapa~NktijuShTapadmaa jalaphenaprahasattaTaa nadiiva || 5.49 navapuShkaragarbhakomalaabhyaaM tapaniiyojjvalasa~Ngataa~Ngadaabhyaam | svapiti sma tathaa puraa bhujaabhyaaM parirabhya priyavanmRRida~Ngameva || 5.50 navahaaTakabhuuShaNaastathaanyaa vasanaM piitamanuttamaM vasaanaaH | avashaa vata nidrayaa nipeturgajabhagnaa iva karNikaarashaakhaaH || 5.51 avalambya gavaakShapaarshvamanyaa shayitaa chaapavibhugnagaatrayaShTiH | viraraaja vilambichaaruhaaraa rachitaa toraNashaalabha~njikeva || 5.52 maNikuNDaladaShTapatralekhaM mukhapadmaM vinataM tathaaparasyaaH | shatapatramivaardhachakranaaDaM sthitakaaraNDavaghaTTitaM chakaashe || 5.53 aparaaH shayitaa yathopaviShTaaH stanabhaarairavamanyamaanagaatraaH | upaguhya parasparaM virejurbhujapaashaistapaniiyapaarihaaryaiH || 5.54 mahatiiM parivaadiniiM cha kaachidvanitaali~Ngya sakhiimiva prasuptaa | vijughuurNa chalatsuvarNasuutraaM vadanenaakulakarNikojjvalena || 5.55 paNavaM yuvatirbhujaaMsadeshaadavavisraMsitachaarupaashamanyaa | savilaasarataantataantamuurvorvivare kaantamivaabhiniiya shishye || 5.56 aparaa na babhurnimiilitaakShyo vipulaakShyo.api shubhabhruvo.api satyaH | pratisa~NkuchitaaravindakoshaaH savitaryastamite yathaa nalinyaH || 5.57 shithilaakulamuurdhajaa tathaanyaa jaghanasrastavibhuuShaNaaMshukaantaa | ashayiShTa vikiirNakaNThasuutraa gajabhagnaa pratipaatitaa~Nganeva || 5.58 aparaastvavashaa hriyaa viyuktaa dhRRitimatyo.api vapurguNairupetaaH | vinishashvasurulvaNaM shayaanaa vikRRitaakShiptabhujaa jajRRimbhire cha || 5.59 vyapaviddhavibhuuShaNasrajo.anyaa visRRitaagranthanavaasaso visa~nj~naaH | animiilitashuklanishchalaakShyo na virejuH shayitaa gataasukalpaaH || 5.60 vivRRitaasyapuTaa vivRRiddhagaatraa prapatadvaktrajalaa prakaashaguhyaa | aparaa madaghuurNiteva shishye na babhaaShe vikRRitaM vapuH pupoSha || 5.61 iti sattvakulaanuruuparuupaM vividhaM sa pramadaajanaH shayaanaH | sarasaH sadRRishaM babhaara ruupaM pavanaavarjitarugNapuShkarasya || 5.62 samavekShya tatashcha taaH shayaanaa vikRRitaastaa yuvatiiradhiiracheShTaaH | guNavadvapuSho.api valgubhaaso nRRipasuunuH sa vigarhayaaM babhuuva || 5.63 ashuchirvikRRitashcha jiivaloke vanitaanaamayamiidRRishaH svabhaavaH | vasanaabharaNaistu va~nchyamaanaH puruShaH striiviShayeShu raagameti || 5.64 vimRRishedyadi yoShitaaM manuShyaH prakRRitiM svapnavikaaramiidRRishaM cha | dhruvamatra na vardhayetpramaadaM guNasa~Nkalpahatastu raagameti || 5.65 iti tasya tadantaraM viditvaa nishi nishchikramiShaa samudbabhuuva | avagamya manastato.asya devairbhavanadvaaramapaavRRitaM babhuuva || 5.66 atha so.avatataara harmyapRRiShThaadyuvatiistaaH shayitaa vigarhamaaNaH | avatiirya tatashcha nirvisha~Nko gRRihakakShyaaM prathamaM vinirjagaama || 5.67 turagaavacharaM sa bodhayitvaa javinaM chandakamitthamityuvaacha | hayamaanaya kanthakaM tvaraavaan amRRitaM praaptumito.adya me yiyaasaa || 5.68 hRRidi yaa mama tuShTiradya jaataa vyavasaayashcha yathaa dhRRitau niviShTaH | vijane.api cha naathavaanivaasmi dhruvamartho.abhimukhaH sa me ya iShTaH || 5.69 hriyameva cha sannatiM cha hitvaa shayitaa matpramukhe yathaa yuvatyaH | vivRRite cha yathaa svayaM kapaaTe niyataM yaatumanaamayaaya kaalaH || 5.70 pratigRRihya tataH sa bharturaaj~naaM viditaartho.api narendrashaasanasya | manasiiva pareNa chodyamaanasturagasyaanayane matiM chakaara || 5.71 atha hemakhaliinapuurNavaktraM laghushayyaastaraNopaguuDhapRRiShTham | balasattvajavatvaropapannaM sa varaashvaM tamupaaninaaya bhartre || 5.72 pratatatrikapuchchamuulapaarShNiM nibhRRitaM hrasvatanuujapRRiShThakarNam | vinatonnatapRRiShThakukShipaarshvaM vipulaprothalalaaTakaThyuraskam || 5.73 upaguhya sa taM vishaalavakShaaH kamalaabhena cha saantvayan kareNa | madhuraakSharayaa giraa shashaasa dhvajiniimadhyamiva praveShTukaamaH || 5.74 bahushaH kalishatravo nirastaaH samare tvaamadhiruhya paarthivena | ahamapyamRRitaM paraM yathaavatturagashreShTha labheya tatkuruShva || 5.75 sulabhaaH khalu saMyuge sahaayaa viShayaavaaptasukhe dhanaarjane vaa | puruShasya tu durlabhaaH sahaayaaH patitasyaapadi dharmasaMshraye vaa || 5.76 iha chaiva bhavanti ye sahaayaaH kaluShe dharmaNi dharmasaMshraye vaa | avagachchati me yathaantaraatmaa niyataM te.api janaastadaMshabhaajaH || 5.77 tadidaM parigamya dharmayuktaM mama niryaaNamato jagaddhitaaya | turagottama vegavikramaabhyaaM prayatasvaatmahite jagaddhite cha || 5.78 iti suhRRidamivaanushiShya kRRitye turagavaraM nRRivaro vanaM yiyaasuH | sitamasitagatidyutirvapuShmaan raviriva shaaradamabhramaaruroha || 5.79 atha sa pariharannishiithachaNDaM parijanabodhakaraM dhvaniM sadashvaH | vigatahanuravaH prashaantaheShashchakitavimuktapadakramaa jagaama || 5.80 kanakavalayabhuuShitaprakoShThaiH kamalanibhaiH kamalaani cha pravidhya | avanatatanavastato.asya yakShaashchakitagaterdadhire khuraan karaagraiH || 5.81 guruparighakapaaTasaMvRRitaa yaa na sukhamapi dviradairapaavriyante | vrajati nRRipasute gatasvanaastaaH svayamabhavan vivRRitaaH puraH pratolyaH || 5.82 pitaramabhimukhaM sutaM cha baalaM janamanuraktamanuttamaaM cha lakShmiim | kRRitamatirapahaaya nirvyapekShaH pitRRinagaraat sa tato vinirjagaama || 5.83 atha sa vikachapa~NkajaayataakShaH puramavalokya nanaada siMhanaadam | jananamaraNayoradRRiShTapaaro na punarahaM kapilaahvayaM praviShTaa || 5.84 iti vachanamidaM nishamya tasya draviNapateH pariShadgaNaa nananduH | 5.85 pramuditamanasashcha devasa~Nghaa vyavasitapaaraNamaashashaMsire.asmai || hutavahavapuSho divaukaso.anye vyavasitamasya duShkaraM viditvaa | akuruta tuhine pathi prakaashaM ghanavivarapraShRRitaa ivendupaadaaH || 5.86 harituragatura~Ngavattura~NgaH sa tu vicharan manasiiva chodyamaanaH | aruNaparuShabhaaramantariikShaM sarasabahuuni jagaama yojanaani || 5.87 iti shriibuddhacharite mahaakaavye.abhiniShkramaNo naama pa~nchamaH sargaH || 5 || \medskip\hrule\medskip ##Book VI [##chandakanivartanaM##]## tato muhuurte.abhyudite jagachchakShuShi bhaaskare | bhaargavasyaashramapadaM sa dadarsha nRRiNaaM varaH || 6.1 suptavishvastahariNaM svasthasthitaviha~Ngamam | vishraanta iva yaddRRiShTaa kRRitaartha iva chaabhavat || 6.2 sa vismayanivRRittyarthaM tapaHpuujaarthameva cha | svaaM chaanuvartitaaM rakShannashvapRRiShThaadavaatarat || 6.3 avatiirya cha pasparsha nistiirNamiti vaajinam | ChandakaM chaabraviit priitaH snaapayanniva chakShuShaa || 6.4 imaM taarkShyopamajavaM tura~Ngamanugachchataa | darshitaa saumya madbhaktirvikramashchaayamaatmanaH || 6.5 sarvathaasmyanyakaaryo.api gRRihiito bhavataa hRRidi | bhartRRisnehashcha yasyaayamiidRRishaH shakta eva cha || 6.6 asnigdho.api samartho.asti niHsaamarthyo.api bhaktimaan | bhaktimaaMschaiva shaktashcha durlabhastvadvidho bhuvi || 6.7 tatpriito.asmi tavaanena mahaabhaagena karmaNaa | dRRishyate mayi bhaavo.ayaM phalebhyo.api paraa~Nmukhe || 6.8 ko janasya phalasthasya na syaadabhimukho janaH | janiibhavati bhuuyiShThaM svajano.api viparyaye || 6.9 kulaarthaM dhaaryate putraH poShaarthaM sevyate pitaa | aashayaashliShyati jagannaasti niShkaaraNaasvataa || 6.10 kimuktvaa bahu sa~NkShepaatkRRitaM me sumahatpriyam | nivartasvaashvamaadaaya sampraapto.asmiipsitaM vanam || 6.11 ityuktvaa sa mahaabaahuranushaMsachikiirShayaa | bhuuShaNaanyavamuchyaasmai santaptamanase dadau || 6.12 mukuToddiiptakarmaaNaM maNimaadaaya bhaasvaram | bruvan vaakyamidaM tasthau saaditya iva mandaraH || 6.13 anena maNinaa Chanda praNamya bahusho nRRipaH | vij~naapyo.amuktavishrambhaM santaapavinivRRittaye || 6.14 jaraamaraNanaashaarthaM praviShTo.asmi tapovanam | na khalu svargatarSheNa naasnehena na manyunaa || 6.15 tadevamabhiniShkraantaM na maaM shochitumarhasi | bhuutvaapi hi chiraM shleShaH kaalena na bhaviShyati || 6.16 dhruvo yasmaachcha vishleShastasmaanmokShaaya me matiH | viprayogaH kathaM na syaadbhuuyo.api svajanaadibhiH || 6.17 shokatyaagaaya niShkraantaM na maaM shochitumarhasi | shokahetuShu kaameShu saktaaH shochyaastu raagiNaH || 6.18 ayaM cha kila puurveShaamasmaakaM nishchayaH sthiraH | iti daayaadabhuutena na shochyo.asmi pathaa vrajan || 6.19 bhavanti hyarthadaayaadaaH puruShasya viparyaye | pRRithivyaaM dharmadaayaadaa durlabhaastu na santi vaa || 6.20 yadapi syaadasamaye yaato vanamasaaviti | akaalo naasti dharmasya jiivite cha~nchale sati || 6.21 tasmaadadyaiva me shreyashchetavyamiti nishchayaH | jiivite ko hi vishrambho mRRityau pratyarthini sthite || 6.22 evamaadi tvayaa saumya vij~naapyo vasudhaadhipaH | prayatethaastathaa chaiva yathaa maaM na smaredapi || 6.23 api nairguNyamasmaakaM vaachyaM narapatau tvayaa | nairguNyaattyajyate snehaH snehatyaagaanna shochyate || 6.24 iti vaakyamidaM shrutvaa ChandaH santaapaviklavaH | vaaShpagrathitayaa vaachaa pratyuvaacha kRRitaa~njaliH || 6.25 anena tava bhaavena baandhavaayaasadaayinaa | bhartaH siidati me cheto nadiipa~Nka iva dvipaH || 6.26 kasya notpaadayedvaaShpaM nishchayaste.ayamiidRRishaH | ayomaye.api hRRidaye kiM punaH snehaviklave || 6.27 vimaanashayanaarhaM hi saukumaaryamidaM kva cha | kharadarbhaa~Nkuravatii tapovanamahii kva cha || 6.28 shrutvaa tu vyavasaayaM te yadashvo.ayaM mayaa hRRitaH | balaatkaareNa tannaatha daivenaivaasmi kaaritaH || 6.29 kathaM hyaatmavasho jaanan vyavasaayamimaM tava | upaanayeyaM turagaM shokaM kapilavastunaH || 6.30 tannaarhasi mahaabaaho vihaatuM putralaalasam | snigdhaM vRRiddhaM cha raajaanaM saddharmamiva naastikaH || 6.31 saMvardhanaparishraantaaM dvitiiyaaM taaM cha maataram | deva naarhasi vismartuM kRRitaghna iva satkriyaam || 6.32 baalaputraaM guNavatiiM kulashlaaghyaaM pativrataam | deviimarhasi na tyaktuM kliivaH praaptaamiva shriyam || 6.33 putraM yaashodharaM shlaaghyaM yashodharmabhRRitaaM varaH | baalamarhasi na tyaktuM vyasaniivottamaM yashaH || 6.34 atha bandhuM cha raajyaM cha tyaktumeva kRRitaa matiH | maaM naarhasi vibho tyaktuM tvatpaadau hi gatirmama || 6.35 naasmi yaatuM puraM shakto dahyamaanena chetasaa | tvaamaraNye parityajya sumitra iva raaghavam || 6.36 kiM hi vakShyati raajaa maaM tvadRRite nagaraM gatam | vakShyaamyuchitadarshitvaatkiM tavaantaHpuraaNi vaa || 6.37 yadapyaatthaapi nairguNyaM vaachyaM narapataaviti | kiM tadvakShyaamyabhuutaM te nirdoShasya muneriva || 6.38 hRRidayena salajjena jihvayaa sajjamaanayaa | ahaM yadyapi vaa bruuyaaM kastachchraddhaatumarhati || 6.39 yo hi chandramasastaikShNya kathayechChraddadhiita vaa | sa doShaaMstava doShaj~na kathayechchraddadhiita vaa || 6.40 saanukroshasya satataM nityaM karuNavedinaH | snigdhatyaago na sadRRisho nivartasva prasiida me || 6.41 iti shokaabhibhuutasya shrutvaa Chandasya bhaaShitam | svasthaH paramayaa dhRRityaa jagaada vadataaM varaH || 6.42 madviyogaM prati chchanda santaapastyajyataamayam | naanaabhaavo hi niyataM pRRithagjaatiShu dehiShu || 6.43 svajanaM yadyapi snehaanna tyajeyaM mumukShayaa | mRRityuranyonyamavashaanasmaan santyaajayiShyati || 6.44 mahatyaa tRRiShNayaa duHkhairgarbheNaasmi yayaa dhRRitaH | tasyaa niShphalayatnaayaaH kvaahaM maatuH kva saa mama || 6.45 vaasavRRikShe samaagamya vigachchanti yathaaNDajaaH | niyataM viprayogaantastathaa bhuutasamaagamaH || 6.46 sametya cha yathaa bhuuyo vyapayaanti valaahakaaH | saMyogo viprayogashcha tathaa me praaNinaaM mataH || 6.47 yasmaadyaati cha loko.ayaM vipralabhya parasparam | mamatvaM na kShamaM tasmaatsvapnabhuute samaagame || 6.48 sahajena viyujyante parNaraageNa paadapaaH | anyenaanyasya vishleShaH kiM punarna bhaviShyati || 6.49 tadevaM sati santaapaM maa kaarShiiH saumya gamyataam | lambate yadi tu sneho gatvaapi punaraavraja || 6.50 bruuyaashchaasmaasvanaakShepaM janaM kapilavastuni | tyajyataaM tadgataH snehaH shruuyataaM chaasya nishchayaH || 6.51 kShiprameShyati vaa kRRitvaa jaraamRRityukShayaM kila | akRRitaartho niraalambo nidhanaM yaasyatiiti vaa || 6.52 iti tasya vachaH shrutvaa kanthakasturagottamaH | jihvayaa lilihe paadau vaaShpamuShNaM mumocha cha || 6.53 jaalinaa svastikaa~Nkena vakramadhyena paaNinaa | aamamarsha kumaarastaM babhaaShe cha vayasyavat || 6.54 mu~ncha kanthaka maa vaaShpaM darshiteyaM sadashvataa | mRRiShyataaM saphalaH shiighraM shramaste.ayaM bhaviShyati || 6.55 maNitsaruM ChandakahastasaMsthaM tataH sa dhiiro nishitaM gRRihiitvaa | koshaadasiM kaa~nchanabhaktichitraM vilaadivaashiiviShamudbabarha || 6.56 niShkaasya taM chotpalapattraniilaM chichCheda chitraM mukuTaM sakesham | vikiiryamaaNaaMshukamantariikShe chikShepa chainaM sarasiiva haMsam || 6.57 puujaabhilaaSheNa cha baahumaanyaaddivaukasastaM jagRRihuH praviddham | yathaavadenaM divi devasa~Nghaa divyairvisheShairmahayaaM cha chakruH || 6.58 muktvaa tvala~NkaarakalatravattaaM shriivipravaasaM shirasashcha kRRitvaa | dRRiShTvaaMshukaM kaa~nchanahaMsachitram vanyaM sa dhiiro.abhichakaa~NkSha vaasaH || 6.59 tato mRRigavyaadhavapurdivaukaa bhaavaM viditvaasya vishuddhabhaavaH | kaaShaayavastro.abhiyayau samiipaM taM shaakyaraajaprabhavo.abhyuvaacha || 6.60 shivaM cha kaaShaayamRRiShidhvajaste na yujyate hiMsramidaM dhanushcha | tatsaumya yadyasti na saktiratra mahyaM prayachchedamidaM gRRihaaNa || 6.61 vyaadho.abraviitkaamada kaamamaaraadanena vishvaasya mRRigaan nihatya | arthastu shakropama yadyanena hanta pratiichchaanaya shuklametat || 6.62 pareNa harSheNa tataH sa vanyaM jagraaha vaaso.aMshukamutsasarja | vyaadhastu divyaM vapureva bibhrat tachchuklamaadaaya divaM jagaama || 6.63 tataH kumaarashcha sa chaashvagopastasmiMstathaa yaati visismiyaate | aaraNyake vaasasi chaiva bhuuyastasminnakaarShTaaM bahumaanamaashu || 6.64 ChandaM tataH saashrumukhaM visRRijya kaaShaayasaMvidvRRitakiirtibhRRitsaH | yenaashramastena yayau mahaatmaa sandhyaabhrasaMviita ivaadriraajaH || 6.65 tatastathaa bhartari raajyaniHspRRihe tapovanaM yaati vivarNavaasasi | bhujau samutkShipya tataH sa vaajibhRRidbhRRishaM vichukrosha papaata cha kShitau || 6.66 vilokya bhuuyashcha ruroda sasvaraM hayaM bhujaabhyaamupaguhya kanthakam | tato niraasho vilapanmuhurmuhuryayau shariireNa puraM na chetasaa || 6.67 kvachitpradadhyau vilalaapa cha kvachit kvachitprachaskhaala papaata cha kvachit | ato vrajan bhaktivashena duHkhitashchachaara bahviiravashaH pathi kriyaaH || 6.68 iti shriibuddhacharite mahaakaavye chandakanivartanaM naama ShaShThaH sargaH || 6 || \medskip\hrule\medskip ##Book VII [##tapovanapravesho##]## tato visRRijyaashrumukhaM rudantaM ChandaM vanachChandatayaa niraasthaH | sarvaarthasiddho vapuShaabhibhuuya tamaashramaM siddhamiva prapede || 7.1 sa raajasuunurmRRigaraajagaamii mRRigaajiraM tanmRRigavat praviShTaH | lakShmiiviyukto.api shariiralakShmyaa chakShuuMShi sarvaashramiNaaM jahaara || 7.2 sthitaa hi hastasthayugaastathaiva kautuuhalaachchakradharaaH sadaaraaH | tamindrakalpaM dadRRishurna jagmurdhuryaa ivaardhaavanataiH shirobhiH || 7.3 vipraashcha gatvaa bahiridhmahetoH praaptaaH samitpuShpapavitrahastaaH | tapaHpradhaanaaH kRRitabuddhayo.api taM draShTumiiyurna maThaanabhiiyuH || 7.4 hRRiShTaashcha kekaa mumuchurmayuuraa dRRiShTvaambudaM niilamivonnamantam | shaShpaaNi hitvaabhimukhaashcha tasthurmRRigaashchalaakShaa mRRigachaariNashcha || 7.5 dRRiShTvaa tamikShvaakukulapradiipaM jvalantamudyantamivaaMshumantam | kRRite.api dohe janitapramodaaH prasusruvurhomaduhashcha gaavaH || 7.6 kashchidvasuunaamayamaShTamaH syaatsyaadashvinoranyatarashcyuto.atra | uchCheruruchChairiti tatra vaachastaddarshanaadvismayajaa muniinaam || 7.7 lekharShabhasyeva vapurdvitiiyaM dhaameva lokasya charaacharasya | sa dyotayaamaasa vanaM hi kRRitsnaM yadRRichchayaa suurya ivaavatiirNaH || 7.8 tataH sa tairaashramibhiryathaavadabhyarchitashchopanimantritashcha | pratyarchayaaM dharmabhRRito babhuuva svareNa bhaadraambudharopamena || 7.9 kiirNaM tataH puNyakRRitaa janena svargaabhikaamena vimokShakaamaH | tamaashramaM so.anuchachaara dhiirastapaaMsi chitraaNi niriikShamaaNaH || 7.10 tapovikaaraaMshcha niriikShya saumyastapovane tatra tapodhanaanaam | tapasvinaM ka~nchidanuvrajantaM tattvaM vijij~naasuridaM babhaaShe || 7.11 tatpuurvamadyaashramadarshanaM me yasmaadimaM dharmavidhiM na jaane | tasmaadbhavaanarhati bhaaShituM me yo nishchayo yaM prati vaH pravRRittaH || 7.12 tato dvijaatiH sa tapovihaaraH shaakyarShabhaayarShabhavikramaaya | kramena tasmai kathayaa~nchakaara tapovisheShaM tapasaH phalaM cha || 7.13 agraamyamannaM salilapraruuDhaM parNaani toyaM phalamuulameva | yathaagamaM vRRittiriyaM muniinaaM bhinnaastu te te tapasaaM vikalpaaH || 7.14 u~nChena jiivanti khagaa ivaanye tRRiNaani kechinmRRigavachCharanti | kechidbhuja~NgaiH saha vartayanti valmiikabhuutaa iva maarutena || 7.15 ashmaprayatnaarjitavRRittayo.anye kechitsvadantaapahataannabhakShaaH | kRRitvaa paraarthaM shrapaNaM tathaanye kurvanti kaaryaM yadi sheShamasti || 7.16 kechijjalaklinnajaTaakalaapaa dviH paavakaM juhvati mantrapuurvam | miinaiH samaM kechidapo vigaahya vasanti kuurmollikhitaiH shariiraiH || 7.17 evaMvidhaiH kaalachitaistapobhiH parairdivaM yaantyaparairnRRilokam | duHkhena maargeNa sukhaM kShiyanti duHkhaM hi dharmasya vadanti muulam || 7.18 ityevamaadi dvipadendravatsaH shrutvaa vachastasya tapodhanasya | adRRiShTatattvo.api na santutoSha shanairidaM chaatmagataM jagaada || 7.19 duHkhaatmakaM naikavidhaM tapashcha svargapradhaanaM tapasaH phalaM cha | lokaashcha sarve pariNaamavantaH svalpe shramaH khalvayamaashramaaNaam || 7.20 shriyaM cha bandhuun viShayaaMshcha hitvaa ye svargahetau niyamaM charanti | te viprayuktaaH khalu gantukaamaa mahattaraM svaM vanameva bhuuyaH || 7.21 kaayaklamairyashcha tapo.abhidhaanaiH pravRRittimaakaa~NkShati kaamahetoH | saMsaaradoShaanapariikShamaaNo duHkhena so.anvichchati duHkhameva || 7.22 traasashcha nityaM maraNaatprajaanaaM yatnena chechChanti punaH prasuutim | satyaaM pravRRittau niyatashcha mRRityustatraiva magno yata eva bhiitaH || 7.23 ihaarthameke pravishanti khedaM svargaarthamanye shramamaapnuvanti | sukhaarthamaashaakRRipaNo.akRRitaarthaH patatyanarthe khalu jiivalokaH || 7.24 na khalvayaM garhita eva yatno yo hiinamutsRRijya visheShagaamii | praaj~naiH samaanena parishrameNa kaaryaM tu tadyatra punarna kaaryam || 7.25 shariirapiiDaa tu yadiiha dharmaH sukhaM shariirasya bhavatyadharmaH | dharmeNa chaapnoti sukhaM paratra tasmaadadharmaM phalatiiha dharmaH || 7.26 yataH shariiraM manaso vashena pravartate vaapi nivartate vaa | yukto damashchetasa eva tasmaachChittaadRRite kaaShThasamaM shariiram || 7.27 aahaarashuddhyaa yadi puNyamiShTaM tasmaanmRRigaaNaamapi puNyamasti | ye chaapi baahyaaH puruShaaH phalebhyo bhaagyaaparaadhena paraa~Nmukhatvaat || 7.28 duHkhe.abhisandhistvatha puNyahetuH sukhe.api kaaryo nanu so.abhisandhiH | atha pramaaNaM na sukhe.abhisandhirduHkhe pramaaNaM nanu naabhisandhiH || 7.29 tathaiva ye karmavishuddhihetoH spRRishantyapastiirthamiti pravRRittaaH | tatraapi toSho hRRidi kevalo.ayaM na paavayiShyanti hi paapamaapaH || 7.30 spRRiShTaM hi yadyadguNavadbhirambhastattatpRRithivyaaM yadi tiirthamiShTam | tasmaadguNaaneva paraimi tiirthamaapastu niHsaMshayamaapa eva || 7.31 iti sma tattadbahuyuktiyuktaM jagaada chaastaM cha yayau vivasvaan | tato havirdhuumavivarNavRRikShaM tapaHprashaantaM sa vanaM vivesha || 7.32 abhyuddhRRitaprajvalitaagnihotraM kRRitaabhiShekarShijanaavakiirNam | jaapyasvanaakuujitadevakoShThaM dharmasya karmaantamiva pravRRittam || 7.33 kaashchinnishaastatra nishaakaraabhaH pariikShamaaNashcha tapaaMsyuvaasa | sarvaM parikShepya tapashcha matvaa tasmaattapaHkShetratalaajjagaama || 7.34 anvavrajannaashramiNastatastaM tadruupamaahaatmyagatairmanobhiH | deshaadanaaryairabhibhuuyamaanaanmahaarShayo dharmamivaapayaantam || 7.35 tato jaTaavalkalachiirakhelaaMstapodhanaaMshchaiva sa taandadarsha | tapaaMsi chaiShaamanubudhyamaanastasthau shive shriimati maargavRRikShe || 7.36 athopasRRityaashramavaasinastaM manuShyavaryaM parivaarya tasthuH | vRRiddhashcha teShaaM bahumaanapuurvaM kalena saamnaa giramityuvaacha || 7.37 tvayyaagate puurNa ivaashramo.abhuutsampadyate shuunya iva prayaate | tasmaadimaM naarhasi taata haatuM jijiiviShordehamiveShTamaayuH || 7.38 brahmarShiraajarShisurarShijuShTaH puNyaH samiipe himavaan hi shailaH | tapaaMsi taanyeva tapodhanaanaaM yatsannikarShaadbahuliibhavanti || 7.39 tiirthaani puNyaanyabhitastathaiva sopaanabhuutaani nabhastalasya | juShTaani dharmaatmabhiraatmavadbhirdevarShibhishchaiva mahaarShibhishcha || 7.40 itashcha bhuuyaH kShamamuttaraiva diksevituM dharmavisheShahetoH | na hi kShamaM dakShiNato budhena padaM bhavedekamapi prayaatum || 7.41 tapovane.asminnatha niShkriyo vaa sa~NkiirNadharmaa patito.ashuchirvaa | dRRiShTastvayaa yena na te vivatsaa tadbruuhi yaavadruchito.astu vaasaH || 7.42 ime hi vaaMChanti tapaHsahaayaM taponidhaanapratimaM bhavantam | vaasastvayaa hiindrasamena saardhaM vRRihaspaterabhyudayaavahaH syaat || 7.43 ityevamukte sa tapasvimadhye tapasvimukhyena maniiShimukhyaH | bhavapraNaashaaya kRRitapratij~naH svaM bhaavamantargatamaachachakShe || 7.44 RRijvaatmanaaM dharmabhRRitaaM muniinaamiShTaatithitvaatsvajanopamaanam | evaMvidhairmaaM prati bhaavajaataiH priitiH paraatmaa janitashcha maargaH || 7.45 snigdhaabhiraabhirhRRidaya~NgamaabhiH samaasataH snaata ivaasmi vaagbhiH | ratishcha me dharmanavagrahasya vispanditaa samprati bhuuya eva || 7.46 evaM pravRRittaan bhavataH sharaNyaanatiiva sandarshitapakShapaataan | yaasyaami hitveti mamaapi duHkhaM yathaiva bandhuuMstyajatastathaiva || 7.47 svargaaya yuShmaakamayaM tu dharmo mamaabhilaaShastvapunarbhavaaya | asmin vane yena na me vivatsaa bhinnaH pravRRittyaa hi nivRRittidharmaH || 7.48 tannaaratirme na paraapachaaro vanaadito yena parivrajaami | dharme sthitaaH puurvayugaanuruupe sarve bhavanto hi mahaarShikalpaaH || 7.49 tato vachaH suunRRitamarthavachCha sushlakShNamojasvi cha garvitaM cha | shrutvaa kumaarasya tapasvinaste visheShayuktaM bahumaanamiiyuH || 7.50 kashchiddvijastatra tu bhasmashaayii praaMshuH shikhii daaravachiiravaasaaH | aapi~NgalaakShastanudiirghaghoNaH kuNDodahasto giramityuvaacha || 7.51 dhiimannudaaraH khalu nishchayaste yastvaM yuvaa janmani dRRiShTadoShaH | svargaapavargau hi vichaarya samyagyasyaapavarge matirasti so.asti || 7.52 yaj~naistapobhirniyamaishcha taistaiH svargaM yiyaasanti hi raagavantaH | raageNa saardhaM ripuNeva yuddhvaa mokShaM pariipsanti tu sattvavantaH || 7.53 tadbuddhireShaa yadi nishchitaa te tuurNaM bhavaan gachChatu vindhyakoShTham | asau munistatra vasatyaraaDo yo naiShThike shreyasi labdhachakShuH || 7.54 tasmaadbhavaa~nChroShyati tattvamaargaM satyaaM ruchau sampratipatsyate cha | yathaa tu pashyaami matistavaiShaa tasyaapi yaasyatyavadhuuya buddhim || 7.55 puShTaashvaghoNaM vipulaayataakShaM taamraadharoShThaM sitatiikShNadaMShTram | idaM hi vaktraM tanuraktajihvaM j~neyaarNavaM paasyati kRRitsnameva || 7.56 gambhiirataa yaa bhavatastvagaadhaa yaa diiptataa yaani cha lakShaNaani | aachaaryakaM praapsyasi tatpRRithivyaaM yannarShibhiH puurvayuge.apyavaaptam || 7.57 paramamiti tato nRRipaatmajastamRRiShijanaM pratinandya niryayau | vidhivadanuvidhaaya te.api taM pravivishuraashramiNastapovanam || 7.58 iti shriibuddhacharite mahaakaavye tapovanapravesho naama saptamaH sargaH || 7 || \medskip\hrule\medskip ##Book VIII [##antaHpuravilaapo##]## tatastura~NgaavacharaH sa durmanaastathaa vanaM bhartari nirmame gate | chakaara yatnaM pathi shokavigrahe tathaapi chaivaashru na tasya chikShipe || 8.1 yamekaraatreNa tu bharturaaj~nayaa jagaama maargaM saha tena vaajinaa | iyaaya bharturvirahaM vichintayaMstameva panthaanamahobhiraShTabhiH || 8.2 hayashcha saujasvi chachaara kanthakastataama bhaavena babhuuva nirmadaH | ala~NkRRitashchaapi tathaiva bhuuShaNairabhuudgatashriiriva tena varjitaH || 8.3 nivRRitya chaivaabhimukhastapovanaM bhRRishaM jiheShe karuNaM muhurmuhuH | kShudhaanvito.apyadhvani shaShpamambu vaa yathaa puraa naabhinananda naadade || 8.4 tato vihiinaM kapilaahvayaM puraM mahaatmanaa tena jagaddhitaatmanaa | krameNa tau shuunyamivopajagmaturdivaakareNeva vinaakRRitaM nabhaH || 8.5 sapuNDariikairapi shobhitaM jalairala~NkRRitaM puShpadharairnagairapi | tadeva tasyopavanaM vanopamaM gatapraharShairna raraaja naagaraiH || 8.6 tato bhramadbhirdishi diinamaanasairanujjvalairvaaShpahatekShaNairnaraiH | nivaaryamaaNaaviva taavubhau puraM shanairajaHsnaatamivaabhijagmatuH || 8.7 nishamya cha srastashariiragaaminau vinaagatau shaakyakularShabheNa tau | mumocha vaaShpaM pathi naagaro janaH puraa rathe daasharatherivaagate || 8.8 atha bruvantaH samupetamanyavo janaaH pathi chchandakamaagataashravaH | kva raajaputraH kularaaShTravardhano hRRitastvayaasaaviti pRRiShThato.anvayuH || 8.9 tataH sa taan bhaktimato.abraviijjanaannarendraputraM na parityajaamyaham | rudannahaM tena tu nirjane vane gRRihasthaveshashcha visarjitaaviti || 8.10 idaM vachastasya nishamya te janaaH suduShkaraM khalviti nishchayaM yayuH | patadvijahruH salilaM na netrajaM mano ninindushcha phalaarthamaatmanaH || 8.11 athochuradyaiva vishaama tadvanaM gataH sa yatra dviparaajavikramaH | jijiiviShaa naasti hi tena no vinaa yathendriyaaNaaM vigame shariiriNaam || 8.12 idaM puraM tena vivarjitaM vanaM vanaM cha tattena samanvitaM puram | na shobhate tena hi no vinaa puraM marutvataa vRRitravadhe yathaa divam || 8.13 punaH kumaaro vinivRRitta ityathau gavaakShamaalaaH pratipedire.a~NganaaH | viviktapRRiShThaM cha nishamya vaajinaM punargavaakShaaNi pidhaaya chukrushuH || 8.14 praviShTadiikShastu sutopalabdhaye vratena shokena cha khinnamaanasaH | jajaapa devaayatane naraadhipashchakaara taastaashcha yathaashrayaaH kriyaaH || 8.15 tataH sa vaaShpapratipuurNalochanastura~Ngamaadaaya tura~NgamaanasaH | 8.16 vivesha shokaabhihato nRRipaalayaM kShayaM viniite ripuNeva bhartari || vigaahamaanashcha narendramandiraM vilokayannashruvahena chakShuShaa | svareNa puShTena ruraava kanthako janaaya duHkhaM prativedayanniva || 8.17 tataH khagaashcha kShayamadhyagocharaaH samiipabaddhaasturagaashcha satkRRitaaH | hayasya tasya pratisasvanuH svanaM narendrasuunorupayaanasha~NkitaaH || 8.18 janaashcha harShaatishayena va~nchitaa janaadhipaantaHpurasannikarShagaaH | yathaa hayaH kanthaka eSha heShate dhruvaM kumaaro vishatiiti menire || 8.19 atipraharShaadatha shokamuurChitaaH kumaarasandarshanalolalochanaaH | gRRihaadvinishchakramuraashayaa striyaH sharatpayodaadiva vidyutashchalaaH || 8.20 vilambaveshyo malinaaMshukaaMbaraa nira~njanairvaaShpahatekShaNairmukhaiH | striyo na rejurmRRijayaa vinaakRRitaa diviiva taaraa rajaniikShayaaruNaaH || 8.21 araktataamraishcharaNairanuupurairakuNDalairaarjavakarNikairmukhaiH | svabhaavapiinairjaghanairamekhalairahaarayoktrairmuShitairiva stanaiH || 8.22 niriikShitaa vaaShpapariitalochanaM niraashrayaM chandakamashvameva cha | vivarNavaktraa rurudurvaraa~Nganaa vanaantare gaava ivarShabhojjhitaaH || 8.23 tataH savaaShpaa mahiShii mahiipateH pranaShTavatsaa mahiShiiva vatsalaa | pragRRihya baahuu nipapaata gautamii vilolaparNaa kadaliiva kaa~nchanii || 8.24 hatatviSho.anyaaH shithilaatmabaahavaH striyo viShaadena vichetanaa iva | na chukrushurnaashru jahurna shashvasurna chetanaa ullikhitaa iva sthitaaH || 8.25 adhiiramanyaaH patishokamuurChitaa vilochanaprasravaNairmukhaiH striyaH | siShi~nchire proShitachandanaan stanaan dharaadharaH prasravaNairivopalaan || 8.26 mukhaishcha taasaaM nayanaambutaaDitaiH raraaja tadraajaniveshanaM tadaa | navaambukaale.aMbudavRRiShTitaaDitaiH sravajjalaistaamarasairyathaa saraH || 8.27 suvRRittapiinaa~NgulibhirnirantarairabhuuShaNairguuDhashirairvaraa~NganaaH | uraaMsi jaghnuH kamalopamaiH karaiH svapallavairvaatachalaa lataa iva || 8.28 karaprahaaraprachalaishcha taa babhuryathaapi naaryaH sahitonnataiH stanaiH | vanaanilaaghuurNitapadmakampitaiH rathaa~NganaamnaaM mithunairivaapagaaH || 8.29 yathaa cha vakShaaMsi karairapiiDayaMstathaiva vakShobhirapiiDayan karaan | akaarayaMstatra parasparaM vyathaaH karaagravakShaaMsyabalaa dayaalasaaH || 8.30 tatastu roShapraviraktalochanaa viShaadasambandhakaShaayagadgadam | uvaacha niHshvaasachalatpayodharaa vigaadhashokaashrudharaa yashodharaa || 8.31 nishi prasuptaamavashaaM vihaaya maaM gataH kva sa chchandaka manmanorathaH | upaagate cha tvayi kanthake cha me samaM gateShu triShu kampate manaH || 8.32 anaaryamasnidghamamitrakarma me nRRishaMsa kRRitvaa kimihaadya rodiShi | niyachcha vaaShpaM bhava tuShTamaanaso na saMvadatyashru cha tachCha karma te || 8.33 priyeNa vashyena hitena saadhunaa tvayaa sahaayena yathaarthakaariNaa | gato.aryaputro hyapunarnivRRittaye ramasva diShTyaa saphalaH shramastava || 8.34 varaM manuShyasya vichakShaNo ripurna mitramapraaj~namayogapeshalam | suhRRidbruveNa hyavipashchitaa tvayaa kRRitaH kulasyaasya mahaanupaplavaH || 8.35 imaa hi shochyaa vyavamuktabhuuShaNaaH prasaktavaaShpaavilaraktalochanaaH | sthite.api patyau himavanmahiisame pranaShTashobhaa vidhavaa iva striyaH || 8.36 imaashcha vikShiptaviTa~NkabaahavaH prasaktapaaraavatadiirghanisvanaaH | vinaakRRitaastena sahaiva rodhanairbhRRishaM rudantiiva vimaanapa~NktayaH || 8.37 anarthakaamo.asya janasya sarvathaa tura~Ngamo.api dhruvameSha kanthakaH | jahaara sarvasvamitastathaa hi me jane prasupte nishi ratnachauravat || 8.38 yadaa samarthaH khalu soDhumaagataaniShuprahaaraanapi kiM punaH kashaaH | gataH kashaapaatabhayaat kathaM tvayaM shriyaM gRRihiitvaa hRRidayaM cha me samam || 8.39 anaaryakarmaa bhRRishamadya heShate narendradhiShNyaM pratipuurayanniva | yadaa tu nirvaahayati sma me priyaM tadaa hi muukasturagaadhamo.abhavat || 8.40 yadi hyaheShiShyata bodhaya~njanaM khuraiH kShitau vaapyakariShyata dhvanim | hanusvanaM vaajanayiShyaduttamaM na chaabhaviShyanmama duHkhamiidRRisham || 8.41 itiiha devyaaH paridevitaashrayaM nishamya vaaShpagrathitaakSharaM vachaH | adhomukhaH saashrukalaH kRRitaa~njaliH shanairidaM Chandaka uttaraM jagau || 8.42 vigarhituM naarhasi devi kanthakaM na chaapi roShaM mayi kartumarhasi | anaagasau svaH samavehi sarvasho gato nRRidevaH sa hi devi devavat || 8.43 ahaM hi jaanannapi raajashaasanaM balaatkRRitaH kairapi daivatairiva | upaanayaM tuurNamimaM tura~NgamaM tathaanvagachchaM vigatashramo.adhvani || 8.44 vrajannayaM vaajivaro.api naaspRRishanmahiiM khuraagrairvidhRRitairivaantaraa | tathaiva daivaadiva saMyataanano hanusvanaM naakRRita naapyaheShata || 8.45 yadaa vahirgachchati paarthivaatmajastadaabhavaddvaaramapaavRRitaM svayam | tamashcha naishaM raviNeva paaTitaM tato.api daivo vidhireSha gRRihyataam || 8.46 yadaapramatto.api narendrashaasanaadgRRihe pure chaiva sahasrasho janaH | tadaa sa naabudhyata nidrayaa hRRitastato.api daivo vidhireSha gRRihyataam || 8.47 yatashcha vaaso vanavaasasammataM visRRiShTamasmai samaye divaukasaa | divi praviddhaM mukuTaM cha taddhRRitaM tato.api daivo vidhireSha gRRihyataam || 8.48 tadevamaavaaM naradevi doShato na tatprayaataM pratigantumarhasi | na kaamakaaro mama naasya vaajinaH kRRitaanuyaatraH sa hi daivatairgataH || 8.49 iti prayaaNaM bahudhaivamadbhutaM nishamya taastasya mahaatmanaH striyaH | pranaShTashokaa iva vismayaM yayurmanojvaraM pravrajanaattu lebhire || 8.50 viShaadapaariplavalochanaa tataH pranaShTapotaa kurariiva duHkhitaa | vihaaya dhairyaM viruraava gautamii tataama chaivaashrumukhii jagaada cha || 8.51 mahormimanto mRRidavo.asitaaH shubhaaH pRRithakpRRithagmuularuhaaH samudgataaH | pracheritaaste bhuvi tasya muurdhajaa narendramauliipariveShTanakShamaaH || 8.52 pralambabaahurmRRigaraajavikramo mahaarShabhaakShaH kanakojjvaladyutiH | vishaalavakShaa ghanadundubhisvanastathaavidho.apyaashramavaasamarhati || 8.53 abhaaginii nuunamiyaM vasundharaa tamaaryakarmaaNamanuttamaM prati | gatastato.asau guNavaan hi taadRRisho nRRipaH prajaabhaagyaguNaiH prasuuyate || 8.54 sujaatajaalaavatataa~Ngulii mRRiduu niguuDhagulphau viShapuShpakomalau | vanaantabhuumiM kaThinaaM kathaM nu tau sachakramadhyau charaNau gamiShyataH || 8.55 vimaanapRRiShThe shayanaasanochitaM mahaarhavastraaguruchandanaarchitam | kathaM nu shiitoShNajalaagameShu tachchariiramojasvi vane bhaviShyati || 8.56 kulena sattvena balena varchasaa shrutena lakShmyaa vayasaa cha garvitaH | pradaatumevaabhyudito na yaachituM kathaM sa bhikShaaM paratashchariShyati || 8.57 shuchau shayitvaa shayane hiraNmaye prabodhyamaano nishi tuuryanisvanaiH | kathaM vata svapsyati so.adya me vratii paTaukadeshaantarite mahiitale || 8.58 imaM vilaapaM karuNaM nishamya taa bhujaiH pariShvajya parasparaM striyaH | vilochanebhyaH salilaani tatyajurmadhuuni puShpebhya iveritaa lataaH || 8.59 tato dharaayaamapatadyashodharaa vichakravaakeva rathaa~Ngasaahvayaa | shanaishcha tattadvilalaapa viklavaa muhurmuhurgadgadaruddhayaa giraa || 8.60 sa maamanaathaaM sahadharmachaariNiimapaasya dharmaM yadi kartumichChati | kuto.asya dharmaH sahadharmachaariNiiM vinaa tapo yaH paribhoktumichChati || 8.61 shRRiNoti nuunaM sa na puurvapaarthivaan mahaasudarshaprabhRRitiin pitaamahaan | vanaani patniisahitaanupeyuShastathaa sa dharmaM madRRite chikiirShati || 8.62 makheShu vaa vedavidhaanasaMskRRitau na dampatii pashyati diikShitaavubhau | samaM bubhukShuu parato.api tatphalaM tato.asya jaato mayi dharmamatsaraH || 8.63 dhruvaM sa jaanan mama dharmavallabho manaH priye.apyaakalahaM muhurmithaH | sukhaM vibhiirmaamapahaaya rosaNaaM mahendraloke.apsaraso jighRRikShati || 8.64 iyaM tu chintaa mama kiidRRishaM nu taa vapurguNaM bibhrati tatra yoShitaH | vane yadarthaM sa tapaaMsi tapyate shriyaM cha hitvaa mama bhaktimeva cha || 8.65 na khalviyaM svargasukhaaya me spRRihaa na tajjanasyaatmavato.api durlabham | sa tu priyo maamiha vaa paratra vaa kathaM na jahyaaditi me manorathaH || 8.66 abhaaginii yadyahamaayatekShaNaM shuchismitaM bharturudiikShituM mukham | na mandabhaagyo.arhati raahulo.apyayaM kadaachida~Nke parivartituM pituH || 8.67 aho nRRishaMsaM sukumaaravarchasaH sudaaruNaM tasya manasvino manaH | kalapralaapaM dviShato.api harShaNaM shishuM sutaM yastyajatiidRRishaM svataH || 8.68 mamaapi kaamaM hRRidayaM sudaaruNaM shilaamayaM vaapyayasaapi vaa kRRitam | anaathavachchriirahite sukhochite vanaM gate bhartari yanna diiryate || 8.69 itiiha devii patishokamuurChitaa ruroda dadhyau vilalaapa chaasakRRit | svabhaavadhiiraapi hi saa satii shuchaa dhRRitiM na sasmaara chakaara no hriyam || 8.70 tatastathaa shokavilaapaviklavaaM yashodharaaM prekShya vasundharaagataam | mahaaravindairiva vRRiShTitaaDitairmukhaiH savaaShpairvanitaa vichukrushuH || 8.71 samaaptajaapyaH kRRitahomama~Ngalo nRRipastu devaayatanaadviniryayau | janasya tenaarttaraveNa chaahatashchachaala vajradhvanineva vaaraNaH || 8.72 nishaamya cha chChandakakanthakaavubhau sutasya saMshrutya cha nishchayaM sthiram | papaata shokaabhihato mahiipatiH shachiipatervRRitta ivotsave dhvajaH || 8.73 tato muhuurtaM sutashokamohito janena tulyaabhijanena dhaaritaH | niriikShya dRRiShTyaa jalapuurNayaa hayaM mahiitalastho vilalaapa paarthivaH || 8.74 bahuuni kRRitvaa samare priyaaNi me mahattvayaa kanthaka vipriyaM kRRitam | guNapriyo yena vane sa me priyaH priyo.api sannapriyavat pracheritaH || 8.75 tadadya maaM vaa naya tatra yatra sa vraja drutaM vaa punarenamaanaya | RRite hi tasmaanmama naasti jiivitaM vigaaDharogasya sadauShadhaadiva || 8.76 suvarNaniShThiivini mRRityunaa hRRite suduShkaraM yanna mamaara sRRi~njayaH | ahaM punardharmaratau sute gate.amumukShuraatmaanamanaatmavaaniva || 8.77 vibhordashakShatrakRRitaH prajaapateH paraaparaj~nasya vivasvadaatmanaH | priyeNa putreNa sataa vinaakRRitaM kathaM na muhyeddhi mano manorapi || 8.78 ajasya raaj~nastanayaaya dhiimate naraadhipaayendrasakhaaya me spRRihaa | gate vanaM yastanaye divaM gato na moghavaaShpaH kRRipaNaM jijiiva ha || 8.79 prachakShva me bhadra tadaashramaajiraM hRRitastvayaa yatra sa me jalaa~njaliH | ime pariipsanti hi te pipaasavo mamaasavaH pretagatiM yiyaasavaH || 8.80 iti tanayaviyogajaataduHkhaM kShitisadRRishaM sahajaM vihaaya dhairyam | dasharatha iva raamashokavashyo bahu vilalaapa nRRipo visa~nj~nakalpaH || 8.81 shrutavinayaguNaanvitastatastaM matisachivaH pravayaaH purohitashcha | avadhRRitamidamuuchaturyathaavanna cha paritaptamukhau na chaapyashokau || 8.82 tyaja naravara shokamehi dhairyaM kudhRRitirivaarhasi dhiira naashru moktum | srajamiva mRRiditaamapaasya lakShmiiM bhuvi bahavo hi nRRipaa vanaanyatiiyuH || 8.83 api cha niyata eSha tasya bhaavaH smara vachanaM tadRRiSheH puraasitasya | na hi sa divi na chakravartiraajye kShaNamapi vaasayituM sukhena shakyaH || 8.84 yadi tu nRRivara kaarya eva yatnastvaritamudaahara yaavadatra yaavaH | bahuvidhamiha yuddhamastu taavattava tanayasya vidheshcha tasya tasya || 8.85 narapatiratha tau shashaasa tasmaaddrutamita eva yuvaamabhiprayaatam | na hi mama hRRidayaM prayaati shaantiM vanashakuneriva putralaalasasya || 8.86 paramamiti narendrashaasanaattau yayaturamaatyapurohitau vanaM tat | kRRitamiti savadhuujanaH sadaaro nRRipatirapi prachakaara sheShakaaryam || 8.87 iti shriibuddhacharite mahaakaavye.antaHpuravilaapo naamaaShTamaH sargaH || 8 || \medskip\hrule\medskip ##Book IX [##kumaaraanveShaNo##]## tatastadaa mantripurohitau tau vaaShpapratodaabhihatau nRRipeNa | viddhau sadashvaaviva sarvayatnaatsauhaardashiighraM yayaturvanaM tat || 9.1 tamaashramam jaataparishramau taavupetya kaale sadRRishaanuyaatrau | raajarddhimutsRRijya viniitacheShTaavupeyaturbhaargavadhiShNyameva || 9.2 tau nyaayatastaM pratipuujya vipraM tenaarchitau taavapi chaanuruupam | kRRitaasanau bhaargavamaasanasthaM Chittvaa kathaamuuchaturaatmakRRityam || 9.3 shuddhaujasaH shuddhavishaalakiirterikShvaakuvaMshaprabhavasya raaj~naH | imaM janaM vettu bhavaanadhiiraM shrutagrahe mantraparigrahe cha || 9.4 tasyendrakalpasya jayantakalpaH putro jaraamRRityubhayaM titiirShuH | ihaabhyupetaH kila tasya hetoraavaamupetau bhagavaanavaitu || 9.5 tau so.abraviidasti sa diirghabaahuH praaptaH kumaaro na tu naavabuddhaH | dharmo.ayamaavartaka ityavetya yaatastvaraaDaabhimukho mumukShuH || 9.6 tasmaattatastaavupalabhya tattvaM taM vipramaamanttya tadaiva sadyaH | khinnaavakhinnaaviva raajaputraH prasasratustena yataH sa yaataH || 9.7 yaantau tatastau sRRijayaa vihiinamapashyataaM taM vapuShaa jvalantam | nRRipopaviShTaM pathi vRRikShamuule suuryaM ghanaabhogamiva praviShTam || 9.8 yaanaM vihaayopayayau tatastaM purohito mantradhareNa saardham | yathaa vanasthaM sahavaamadevo raamaM didRRikShurmuniraurvasheyaH || 9.9 taavarchayaamaasaturarhatastaM diviiva shukraa~Ngirasau mahendram | pratyarchayaamaasa sa chaarhatastau diviiva shukraa~Ngirasau mahendraH || 9.10 kRRitaabhyanuj~naavabhitastatastau niShiidatuH shaakyakuladhvajasya | virejatustasya cha sannikarShe punarvasuu yogagataavivendoH || 9.11 taM vRRikShamuulasthamabhijvalantaM purohito raajasutaM babhaaShe | yathopaviShTaM divi paarijaate vRRihaspatiH shakrasutaM jayantam || 9.12 tvachchokashalye hRRidayaavagaaDhe mohaM gato bhuumitale muhuurtam | kumaara raajaa nayanaambuvarSho yattvaamavochattadidaM nibodha || 9.13 jaanaami dharmaM prati nishchayaM te paraimi te.acyaavinametamartham | ahaM tvakaale vanasaMshrayaatte shokaagninaagnipratimena dahye || 9.14 tadehi dharmapriya matpriyaarthaM dharmaarthameva tyaja buddhimetaam | ayaM hi maa shokarayaH pravRRiddho nadiirayaH kuulamivaabhihanti || 9.15 meghaambukakShaadriShu yaa hi vRRittiH samiiraNaarkaagnimahaashaniinaam | taaM vRRittimasmaasu karoti shoko vikarShaNochchoShaNadaahabhedaiH || 9.16 tadbhu~NkShva taavadvasudhaadhipatyaM kaale vanaM yaasyasi shaastradRRiShTe | aniShTabandhau kuru maapyupekShaaM sarveShu bhuuteShu dayaa hi dharmaH || 9.17 na chaiSha dharmo vana eva siddhaH pure.api siddhirniyataa yatiinaam | buddhishcha yatnashcha nimittamatra vanaM cha li~NgaM cha hi bhiiruchihnam || 9.18 mauliidharairaMsaviShaktahaaraiH keyuuraviShTabdhabhujairnarendraiH | lakShmya~Nkamadhye parivartamaanaiH praapto gRRihasthairapi mokShadharmaH || 9.19 dhruvaanujau yau balivajrabaahuu vaibhraajamaaShaaDhamathaantidevam | videharaajaM janakaM tathaiva paakadrumaM senajitashcha raaj~naH || 9.20 etaan gRRihasthaan nRRipatiinavehi naiHshreyase dharmavidhau viniitaan | ubhe.api tasmaadyugapadbhajasva chittaadhipatyaM cha nRRipashriyaM cha || 9.21 ichchaami hi tvaamupaguhya gaaDhaM kRRitaabhiShekaM salilaardrameva | dhRRitaatapatraM samudiikShamaaNastenaiva harSheNa vanaM praveShTum || 9.22 ityabraviidbhuumipatirbhavantaM vaakyena vaaShpagrathitaakShareNa | shrutvaa bhavaanarhati tatpriyaarthaM snehena tatsnehamanuprayaatum || 9.23 shokaambhasi tvatprabhave hyagaadhe duHkhaarNave majjati shaakyaraajaH | tasmaattamuttaaraya naathahiinaM niraashrayaM magnamivaarNave gaam || 9.24 bhiiShmeNa ga~Ngodarasambhavena raameNa raameNa cha bhaargaveNa | shrutvaa kRRitaM karma pituH priyaarthaM pitustvamapyarhasi kartumiShTam || 9.25 saMvardhayitriiM cha samehi deviimagastyajuShTaaM dishamaprayaataam | pranaShTavatsaamiva vatsalaaM gaamajasramaarttaaM karuNaM rudantiiM || 9.26 haMsena haMsiimiva viprayuktaaM tyaktaaM gajeneva vane kareNum | aarttaaM sanaathaamapi naathahiinaaM traatuM vadhuumarhasi darshanena || 9.27 ekaM sutaM baalamanarhaduHkhaM santaapamantargatamudvahantam | taM raahulaM mokShaya bandhushokaad raahuupasargaadiva puurNachandram || 9.28 shokaagninaa tvadvirahendhanena niHshvaasadhuumena tamaHshikhena | tvaddarshanaayarChati dahyamaanaH so.antaHpuraM chaiva puraM cha kRRitsnam || 9.29 sa bodhisattvaH paripuurNasattvaH shrutvaa vachastasya purohitasya | dhyaatvaa muhuurtaM guNavadguNaj~naH pratyuttaraM prashritamityuvaacha || 9.30 avaimi bhaavaM tanayaprasaktaM visheShato yo mayi bhuumipasya | jaanannapi vyaadhijaraavipadbhyo bhiitastvagatyaa svajanaM tyajaami || 9.31 draShTuM priyaM kaH svajanaM hi nechchennaasau yadi syaatpriyaviprayogaH | yadaa tu bhuutvaapi bhavedviyogastato guruM snigdhamapi tyajaami || 9.32 maddhetukaM yattu naraadhipasya shokaM bhavaanarhati na priyaM me | yatsvapnabhuuteShu samaagameShu santapyate bhaavini viprayogaiH || 9.33 evaM cha te nishchayametu buddhirdRRiShTvaa vichitraM vividhaprachaaram | santaapaheturna suto na bandhuraj~naananaimittika eSha taapaH || 9.34 yadaadhvagaanaamiva sa~NgataanaaM kaale viyogo niyataH prajaanaam | praaj~no janaH ko nu bhajeta shokaM bandhupriyaH sannapi bandhuhiinaH || 9.35 ihaiti hitvaa svajanaM paratra pralabhya chehaapi punaH prayaati | gatvaapi tatraapyaparatra gachchetyevaM jano yogini ko.anurodhaH || 9.36 yadaa cha garbhaatprabhRRiti pravRRittaH sarvaasv avasthaasu vadhaaya mRRityuH | kasmaadakaale vanasaMshrayaM me putrapriyastatra bhavaan avochat || 9.37 bhavatyakaalo viShayaabhipattau kaalastathaivaabhividhau pradiShTaH | 9.38 kaalo jagatkarShati sarvakaalaanarchaarhake shreyasi sarvakaalaH || raajyaM mumukShurmayi yachcha raajaa tadapyudaaraM sadRRishaM pitushcha | pratigrahiituM mama na kShamaM tu lobhaadapathyaannamivaaturasya || 9.39 kathaM nu mohaayatanaM nRRipatvaM kShamaM prapattuM viduShaa nareNa | sodvegataa yatra madaH shramashcha paropachaareNa cha dharmapiiDaa || 9.40 jaambuunadaM harmyamiva pradiiptaM viSheNa saMyuktamivottamaannam | graahaakulaM chaambviva saaravindaM raajyaM hi ramyaM vyasanaashrayaM cha || 9.41 itthaM cha raajyaM na sukhaM na dharmaH puurve yathaa jaataghRRiNaa narendraaH | vayaHprakarShe.aparihaaryaduHkhe raajyaani muktvaa vanameva jagmuH || 9.42 varaM hi bhuktaani tRRiNaanyaraNye toShaM paraM ratnamivopaguhya | sahoShitaM shriisulabhairna chaiva doShairadRRishyairiva kRRiShNasarpaiH || 9.43 shlaaghyaM hi raajyaani vihaaya raaj~naaM dharmaabhilaaSheNa vanaM praveShTum | bhagnapratij~nasya na tuupapannaM vanaM parityajya gRRihaM praveShTum || 9.44 jaataH kule ko hi naraH sasattvo dharmaabhilaaSheNa vanaM praviShTaH | kaaShaayamutsRRijya vimuktalajjaH purandarasyaapi puraM shrayeta || 9.45 lobhaaddhi mohaadathavaa bhayena yo vaantamannaM punaraadadiita | lobhaatsa mohaadathavaa bhayena santyajya kaamaan punaraadadiita || 9.46 yashcha pradiiptaachCharaNaatkatha~nchinniShkramya bhuuyaH pravishettadeva | gaarhasthyamutsRRijya sa dRRiShTadoSho mohena bhuuyo.abhilaShedgrahiitum || 9.47 yaa cha shrutirmokShamavaaptavanto nRRipaa gRRihasthaa iti naitadasti | shamapradhaanaH kva cha mokShadharmo daNDapradhaanaH kva cha raajadharmaH || 9.48 shame ratishchechChithilaM cha raajyaM raajye matishchechChamaviplavashcha | shamashcha taikShNyaM cha hi nopapannaM shiitoShNayoraikyamivodakaagnyoH || 9.49 tannishchayaadvaa vasudhaadhipaaste raajyaani muktvaa shamamaaptavantaH | raajyaa~Ngitaa vaa nibhRRitendriyatvaadanaiShThike mokShakRRitaabhimaanaaH || 9.50 teShaaM cha raajye.astu shamo yathaavatpraapto vanaM naahamanishchayena | Chittvaa hi paashaM gRRihabandhusa~nj~naM muktaH punarna pravivikShurasmi || 9.51 ityaatmavij~naanaguNaanuruupaM muktaspRRihaM hetumaduurjitaM cha | shrutvaa narendraatmajamuktavantaM pratyuttaraM mantradharo.apyuvaacha || 9.42 (9.52) yo nishchayo mantravarastavaayaM naayaM na yukto na tu kaalayuktaH | shokaaya hitvaa pitaraM vayaHsthaM syaaddharmakaamasya hi te na dharmaH || 9.43 (9.53) nuunaM cha buddhistava naatisuukShmaa dharmaarthakaameShvavichakShaNaa vaa | hetoradRRiShTasya phalasya yastvaM pratyakShamarthaM paribhuuya yaasi || 9. 44 (9.54) punarbhavo.astiiti cha kechidaahurnaastiiti kechinniyatapratij~naaH | evaM yadaa saMshayito.ayamarthastasmaat kShamaM bhoktumupasthitaa shriiH || 9.45 (9.55) bhuuyaH pravRRittiryadi kaachidasti raMsyaamahe tatra yathopapattau | atha pravRRittiH parato na kaachitsiddho.aprayatnaajjagato.asya mokShaH || 9.46 (9.56) astiiti kechitparalokamaahurmokShasya yogaM na tu varNayanti | agneryathaa hyuShNamapaaM dravatvaM tadvatpravRRittau prakRRitiM vadanti || 9.47 (9.57) kechitsvabhaavaaditi varNayanti shubhaashubhaM chaiva bhavaabhavau cha | svaabhaavikaM sarvamidaM cha yasmaadato.api mogho bhavati prayatnaH || 9.48 (9.58) yadindriyaaNaaM niyataH prachaaraH priyaapriyatvaM viShayeShu chaiva | saMyujyate yajjarayaarttibhishcha kastatra yatno nanu sa svabhaavaH || 9.49 (9.59) adbhirhutaashaH shamamabhyupaiti tejaaMsi chaapo gamayanti shoSham | bhinnaani bhuutaani shariirasaMsthaanyaikyaM cha dattvaa jagadudvahanti || 9.50 (9.60) yatpaaNipaadodarapRRiShThamuurdhnaa nirvartate garbhagatasya bhaavaH | yadaatmanastasya cha tena yogaH svaabhaavikaM tatkathayanti tajj~naaH || 9.51 (9.61) kaH kaNTakasya prakaroti taikShNyaM vichitrabhaavaM mRRigapakShiNaaM vaa | svabhaavataH sarvamidaM pravRRittaM na kaamakaaro.asti kutaH prayatnaH || 9.52 (9.62) sargaM vadantiishvaratastathaanye tatra prayatne puruShaShya ko.arthaH | ya eva heturjagataH pravRRittau heturnivRRittau niyataH sa eva || 9.53 (9.63) kechidvadantyaatmanimittameva praadurbhavaM chaiva bhavakShayaM cha | praadurbhavaM tu pravadantyayatnaadyatnena mokShaadhigamaM bruvanti || 9.54 (9.64) naraH pit.rNaamanRRiNaH prajaabhirvedairRRiShiiNaaM kratubhiH suraaNaam | utpadyate saardhamRRiNaistribhistairyasyaasti mokShaH kila tasya mokShaH || 9.55 (9.65) ityevametena vidhikrameNa mokShaM sayatnasya vadanti tajj~naaH | prayatnavanto.api hi vikrameNa mumukShavaH khedamavaapnuvanti || 9.56 (9.66) tatsaumya mokShe yadi bhaktirasti nyaayena sevasva vidhiM yathoktam | evaM bhaviShyatyupapattirasya santaapanaashashcha naraadhipasya || 9.57 (9.67) yaa cha pravRRittaa bhavadoShabuddhistapovanebhyo bhavanaM praveShTum | tatraapi chintaa tava taata maa bhuut puurve.api jagmuH svagRRihaM vanebhyaH || 9.58 (9.68) tapovanastho.api vRRitaH prajaabhirjagaama raajaa puramambariiShaH | tathaa mahiiM viprakRRitaamanaaryaistapovanaadetya rarakSha raamaH || 9.59 (9.69) tathaiva shaalvaadhipatirdrumaakSho vanaatsasuunuH svapuraM pravishya | brahmarShibhuutashcha munervashiShThaaddadhre shriyaM saa~NkRRitirantidevaH || 9.60 (9.70) evaMvidhaa dharmayashaHpradiiptaa vanaani hitvaa bhavanaanyabhiiyuH | tasmaanna doSho.asti gRRihaM praveShTuM tapovanaaddharmanimittameva || 9.61 (9.71) tato vachastasya nishamya mantriNaH priyaM hitaM chaiva nRRipasya chakShuShaH | anuunamavyastamasaktamadrutaM dhRRitau sthito raajasuto.abraviidvachaH || 9.62 (9.72) ihaasti naastiiti ya eSha saMshayaH parasya vaakyairna mamaatra nishchayaH | avetya tattvaM tapasaa shamena vaa svayaM grahiiShyaami yadatra nishchitam || 9.63 (9.73) na me kShamaM sa~NgashataM hi darshanaM grahiitumavyaktaparaM paraahatam | buddhaH parapratyayato hi ko vrajejjano.andhakaare.andha ivaandhadeshitaH || 9.64 (9.74) adRRiShTatattvasya sato.api kiM tu me shubhaashubhe saMshayite shubhe matiH | vRRithaapi khedo.api varaM shubhaatmanaH sukhaM na tattve.api vigarhitaatmanaH || 9.65 (9.75) imaM tu dRRiShTvaagamamavyavasthitaM yaduktamaaptaistadavehi saadhviti | prahiiNadoShatvamavehi chaaptataaM prahiiNadoSho hyanRRitaM na vakShyati || 9.66 (9.76) gRRihapraveshaM prati yachcha me bhavaanuvaacha raamaprabhRRitiin nidarshanam | na te pramaaNaM na hi dharmanishchayeShvalaM pramaaNaaya parikShatavrataaH || 9.67 (9.77) tadevamapyeva ravirmahiiM patedapi sthiratvaM himavaan giristyajet | adRRiShTatattvo viShayonmukhendriyaH shrayeya na tveva gRRihaan pRRithagjanaH || 9.68 (9.78) ahaM visheyaM jvalitaM hutaashanaM na chaakRRitaarthaH pravisheyamaalayam | iti pratij~naaM sa chakaara garvito yatheShTamutthaaya cha nirmamo yayau || 9.69 (9.79) tataH savaaShpau sachivadvijaavubhau nishamya tasya sthirameva nishchayam | viShaNNavaktraavanugamya duHkhitau shanairagatyaa purameva jagmatuH || 9.70 (9.80) tatsnehaadatha nRRipateshcha bhaktitastau saapekShaM pratiyayatushcha tasthatushcha | durdharShaM ravimiva diiptamaatmabhaasaa taM draShTuM na hi pathi shekaturna moktum || 9.71 (9.81) tau j~naatuM paramagatergatiM tu tasya prachchannaaMshcharapuruShaa~nchuchiin vidhaaya | raajaanaM priyasutalaalasaM nu gatvaa drakShyaavaH kathamiti jagmatuH katha~nchit || 9.72 (9.82) iti shriibuddhacharite mahaakaavye kumaaraanveShaNo naama navamaH sargaH || 9 || \medskip\hrule\medskip ##Book X [##shreNyaabhigamano##]## sa raajavatsaH pRRithupiinavakShaastau havyamantraadhikRRitau vihaaya | uttiirya ga~NgaaM prachalattara~NgaaM shriimadgRRihaM raajagRRihaM jagaama || 10.1 shailaiH suguptaM cha vibhuuShitaM cha dhRRitaM cha puutaM cha shivaistapodaiH | pa~nchaachalaa~NkaM nagaraM prapede shaantaH svayambhuuriva naakapRRiShTham || 10.2 gaambhiiryamojashcha nishaamya tasya vapushcha diiptaM puruShaanatiitya | visismiye tatra janastadaaniiM sthaaNuvratasyeva vRRiShadhvajasya || 10.3 taM prekShya yo.anyena yayau sa tasthau yashchaatra tasthau pathi so.anvagachChat | drutaM yayau yaM sadayaM sadhiiraM yaH kashchidaaste sma sa chotpapaata || 10.4 kashchittamaanarcha janaH karaabhyaaM satkRRitya kashchichChirasaa vavande | snigdhena kashchidvachasaabhyanandannaivaM jagaamaapratipuujya kashchit || 10.5 taM jihriyuH prekShya vichitraveShaaH prakiirNavaachaH pathi maunamiiyuH | dharmasya saakShaadiva sannikarShaanna kashchidanyaayamatirbabhuuva || 10.6 anyakriyaaNaamapi raajamaarge striiNaaM nRRiNaaM vaa bahumaanapuurvam | tadeva kalpaM naradevasuutraM niriikShamaaNaa na tu tasya dRRiShTiH || 10.7 bhruvau lalaaTaM mukhamiikShaNaM vaa vapuH karau vaa charaNau gatiM vaa | yadeva yastasya dadarsha tatra tadeva tasyaanubabandha chakShuH || 10.8 dRRiShTvaa shubhorNabhruvamaayataakShaM jvalachchariiraM shubhajaalahastam | taM bhikShuveshaM kShitipaalanaarhaM sa~nchukShubhe raajagRRihasya lakShmiiH || 10.9 shreNyo.atha bhartaa magadhaajirasya vaahyaadvimaanaadvipulaM janaugham | dadarsha paprachcha cha tasya hetuM tatastamasmai puruShaH shashaMsa || 10.10 j~naanaM paraM vaa pRRithiviishriyaM vaa viprairya ukto.adhigamiShyatiiti | sa eva shaakyaadhipatestanuujo niriikShyate pravrajito janena || 10.11 tataH shrutaartho manasaa gataartho raajaa babhaaShe puruShaM tameva | vij~naayataaM kva pratigachchatiiti tathetyathainaM puruSho.anvagachChat || 10.12 alolachakShuryugamaatradarshii nivRRittavaagyantritamandagaamii | chachaara bhikShaaM sa tu bhikShuvaryo nidhaaya gaatraaNi chalaM cha chetaH || 10.13 aadaaya bhaikShaM cha yathopapannaM yayau gireH prasravaNaM viviktam | nyaayena tatraabhyavahRRitya chainanmahiidharaM paaNDavamaaruroha || 10.14 tasminvane lodhravanopaguuDhe mayuuranaadapratipuurNaku~nje | kaaShaayavaasaaH sa babhau nRRisuuryo yathodayasyopari baalasuuryaH || 10.15 tatraivamaalokya sa raajabhRRityaH shreNyaaya raaj~ne kathayaaM chakaara | saMshrutya raajaa sa cha baahumaanyaattatra pratasthe nibhRRitaanuyaatraH || 10.16 sa paaNDavaM paaNDavatulyaviiryaH shailottamaM shailasamaanavarShmaa | mauliidharaH siMhagatirnRRisiMhashchalatsaTaH siMha ivaaruroha || 10.17 chalasya tasyopari shRRi~NgabhuutaM shaantendriyaM pashyati bodhisattvam | parya~Nkamaasthaaya virochamaanaM shashaa~NkamudyantamivaabhrakuuTaat || 10.18 taM ruupalakShmyaa cha shamena chaiva dharmasya nirmaaNamivopadiShTam | savismayaH prashrayavaan narendraH svayambhuvaM shakra ivopatasthe || 10.19 taM nyaayato nyaayavataaM variShThaH sametya paprachcha cha dhaatusaamyam | sa chaapyavochatsadRRishena saamnaa nRRipaM manaHsvaasthyamanaamayaM cha || 10.20 tataH shuchau vaaraNakarNaniile shilaatale.asau niShasaada raajaa | nRRipopavishyaanumatashcha tasya bhaavaM vijij~naasuridaM babhaaShe || 10.21 priitiH paraa me bhavataH kulena kramaagataa chaiva pariikShitaa cha | jaataa vivakShaa suta yaa yato me tasmaadidaM snehavacho nibodha || 10.22 aadityapuurvaM vipulaM kulaM te navaM vayo diiptamidaM vapushcha | kasmaadiyaM te matirakrameNa bhaikShaaka evaabhirataa na raajye || 10.23 gaatraM hi te lohitachandanaarhaM kaaShaayasaMshleShamanarhametat | hastaH prajaapaalanayogya eSha bhoktuM na chaarhaH paradattamannam || 10.24 tatsaumya raajyaM yadi paitRRikaM tvaM snehaatpiturnechchasi vikrameNa | na cha kShamaM marShayituM matiste bhuktvaardhamasmadviShayasya shiighram || 10.25 evaM hi na syaatsvajanaavamardaH kaalakrameNaapi shamashrayaa shriiH | tasmaatkuruShva praNayaM mayi tvaM sadbhiH sahiiyaa hi sataaM samRRiddhiH || 10.26 atha tvidaaniiM kulagarvitatvaadasmaasu vishrambhaguNo na te.asti | vyuuhaanyanekaani vigaahya vaaNairmayaa sahaayena paraa~njigiiSha || 10.27 tadbuddhimatraanyataraaM vRRiNiiShva dharmaarthakaamaan vidhivadbhajasva | vyatyasya raagaadi ha hi trivargaM pretyeha vibhraMshamavaapnuvanti || 10.28 yo hyarthadharmau paripiiDya kaamaH syaaddharmakaamye paribhuuya chaarthaH | kaamaarthayoshchoparameNa dharmastyaajyaH sa kRRitsno yadi kaa~NkShitaarthaH || 10.29 tasmaattrivargasya niShevaNena tvaM ruupametatsaphalaM kuruShva | dharmaarthakaamaadhigamaM hyanuunaM nRRiNaamanuunaM puruShaarthamaahuH || 10.30 tanniShphalau naarhasi kartumetau piinau bhujau chaapavikarShaNaarhau | maandhaatRRivajjetumimau hi yogyau lokaani hi triiNi hi kiM punargaam || 10.31 snehena khalvetadahaM braviimi naishvaryaraageNa na vismayena | imaM hi dRRiShTvaa tava bhikShuveshaM jaataanukampo.asmyapi chaagataashruH || 10.32 tadbhu~NkShva bhikShaashramakaama kaamaa~Nkaale.asi kartaa priyadharma dharmam | yaavatsvavaMshapratiruuparuupaM na te jaraabhyetyabhibhuuya bhuuyaH || 10.33 shaknoti jiirNaH khalu dharmamaaptuM kaamopabhogeShvagatirjaraayaaH | atashcha yuunaH kathayanti kaamaanmadhyasya vittaM sthavirasya dharmam || 10.34 dharmasya chaarthasya cha jiivaloke pratyarthibhuutaani hi yauvanaani | saMrakShyamaaNaanyapi durgrahaaNi kaamaa yatastena yathaa haranti || 10.35 vayaaMsi jiirNaani vimarshayanti dhiiraaNyavasthaanaparaayaNaani | alpena yatnena shamaatmakaani bhavantyagatyeva cha lajjayaa cha || 10.36 atashcha lolaM viShayapradhaanaM pramattamakShaantamadiirghadarshi | bahuchchalaM yauvanamabhyatiitya nistiirya kaantaaramivaashvasanti || 10.37 tasmaadadhiiraM chapalapramaadi navaM vayastaavadidaM vyapaitu | kaamasya puurvaM hi vayaH sharavyaM na shakyate rakShitumindriyebhyaH || 10.38 athau chikiirShaa tava dharma eva yajasva yaj~naM kuladharma eShaH | yaj~nairadhiShThaaya hi naakapRRiShThaM yayau marutvaanapi naakapRRiShTham || 10.39 suvarNakeyuuravidaShTabaahavo maNipradiipojjvalachitramaulayaH | nRRiparShayastaaM hi gatiM gataa makhaiH shrameNa yaameva mahaarShayo yayuH || 10.40 ityevaM magadhapatir[vacho] babhaaShe yaH samyagvalabhidiva dhruvaM babhaaShe | tachchrutvaa na sa vichachaara raajasuunuH kailaaso giririva naikachitrasaanuH || 10.41 iti shriibuddhacharite mahaakaavye.ashvaghoShakRRite shreNyaabhigamano naama dashamaH sargaH || 10 || \medskip\hrule\medskip ##Book XI [##kaamavigarhaNo##]## athaivamukto magadhaadhipena suhRRinmukhena pratikuulamartham | svastho.avikaaraH kulashauchashuddhaH shauddhodanirvaakyamidaM jagaada || 11.1 naashcharyametadbhavato.abhidhaatuM jaatasya harya~Nkakule vishaale | yanmitrapakShe tava mitrakaama syaadvRRittireShaa parishuddhavRRitteH || 11.2 asatsu maitrii svakulaanuruupaa na tiShThati shriiriva viklaveShu | puurvaiH kRRitaaM priitiparamparaabhistaameva santastu vivardhayanti || 11.3 ye chaarthakRRichChreShu bhavanti loke samaanakaaryaaH suhRRidaaM manuShyaaH | mitraaNi taaniiti paraimi buddhyaa svasthasya vRRiddhiShviha ko hi na syaat || 11.4 evaM cha ye dravyamavaapya loke mitreShu dharme cha niyojayanti | avaaptasaaraaNi dhanaani teShaaM bhraShTaani naante janayanti taapam || 11.5 suhRRittayaa chaaryatayaa cha raajan vibhaavya maameva vinishchayaste | atraanuneShyaami suhRRittayaiva bruuyaamahaM nottaramanyadatra || 11.6 ahaM jaraamRRityubhayaM viditvaa mumukShayaa dharmamimaM prapannaH | bandhuunpriyaanashrumukhaan vihaaya praageva kaamaanashubhasya hetuun || 11.7 naashiiviShebhyo.api tathaa bibhemi naivaashanibhyo gaganaachcyutebhyaH | na paavakebhyo.anilasaMhitebhyo yathaa bhayaM me viShayebhya ebhyaH || 11.8 kaamaa hyanityaaH kushalaarthachauraa riktaashcha maayaasadRRishaashcha loke | aashaasyamaanaa api mohayanti chittaM nRRiNaaM kiM punaraatmasaMsthaaH || 11.9 kaamaabhibhuutaa hi na yaanti sharma tripiShTape kiM vata martyaloke | kaamaiH satRRiShNasya hi naasti tRRiptiryathendhanairvaatasakhasya vahneH || 11.10 jagatyanartho na samo.asti kaamairmohaachcha teShveva janaH prasaktaH | tattvaM viditvaivamanarthabhiiruH praaj~naH svayaM ko.abhilaShedanartham || 11.11 samudravastraamapi gaamavaapya paaraM jigiiShanti mahaarNavasya | lokasya kaamairna vitRRiptirasti patadbhirambhobhirivaarNavasya || 11.12 devena vRRiShTe.api hiraNyavarShe dviipaansamudraaMshchaturo.api jitvaa | shakrasya chaardhaasanamapyavaapya maandhaaturaasiidviShayeShvatRRiptiH || 11.13 bhuktvaapi raajyaM divi devataanaaM shatakratau vRRitrabhayaatpranaShTe | darpaanmahaarShiinapi vaahayitvaa kaameShvatRRipto nahuShaH papaata || 11.14 aiDashcha raajaa tridivaM vigaahya niitvaapi deviiM vashamurvashiiM taam | lobhaadRRiShibhyaH kanakaM jihiirShurjagaama naashaM viShayeShvatRRiptaH || 11.15 balermahendraM nahuShaM mahendraadindraM punarye nahuShaadupeyuH | svarge kShitau vaa viShayeShu teShu ko vishvasedbhaagyakulaakuleShu || 11.16 chiiraambaraa muulaphalaaMbubhakShaa jaTaa vahanto.api bhuja~NgadiirghaaH | yairanyakaaryaa munayo.api bhagnaaH kaH kaamasa~nj~naan mRRigayeta shatruun || 11.17 ugraayudhashchaugradhRRitaayudho.api yeShaaM kRRite mRRityumavaapa bhiiShmaat | chintaapi teShaamashivaa vadhaaya tadvRRittinaaM kiM punaravrataanaam || 11.18 aasvaadamalpaM viShayeShu matvaa saMyojanotkarShamatRRiptimeva | sadbhyashcha garhaaM niyataM cha paapaM kaH kaamasa~nj~naM viShamaasasaada || 11.19 kRRiShyaadibhirdharmabhiranvitaanaaM kaamaatmakaanaaM cha nishamya duHkham | svaasthyaM cha kaameShvakutuuhalaanaaM kaamaan vihaatuM kShamamaatmavadbhiH || 11.20 j~neyaa vipatkaamini kaamasampatsiddheShu kaameShu madaM hyupaiti | madaadakaaryaM kurute na kaaryaM yena kShato durgatimabhyupaiti || 11.21 yatnena labdhaaH parirakShitaashcha ye vipralabhya pratiyaanti bhuuyaH | teShvaatmavaan yaachitakopameShu kaameShu vidvaaniha ko rameta || 11.22 anviShya chaadaaya cha jaatatarShaa yaanatyajantaH pariyaanti duHkham | loke tRRiNolkaasadRRisheShu teShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.23 anaatmavanto hRRidi yairvidaShTaa vinaashamarChanti na yaanti sharma | kruddhaugrasarpapratimeShu teShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.24 asthi kShudhaarttaa iva saarameyaa bhuktvaapi yaannaiva bhavanti tRRiptaaH | jiirNaasthika~NkaalasameShu teShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.25 ye raajachaurodakapaavakebhyaH saadhaaraNatvaajjanayanti duHkham | teShu praviddhaamiShasannibheShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.26 yatra sthitaanaamabhito vipattiH shatroH sakaashaadapi baandhavebhyaH | hiMsreShu teShvaayatanopameShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.27 girau vane chaapsu cha saagare cha yadbhraMshamarchantyabhila~NghamaanaaH | teShu drumapraagraphalopameShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.28 tiirthaiH prayatnairvividhairavaaptaaH kShaNena ye naashamiha prayaanti | 11.29 svapnopabhogapratimeShu teShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat | yaanarchayitvaapi na yaanti sharma vivardhayitvaa paripaalayitvaa | a~NgaarakarShapratimeShu teShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.30 vinaashamiiyuH kuravo yadarthaM vRRiShNyandhakaa maithiladaNDakaashcha | shuulaasikaaShThapratimeShu teShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.31 sundopasundaavasurau yadarthamanyonyavairaprasRRitau vinaShTau | sauhaardavishleShakareShu teShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.32 kaamaandhasa~nj~naaH kRRipayaa va ke cha kravyaatsu naatmaanamihotsRRijanti | sapatnabhuuteShvashiveShu teShu kaameShu kasyaatmavato ratiH syaat || 11.33 kaamaandhasa~nj~naH kRRipaNaM karoti praapnoti duHkhaM vadhabandhanaadi | kaamaarthamaashaakRRipaNastapasvii mRRityushramaM chaarhati jiivaloke || 11.34 giitairhriyante hi mRRigaa vadhaaya ruupaarthamagnau shalabhaaH patanti | matsyo giratyaayasamaamiShaarthii tasmaadanarthaM viShayaaH phalanti || 11.35 kaamaastu bhogaa iti yanmataM syaadbhogyaa na kechitparigaNyamaanaaH | vastraadayo dravyaguNaa hi loke duHkhapratiikaara iti pradhaaryaaH || 11.36 iShTaM hi tarShaprashamaaya toyaM kShunnaashahetorashanaM tathaiva | vaataatapaambvaavaraNaaya veshma kaupiinashiitaavaraNaaya vaasaH || 11.37 nidraavighaataaya tathaiva shayyaa yaanaM tathaadhvashramanaashanaaya | tathaasanaM sthaanavinodanaaya snaanaM mRRijaarogyabalaashrayaaya || 11.38 duHkhapratiikaaranimittabhuutaastasmaatprajaanaaM viShayaa na bhogyaaH | ashnaami bhogaaniti ko.abhyupeyaatpraaj~naH pratiikaaravidhau pravRRittaan || 11.39 yaH pittadaahena vidahyamaanaH shiitakriyaaM bhoga iti vyavasyet | duHkhapratiikaaravidhau pravRRittaH kaameShu kuryaatsa hi bhogasa~nj~naam || 11.40 kaameShvanaikaantikataa cha yasmaadato.api me teShu na bhogasa~nj~naa | ya eva bhaavaa hi sukhaM dishanti ta eva duHkhaM punaraavahanti || 11.41 guruuNi vaasaaMsyaguruuNi chaiva sukhaaya shiite hyasukhaaya gharme | chandraaMshavashchandanameva choShNe sukhaaya duHkhaaya bhavanti shiite || 11.42 dvandvaani sarvasya yataH prasaktaanyalaabhalaabhaprabhRRitiini loke | ato.api naikaantasukho.asti kashchinnaikaantaduHkhaH puruShaH prThivyaam || 11.43 dRRiShTvaa cha mishraaM sukhaduHkataaM me raajyaM cha daasyaM cha mataM samaanam | nityaM hasatyeva hi naiva raajaa na chaapi santapyata eva daasaH || 11.44 aaj~naa nRRipatve.abhyadhiketi yasmaatmahaanti duHkhaanyata eva raaj~naH | aasa~NgakaaShThapratimo hi raajaa lokasya hetoH parikhedameti || 11.45 raajye nRRipastyaagini va~Nkamitre vishvaasamaagachchati chedvipannaH | athaapi vishrambhamupaiti neha kiM naama saukhyaM chakitasya raaj~naH || 11.46 yadaa cha jitvaapi mahiiM samagraaM vaasaaya dRRiShTaM puramekameva | tatraapi chaikaM bhavanaM niShevyaM shramaH paraarthe nanu raajabhaavaH || 11.47 raajyo.api vaase yugamekameva kShutsannirodhaaya tathaannamaatraa | shayyaa tathaikaasanamekameva sheShaa visheShaa nRRipatermadaaya || 11.48 tuShTyarthametachcha phalaM yadiiShTamRRite.api raajyaanmama tuShTirasti | tuShTau cha satyaaM puruShasya loke sarve visheShaa nanu nirvisheShaaH || 11.49 tannaasti kaamaan prati samprataaryaH kSheme shivaM maargamanuprapannaH | smRRitvaa suhRRittvaM tu punaH punarmaaM bruuhi pratij~naaM khalu paalayanti || 11.50 na hyasmyamarSheNa vanapraviShTo na shatrubaaNairavadhuutamauliH | kRRitaspRRiho naapi phalaadhikebhyo gRRihNaami naitadvachanaM yataste || 11.51 yo dandashuukaM kupitaM bhuja~NgaM muktvaa vyavasyeddhi punargrahiitum | daahaatmikaaM vaa jvalitaaM tRRiNaulkaaM santyajya kaamaansa punarbhajeta || 11.52 andhaaya yashcha spRRihayedanandho baddhaaya mukto vidhanaaya vaaDhyaH | unmattachittaaya cha kalyachittaH spRRihaaM sa kuryaadviShayaatmakaaya || 11.53 bhikShopabhogii vara naanukampyaH kRRitii jaraamRRityubhayaM titiirShuH | ihottamaM shaantisukhaM cha yasya paratra duHkhaani cha saMvRRitaani || 11.54 lakShmyaaM mahatyaamapi vartamaanastRRiShNaabhibhuutastvanukampitavyaH | praapnoti yaH shaantisukhaM na cheha paratra duHkhaM pratigRRihyate cha || 11.55 evaM tu vaktuM bhavato.anuruupaM sattvasya vRRittasya kulasya chaiva | mamaapi voDhuM sadRRishaM pratij~naaM sattvasya vRRittasya kulasya chaiva || 11.56 ahaM hi saMsaararasena viddho viniHsRRitaH shaantamavaaptukaamaH | nechcheyamaaptuM tridive.api raajyaM niraamayaM kiM vata maanuSheShu || 11.57 trivargasevaaM nRRipa yattu kRRitsnataH paro manuShyaartha iti tvamaattha maam | anartha ityaattha mamaarthadarshanaM kShayii trivargo hi na chaapi tarpakaH || 11.58 pade tu yasminna jaraa na bhiirutaa na janma naivoparamo na vaadhayaH | tameva manye puruShaarthamuttamaM na vidyate yatra punaH punaH kriyaa || 11.59 yadapyavochaH paripaalyataaM jaraa navaM vayo gachChati vikriyaamiti | anishchayo.ayaM chapalaM hi dRRishyate jaraapyadhiiraa dhRRitimachCha yauvanam || 11.60 svakarmadakShashcha yadaa tu ko jagadvayaHsu sarveShu cha saMvikarShati | vinaashakaale kathamavyavasthite jaraa pratiikShyaa viduShaa shamepsunaa || 11.61 jaraayudho vyaadhivikiirNasaayako yadaantako vyaadha ivaashritaH sthitaH | prajaamRRigaan bhaagyavanaashritaaMstudan vayaHprakarShaM prati ko manorathaH || 11.62 suto yuvaa vaa sthaviro.athavaa shishustathaa tvaraavaaniha kartumarhati | yathaa bhaveddharmavataH kRRipaatmanaH pravRRittiriShTaa vinivRRittireva vaa || 11.63 yadaattha vaa diiptaphalaaM kulochitaaM kuruShva dharmaaya makhakriyaamiti | namo makhebhyo na hi kaamaye sukhaM parasya duHkhakriyayaapadishyate || 11.64 paraM hi hantuM vivashaM phalepsayaa na yuktaruupaM karuNaatmanaH sataH | kratoH phalaM yadyapi shaashvataM bhavet tathaapi kRRitvaa kimupakShayaatmakam || 11.65 bhavechcha dharmo yadi naaparo vidhirvratena shiilena manaHshamena vaa | tathaapi naivaarhati sevituM kratuM vishasya yasmin paramuchyate phalam || 11.66 ihaapi taavatpuruShasya tiShThataH pravartate yatparahiMsayaa sukham | tadapyaniShTaM saghRRiNasya dhiimato bhavaantare kiM vata yanna dRRishyate || 11.67 na cha prataaryo.asmi phalapravRRittaye bhaveShu raajan ramate na me manaH | lataa ivaambhodharavRRiShTitaaDitaaH pravRRittayaH sarvagataa hi cha~nchalaa || 11.68 ihaagatashchaahamito didRRikShayaa muneraraaDasya vimokShavaadinaH | prayaami chaadyaiva nRRipaastu te shivaM vachaH kShamethaaH shamatattvaniShThuram || 11.69 athendravaddivyava shashvadarkavadguNairava shreya ihaava gaamava | avaayuraaryairava satsutaan ava shriyashcha raajannava dharmamaatmanaH || 11.70 himaariketuudbhavasamplavaantare yathaa dvijo yaati vimokShayaMstanum | himaarishatruM kShayashatrughaatinastathaantare yaahi vimochayanmanaH || 11.71 nRRipo.abraviitsaa~njaliraagataspRRiho yatheShTamaapnoti bhavaanavighnataH | avaapya kaale kRRitakRRityataamimaaM mamaapi kaaryo bhavataa tvanugrahaH || 11.72 sthiraM pratij~naaya tatheti paarthive tataH sa vaishvantaramaashramaM yayau | parivrajantaM samudiikShya vismito nRRipo.api cha praapurimaM giriM vrajan || 11.73 iti shriibuddhacharite mahaakaavye.ashvaghoShakRRite kaamavigarhaNo naamaikaadashaH sargaH || 11 || \medskip\hrule\medskip ##Book XII [##araaDadarshano##]## tataH shamavihaarasya munerikShvaakuchandramaaH | araaDasyaashramaM bheje vapuShaa puurayanniva || 12.1 sa kaalaamasagotreNa tenaalokyaiva duurataH | uchchaiH svaagatamityuktaH samiipamupajagmivaan || 12.2 taavubhau nyaayataH pRRiShTvaa dhaatusaamyaM parasparam | daaravyormedhyayorvRRiShyoH shuchau deshe niShiidatuH || 12.3 tamaasiinaM nRRipasutaM so.abraviinmunisattamaH | bahumaanavishaalaabhyaaM darshanaabhyaaM pibanniva || 12.4 viditaM me yathaa saumya niShkraanto bhavanaadasi | Chittvaa snehamayaM paashaM paashaM dRRipta iva dvipaH || 12.5 sarvathaa dhRRitimachchaiva praaj~naM chaiva manastava | yastvaM praaptaH shriyaM tyaktvaa lataaM viShaphalaamiva || 12.6 naashcharyaM jiirNavayaso yajjagmuH paarthivaa vanam | apatyebhyaH shriyaM dattvaa bhuktochchiShTaamiva srajam || 12.7 idaM me matamaashcharyaM nave vayasi yadbhavaan | abhuktveva shriyaM praaptaH sthito viShayagochare || 12.8 tadvij~naatumimaM dharmaM paramaM bhaajanaM bhavaan | j~naanapuurvamadhiShThaaya shiighraM duHkhaarNavaM tara || 12.9 shiShye yadyapi vij~naate shaastraM kaalena vartate | gaambhiiryaadvyavasaayaachcha supariikShyo bhavaan mama || 12.10 iti vaakyamaraaDasya vij~naaya sa naraadhipaH | babhuuva paramapriitaH provaachottarameva cha || 12.11 viraktasyaapi yadidaM saumukhyaM bhavataH param | akRRitaartho.apyanenaasmi kRRitaartha iva samprati || 12.12 didRRikShuriva hi jyotiryiyaasuriva daishikam | tvaddarshanaadahaM manye titiirShuriva cha plavam || 12.13 tasmaadarhasi tadvaktuM vaktavyaM yadi manyase | jaraamaraNarogebhyo yathaayaM parimuchyate || 12.14 ityaraaDaH kumaarasya maahaatmyaadeva choditaH | sa~NkShiptaM kathayaaM chakre svasya shaastrasya nishchayam || 12.15 shruuyataamayamasmaakaM siddhaantaH shRRiNvataaM vara | yathaa bhavati saMsaaro yathaa vai parivartate || 12.16 prakRRitishcha vikaarashcha janma mRRityurjaraiva cha | tattaavatsattvamityuktaM sthirasattva parehi naH || 12.17 tatra tu prakRRitirnaama viddhi prakRRitikovida | pa~ncha bhuutaanyaha~NkaaraM buddhimavyaktameva cha || 12.18 vikaara iti buddhiM tu viShayaanindriyaaNi cha | paaNipaadaM cha vaadaM cha paayuupasthaM tathaa manaH || 12.19 asya kShetrasya vij~naanaat kShetraj~na iti sa~nj~ni cha | kShetraj~na iti chaatmaanaM kathayantyaatmachintakaaH || 12.20 sashiShyaH kapilashcheha pratibuddha iti smRRitiH | saputraH pratibuddhashcha prajaapatirihocyate || 12.21 jaayate jiiryate chaiva budhyate mriyate cha yat | tadvyaktamiti vij~neyamavyaktaM tu viparyayaat || 12.22 aj~naanaM karma tRRiShNaa cha j~neyaaH saMsaarahetavaH | sthito.asmiMstritaye yastu tatsattvaM naabhivartate || 12.23 vipratyayaadaha~Nkaaraatsandehaadabhisamplavaat | avisheShaanupaayaabhyaaM sa~NgaadabhyavapaatataH || 12.24 tatra vipratyayo naama vipariitaM pravartate | anyathaa kurute kaaryaM mantavyaM manyate.anyathaa || 12.25 braviimyahamahaM vedmi gachchaamyahamahaM sthitaH | itiihaivamaha~Nkaarastvanaha~Nkaara vartate || 12.26 yastu bhaavena sandigdhaanekiibhaavena pashyati | mRRitpiNDavadasandeha sandehaH sa ihochyate || 12.27 ya evaahaM sa evedaM mano buddhishcha karma cha | yashchaivaM sa gaNaH so.ahamiti yaH so.abhisamplavaH || 12.28 avisheShaM visheShaj~na pratibuddhaaprabuddhayoH | prakRRitiinaaM cha yo veda so.avisheSha iti smRRitaH || 12.29 namaskaaravaShaTkaarau prokShaNaabhyukShaNaadayaH | anupaaya iti praaj~nairupaayaj~na praveditaH || 12.30 sajjate yena durmedhaa manovaakkarmabuddhibhiH | viShayeShvanabhiShva~Nga so.abhiShva~Nga iti smRRitaH || 12.31 mamedamahamasyeti yadduHkhamabhimanyate | vij~neyo.abhyavapaataH sa saMsaare yena paatyate || 12.32 ityavidyaa hi vidvaaMsaH pa~nchaparvaa samiihate | tamo mohaM mahaamohaM taamisradvayameva cha || 12.33 tatraalasyaM tamo viddhi mohaM mRRityuM cha janma cha | mahaamohastvasammoha kaama ityavagamyataam || 12.34 yasmaadatra cha bhuutaani pramuhyanti mahaantyapi | tasmaadeSha mahaabaaho mahaamoha iti smRRitaH || 12.35 taamisramiti chaakrodha krodhamevaadhikurvate | viShaadaM chaandhataamisramaviShaada prachakShate || 12.36 anayaavidyayaa baalaH saMyuktaH pa~nchaparvayaa | saMsaare duHkhabhuuyiShThe janmasvabhiniShichyate || 12.37 draShTaa shrotaa cha mantaa cha kaaryaM karaNameva cha | ahamityevamaagamya saMsaare parivartate || 12.38 ityebhirhetubhirdhiiman tamaHsrotaH pravartate | hetvabhaave phalaabhaava iti vij~naatumarhasi || 12.39 tatra samyagmatirvidyaanmokShakaama chatuShTayam | pratibuddhaaprabuddhau cha vyaktamavyaktameva cha || 12.40 yathaavadetadvij~naaya kShetraj~no hi chatuShTayam | aarjavaM javataaM hitvaa praapnoti padamakSharam || 12.41 ityarthaM braahmaNaa loke paramabrahmavaadinaH | brahmacharyaM charantiiha braahmaNaan vaasayanti cha || 12.42 iti vaakyamidaM shrutvaa munestasya nRRipaatmajaH | abhyupaayaM cha paprachCha padameva cha naiShThikam || 12.43 brahmacharyamidaM charyaM yathaa yaavachCha yatra cha | dharmasyaasya cha paryantaM bhavaan vyaakhyaatumarhati || 12.44 ityaraaDo yathaashaastraM vispaShTaarthaM samaasataH | tamevaanyena kalpena dharmamasmai vyabhaaShata || 12.45 ayamaadau gRRihaanmuktvaa bhaikShaakaM li~NgamaashritaH | samudaachaaravistiirNaM shiilamaadaaya vartate || 12.46 santoShaM paramaasthaaya yena tena yatastataH | viviktaM sevate vaasaM nirdvandvaH shaastravitkRRitii || 12.47 tato raagaadbhayaM dRRiShTvaa vairaagyaachcha paraM shivam | nigRRihNannindriyagraamaM yatate manasaH shrame || 12.48 atho viviktaM kaamebhyo vyaapaadaadibhya eva cha | vivekajamavaapnoti puurvadhyaanaM vitarkavat || 12.49 tachcha dhyaanaM sukhaM praapya tattadeva vitarkayan | apuurvasukhalaabhena hriyate baalisho janaH || 12.50 shamenaivaMvidhenaayaM kaamadveShavigarhiNaa | brahmalokamavaapnoti paritoSheNa va~nchitaH || 12.51 j~naatvaa vidvaan vitarkaaMstu manaHsa~NkShobhakaarakaan | tadviyuktamavaapnoti dhyaanaM priitisukhaanvitam || 12.52 hriyamaaNastayaa priityaa yo visheShaM na pashyati | sthaanaM bhaasvaramaapnoti deveShvaabhaasureShvapi || 12.53 yastu priitisukhaattasmaadvivechayati maanasam | tRRitiiyaM labhate dhyaanaM sukhaM priitivivarjitam || 12.54 tatra kechidvyavasyanti mokSha ityapi maaninaH | sukhaduHkhaparityaagaadavyaapaaraachcha chetasaH || 12.55 (57) yastu tasminsukhe magno na visheShaaya yatnavaan | shubhakRRitsnaiH sa saamaanyaM sukhaM praapnoti daivataiH || 12.56 (55) taadRRishaM sukhamaasaadya yo na rajyannupekShate | chaturthaM dhyaanamaapnoti sukhaduHkhavivarjitam || 12.57 (56) asya dhyaanasya tu phalaM samaM devairvRRihatphalaiH | kathayanti bRRihatkaalaM vRRihatpraj~naapariikShakaaH || 12.58 samaadhervyutthitastasmaaddRRiShTvaa doShaaMshChariiriNaam | j~naanamaarohati praaj~naH shariiravinivRRittaye || 12.59 tatastaddhyaanamutsRRijya visheShe kRRitanishchayaH | kaamebhya iva satpraaj~no ruupaadapi virajyate || 12.60 shariire khaani yaanyasya taanyaadau parikalpayan | ghaneShvapi tato dravyeShvaakaashamadhimuchyate || 12.61 aakaashasamamaatmaanaM sa~NkShipya tvaparo budhaH | tadaivaanantataH pashyan visheShamadhigachchati || 12.62 adhyaatmakushaleShvanyo nivartyaatmaanamaatmanaa | ki~nchinnaastiiti sampashyannaaki~nchanya iti smRRitaH || 12.63 tato mu~njaadiShiikeva shakuniH pa~njaraadiva | kShetraj~no niHsRRito dehaanmukta ityabhidhiiyate || 12.64 etattatparamaM brahma nirli~NgaM dhruvamakSharam | yanmokSha iti tattvaj~naaH kathayanti maniiShiNaH || 12.65 ityupaayashcha mokShashcha mayaa sandarshitastava | yadi j~naataM yadi ruchir yathaavatpratipadyataam || 12.66 jaigiiShavyo.atha janako vRRiddhashchaiva paraasharaH | imaM panthaanamaasaadya muktaa hyanye cha mokShiNaH || 12.67 iti tasya sa tadvaakyaM gRRihiitvaa na vichaarya cha | puurvahetubalapraaptaH pratyuttaramuvaacha saH || 12.68 shrutaM j~naanamidaM suukShmaM parataH parataH shivam | kShetreShvasyaaparityaagaadavaimyetadanaiShThikam || 12.69 vikaaraprakRRitibhyo hi kShetraj~naM muktamapyaham | manye prasavadharmaaNaM viijadharmaaNameva cha || 12.70 vishuddho yadyapi hyaatmaa nirmukta iti kalpyate | (ab = 12.71ab) bhuuyaH pratyayasadbhaavaadamuktaH sa bhaviShyati || 12.71 RRitubhuumyambuvirahaadyathaa biijaM na rohati | rohati pratyayaistaistaistadvatso.api mato mama || 12.72 yatkarmaaj~naanatRRiShNaanaaM tyaagaanmokShashcha kalpyate | atyantastatparityaagaH satyaatmani na vidyate || 12.71 (chd = 12.73cd) hitvaa hitvaa trayamidaM visheShastuupalabhyate | aatmanastu sthitiryatra tatra suukShmamidaM trayam || 12. 72 (12.74) suukShmatvaachchaiva doShaaNaamavyaapaaraachCha chetasaH | diirghatvaadaayuShashchaiva mokShastu parikalpyate || 12.73 (12.75) aha~Nkaaraparityaago yashchaiSha parikalpyate | satyaatmani parityaago naaha~Nkaarasya vidyate || 12.74 (12.76) sa~Nkhyaadibhiramuktashcha nirguNo na bhavatyayam | tasmaadasati nairguNye naasya mokSho.abhidhiiyate || 12.75 (12.77) guNino hi guNaanaaM cha vyatireko na vidyate | ruupoShNaabhyaaM virahito na hyagnirupalabhyate || 12.76 (12.78) praagdehaanna bhaveddehii praagguNebhyastathaa guNii | kasmaadaadau vimuktaH sa~nshariirii badhyate punaH || 12.77 (12.79) kShetraj~no vishariirashcha j~no vaa syaadaj~na eva vaa | yadi j~no j~neyamasyaasti j~neye sati na muchyate || 12.78 (12.80) athaaj~na iti siddho vaH kalpitena kimaatmanaa | vinaapi hyaatmanaaj~naanaM prasiddhaM kaaShThakuDyavat || 12.79 (12.81) parataH paratastyaago yasmaattu guNavaan smRRitaH | tasmaatsarvaparityaagaanmanye kRRitsnaaM kRRitaarthataam || 12.80 (12.82) iti dharmamaraaDasya viditvaa na tutoSha saH | akRRitsnamiti vij~naaya tataH pratijagaama ha || 12.81 (12.83) visheShamatha shushruuShurudrakasyaashramaM yayau | aatmagraahaachcha tasyaapi jagRRihe na sa darshanam || 12.82 (12.84) sa~nj~naasa~nj~nitvayordoShaM j~naatvaa hi munirudrakaH | aaki~nchinyaatparaM lebhe sa~nj~naasa~nj~naatmikaaM gatim || 12.83 (12.85) yasmaachchaalambane suukShme sa~nj~naasa~nj~ne tataH param | naasa~nj~nii naiva sa~nj~niiti tasmaattatra gataspRRihaH || 12.84 (12.86) yatashcha buddhistatraiva sthitaanyatraaprachaariNii | suukShmaapaadi tatastatra naasa~nj~nitvaM na sa~nj~nitaa || 12.85 (12.87) yasmaachcha tamapi praapya punaraavartate jagat | bodhisattvaH paraM prepsustasmaadudrakamatyajat || 12.86 (12.88) tato hitvaashramaM tasya shreyo.arthii kRRitanishchayaH | bheje gayasya raajarShernagariisa~nj~namaashramam || 12.87 (12.89) atha naira~njanaatiire shuchau shuchiparaakramaH | chakaara vaasamekaantavihaaraabhivratii muniH || 12.88 (12. 90) tatpuurvaM pa~nchendriyavashoddhataan | tapaH vratino bhikShuun pa~ncha niraikShata || (12.91) pa~nchopatasthurdRRiShTvaatra bhikShavastaM mumukShavaH | puNyaarjitadhanaarogyamindriyaarthaa iveshvaram || 12.89 (12.92) sampuujyamaanastaiH prahvairvinayaanatamuurtibhiH | tadvaMshasthaayibhiH shiShyairlolairmana ivendriyaiH || 12.90 (12.93) mRRityujanmaantakaraNe syaadupaayo.ayamityatha | duShkaraaNi samaarebhe tapaaMsyanashanena saH || 12.91 (12.94) upavaasavidhiin nekaan kurvan naraduraacharaan | varShaaNi ShaTkarmaprepsurakarotkaarshyamaatmanaH || 12.92 (12.95) annakaaleShu chaikaikaiH sakolatilataNDulaiH | apaarapaarasaMsaarapaaraM prepsurapaarayat || 12.93 (12.96) dehaadapachayastena tapasaa tasya yaH kRRitaH | sa evopachayo bhuuyastejasaasya kRRito.abhavat || 12.94 (12.97) kRRisho.apyakRRishakiirtishriirhlaadaM chakre.anyachakShuSham | kumudaanaamiva sharachchuklapakShaadichandramaaH || 12.95 (12.98) tvagasthisheSho niHsheShairmedaHpishitashoNitaiH | kShiiNo.apyakShiiNagaambhiiryaH samudra iva sa vyabhaat || 12.96 (12.99) atha kaShTatapaHspaShTavyarthakliShTatanurmuniH | bhavabhiirurimaaM chakre buddhiM buddhatvakaa~NkShayaa || 12.97 (12.100) naayaM dharmo viraagaaya na bodhaaya na muktaye | jambumuule mayaa praapto yastadaa sa vidhirdhruvaH || 12.98 (12.101) na chaasau durbalenaaptuM shakyamityaagataadaraH | shariirabalavRRiddhyarthamidaM bhuuyo.anvachintayat || 12.99 (12.102) kShutpipaasaashramaklaantaH shramaadasvasthamaanasaH | praapnuyaanmanasaavaapyaM phalaM kathamanirvRRitaH || 12.100 (12.103) nirvRRitiH praapyate samyaksatatendriyatarpaNaat | santarpitendriyatayaa manaHsvaasthyamavaapyate || 12.101 (12.104) svasthaprasannamanasaH samaadhirupapadyate | samaadhiyuktachittasya dhyaanayogaH pravartate || 12.102 (12.105) dhyaanapravartanaaddharmaaH praapyante yairavaapyate | durlabhaM shaantamajaraM paraM tadamRRitaM padam || 12.103 (12.106) tasmaadaahaaramuulo.ayamupaaya itinishchayaH | asuurikaraNe dhiiraH kRRitvaamitamatirmatim || 12.104 (12.107) snaato naira~njanaatiiraaduttataara shanaiH kRRishaH | bhaktyaavanatashaakhaagrairdattahastastaTadrumaiH || 12.105 (12.108) atha gopaadhipasutaa daivatairabhichoditaa | udbhuutahRRidayaanandaa tatra nandabalaagamat || 12.106 (12.109) sitasha~Nkhojjvalabhujaa niilakambalavaasinii | sapheNamaalaaniilaamburyamuneva saridvaraa || 12.107 (12.110) saa shraddhaavardhitapriitirvikasallochanotpalaa | shirasaa praNipatyainaM graahayaamaasa paayasam || 12.108 (12.111) kRRitvaa tadupabhogena praaptajanmaphalaaM sa taam | bodhipraaptau samartho.abhuutsantarpitaShaDindriyaH || 12.109 (12.112) paryaaptaapyaanamuurtashcha saardhaM suyashasaa muniH | kaantidhairyaikabhaaraikaH shashaa~NkaarNavavalbabhau || 12.110 (12.113) aavRRitta iti vij~naaya taM jahuH pa~nchabhikShavaH | maniiShiNamivaatmaanaM nirmuktaM pa~nchadhaatavaH || 12.111 (12.114) vyavasaayadvitiiyo.atha shaadvalaastiirNabhuutalam | so.ashvatthamuulaM prayayau bodhaaya kRRitanishchayaH || 12.112 (12.115) tatastadaaniiM gajaraajavikramaH padasvanenaanupamena bodhitaH | mahaamuneraagatabodhinishchayo jagaada kaalo bhujagottamaH stutim || 12.113 (12.116) yathaa mune tvachcharaNaavapiiDitaa muhurmuhurniShTanatiiva medinii | yathaa cha te raajati suuryavatprabhaa dhruvaM tvamiShTaM phalamadya bhokShyase || 12.114 (12.117) yathaa bhramantyo divi vaayapa~NktayaH pradakShiNaM tvaaM kamalaakSha kurvate | yathaa cha saumyaa divi vaanti vaayavastvamadya buddho niyataM bhaviShyasi || 12.115 (12.118) tato bhuja~NgapravareNa saMstutastRRiNaanyupaadaaya shuchiini laavakaat | kRRitapratij~no niShasaada bodhaye mahaatarormuulamupaashritaH shucheH || 12.116 (12.119) tataH sa parya~NkamakampyamuttamaM babandha suptoragabhogapiNDitam | bhinadmi taavadbhuvi naitadaasanaM na yaami taavatkRRitakRRityataamiti || 12.117 (12.120) tato yayurmudamatulaaM divaukaso vavaasire na mRRigaganaa na pakShiNaH | na sasvanurvanataravo.anilaahataaH kRRitaasane bhagavati nishchalaatmani || 12.118 (12.121) iti shriibuddhacharite mahaakaavye.ashvaghoShakRRite.araaDadarshano naama dvaadashaH sargaH || 12 || \medskip\hrule\medskip ##Book XIII [##maaravijayo##]## tasminshcha bodhaaya kRRitapratij~ne raajarShivaMshaprabhave mahaarShau | tatropaviShTe prajaharSha lokastatraasa saddharmaripustu maaraH || 13.1 yaM kaamadevaM pravadanti loke chitraayudhaM puShpasharaM tathaiva | kaamaprachaaraadhipatiM tameva mokShadviShaM maaramudaaharanti || 13.2 tasyaatmajaa vibhramaharShadarpaastisro ratipriititRRiShashcha kanyaaH | paprachchurenaM manaso vikaaraM sa taaMshcha taashchaiva vacho babhaaShe || 13.3 asau munirnishchayavarma bibhrat sattvaayudhaM buddhisharaM vikRRiShya | jigiiShuraaste viShayaanmadiiyaan tasmaadayaM me manaso viShaadaH || 13.4 yadi hyasau maamabhibhuuya yaati lokaaya chaakhyaatyapavargamaargam | shuunyastato.ayaM viShayo mamaadya vRRittaachcyutasyeva videhabhartuH || 13.5 tadyaavadevaiSha na labdhachakShurmadgochare tiShThati yaavadeva | yaasyaami taavadvratamasya bhettuM setuM nadiivega ivaabhivRRiddhaH || 13.6 tato dhanuH puShpamayaM gRRihiitvaa sharaaMstathaa mohakaraaMshcha pa~ncha | so.ashvatthamuulaM sasuto.abhyagachchadasvaasthyakaarii manasaH prajaanaam || 13.7 atha prashaantaM munimaasanasthaM paaraM titiirShuM bhavasaagarasya | viShajya savyaM karamaayudhaagre kriiDa~nshareNedamuvaacha maaraH || 13.8 uttiShTha bhoH kShatriya mRRityubhiita varasva dharmaM tyaja mokShadharmam | vaaNaishcha [yaj~naishcha] viniiya lokaan lokaan paraan praapnuhi vaasavasya || 13.9 panthaa hi niryaatumayaM yashasyo yo vaahitaH puurvatamairnarendraiH | jaatasya raajarShikule vishaale bhaikShaakamashlaaghyamidaM prapattum || 13.10 athaadya nottiShThasi nishchitaatmaa bhava sthiro maa vimuchaH pratij~naam | mayodyato hyeSha sharaH sa eva yaH suuryake miinaripau vimuktaH || 13.11 pRRiShTaH sa chaanena katha~nchidaiDaH somasya naptaapyabhavadvichittaH | sa chaabhavachChaantanurasvatantraH kShiiNe yuge kiM vata durbalo.anyaH || 13.12 tatkShipramuttiShTha labhasva sa~nj~naaM vaaNo hyayaM tiShThati lelihaanaH | priyaabhidheyeShu ratipriyeShu yaM chakravaakeShvapi notsRRijaami || 13.13 ityevamukto.api yadaa niraastho naivaasanaM shaakyamunirbibheda | sharaM tato.asmai visasarja maaraH kanyaashcha kRRitvaa purataH sutaaMshcha || 13.14 tasmiMstu vaaNe.api sa vipramukte chakaara naasthaaM na dhRRiteshchachaala | dRRiShTvaa tathainaM viShasaada maarashchintaapariitashcha shanairjagaada || 13.15 shailendraputriiM prati yena viddho devo.api shambhushchalito babhuuva | na chintayatyeSha tameva vaaNaM kiM syaadachitto na sharaH sa eShaH || 13.16 tasmaadayaM naarhati puShpavaaNaM na harShaNaM naapi raterniyogam | arhatyayaM bhuutagaNairasheShaiH santraasanaatarjanataaDanaani || 13.17 sasmaara maarashcha tataH svasainyaM vidhvaMsanaM shaakyamuneshchikiirShan | naanaashrayaashchaanucharaaH pariiyuH sharadrumapraasagadaasihastaaH || 13.18 varaahamiinaashvakharoShTravaktraa vyaaghrarkShasiMhadviradaananaashcha | ekekShaNaa naikamukhaastrishiirShaa lambodaraashchaiva pRRiShodaraashcha || 13.19 ajaasu saktaa ghaTajaanavashcha daMShTraayudhaashchaiva nakhaayudhaashcha | kabandhahastaa bahumuurtayashcha bhagnaardhavaktraashcha mahaamukhaashcha || 13.20 taamraaruNaa lohitavinduchitraaH khaTvaa~Ngahastaa haridhuumrakeshaaH | lambasrajo vaaraNalaMbakarNaashcharmaaMbaraashchaiva niraMbaraashcha || 13.21 shvetaardhavaktraa haritaardhakaayaastaamraashcha dhuumraa harayo.asitaashcha | vyaaDottaraasa~Ngabhujaastathaiva praghuShTaghaNTaakulamekhalaashcha || 13.22 taalapramaaNaashcha gRRihiitashuulaa daMShTraakaraalaashcha shishupramaaNaaH | urabhravaktraashcha viha~Ngamaashcha maarjaaravaktraashcha manuShyakaayaaH || 13.23 prakiirNakeshaaH shikhino.ardhamuNDaa rajjvambaraa vyaakulaveShTanaashcha | prahRRiShTavaktraa bhRRikuTiimukhaashcha tejoharaashchaiva manoharaashcha || 13.24 kechidvrajanto bhRRishamaavavalguranyo.anyamaapupluvire tathaanye | chikriiDuraakaashagataashcha kechitkechichCha cherustarumastakeShu || 13.25 nanarta kashchidbhramayaMstrishuulaM kashchiddha pusphuurja gadaaM vikarShan | harSheNa kashchidvRRiShavannanarta kashchitprajajvaala tanuuruhebhyaH || 13.26 evaMvidhaa bhuutagaNaaH samantaattadbodhimuulaM parivaarya tasthuH | jighRRikShavashchaiva jighaaMsavashcha bharturniyogaM paripaalayantaH || 13.27 taM prekShya maarasya cha puurvaraatre shaakyarShabhasyaiva cha yuddhakaalam | na dyaushchakaashe pRRithivii chakampe prajajvalushchaiva dishaH sashabdaaH || 13.28 viShvagvavau vaayurudiirNavegastaaraa na rejurna babhau shashaa~NkaH | tamashcha bhuuyo vitataara raatreH sarve cha sa~nchukShubhire samudraaH || 13.29 mahiibhRRito dharmaparaashcha naagaa mahaamunervighnamamRRiShyamaaNaaH | maaraM prati krodhavivRRittanetraa niHshashvasushchaiva jajRRimbhire cha || 13.30 shuddhaadhivaasaa vibudharShayastu saddharmasiddhyarthamiva pravRRittaaH | maare.anukampaaM manasaa prachakrurviraagabhaavaattu na roShamiiyuH || 13.31 tadbodhimuulaM samavekShya kiirNaM hiMsaatmanaa maarabalena tena | dharmaatmabhirlokavimokShakaamairbabhuuva haahaakRRitamantariikSham || 13.32 upaplutaM dharmavidastu tasya dRRiShTvaa sthitaM maarabalaM mahaarShiH | na chukShubhe naapi yayau vikaaraM madhye gavaaM siMha ivopaviShTaH || 13.33 maarastato bhuutachamuumudiirNaamaaj~naapayaamaasa bhayaaya tasya | svaiH svaiH prabhaavairatha saasya senaa taddhairyabhedaaya matiM chakaara || 13.34 kechichChalannaikavilambijihvaastiikShNogradaMShTraa harimaNDalaakShaaH | vidaaritaasyaaH sthirasha~NkukarNaaH santraasayantaH kila naama tasthuH || 13.35 tebhyaH sthitebhyaH sa tathaavidhebhyaH ruupeNa bhaavena cha daaruNebhyaH | na vivyathe nodvivije mahaarShiH kriiDan subaalebhya ivoddhatebhyaH || 13.36 kashchittato raudravivRRittadRRiShTistasmai gadaamudyamayaa~nchakaara | tastambha baahuH sagadastato.asya purandarasyeva puraa savajraH || 13.37 kechitsamudyamya shilaastaruuMshcha viShehire naiva munau vimoktum | petuH savRRikShaaH sashilaastathaiva vajraavabhagnaa iva vindhyapaadaaH || 13.38 kaishchitsamutpatya nabho vimuktaaH shilaashcha vRRikShaashcha parashvadhaashcha | tasthurnabhasyeva na chaavapetuH sandhyaabhrapaadaa iva naikavarNaaH || 13.39 chikShepa tasyopari diiptamanyaH kaDa~NgaraM parvatashRRi~Ngamaatram | yanmuktamaatraM gaganasthameva tasyaanubhaavaachchatadhaa babhuuva || 13.40 kashchijjvalannarka ivoditaH khaada~NgaaravarShaM mahadutsasarja | chuurnaani chaamiikarakandaraaNaaM kalpaatyaye meruriva pradiiptaH || 13.41 tadbodhimuule pravikiiryamaaNama~NgaaravarShaM tu savisphuli~Ngam | maitriivihaaraadRRiShisattamasya babhuuva raktotpalapatravarShaH || 13.42 shariirachittavyasanaatapaistairevaMvidhaistaishcha nipaatyamaanaiH | naivaasanaachchaakyamunishchachaala svaM nishchayaM bandhumivopaguhya || 13.43 athaapare nirjagalurmukhebhyaH sarpaanvijiirNebhya iva drumebhyaH | te mantrabaddhaa iva tatsamiipe na shashvasurnotsasRRijurna cheluH || 13.44 bhuutvaapare vaaridharaa vRRihantaH savidyutaH saashanichaNDaghoShaaH | tasmin drume tatyajurashmavarShaM tatpuShpavarShaM ruchiraM babhuuva || 13.45 chaape.atha vaaNo nihito.apareNa jajvaala tatraiva na niShpapaata | aniishvarasyaatmani dhuuryamaaNo durmarShaNasyeva narasya manyuH || 13.46 pa~ncheShavo.anyena tu vipramuktaastasthurnayatyeva munau na petuH | saMsaarabhiirorviShayapravRRittau pa~nchendriyaaNiiva pariikShakasya || 13.47 jighaaMsayaanyaH prasasaara ruShTo gadaaM gRRihiitvaabhimukho mahaarSheH | so.apraaptakaalo vivashaH papaata doSheShvivaanarthakareShu lokaH || 13.48 strii meghakaalii tu kapaalahastaa kartuM mahaarSheH kila mohachittam | babhraama tatraaniyataM na tasthau chalaatmano buddhirivaagameShu || 13.49 kashchitpradiiptaM praNidhaaya chakShurnetraagninaashiiviShavaddidhakShuH | tatraiva naasiittamRRiShiM dadarsha kaamaatmakaH shreya ivopadiShTam || 13.50 gurviiM shilaamudyamayaMstathaanyaH shashraama moghaM vihataprayatnaH | niHshreyasaM j~naanasamaadhigamyaM kaayaklamairdharmamivaaptukaamaH || 13.51 tarakShusiMhaakRRitayastathaanye praNeduruchchairmahataH praNaadaan | sattvaani yaiH sa~nchukuchuH samantaadvajraahataa dyauH phalatiiti matvaa || 13.52 mRRigaa gajaashchaarttaravaan sRRijanto vidudruvushchaiva nililyire cha | raatrau cha tasyaamahaniiva digbhyaH khagaa ruvantaH paripeturaarttaaH || 13.53 teShaaM praNaadaistu tathaavidhaistaiH sarveShu bhuuteShvapi kampiteShu | munirna tatraasa na sa~nchukocha ravairgarutmaaniva vaayasaanaam || 13.54 bhayaavahebhyaH pariShadgaNebhyo yathaa yathaa naiva munirbibhaaya | tathaa tathaa dharmabhRRitaaM sapatnaH shokaachcha roShaachCha sasaara maaraH || 13.55 bhuutaM tataH ki~nchidadRRishyaruupaM vishiShTaruupaM gaganasthameva | dRRiShTvaarShaye drugdhamavairaruShTaM maaraM babhaaShe mahataa svareNa || 13.56 moghaM shramaM naarhasi maara kartuM hiMsraatmataamutsRRija gachcha sharma | naiSha tvayaa kampayituM hi shakyo mahaagirirmerurivaanilena || 13.57 apyuShNabhaavaM jvalanaH prajahyaadaapo dravatvaM pRRithivii sthiratvam | anekakalpaachitapuNyakarmaa na tveva jahyaadvyavasaayameShaH || 13.58 yo nishchayo hyasya paraakramashcha tejashcha yadyaa cha dayaa prajaasu | apraapya notthaasyati tattvameSha tamaaMsyahatveva sahasrarashmiH || 13.59 kaaShThaM hi mathnan labhate hutaashaM bhuumiM khanan vindati chaapi toyam | nirbandhinaH ki~ncha na naasya saadhyaM nyaayena yuktaM cha kRRitaM cha sarvam || 13.60 tallokamaarttaM karuNaayamaano rogeShu raagaadiShu vartamaanam | mahaabhiShagnaarhati vighnameSha j~naanauShadhaarthaM parikhidyamaanaH || 13.61 hRRite cha loke bahubhiH kumaargaiH sanmaargamanvichChati yaH shrameNa | sa daishikaH kShobhayituM na yuktaM sudeshikaH saartha iva pranaShTe || 13.62 sattveShu naShTeShu mahaandhakaarairj~naanapradiipaH kriyamaaNa eShaH | aaryasya nirvaapayituM na saadhu prajvaalyamaanastamasiiva diipaH || 13.63 dRRiShTvaa cha saMsaaramaye mahaughe magnaM jagatpaaramavindamaanam | yashchedamuttaarayituM pravRRittaH kashchinnayettasya tu paapamaaryaH || 13.64 kShamaashipho dhairyavigaaDhamuulashchaaritrapuShpaH smRRitibuddhishaakhaH | j~naanadrumo dharmaphalapradaataa notpaaTanaM hyarhati vardhamaanaH || 13.65 baddhaaM dRRiDhaishchetasi mohapaashairyasya prajaaM mokShayituM maniiShaa | tasmin jighaaMsaa tava nopapannaa shraante jagadbandhanamokShahetoH || 13.66 bodhaaya karmaaNi hi yaanyanena kRRitaani teShaaM niyato.adya kaalaH | sthaane tathaasminnupaviShTa eSha yathaiva puurve munayastathaiva || 13.67 eShaa hi naabhirvasudhaatalasya kRRitsnena yuktaa parameNa dhaamnaa | bhuumerato.anyo.asti hi na pradesho veshaM samaadherviShayo hitasya || 13.68 tanmaa kRRithaaH shokamupehi shaantiM maa bhuunmahimnaa tava maara maanaH | vishrambhituM na kShamamadhruvaa shriishchale pade kiM padamabhyupaiShi || 13.69 tataH sa saMshrutya cha tasya tadvacho mahaamuneH prekShya cha niShprakampataam | jagaama maaro vimanaa hatodyamaH sharairjagachchetasi yairvihanyase || 13.70 gatapraharShaa viphaliikRRitashramaa praviddhapaaShaaNakaDa~Ngaradrumaa | dishaH pradudraava tato.asya saa chamuurhataashrayeva dviShataa dviShachChamuuH || 13.71 dravati saparapakShe nirjite puShpaketau jayati jitatamaske niirajaske mahaarShau | yuvatiriva sahaasaa dyaushchakaashe sachandraa surabhi cha jalagarbhaM puShpavarShaM papaata || 13.72 tathaapi paapiiyasi nirjite gate dishaH praseduH prababhau nishaakaraH | divo nipeturbhuvi puShpavRRiShTayo raraaja yoSheva vikalmaShaa nishaa | 13.73##*## iti shriibuddhacharite mahaakaavye.ashvaghoShakRRite maaravijayo naama trayodashaH sargaH || 13 || ##Book XIV## tato maarabalaM jitvaa dhairyeNa cha shamena cha | paramaarthaM vijij~naasuH sa dadhyau dhyaanakovidaH || 14.1 sarveShu dhyaanavidhiShu praapya chaishvaryamuttamam | sasmaara prathame yaame puurvajanmaparamparaam || 14.2 amutraahamayaM naama chyutastasmaadihaagataH | iti janmasahasraaNi sasmaaraanubhavanniva || 14.3 smRRitvaa janma cha mRRityuM cha taasu taasuupapattiShu | tataH sattveShu kaaruNyaM chakaara karuNaatmakaH || 14.4 kRRitveha svajanotsargaM punaranyatra cha kriyaaH | atraaNaH khalu loko.ayaM paribhramati chakravat || 14.5 ityevaM smaratastasya babhuuva niyataatmanaH | kadaliigarbhaniHsaaraH saMsaara iti nishchayaH || 14.6 dvitiiye tvaagate yaame so.advitiiyaparaakramaH | divyaM chakShuH paraM lebhe sarvachakShuShmataaM varaH || 14.7 tatastena sa divyena parishuddhena chakShuShaa | dadarsha nikhilaM lokamaadarsha iva nirmale || 14.8 sattvaanaaM pashyatastasya nikRRiShTotkRRiShTakarmaNaam | prachyutiM chopapattiM cha vavRRidhe karuNaatmataa || 14.9 ime duShkRRitakarmaaNaH praaNino yaanti durgatim | ime.anye shubhakarmaaNaH pratiShThante tripiShTape || 14.10 upapannaaH pratibhaye narake bhRRishadaaruNe | amii duHkhairbahuvidhaiH piiDyante kRRipaNaM vata || 14.11 paayyante kvathitaM kechidagnivarNamayorasam | aaropyante ruvanto.anye niShTaptastambhamaayasam || 14.12 pachyante piShTavatkechidayaskumbhiiShvavaa~NmukhaaH | dahyante karuNaM kechiddiipteShva~NgaararaashiShu || 14.13 kechittiikShNairayodaMShTrairbhakShyante daaruNaiH shvabhiH | kechiddhRRiShTairayastuNDairvaayasairaayasairiva || 14.14 kechiddaahaparishraantaaH shiitachChaayaabhikaa~NkShiNaH | asipatraM vanaM niilaM baddhaa iva vishantyamii || 14.15 paaTyante daaruvat kechitkuThaarairbahubaahavaH | duHkhe.api na vipadyante karmabhirdhaaritaasavaH || 14.16 sukhaM syaaditi yatkarma kRRitaM duHkhanivRRittaye | phalaM tasyedamavashairduHkhamevopabhujyate || 14.17 sukhaarthamashubhaM kRRitvaa ya ete bhRRishaduHkhitaaH | aasvaadaH sa kimeteShaaM karoti sukhamaNvapi || 14.18 hasadbhiryatkRRitaM karma kaluShaM kaluShaatmabhiH | etatpariNate kaale kroshadbhiranubhuuyate || 14.19 yadyeva paapakarmaaNaH pashyeyuH karmaNaaM phalam | vameyuruShNarudhiraM marmasvabhihataa iva || 14.20 shaariirebhyo.api duHkhebhyo naarakebhyo manasvinaH | anaaryaiH saha saMvaaso mama kRRichchratamo mataH || | 14.21##*## ime.anye karmabhishchitraishchittavispandasambhavaiH | tiryagyonau vichitraayaamupapannaastapasvinaH || 14.22 (14.21) maaMsatvagbaaladantaarthaM vairaadapi madaadapi | hanyante kRRipaNaa yatra bandhuunaaM pashyataamapi || 14.23 (14.22) ashaknuvanto.apyavashaaH kShuttarShashramapiiDitaaH | go.ashvabhuutaashcha vaahyante pratodakShatamuurtayaH || 14.24 (14.23) vaahyante gajabhuutaashcha baliiyaaMso.api durbalaiH | a~NkushakliShTamuurdhaanastaaDitaaH paadapaarShNibhiH || 14.25 (14.24) satsvapyanyeShu duHkheShu duHkhaM yatra visheShataH | parasparavirodhaachcha paraadhiinatayaiva cha || 14.26 (14.25) khasthaaH khasthairhi baadhyante jalasthaa jalachaaribhiH | sthalasthaaH sthalasaMsthaistu praapyante chetaretaraiH || 14.27 (14.26) upapannaastathaa cheme maatsaryaakraantachetasaH | pitRRiloke niraaloke kRRipaNaM bhu~njate phalam || 14.28 (14.27) suuchiichidropamamukhaaH parvatopamakukShayaH | kShuttarShajanitairduHkhaiH piiDyante duHkhabhaaginaH || 14.29 (14.28) puruSho yadi jaaniita maatsaryasyedRRishaM phalam | sarvathaa shivivaddadyaachchariiraavayavaanapi || 14.30 (14.30) aashayaa samabhikraantaa ghaaryamaaNaaH svakarmabhiH | labhante na hyamii bhoktuM pravRRiddhaanyashuchiinyapi || 14.31 (14.29) ime.anye narakaM praapya garbhasa~nj~ne.ashuchihrade | upapannaa manuShyeShu duHkhamarChanti jantavaH || 14.32 (14.31) ## Anandajoti Bhikkhu http://www.ancient-buddhist-texts.net/Texts-and-Translations/Buddhacarita/index.htm \medskip\hrule\obeylines \medskip {\rm Please send corrections to sanskrit@cheerful.com} {\rm Last updated \today} \end{document}